Kwartalnik, nr 4 (6) 2009, bezpłatny, ISSN: TYFLO{WIAT Wszystko o rentach Wolność ma zapach benzyny PenFriend

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "www.tyfloswiat.pl Kwartalnik, nr 4 (6) 2009, bezpłatny, ISSN: 1689-8362 TYFLO{WIAT Wszystko o rentach Wolność ma zapach benzyny PenFriend"

Transkrypt

1 Kwartalnik, nr 4 (6) 2009, bezpłatny, ISSN: Wszystko o rentach TYFLO{WIAT Wolność ma zapach benzyny PenFriend

2 W numerze Od redakcji 3 Wolność ma zapach benzyny 16 PenFriend 20 Jak powstaje książka DAISY 28 Skaner 31 BookSense cztery w jednym 37 Notatniki brajlowskie - przegląd 48 Trwałe tyflografiki na nietrwałym papierze 54 Smakowanie światła 56 Wszystko o rentach KWARTALNIK NR 4 (6) 2009 WYDAWCA Oddajemy w Państwa ręce świąteczne, powiększone wydanie Tyfloświata, mając nadzieję, że jego lektura pomoże wypełnić długie, zimowe wieczory. W tym numerze postanowiliśmy skupić się na dwóch niezwykle ważnych, choć nieco odbiegających od głównych nurtów tematycznych czasopisma, kwestiach, a mianowicie: komunikacji publicznej oraz systemie rentowym. Artykuł Wolność ma zapach benzyny rozpoczyna cykl materiałów poświęconych komunikacji jako takiej. Jako pierwszy pod lupę został wzięty transport miejski, ten, z którego korzystamy najczęściej. Wiele się mówi o przystosowaniu przestrzeni publicznej do potrzeb osób niepełnosprawnych, w świetle ostatnich tragicznych wydarzeń w warszawskim metrze szczególne zainteresowanie budzi funkcjonalność rozwiązań skierowanych do osób z dysfunkcją wzroku. Czy są one jednak tak skuteczne, jak twierdzą decydenci? A jeżeli nie, to jak tego typu dostosowania powinny naprawdę wyglądać? Na te i inne pytania w swoim artykule odpowiedzi szukał Michał Dębiec. W kolejnych odcinkach zajmie się transportem lotniczym i kolejowym. Artykuł Wszystko o rentach jest następnym z serii materiałów dotyczących aspektów prawnych związanych z niepełnosprawnością. Cykl jest odpowiedzią na Państwa głosy, dotyczące konieczności poruszenia tego typu tematyki. Przychylamy się bowiem do opinii, iż przepisy regulujące sytuację prawną osób z dysfunkcją wzroku są często bardzo niejasne. Postaramy się wyjaśnić wszelkie wątpliwości z nimi związane. Fundacja Instytut Rozwoju Regionalnego ul. Wybickiego 3a, Kraków tel.: (+48) ; faks: (+48) Organizacja Pożytku Publicznego Nr konta REDAKTOR NACZELNY Joanna Piwowońska tel. kom. (+48) INTERNET SKŁAD I OPRACOWANIE GRAFICZNE Sławomir Mirski Fotografia na okładce vhpfoto DRUK Beltrani NAKŁAD 1000 egzemplarzy Redaktor Naczelny Prawdziwie radosnych Świąt Bożego Narodzenia oraz uśmiechu i życzliwości na każdy dzień Nowego Roku życzy Redakcja czasopisma Tyfloświat Nakład dofinansowany ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych. Redakcja zastrzega sobie prawo skracania, zmian stylistycznych i opatrywania nowymi tytułami materiałów nadesłanych do druku. Materiałów niezamówionych nie zwracamy. Przedruk materiałów dozwolony za zgodą Wydawcy, a także pod warunkiem umieszczenia pod artykułem informacji, że jest on przedrukiem z kwartalnika Tyfloświat (z podaniem konkretnego numeru pisma) oraz zamieszczenia adresu naszej strony internetowej (www.tyfloswiat.pl). 2

3 fot. Cagri Oner Wolność ma zapach benzyny Taki wers pojawia się w piosence Urszuli Michelle ma belle. Wolność jest w niej rozumiana jako swoboda przemieszczania się, bycia w wymarzonych miejscach, kiedy się tego zapragnie. Benzyna to paliwo niezbędne do pojazdu, który może urzeczywistnić marzenia o każdej podróży. W życiu osoby z dysfunkcją wzroku do przemieszczania się potrzebny jest jeszcze szofer, co komplikuje znacznie podróżowanie i wyklucza niezależność. Michał Dębiec* Nie każdy ma możliwość korzystania z pomocy kierowcy, większość z nas jest skazana na transport publiczny, który, niestety, rzadko bywa dostosowany do potrzeb osób niepełnosprawnych. O polityce komunikacyjnej decydują urzędnicy, którzy niekoniecznie słyszeli o barierach, jakie stawiają wprowadzane rozwiązania. Niewielu z nich styka się w swoim życiu z niepełnosprawnością, dlatego rzeczą niezwykle ważną jest przypominanie, komu te rozwiązania mają służyć i jak powinny wyglądać. Wiedza na temat barier w funkcjonowaniu osób niepełnosprawnych jest ciągle w społeczeństwie nikła, ale i sami zainteresowani słabo orientują się w tym, jakiego wsparcia naprawdę potrzebują. Konieczne jest zatem zbieranie i upowszechnianie informacji na ten temat. Moje zainteresowanie dostępnością komunikacji miejskiej wynikło z własnych, jako osoby słabowidzącej, doświadczeń oraz ze znajomości barier komunikacyjnych, wynikającej z rozmów z innymi niepełnosprawnymi. Konkluzją tego NR 4 (6)

4 Wolność ma zapach benzyny zbioru opinii jest na pewno to, że komunikacja miejska staje się coraz bardziej dostępna, ale często tylko dla osób niepełnosprawnych motorycznie, z pominięciem innych dysfunkcji. Jak bowiem nazwać to, że wciąż pojawiają się bariery technologiczne, architektoniczne i mentalne w miastach, które nazywają siebie dostępnymi dla wszystkich? Bywa, że pojazd z naklejką przedstawiającą człowieka na wózku nie jest dostępny nawet dla osób na wózku, a co dopiero dla osób niewidomych lub niesłyszących. Dostępność dla jednego tylko rodzaju niepełnosprawności nie jest pełnym dostosowaniem i otwarciem na potrzeby licznej grupy Polaków. Po wielu rozmowach z przewoźnikami i kierowcami doszedłem do wniosku, że niedostosowanie wynika z małej wiedzy o osobach niepełnosprawnych i braku dialogu ze środowiskami reprezentującymi poszczególne dysfunkcje. Trzeba zatem mówić o problemach i sugerować proste rozwiązania, jednocześnie zwracając uwagę, jak wielu osobom mogą one ułatwić korzystanie z transportu publicznego. Należy też zauważyć, że transport publiczny to nie tylko pojazdy, ale również infrastruktura przystankowa, informacja pasażerska oraz ludzie pracownicy firm przewozowych. W każdym z tych elementów można obecnie wskazać wady i bariery dla osób niepełnosprawnych. Warto jednak zaproponować rozwiązania, które sprawdzają się już w kilku miastach na świecie. Kim jest pasażer? Autobusami, tramwajami, trolejbusami, metrem i pociągami podróżuje wiele osób. Wystarczy obserwacja kilku węzłów przesiadkowych, aby oszacować skalę wykorzystania publicznych środków transportu. Podróżują nie tylko ci, którzy nie posiadają własnego samochodu, ale również ci, którzy sami nie potrafią prowadzić. Osoby oszczędne, starsze, uczące się i pracujące, aby być aktywnymi, korzystają z oferty przewozowej miasta. W czasach, gdy dostęp do motoryzacji jest tak powszechny, wykształcił się spory odsetek osób, które uważają przemieszczanie się transportem zbiorowym za bardziej ekologiczne, ponieważ emituje on do atmosfery mniej szkodliwych substancji. Jest zatem dla kogo tworzyć nowe linie, racjonalizować politykę komunikacyjną gmin i inwestować w rozwój infrastruktury. Pasażerami są również osoby niepełnosprawne, które coraz częściej starają się być aktywne społecznie. Dzięki rehabilitacji i edukacji każdy może spróbować swoich sił na rynku pracy, który otwiera się powoli na niepełnosprawność. Zatrudnienie i niezależność są dla osób z dysfunkcjami pożądane, ponieważ mogą się one realizować życiowo i rehabilitować. Na nic jednak zdadzą się państwowe i unijne programy aktywizacji osób niepełnosprawnych, jeśli nie będą one w stanie dotrzeć do miejsca pracy, na uczelnię lub na zajęcia. Według Narodowego Spisu Powszechnego z 2002 roku w Polsce jest około 4,5 miliona osób niepełnosprawnych z ważnym orzeczeniem i około miliona bez orzeczenia, odczuwających skutki niepełnosprawności. Jest to zatem więcej niż 10% Polaków, z których znaczna część korzysta z usług komunikacji publicznej. Jak wykazały badania zdrowia przeprowadzone przez GUS w roku 2004, osób niepełnosprawnych z powodu schorzeń narządu ruchu jest 46,1%. Znacznie częściej natomiast występują inne schorzenia, które często nakładają się na siebie. fot. shutterstock.com 4

5 Wolność ma zapach benzyny Osób ze schorzeniami wzroku jest prawie 30%, słuchu: niemal 14%, a układu krążenia: bez mała 49%. Te dane jasno pokazują, jak wielka grupa osób jest potencjalnymi użytkownikami komunikacji publicznej. Pasażerami są też osoby starsze, które niekoniecznie posiadają status osoby niepełnosprawnej, a jednocześnie muszą zmagać się z takimi samymi barierami: stopniami prowadzącymi do pojazdu, brakiem widocznych oznaczeń linii i trasy oraz złą kolorystyką wnętrz pojazdów. Niwelowanie tych barier pozwala na dostosowanie komunikacji miejskiej dla ogromnej liczby osób. Transport publiczny a niepełnosprawność Tematyką dostosowania transportu do potrzeb osób niepełnosprawnych zajęła się Rada Europy, która zawarła pewne sugestie w dokumencie Zalecenie nr Rec(2006)5 Komitetu Ministrów dla państw członkowskich - Plan działań Rady Europy w celu promocji praw i pełnego uczestnictwa osób niepełnosprawnych w społeczeństwie: podnoszenie jakości życia osób niepełnosprawnych w Europie , przyjętym przez Komitet Ministrów w dniu 5 kwietnia Punkt 3.7. przedstawia zalecenia dotyczące transportu. Wśród celów działania wymienia się: zwiększenie uczestnictwa osób niepełnosprawnych w społeczeństwie poprzez wdrażanie polityki dostępnego transportu, zapewnienie, by przy wdrażaniu polityki dostępnego transportu uwzględniano potrzeby wszystkich osób z różnego rodzaju dysfunkcjami i niepełnosprawnością, promowanie dostępności istniejących usług transportu pasażerskiego dla wszystkich osób niepełnosprawnych i zapewnienie dostępności wszystkich nowych usług transportowych i związanej z nimi infrastruktury, promowanie wdrażania zasady uniwersalnego projektowania w sektorze transportu. Jak widać, Rada Europy jasno kreśliła cele: dostępność komunikacji miejskiej powinna uwzględniać wszystkie rodzaje niepełnosprawności. Dodatkowo dostępność ta powinna być promowana. W praktyce jednak brak egzekucji zaleceń. Nie ma komisji, która zajmowałaby się oceną dostępności i zgodności z wytycznymi Rady Europy, zawartych w tym zaleceniu. Dokument podpowiada również państwom członkowskim, jak te cele można osiągnąć. Wskazane jest: uwzględnianie zaleceń, raportów i wytycznych opracowanych i uzgodnionych przez organy międzynarodowe, w szczególności przy tworzeniu standardów, wytycznych, strategii i, jeśli jest to właściwe, ustawodawstwa, w celu zapewnienia dostępności usług transportowych i infrastruktury, włączając środowisko zabudowane, monitorowanie i przegląd procesu wdrażania polityki dostępnego transportu, zapewnienie, by operatorzy transportu publicznego włączyli obowiązkowe szkolenie uświadamiające w zakresie problemów niepełnosprawności do standardowych kursów szkoleniowych dla osób zajmujących się świadczeniem usług transportowych, promowanie wprowadzania i przyjmowania krajowych wytycznych w zakresie dostępnych usług transportowych, zarówno dla operatorów transportu publicznego, jak i prywatnego, tworzenie procedur współpracy i konsultacji ze wszystkimi zainteresowanymi, w szczególności włączając w to odpowiednie agencje rządowe, usługodawców i grupy zainteresowania problemami niepełnosprawności, w celu ukierunkowania polityki i planowania na rzecz dostępności usług transportowych, popieranie i zachęcanie prywatnych operatorów usług transportowych do świadczenia dostępnych usług, zapewnienie dostępności informacji o usługach transportu publicznego, w miarę możliwości w różnych formach i poprzez różne systemy komunikacji, aby dotrzeć do osób niepełnosprawnych, NR 4 (6)

6 Wolność ma zapach benzyny fot. Thoursie zachęcanie do projektowania innowacyjnych programów, które wspierałyby osoby niepełnosprawne, mające problemy z korzystaniem z transportu publicznego, w korzystaniu z własnych środków transportu, pozwolenie, by zwierzęta towarzyszące osobom niepełnosprawnym (np. pies przewodnik) były wpuszczane do środków transportu publicznego, zapewnienie świadczenia usług parkingowych i ochrony urządzeń parkingowych dla osób niepełnosprawnych z ograniczoną mobilnością, uznanie szczególnych wymagań osób niepełnosprawnych przy opracowywaniu podstawowych dokumentów na temat praw pasażerów, ochrona prawna osób niepełnosprawnych przed dyskryminacją w dostępie do transportu, zapewnienie, by procedury bezpieczeństwa i postępowania w sytuacjach kryzysowych nie powodowały dodatkowej nierówności osób niepełnosprawnych. Pomimo że od opracowania zaleceń Rady Europy minęły już prawie cztery lata, nie wprowadzono w Polsce obowiązku szkolenia przewoźników z zakresu dostępności dla osób niepełnosprawnych, nie opracowano odgórnych procedur i standardów dostępności transportu publicznego, nie motywuje się prywatnych operatorów do świadczenia dostępnych usług, brak jest prawnej ochrony przed dyskryminacją w dostępie do transportu publicznego, a rozwiązania wprowadzane przez gminy nie są konsultowane z przedstawicielami wszystkich rodzajów niepełnosprawności. Być może te zaniedbania względem unijnych zaleceń spowodowane są nikłą kontrolą w zakresie ich realizacji oraz brakiem organu zrzeszającego przedstawicieli wszystkich niepełnosprawności, umocowanego prawnie, posiadającego kompetencje orzekające o stopniu dostępności. Podejrzewam, że gdyby naciski na samorząd terytorialny i władze centralne były mocniejsze ze strony środowisk niepełnosprawnych, cele i działania sugerowane przez Radę Europy mogłyby zostać spełnione. Również inne organy Unii Europejskiej wypowiadały się w kwestii dostępności. publicznego transportu pasażerskiego dla osób niepełnosprawnych. Rozporządzenie (WE) nr 1371/2007 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2007 r., o prawach i obowiązkach pasażerów w ruchu kolejowym jest dokumentem dotyczącym jedynie kolei. Zarząd kolei w Polsce obejmuje swoim działaniem również kolej miejską i metra, czyli transport publiczny. Podobny dokument, o samej komunikacji miejskiej, jeszcze nie powstał, a powinien. Regulamin nr 107 Europejskiej Komisji Gospodarczej Organizacji Narodów Zjednoczonych (EKG ONZ) podejmuje próbę zdefiniowania pojazdów niskopodłogowych oraz niektórych rozwiązań zwiększających dostępność. W Rozporządzeniu Ministra Infrastruktury z dnia 2 lipca 2008 roku w sprawie szkolenia kierowców zajmujących się przewozem drogowym znalazły się zapisy o dostępności dla osób niepełnosprawnych. Wszystkie te dokumenty miały służyć zwiększaniu dostępności. Jednak po stronie państw widać brak konsekwencji w ich realizacji. Nie jest to tylko problem Polski. Za jedną z najlepiej działających w Europie przyjmuje się komunikację miejską Paryża. Stolica Francji ma czternaście 6

7 Wolność ma zapach benzyny linii metra, sześć linii specjalnych pociągów miejskich RER oraz prawie pięćdziesiąt linii autobusowych. Maksymalny czas dotarcia na piechotę do najbliższego środka komunikacji miejskiej to piętnaście minut. Niestety, pomimo świetnego rozplanowania przystanków i stacji metra, zupełnie pominięto dostosowania dla osób niepełnosprawnych. Do metra prowadzą liczne schody, brakuje wind dla wózków, oznaczeń dla osób niewidomych i słabowidzących. Unia Europejska wprowadza zatem swoje zalecenia i sugestie, ale państwa członkowskie nie czują się zobligowane do wdrożenia ich na swoim terenie. Jedyna nadzieja w rozsądku urzędników i to do niego należy się odwoływać. Dostępny przystanek Nie należy zapominać, że wśród pasażerów znajdują się także osoby niepełnosprawne. Brak odpowiednich oznaczeń na przystankach i w pojazdach może uniemożliwić im korzystanie z komunikacji miejskiej Pierwszym elementem transportu publicznego, który powinien być dostępny jest przystanek. Moja codzienna podróż do pracy zaczyna się na przystanku autobusowym w Krakowie. Zazwyczaj panuje tu duży tłok i podenerwowanie. Ludzie niecierpliwie chodzą tam i z powrotem, cisną się pod rozkładem jazdy lub zaspani stoją, nie reagując na otoczenie. Podchodzę do wiaty z białą laską, oznaczającą problemy ze wzrokiem i pomagającą w codziennym poruszaniu się ulicami i krzywymi chodnikami. Rozkład jazdy jest napisany małą czcionką, ale w miarę czytelny. Nie wszystkie przystanki mają podświetlany rozkład, dlatego nie zawsze mogę z niego skorzystać. Często proszę kogoś o przeczytanie godziny odjazdu. Problem pojawia się, gdy nie ma kogo zapytać, ponieważ przystanek jest pusty. Większy problem stanowi samo rozplanowanie przestrzeni na przystanku i wokół niego. Zdarza się, że wpadam na szare słupki i znaki lub na źle umiejscowione kosze na śmieci. Dużą przeszkodę stanowi również stawianie koszy przed rozkładem jazdy, gdyż uniemożliwia podejście dostatecznie bliskie, by odczytać cokolwiek. Jest to również bariera dla osób, poruszających się na wózku. Ten problem dotyczy niestety wielu miast polskich. Za tworzenie infrastruktury przystankowej odpowiada gmina. Przystanki autobusowe budowane są na dwa sposoby. Jednym z nich jest przystanek zatokowy, który charakteryzuje się zatoczką wykrojoną z chodnika, w którą wjeżdża autobus. To rozwiązanie ma pewną wadę w dostępności dla osób niepełnosprawnych. Autobus przegubowy nie jest w stanie podjechać dostatecznie blisko chodnika, by osoba na wózku mogła wjechać do środka. Kierowcy autobusów zwracają również uwagę, że nie są w stanie dojrzeć w lusterku tylnych drzwi i nie mogą zareagować, kiedy ktoś potrzebuje pomocy. Wjeżdżający do zatoczki pojazd może też zahaczyć rogiem lub lusterkiem kogoś, kto stoi zbyt blisko krawędzi, na przykład niewidomego. Innym rodzajem przystanków są przystanki przylądkowe, które charakteryzują się skrajnym pasem jezdni wyodrębnionym na potrzeby autobusów. Korzystając z pasa jezdni, każdy autobus może podjechać bardzo blisko chodnika i jest to znacznie bardziej dostępne rozwiązanie niż opisane wcześniej. Przystanki tramwajowe mogą mieć peron, czyli platformę do wsiadania, wybudowaną na ulicy bądź nie posiadać takiego miejsca (wówczas wsiada się wprost z powierzchni ulicy). Rozwiązanie pierwsze ułatwia wsiadanie osobom starszym, niepełnosprawnym na wózkach, rodzicom z dziećmi i jest bezpieczniejsze niż drugie, fot. An Nguyen NR 4 (6)

8 Wolność ma zapach benzyny które ponadto powoduje ryzyko wpadnięcia pod samochód. Teoretycznie samochody powinny zatrzymać się, kiedy tramwaj otwiera drzwi i pasażerowie wysiadają na jezdnię, ale w praktyce różnie bywa. Brak peronu oznacza całkowitą niedostępność przystanku dla osób na wózku. Jeżeli zastosowano przystanek peronowy, to ważne, aby zaznaczyć skrajnię wystającym garbem lub kostką chodnikową o specjalnej fakturze guzkowej. Osoba z białą laską jest w stanie wyczuć, kiedy zbliża się do krawędzi, co znacznie podnosi bezpieczeństwo przystanku. Węzły przesiadkowe, to zawsze miejsca bardzo stresujące dla osób z dysfunkcjami. Zazwyczaj są zatłoczone, wymagają przejść przez ulicę lub poruszania się skomplikowanymi korytarzami. Aby zdążyć na przesiadkę, należy poruszać się szybko i odnaleźć właściwy przystanek. Główne wady zaobserwowane na kilku węzłach przesiadkowych to: mało przestrzeni na przejazd wózkiem, słabo kontrastujące z otoczeniem słupki i śmietniki, brak możliwości zbliżenia oczu do tablicy z rozkładem jazdy z powodu złego umiejscowienia śmietników i tablic, brak wind oraz zbyt ostry kąt nachylenia pochylni dla wózków (norma zakłada: szerokość podjazdów 1,2 m, nachylenie maksymalnie 6% dla podjazdów dłuższych niż 1,5 m, spocznik w podjazdach powyżej 9 m, poręcze). Stacje metra na razie są jedynie w Warszawie, ale w Krakowie pojawiły się podziemne stacje szybkiego tramwaju. Rozwiązania zwiększające dostępność należałoby zawrzeć już na etapie projektowania stacji. Takimi elementami są: kontrastujące elementy zabudowy (np. szara podłoga i niebieskie ściany), podjazdy dla wózków, windy, kontrastujące oznaczenie schodów (przynajmniej na pierwszym i ostatnim stopniu), oznaczenie skrajni peronu. Wyraźnie oznaczony stopień Głośno było o niewidomym studencie dziennikarstwa, który wpadł pod nadjeżdżające metro w Warszawie. Stało się tak właśnie dlatego, że perony nie mają oznaczonej skrajni. Mimo że od wypadku minęło już kilka miesięcy, skrajnie w metrze nadal nie są zaznaczone, a projekt zmian utknął gdzieś w szafie Urzędu Miasta. Kto w takim razie będzie odpowiedzialny za kolejny wypadek i czy jest przygotowany na koszty odszkodowań? Coraz częściej na przystankach montuje się tablice świetlne sprzężone z systemem GPS, które pokazuje, w jakim czasie nadjadą kolejne linie. Ta forma dostosowania na pewno pomaga osobom starszym i słabowidzącym, ale może też pomagać osobom niewidomym pod warunkiem zamontowania przycisku z dźwiękową informacją. Taka tablica działa już na przystanku tramwajowym Centrum w Warszawie i w paru innych miejscach. Po naciśnięciu guzika słychać wyraźny głos, który czyta pierwsze trzy linie z listy, wraz z planowanym czasem oczekiwania. Dzięki temu osoba niewidoma wie, czy najbliższy pojazd, który podjedzie na przystanek jest tym oczekiwanym przez nią. Odpowiednie oznakowanie przystanku jest ważne dla każdego pasażera. Duży napis z nazwą, umieszczony na wiacie i na słupku znacznie ułatwia poruszanie się po mieście nie fot. Michał Dębiec 8

9 Wolność ma zapach benzyny fot. Michał Dębiec Tablica świetlna na przystanku. Widoczna dla osoby słabowidzącej, niestety bez udźwiękowienia tylko osobom słabowidzącym, ale także turystom. Jeżeli dodatkowo na wiacie i na słupku można odczytać numerki wszystkich linii, które obsługują przystanek, zwiększa to ich dostępność. Dotychczas największym problemem w korzystaniu z przystanków były rozkłady jazdy. Mają one drobny druk i różne rozplanowanie przestrzeni na karteczce z opisem linii. Jest to szczególnie kłopotliwe, gdy podróżuje się po różnych miastach. Niestety, nie ma jednego ustalonego szablonu, co sprawia, że można się czuć nieco zagubionym. Informacje, które powinny się znajdować na kartce linii to: numer linii, godziny odjazdów w dni powszednie i świąteczne oraz opis trasy. Czcionka użyta do druku powinna być bezszeryfowa, czyli prosta, bez zdobiących haczyków (np. Arial), a jeżeli dodatkowo byłaby pogrubiona, mogłaby być odczytana nawet przez osoby z zaćmą. Dobrą praktyką jest stosowanie na przystanku urządzeń do wzywania pomocy, dostępnych także dla osób niedosłyszacych. Taki system działa już na kilku lotniskach i na stacjach podziemnych szybkiego tramwaju w Krakowie. Po uruchomieniu mikrofonu alarmowego osoba monitorująca peron ma podgląd na wzywającego pomocy i może od razu zareagować. Takie usprawnienie jest szczególnie istotne w wypadkach nagłych, takich jak np. atak epilepsji, zawał serca, utrata przytomności i może uratować życie. Kilka miast uruchomiło już numery infolinii, pod którymi można uzyskać informację o odjazdach i połączeniach. Kiedy nie można odczytać rozkładu wiszącego na przystanku, taki telefon może bardzo pomóc. Dostępne pojazdy Jeżeli już uda mi się dotrzeć do właściwego przystanku i odczytać godzinę odjazdu na rozkładzie, kolejnym etapem codziennej podróży do pracy będzie wybranie właściwego autobusu. Zazwyczaj staję na przedzie przystanku, gdyż osoba z białą laską tak właśnie powinna robić. Jeżeli autobus ma wyraźny wyświetlacz, jestem w stanie rozpoznać numer linii. Problem pojawia się wówczas, jeśli nie stoję z przodu przystanku, lecz podchodzę do pojazdu z boku lub od tyłu. Krakowskie autobusy mają boczny panel z numerem linii tylko za przednimi drzwiami, natomiast za przegubem brak informacji o numerze linii. Nie można na to narzekać w Warszawie. Duży numer linii wraz ze skróconym opisem trasy pojawia się i za przednimi drzwiami, i za przegubem, dzięki czemu każdy pasażer wie, do jakiego autobusu wsiada. Kraków i Warszawa mają ustaloną kolorystykę pojazdów, dzięki czemu raczej nie pomylimy komunikacji miejskiej z przewoźnikiem prywatnym czy międzymiastowym. Nieco gorzej wygląda to na Śląsku, gdzie funkcjonuje wielu przewoźników w obrębie Komunalnego Związku Komunikacyj- Boczny panel zewnętrzny podświetlony, duży i wyraźny fot. Michał Dębiec NR 4 (6)

10 Wolność ma zapach benzyny fot. Michał Dębiec nego Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (KZK GOP). Nie wprowadzono dotychczas stałej kolorystyki dla komunikacji miejskiej, a pojazdy często oblepione są reklamami, co dodatkowo utrudnia ich identyfikację. Przewoźnicy stosują czasem dodatkowe oznaczenia rozpoznawcze, np. PKM Gliwice za przednimi drzwiami swoich autobusów umieszcza duże i kontrastujące logo firmy, dzięki temu można odróżnić ten pojazd od innych. Producenci autobusów są coraz bardziej otwarci na sugestie dotyczące dostępności dla osób niepełnosprawnych, jednak wybór i zamówienie konkretnych modeli należy do przewoźnika. Jeżeli, dla przykładu, nie zamówi on nad drzwi zewnętrznych świateł halogenowych pomagających w wysiadaniu po ciemku, producent ich nie zamontuje. Tak samo będzie w przypadku innych usprawnień. Przewoźnik sam dobiera autobusy do swoich potrzeb. Gmina lub organ realizujący politykę transportową na jej terenie wybiera przewoźników do obsługi danej linii w przetargu. Dokumentem precyzującym zalecenia dla przewoźników startujących w przetargu jest Duży numer linii tramwajowej, umieszczony z boku, za przednimi drzwiami, pozwala na uniknięcie pomyłki przy wsiadaniu Oznaczenie pojazdu dostosowanego niestety niektóre pojazdy z naklejką nie są wcale dostępne Specyfikacja Istotnych Warunków Zamówienia (SIWZ). Wymogi dostępności dla osób niepełnosprawnych powinny zostać zawarte w tej specyfikacji, tymczasem miasta bardzo rzadko je tam umieszczają. Wyjątkiem jest znów Warszawa, która od pewnego czasu motywuje przewoźników do zwiększania dostępności właśnie poprzez zawarcie odpowiednich usprawnień w SIWZ-ie. Co musi mieć autobus, by był dostępny? Po pierwsze powinien być niskopodłogowy na całej długości i mieć możliwość tzw. przykucnięcia, aby obniżyć poziom wejścia dla potrzeb wózków. Platforma dla wózków może być otwierana automatycznie lub ręcznie, jednak doświadczenie podpowiada, że niewielu pasażerów wie, jak ją rozłożyć i to kierowca, jako osoba przeszkolona, powinien pierwszy zareagować na potrzebę osoby na wózku. Autobusy, które mają tylko jedno miejsce dla wózka są w mniejszym stopniu dostępne, ponieważ zdarza się, że nie mają możliwości przewiezie- fot. Michał Dębiec 10

11 Wolność ma zapach benzyny nia osoby niepełnosprawnej, ze względu na to, że miejsce zajmuje inna osobę lub matka z wózkiem. W przestrzeni wyznaczonej dla wózków nie powinny się znajdować rurki, ponieważ znacznie utrudniają one wózkowiczom poruszanie się po autobusie. Wszystkie przyciski muszą się znajdować na odpowiedniej wysokości, aby osoba na wózku mogła z nich skorzystać. Pojazd ponadto powinien mieć wyraźny przedni panel z numerem linii oraz panele boczne z przodu i za przegubem, z numerem linii, kierunkiem jazdy i skróconym opisem trasy. Zamontowanie górnych halogenów nad wejściem po zewnętrznej stronie znacznie poprawia bezpieczeństwo wysiadających, również osób słabowidzących, które przy przejściu z jasnego pomieszczenia do ciemności potrzebują więcej czasu na dostosowanie źrenic. To rozwiązanie świadczy dobrze o przewoźniku, bo w deszczowy dzień pozwala na uniknięcie kałuży przy wysiadaniu. Podświetlane przyciski, znajdujące się na drzwiach, zwiększają dostępność pojazdu fot. Michał Dębiec fot. Michał Dębiec Duża przestrzeń na wózki zwiększa dostępność. Srebrne rurki ją zmniejszają, gdyż znikają dla oka z pogorszonym kontrastem Barierą we wsiadaniu do pojazdu są przyciski do otwierania drzwi. Wiele miast wprowadziło tzw. ciepły przycisk, który zdejmuje z kierowcy obowiązek otwierania drzwi na każdym przystanku. Pasażer, kiedy chce wejść do autobusu, sam otwiera drzwi przyciskiem. Jednak kiedy osoba ma kłopoty ze wzrokiem, nie jest w stanie znaleźć przycisku, a dodatkowo nawet nie wie, czy pojazd, który się przed nim zatrzymał, to autobus. Ciepły przycisk jest kłopotliwy również wewnątrz autobusu, ponieważ nie zawsze można odróżnić guzik do otwierania drzwi od tego z napisem STOP. Jeżeli zaś autobus podjedzie na przystanek i nikt nie otworzy drzwi, osoba niewidoma nie zorientuje się, że stoi na przystanku. Usprawnieniem, które niweluje bariery spowodowane stworzeniem ciepłego przycisku jest udźwiękowienie pojazdu na zewnętrz i wewnątrz. W ten sposób osoba niewidoma może usłyszeć, że stoi przed autobusem, dowiedzieć się, czy to właściwa linia, a będąc w środku, dowie się na jaki przysta- NR 4 (6)

12 Wolność ma zapach benzyny fot. Michał Dębiec fot. Michał Dębiec Wewnętrzny panel świetlny za przegubem autobusu umieszczony prawidłowo, jednak w tym autobusie nie zastosowano kontrastujących z otoczeniem barw rurek i słupków. Dodatkowo przycisk STOP umieszczony jest w niecodziennym miejscu Ciepły przycisk, czyli utrapienie dla osób niewidomych nek podjeżdża. Wiele też zależy od zdrowego rozsądku kierowcy, który może sam otworzyć drzwi, kiedy zorientuje się, że ktoś ma problem w odnalezieniu przycisku. Kolejne elementy dostępności to kolorystyka wnętrz. Wszystkie rurki i uchwyty powinny kontrastować z otoczeniem, zatem nie powinny być przezroczyste, srebrne, białe ani szare. Z kolorystyką wnętrz autobusów najlepiej kontrastuje żółty kolor i on jest właśnie zalecaną barwą do oznaczania słupków. Jeżeli w pojeździe znajdują się stopnie, powinny być oznaczone kontrastującą barwą. W środku autobusu winna znajdować się informacja o linii, kierunku i trasie. Do ich podawania służą panele świetlne, które powinny być instalowane nad korytarzem, tuż za kabiną kierowcy oraz za przegubem. Panel pokazujący trasę i kolejne przystanki znacznie zwiększa dostępność pojazdu dla osób niesłyszących, słabowidzących oraz dla turystów. Zimą, kiedy okna są zaparowane, wszyscy pasażerowie korzystają z informacji na temat kolejnego przystanku podawanych na wyświetlaczu. Poza panelami, trasa linii i jej numer powinny być również widoczne na tablicach bocznych wewnątrz pojazdu. Niezależnie od miejsc na wózki stosowane są również miejsca z krzyżykiem, przeznaczone dla osób starszych, niepełnosprawnych oraz młodych matek. Naklejka wskazująca, kto ma pierwszeństwo w zajmowaniu takiego siedzenia bywa umieszczana w nieodpowiednim miejscu: nad oknem, więc tam, gdzie niewiele osób spogląda. W innych przypadkach nalepki są umiejscowione w przesuwalnej części okna, co skutkuje tym, że po jego otwarciu oznaczenie znika za kolejną szybą. Jeżeli miejsca z krzyżykiem mają mieć sens, oznaczenia powinny być umieszczane na nieruchomych częściach pojazdu, na wysokości wzroku siedzącego. W praktyce, podobnie jak w przypadku miejsc parkingowych z kopertą, miejsca z krzyżykiem są często zajmowane przez nieuprawnione osoby. Najwyraźniej świadomość społeczeństwa jest bardzo niska i należałoby ją podnosić poprzez edukację pasażerów. Podjął się tego Zarząd Transportu Miejskiego w Warszawie. Od kiedy zastosowano naklejki o treści: Proszę, ustąp mi miejsce i rysunkami starszego mężczyzny, osoby niewidomej oraz kobiety 12

13 Wolność ma zapach benzyny fot. Michał Dębiec Boczna tabliczka z trasą pojazdu, umieszczona wewnątrz pojazdu za przegubem w ciąży, siedzący częściej opuszczają oznaczone miejsca na widok bardziej potrzebującego. Nie wszyscy rozumieją powód ustępowania miejsca niewidomemu, który przecież nie ma problemów motorycznych i którego dysfunkcja nie wymaga odciążania nóg. Takiej osobie trudno jest utrzymać równowagę bez możliwości dostrzeżenia zakrętów czy utrudnień na drodze. Przez to może być narażona na kontuzję, a także potrącić innych pasażerów. Dodatkowym utrudnieniem jest trzymanie w ręku białej laski. Mamy wtedy wolną tylko jedną rękę, a jeżeli przewozimy bagaż, to podróż komplikuje się jeszcze bardziej. Dostępny kierowca Pomimo wyposażenia pojazdów w elementy poprawiające dostępność i budowania przystanków w odpowiedni sposób, ciągle kluczową rolę odgrywają ludzie, czyli współpasażerowie i kierowcy. To ich pomoc dla osób niepełnosprawnych jest najbardziej pożądana na przystanku, gdzie mogą odczytać godzinę odjazdu i numer podjeżdżającej linii i w autobusie, gdzie mogą ostrzec przed stopniem, odczytać przystanek lub znaleźć miejsce. Na ustandaryzowanie zachowań pasażerów nie mamy wpływu. Jedynie edukacja społeczeństwa może coś poprawić w tej kwestii. Mamy natomiast wpływ na świadomość kierowców, którzy są pracownikami przewoźników. Wprawdzie Rada Europy zaleca obowiązkowe szkolenia dla kierowców z zakresu pomocy i obsługi pasażera niepełnosprawnego, jednak w praktyce albo takich szkoleń nie ma, albo są robione niekompletnie, wcale nie przez ekspertów niepełnosprawnych, którzy potrafią przekazać wiedzę o barierach w sposób maksymalnie rzetelny. Czego powinni nauczyć się kierowcy? Na pewno reakcji na różne sytuacje związane z niepełnosprawnym pasażerem, które mogą się wydarzyć. Najważniejsze jest przyjęcie założenia, że osoby z dysfunkcjami potrzebują pomocy. Jedne mniej, inne bardziej. Niektóre nie zechcą się do tego przyznać, inne same o nią proszą. Nigdy nie wiadomo, z jaką osobą ma się do czynienia, dlatego uniwersalna zasada reakcji, odnosząca się do każdego rodzaju niepełnosprawności oraz każdego charakteru osoby nakazuje zapytać, czy pomóc. W najgorszym razie usłyszymy odmowę. W bardzo wielu przypadkach możemy jednak takiej osobie ułatwić, a nawet umożliwić przemieszczanie się. Jest kilka wskazówek, które warto sobie przyswoić, będąc kierowcą lub pasażerem pojazdu komunikacji miejskiej. Osoby niewidome najczęściej potrzebują pomocy przy poruszaniu się lub przeczytaniu informacji wizualnej. Osoby na wózku poproszą najczęściej o przytrzymanie drzwi lub pomoc przy wsiadaniu do pojazdu. Pasażer z dysfunkcją wzroku Osobę niewidomą łatwo rozpoznać po białej lasce w dłoni lub po towarzyszącym jej psie przewodniku. Po dostrzeżeniu takiej osoby na przystanku, kierowca powinien: otworzyć drzwi, bo osobie niewidomej trudno odnaleźć przycisk do otwierania drzwi na ścianie autobusu, NR 4 (6)

14 Wolność ma zapach benzyny fot. Michał Dębiec odczekać chwilę po zamknięciu się drzwi osoba niewidoma potrzebuje nieco więcej czasu na odnalezienie miejsca lub złapania się uchwytu, mieć włączony system dźwiękowej informacji pomaga to osobom niewidomym, ale też innym pasażerom, udzielać cierpliwie informacji, ponieważ nie wie, czy dany pasażer nie ma problemów ze wzrokiem, powiadomić z odpowiednim wyprzedzeniem o zbliżaniu się do przystanku, o którego wskazanie osoba niewidoma prosiła, zawsze podjeżdżać możliwie najbliżej chodnika, by nie powstawała duża przerwa pomiędzy autobusem a chodnikiem, zatrzymać pojazd przed otwarciem drzwi w innym wypadku istnieje ryzyko wpadnięcia pasażera pod koła. Nowoczesne autobusy mają już zabezpieczenie, dzięki któremu nie da się otworzyć drzwi w czasie jazdy, jednak tramwaje ciągle takich zabezpieczeń nie posiadają ze względu na przestarzały tabor. Znacznie trudniej rozpoznać osobę słabowidzącą, zwłaszcza taką, która nie porusza się z białą laską. Takiej osoby dotyczą takie same wskazówki, jak niewidomej, z tą różnicą, że zwraca ona uwagę na panel świetlny nad korytarzem, toteż powinien on pokazywać aktualną trasę wraz z kolejnym przystankiem. Panel świetlny wewnątrz Szybkiej Kolei Miejskiej w Warszawie Pasażer z dysfunkcją motoryczną Osoby na wózkach podróżują zazwyczaj z towarzyszem. Jeżeli dysfunkcja pozwala na samodzielność, tacy niepełnosprawni, by unikać stresu związanego z podróżą komunikacją miejską, częściej wybierają własne środki transportu, przystosowane do kierowcy niepełnosprawnego. Jednak nie każdego na to stać, więc pojawiają się na przystankach także osoby sparaliżowane bez opiekuna. Wówczas wiele zależy od reakcji kierowcy i innych pasażerów, ponieważ największą barierą do samodzielnego pokonania są stopnie, krawężniki i wąskie przejścia. Jeżeli w rozkładzie jazdy na przystanku podano, który kurs będzie realizowany przez pojazd niskopodłogowy (pamiętajmy, że wciąż nie wszystkie autobusy posiadają tę cechę), samodzielna osoba niepełnosprawna motorycznie najpewniej wybierze taki kurs. Jeśli na przystanku oczekuje osoba na wózku, kierowca powinien: podjechać możliwie najbliżej krawężnika wówczas można wysunąć pochylnię do samego chodnika, by osobie na wózku łatwiej było wjechać do środka, otworzyć drzwi od razu, bo osoba sparaliżowana może nie być władna do przyciśnięcia guzika, wysunąć lub rozłożyć pochylnię dla wózka. Jeżeli pochylnia nie jest automatyczna to jej rozłożenie jest kłopotliwe, gdyż żaden współpasażer może nie poczuwać się do tego działania, a dla kierowcy oznacza ono wyjście z kabiny i zamknięcie jej, rozłożenie i złożenie pochylni i powrót do kabiny. Jest to strata cennych minut w rozkładzie, za które kierowcy są rozliczani. Nie zmienia to jednak faktu, że kierowca jest gospodarzem pojazdu, zna jego możliwości i obsługę zamontowanych urządzeń i to właśnie na nim powinien spoczywać formalny obowiązek obsługi pochylni, odczekać krótką chwilę, aż osoba na wózku zajmie właściwe miejsce, 14

15 Wolność ma zapach benzyny zapytać o docelowy przystanek osoby na wózku, by przygotować się wcześniej na nieco dłuższy postój, zatrzymać pojazd przed otworzeniem drzwi, by pasażerowie wysiadali bezpiecznie. Pasażer niesłyszący lub niemy Problemem osoby niepełnosprawnej sensorycznie z obrębie słuchu i mowy jest głównie komunikowanie się, nie zaś dostęp do informacji wizualnych lub bariery architektoniczne. Niestety, w przypadku takich osób silnie działa stereotyp. Niewyraźna mowa kojarzy się bardziej z nietrzeźwością niż z niepełnosprawnością. Trudno w kilka sekund rozpoznać taką osobę. Wystarczy jednak stosować prostą zasadę. Na wszystkie pytania należy odpowiadać głośno i wyraźnie. Jeżeli pojazd posiada systemy informacji wizualnej, powinien on być zawsze włączony. Wsparcie, z którego korzystamy Przedostając się w godzinach szczytu z miejsca zamieszkania do pracy, korzystam z każdej pomocy. Opisane przeze mnie elementy poprawiające dostępność, są bardzo ważne dla utrzymania aktywności zawodowej i społecznej. Chciałbym, aby dostępność nie oznaczała tylko naklejki na pojeździe, ale istotny punkt w strategii komunikacyjnej miast. Skoro można zebrać w jednym miejscu zestaw propozycji rozwiązań w transporcie publicznym, działających na rzecz osób niepełnosprawnych, to wystarczy chcieć wprowadzić je w życie. Większość podpowiedzi nie powoduje ogromnych wydatków w budżecie, a wszystkie warto stosować również dla promowania wizerunku miast jako nowoczesnych i otwartych oraz stwarzających szanse i możliwości dla każdego mieszkańca. W gronie znajomych z dysfunkcjami opowiadamy sobie nierzadko anegdotki z naszego codziennego życia. Część przeraża, inne bawią. Bardzo często dotyczą przygód w komunikacji miejskiej. Ktoś wsiadł w zły autobus czy pociąg, ktoś spadł z peronu (na szczęście, większość tego rodzaju przygód kończy się szczęśliwie). Takiej sytuacji winna jest ludzka ignorancja. Optymizmem napawają takie historie, jak opowiedziana przez Justynę z Warszawy. Stała na przystanku, oczekując na autobus z białą laską w dłoni. Wokół kłębiła się grupka dzieci ze szkoły podstawowej, pilnowana przez wychowawczynię. Jedno dziecko zwróciło się do swojej pani z zapytaniem, czy może przeczytać numer nadjeżdżającego autobusu niewidomej. Wychowawczyni wyraziła dużą aprobatę dla tego pomysłu, więc malec odwrócił się do Justyny i odczytał jej numer boczny autobusu nie numer linii. Ta opowieść daje nadzieję, że ludzie wciąż chcą reagować i pomagać, nawet jeśli nie zawsze wiedzą jak. Ale nawet nieprofesjonalna reakcja jest lepsza od bierności, dlatego warto uświadamiać wszystkich, że zapytanie osoby niepełnosprawnej na ulicy czy potrzebuje pomocy jest bardzo dobrym zachowaniem. *Michał Dębiec (ur. w 1981 r.) - absolwent Wydziału Dziennikarstwa i Nauk Politycznych UW ze specjalnością marketing medialny i public relations. W wieku trzech lat stracił wzrok, a po roku częściowo go odzyskał w wyniku eksperymentu medycznego wykonanego w Paryżu. Od tego czasu jest osobą bardzo słabowidzącą, chorą na barwnikowe zwyrodnienie siatkówki (Retinitis Pigmentosa). Zawodowo zajmuje się organizacją i planowaniem działań marketingowych firmy, a także wspiera FIRR podczas szkoleń z podnoszenia stopnia dostępności uczelni wyższych dla osób niepełnosprawnych. Na Śląsku, skąd pochodzi, przekazuje sugestie o dostępności transportu publicznego do jego zarządcy, KZK GOP-u. Prowadzi również szkolenia dla kierowców komunikacji miejskiej oraz obsługi naziemnej lotniska Okęcie z zakresu wypracowania standardów obsługi pasażerów niepełnosprawnych. NR 4 (6)

16 PenFriend nowy etykietownik głosowy fot. Billy Alexander Royal National Institute of Blind People wprowadził w tym roku na rynek urządzenie, które jako pierwsze pozwala na masowe głosowe etykietowanie obiektów. Z etykietami zawsze był problem, dostępne narzędzia były albo bardzo drogie, albo niezbyt praktyczne. Nowe urządzenie stanowi przełom w tej dziedzinie. Rafał Charłampowicz* Etykiety brajlowskie W teorii najlepiej etykietować w brajlu. Robimy opis na taśmie samoprzylepnej i naklejamy na rzecz, którą chcemy oznaczyć. Taki opis jest uniwersalny, bo nie wymaga żadnego urządzenia odczytującego, a z oznaczenia skorzystać może każdy, kto zna pismo punktowe. Tworzenie brajlowskich etykiet jest jednak dość żmudne i czasochłonne. Często prościej jest zapamiętać, gdzie co leży w lodówce niż podpisywać, szczególnie, że np. jogurt otworzymy po kilku dniach. Minusem brajla jest też to, że zajmuje sporo miejsca i, by w opisie płyty umieścić wykonawcę i tytuł, o ile nie chcemy okleić całego pudełka, trzeba uciekać się do skrótów. O spisie utworów możemy w ogóle zapomnieć. Etykietowniki głosowe, choć nie tak uniwersalne, mają tę zaletę, że nazwę nadajemy głosem, a więc po prostu szybko. Mówiące nalepki Mamy dwa rodzaje etykietowników. Pierwszy, to stosunkowo niewielkie urządzenia zawierające system nagrywania i odtwarzania dźwięku. Można je nazwać mówiącą nalepką. 16

17 PenFriend nowy etykietownik głosowy Obsługa jest zwykle prosta. Robimy nagranie, mocujemy na czymś i gdy chcemy odsłuchać naciskamy przycisk. Takim urządzeniem był np. nieobecny już na naszym rynku Voisec. Plusem takich nalepek jest to, że odtworzenie nagrania nie wymaga żadnego dodatkowego sprzętu. Informacja, jeśli tylko mówimy wyraźnie, jest dostępna dla każdego. Możemy w ten sposób podpisać komuś leki (wygodne dla osób ociemniałych w późnym wieku, nieznających brajla) lub zostawić informację dla członków rodziny tak, jak zostawia się zwykłą karteczkę na drzwiach lodówki. Urządzenia te charakteryzują się jednak niską jakością nagrywania i odtwarzania, dość łatwo się psują (duża miniaturyzacja) i nadają się do podpisywania tylko niektórych przedmiotów. Nie podpiszemy nimi ani płyt, ani żywności w lodówce. Lodówki nie wytrzyma elektronika, a kolekcji płyt nasza kieszeń, bo jedna sztuka to kilkadziesiąt zł. Inny sposób Druga grupa, do której należy także Pen- Friend, to urządzenia, które działają w zestawie ze specjalnymi etykietami. Oprócz systemu nagrywającego i odtwarzającego taki etykietownik wyposażony jest w moduł odczytujący kod z etykiety. Nasze nagranie jest przypisane do konkretnego kodu. By nazwać przedmiot, przykładamy urządzenie do etykiety i robimy nagranie. Odtwarzanie odbywa się w ten sam sposób przykładamy etykietownik do etykiety na produkcie i wtedy słyszymy nasze nagranie. W przeciwieństwie do etykiet brajlowskich i mówiących nalepek, nazwę naszej etykiety może usłyszeć tylko użytkownik urządzenia, w którym została ona nagrana, czyli nie ma możliwości, by inny posiadacz takiego samego etykietownika usłyszał np. tytuł podpisanej przez nas płyty. W Polsce najbardziej znanymi etykietownikami są Sherlock i moduł Speakout, będący dodatkiem do odtwarzacza Milestone. Cechą wspólną tych dwóch urządzeń jest to, że wykorzystywane przez nie etykiety zawierają znaczniki RFID (Radio Frequency Identification), a więc są rozpoznawane za pomocą fal radiowych. Technologia RFID, wykorzystywana m.in. do zabezpieczania towarów w sklepach, ma różne zalety (choćby taką, że urządzenie widzi etykietę z odległości kilku cm, więc nie musi jej dotykać) i jedną wadę, ograniczającą jej zastosowanie w domu. Chodzi oczywiście o koszt. Cena najtańszej samoprzylepnej etykiety to 4 zł (Milestone) i 5 zł (Sherlock). Za etykiety o specyficznym kształcie i sposobie mocowania, wodoodporne lub nawet odporne na gotowanie musimy zapłacić więcej, ale też skorzystamy z nich wielokrotnie. Tak więc, jeśli dobrze wybierzemy etykiety, znacznikami RFID możemy niedrogo oznaczać produkty w lodówce i pranie, ale już podpisanie płyt będzie nas trochę kosztować. Sensacja na rynku PenFriend, po raz pierwszy pokazany na SightVillage 2009, stał się sensacją właśnie ze względu na cenę etykiet. Jeden ich zestaw, zawierający 380 sztuk, kosztuje 9,99 funtów + VAT. Samo urządzenie również jest relatywnie tanie, bo płacimy za nie 54,99 funtów + VAT, a w paczce mamy też od razu 127 etykiet. Tak niska cena jest możliwa dzięki temu, że etykiety są po prostu drukowane i nie zawierają żadnej elektroniki. PenFriend fot. RNIB NR 4 (6)

18 PenFriend nowy etykietownik głosowy fot. RNIB PenFriend PenFriend jest czarny, plastikowy, długi na około 16 cm i kształtem przypomina gruby dziecięcy flamaster. Trafne jest też porównanie do zabawkowego mikrofonu, użyte przez Michała Dziwisza w Tyflopodcaście. Średnica PenFrienda w najszerszym miejscu to około 3 cm. W dotyku urządzenie nie sprawia wrażenia specjalnie solidnego, może przez plastik i niedokładnie przylegającą gumową osłonę chroniącą gniazdo słuchawek, port mini-usb i gniazdo mikrofonu. Ogólne wrażenie jest jednak dobre. Na jednym końcu PenFrienda mamy okrągły głośnik, a na drugim skaner odczytujący kod. Na obudowie, oprócz klapki komory baterii (dwie baterie AAA) i plastikowego elementu do zamocowania smyczy, mamy też pięć przycisków ułożonych w jednej linii od głośnika do skanera: włącznik/wyłącznik, głośniej, ciszej, tryb i nagrywanie. Między przyciskiem nagrywania, a przyciskiem trybu znajduje się lekko wystający otwór mikrofonu. Całość jest bardzo ergonomiczna. Po włączeniu (kilkusekundowe przytrzymanie włącznika) PenFriend domyślnie uruchamia się w trybie etykietownika. By przypisać naszą nazwę do etykiety, naciskamy przycisk nagrywania i trzymając go, przykładamy do etykiety. Po sygnale, nadal nie puszczając przycisku, do mikrofonu mówimy naszą nazwę. Długość nagrania ogranicza tylko pamięć urządzenia, wynosząca 1 GB (około 70 godzin). Aby odsłuchać nazwę po prostu przykładamy włączonego PenFrienda do etykiety. Użyłem słowa przykładamy, ale by PenFriend najszybciej rozpoznał kod, wystarczy zbliżyc skaner na jakiś milimetr odległości od etykiety. Samoprzylepne etykiety dostajemy na arkuszach. W każdym zestawie są trzy rodzaje etykiet: małe kółka o średnicy około 1 cm (91 etykiet na arkuszu), duże kółka o średnicy około 3 cm (18 etykiet na arkuszu) i duże kwadraty o boku około 3 cm (18 etykiet na arkuszu). W zestawie podstawowym mamy po arkuszu z etykietami każdego rodzaju. W zestawach dodatkowych, nazywanych według liter alfabetu, liczba arkuszy i etykiet jest potrojona. Zastosowanie arkuszy nie jest najlepszym rozwiązaniem, choć niewątpliwie obniża cenę. Etykiety odkleja się z arkusza bardzo łatwo i tu producentom nie można niczego zarzucić, natomiast sam arkusz jest na tyle duży (w przybliżeniu 11 x 22 cm), że trudno go nieść w plecaku lub torbie, tak by się nie pogniótł. Wraz z PenFriendem dostajemy funkcjonalne plastikowe pudełko, w którym możemy trzymać i etykiety i PenFrienda, ale ono też jest raczej do użytku domowego. Etykiety są białe. Mają nadrukowany numer identyfikacyjny składający się z litery i cyfr. Sam kod, rozpoznawany przez PenFrienda, to mikropunkty niewidoczne gołym okiem. Kod jest wydrukowany na całej powierzchni etykiety, więc, jeśli jesteśmy bardzo oszczędni, a mamy dwie (lub więcej) rzeczy, które chcemy nazwać tak samo, etykietę można pociąć... Kody na etykietach są unikalne tylko w ramach zestawu. Nie możemy zatem kupić z wyprzedzeniem większej ilości zestawów (w tej chwili sprzedawane są zestawy A i B) ani wymieniać się etykietami ze znajomymi, np. małe kółka za duże kwadraty. Przyklejona etykieta, o ile powierzchnia nie była bardzo wilgotna, trzyma się dobrze. Nawet po długim mrożeniu, np. na worku pierogów lub 18

19 PenFriend nowy etykietownik głosowy lodach, PenFriend bez problemu odczytuje kod. Etykiety są pomyślane jako jednorazowe, ale można je, nie bez uszczerbku, odkleić i przykleić na coś innego. Rzecz jasna po każdym przeklejeniu przyleganie nalepki będzie słabsze. Ma to jednak sens w przypadku krótkoterminowych produktów żywnościowych. Producent, a jest nim Mantra Lingua i RNIB, oprócz klasycznego etykietowania proponuje bardzo różne zastosowania PenFrienda, np. notatnik (notatka przypisana do etykiety w notesie) lub kalendarz (etykiety przyklejone jak dni miesiąca na ściennym kalendarzu), ale najciekawsze wydaje się to, od którego wziął się sam pomysł. Firma Mantra Lingua, wydająca książeczki dla dzieci, chciała, by ich produkty były też w większym stopniu dostępne dla niewidomych. PenFriend i jego etykietki pozwalał na udźwiękowienie książeczki. Nalepki przy ilustracjach mogły odnosić do audio deskrypcji, a np. nalepka przy tekście do nagrania z czytanym tekstem. PenFriend ma trzy tryby pracy, które zmieniamy, przytrzymując przycisk trybu. Oprócz etykietownika jest jeszcze na razie nieużywany tryb, który ma prawdopodobnie obsługiwać produkty RNIB i tryb odtwarzacza MP3. Odtwarzacz ma tylko podstawowe polecenia: następny (przytrzymane głośniej ), poprzedni (przytrzymane ciszej ) i pauza (włącznik). Co ciekawe, poleceń odtwarzacza nie znajdziemy w instrukcji i trzeba je odkrywać samemu. Wszystkie dane z PenFrienda możemy przechowywać w komputerze. Kopiowanie jest proste, bo Pen- Friend jest widziany jako zwykły nośnik pamięci. Kopiujemy odpowiedni folder i nasze nagrania są bezpieczne. Niestety pliki WAV, które tworzy PenFriend nie są odtwarzane przez najbardziej popularne komputerowe odtwarzacze muzyki. Jest to problem, bo nie wiadomo jak skasować nagranie przypisane do nieistniejącej już etykiety. W samym PenFriendzie jest tylko polecenie zmiany nagrania. Kasowania nie ma. Przydatność PenFrienda oceniam bardzo wysoko. Wreszcie mamy urządzenie, które Cena etykiet do PenFrienda pozwala na oznaczenie całej kolekcji płyt pozwala niedrogo podpisywać książki i płyty, nie wspominając o żywności w lodówce. Planowana jest też seria etykiet, które będą w stanie wytrzymać pranie. Najbardziej przeszkadza mi to, że podczas projektowania nie wzięto pod uwagę używania etykietownika poza domem. O dużych arkuszach była już mowa. Sam etykietownik aż się prosi o jakiś futerał chroniący urządzenie i zabezpieczający komorę baterii, która potrafi sama się otworzyć w plecaku. Uważam, że PenFriend, mimo różnych niedociągnięć, jest przebojem roku. Po raz kolejny zdarza się, że gdy redakcja przysyła mi tekst do autoryzacji, akurat dowiaduję się czegoś nowego o opisywanym przeze mnie urządzeniu. Podczas konferencji w Owińskach (grudzień 2009) okazało się, że nad rozwojem PenFrienda, w kooperacji z Mantra Linguą, pracuje grupa prof. Andrzeja Czyżewskiego z Politechniki Gdańskiej. Plany są interesujące, ale o tym w przyszłości. *Autor jest pracownikiem Uniwersytetu Gdańskiego. Zajmuje się tyflotechniczną obsługą studentów z dysfunkcją wzroku. Od pewnego czasu do jego szczególnych zainteresowań należą urządzenia wspomagające orientację przestrzenną niewidomych. fot. Lotus Head NR 4 (6)

20 fot. Miguel Saavedra Jak powstaje książka DAISY? Wielokrotnie spotykałem się, również na łamach Tyfloświata, z określeniem, że przygotowywanie książki w standardzie DAISY jest bardzo pracochłonne i żmudne. Cóż takiego jest w tym procesie, że zajmuje aż tyle czasu i dlaczego przygotowanie książki w tym systemie wiąże się z dużym nakładem pracy? W pracowni Biblioteki Książki Mówionej Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu przygotowywane są książki, oparte właśnie na tej technologii. Postaram się przybliżyć to zagadnienie czytelnikom Tyfloświata w oparciu o swoje, ciągle jeszcze skromne, doświadczenia. Henryk Lubawy* Co to jest książka DAISY? Nazwa DAISY to skrót od angielskiego określenia Digital Accessible Information System. Najprościej rzecz ujmując jest to standard, a może, jak sama nazwa mówi, system przygotowywania cyfrowych książek, który ma zapewnić jak najdoskonalsze mechanizmy dotarcia do potrzebnej informacji, zapewniający nawigowanie po przygotowanym materiale podobnie, jak w książce drukowanej. W tym miejscu specjalnie użyłem określenia książka cyfrowa i postaram się je rozwinąć później. Ze względu na sposób nawigowania po przygotowanym dokumencie oraz sposobie prezentowania jego treści można rozróżnić sześć typów, czy może raczej poziomów, książek DAISY. Myli się czytelnik, który spodziewa się w tym miejscu wymienienia wszystkich tych sześciu poziomów. Bliższa temu, co chcę przedstawić, jest klasyfikacja mówiąca, że tak naprawdę istnieją tylko trzy typy książek DAISY. Gdy je omówię stanie się również jasne, dlaczego wspomniałem o książkach cyfrowych, a nie, jak zazwyczaj 20

Michał Dębiec Powiatowa Rada ds. Osób Niepełnosprawnych w Krakowie Fundacja Instytut Rozwoju Regionalnego

Michał Dębiec Powiatowa Rada ds. Osób Niepełnosprawnych w Krakowie Fundacja Instytut Rozwoju Regionalnego Michał Dębiec Powiatowa Rada ds. Osób Niepełnosprawnych w Krakowie Fundacja Instytut Rozwoju Regionalnego CIVITAS Cleaner and better transport in cities Kraków, 22-23 marca 2012 Pasażer niepełnosprawny

Bardziej szczegółowo

Wymagane przez osoby o ograniczonej mobilności parametry techniczne taboru (autobusowego i tramwajowego)

Wymagane przez osoby o ograniczonej mobilności parametry techniczne taboru (autobusowego i tramwajowego) Wymagane przez osoby o ograniczonej mobilności parametry techniczne taboru (autobusowego i tramwajowego) 1 Symbole graficzne 1.Preferowany wygląd piktogramów, wynikający z Regulaminu 107 EKG ONZ: 1) symbol

Bardziej szczegółowo

Czy Swing jest dla wózkowiczów?

Czy Swing jest dla wózkowiczów? Fundacja Niezależnego Życia Osób Niepełnosprawnych HUSSAR 70-893 Szczecin, ul. Czwójdzińskiego 5; tel. 0517392265 www.hussar.szczecin.pl, fundacja.hussar@gmail.com Bank BGŻ 78 2030 0045 1110 0000 0158

Bardziej szczegółowo

Życzliwość na co dzień

Życzliwość na co dzień Życzliwość na co dzień Codziennie na swojej drodze mijamy setki ludzi - w pracy, szkole, na ulicach, w sklepach i w komunikacji miejskiej. Czy nie byłoby nam wszystkim milej i łatwiej, gdybyśmy byli dla

Bardziej szczegółowo

STANDARDY DLA PRZYSTANKÓW ZBIOROWEJ KOMUNIKACJI MIEJSKEJ W OLSZTYNIE

STANDARDY DLA PRZYSTANKÓW ZBIOROWEJ KOMUNIKACJI MIEJSKEJ W OLSZTYNIE Zarząd Komunikacji Miejskiej w Olsztynie STANDARDY DLA PRZYSTANKÓW ZBIOROWEJ KOMUNIKACJI MIEJSKEJ W OLSZTYNIE OLSZTYN 2012 Nowoczesne technologie wytwarzania infrastruktury przystankowej pozwalają na łatwiejsze

Bardziej szczegółowo

Komunikacja miejska w Lublinie krok po kroku

Komunikacja miejska w Lublinie krok po kroku Komunikacja miejska w Lublinie krok po kroku Niniejszy przewodnik przedstawia podstawowe oznakowania pojazdów komunikacji miejskiej, przystanków, sposób interpretacji rozkładów jazdy, rodzaje linii i przystanków

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE SZKOLNE Z ZAJĘĆ TECHNICZNYCH W KLASIE IV. Część 1. Bądź bezpieczny na drodze. Karta rowerowa.

WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE SZKOLNE Z ZAJĘĆ TECHNICZNYCH W KLASIE IV. Część 1. Bądź bezpieczny na drodze. Karta rowerowa. WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE SZKOLNE Z ZAJĘĆ TECHNICZNYCH W KLASIE IV Część 1. Bądź bezpieczny na drodze. Karta rowerowa. ZASADY PORUSZANIA SIĘ PO DROGACH zna zasady ruchu prawostronnego, szczególnej

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE OCENY SZKOLNE ZAJĘCIA TECHNICZNE KLASA IV

WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE OCENY SZKOLNE ZAJĘCIA TECHNICZNE KLASA IV WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE OCENY SZKOLNE ZAJĘCIA TECHNICZNE KLASA IV Materiał nauczania Wymagania podstawowe (P) na ocenę dostateczną Wymagania rozszerzające (R) na ocenę dobrą (P+R) Wymagania dopełniające

Bardziej szczegółowo

Wymagania rozszerzające (R) na ocenę dobrą (P+R)

Wymagania rozszerzające (R) na ocenę dobrą (P+R) WYMAGANIA PROGRAMOWE I KRYTERIA OCEN Zasady poruszania się po drogach: bezpieczna droga do szkoły, przechodzenie przez jezdnie, przejazdy kolejowe i tramwajowe, z odblaskami na drogach zna zasady ruchu

Bardziej szczegółowo

Czy wózkowicz może w Szczecinie studiować prawo?

Czy wózkowicz może w Szczecinie studiować prawo? Fundacja Niezależnego Życia Osób Niepełnosprawnych HUSSAR 70-893 Szczecin, ul. Czwójdzińskiego 5; tel. 0517392265 www.hussar.szczecin.pl, fundacja.hussar@gmail.com Bank BGŻ 78 2030 0045 1110 0000 0158

Bardziej szczegółowo

OKRĘG TRANZYTOWY GREATER HARTFORDADA (Ustawa o niepełnosprawnych) APLIKACJA NA PARATRANZYT

OKRĘG TRANZYTOWY GREATER HARTFORDADA (Ustawa o niepełnosprawnych) APLIKACJA NA PARATRANZYT Nr ID Otrzym. dn. Wysłano elektr. Zakończ. plik/inicjały OKRĘG TRANZYTOWY GREATER HARTFORDADA (Ustawa o niepełnosprawnych) APLIKACJA NA PARATRANZYT NA WSZYSTKIE PYTANIA NALEŻY UDZIELIĆ PEŁNYCH ODPOWIEDZI

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN OBSŁUGI OSÓB O OGRANICZONEJ SPRAWNOŚCI RUCHOWEJ Łódzkiej Kolei Aglomeracyjnej Spółka z o. o.

REGULAMIN OBSŁUGI OSÓB O OGRANICZONEJ SPRAWNOŚCI RUCHOWEJ Łódzkiej Kolei Aglomeracyjnej Spółka z o. o. REGULAMIN OBSŁUGI OSÓB O OGRANICZONEJ SPRAWNOŚCI RUCHOWEJ Łódzkiej Kolei Aglomeracyjnej Spółka z o. o. Tekst jednolity na dzień 9 czerwca 2014 Obowiązuje od dnia 15 czerwca 2014 1 1 SPIS TREŚCI 1. Informacje

Bardziej szczegółowo

ADAPTACJA GRAFIKI DOTYKOWEJ. Paweł Wdówik

ADAPTACJA GRAFIKI DOTYKOWEJ. Paweł Wdówik ADAPTACJA GRAFIKI DOTYKOWEJ Paweł Wdówik Dlaczego udostępniać grafikę uczniom całkowicie niewidomym? graficzne prezentowanie informacji jest lepsze niż opis pokazanie przebiegu funkcji, szybkie odczytywanie

Bardziej szczegółowo

Scenariusz 6 Temat: Bezpieczna droga do szkoły.

Scenariusz 6 Temat: Bezpieczna droga do szkoły. Scenariusz 6 Temat: Bezpieczna droga do szkoły. Cel zajęć: Kształcenie nawyku właściwego zachowania się w ruchu drogowym oraz utrwalenie podstawowych zasad poruszania się po drogach. Przebieg zajęć: 1.Zajęcia

Bardziej szczegółowo

Kształtowanie układu komunikacyjnego stosowane rozwiązania. Artur Zając Dział Analiz Układu Komunikacyjnego ZTM

Kształtowanie układu komunikacyjnego stosowane rozwiązania. Artur Zając Dział Analiz Układu Komunikacyjnego ZTM Kształtowanie układu komunikacyjnego stosowane rozwiązania Artur Zając Dział Analiz Układu Komunikacyjnego ZTM Efektywne planowanie transportu. 2 Taryfa powodzenie lub porażka umożliwia realizowanie podróży

Bardziej szczegółowo

Podstawowe wymagania dla stacji kolejowych i peronów dla zapewnienia dostępności kolei dla osób o ograniczonych możliwościach ruchowych

Podstawowe wymagania dla stacji kolejowych i peronów dla zapewnienia dostępności kolei dla osób o ograniczonych możliwościach ruchowych Podstawowe wymagania dla stacji kolejowych i peronów dla zapewnienia dostępności kolei dla osób o ograniczonych możliwościach ruchowych Marcin Gołębiewski CNTK Zakład Sterowania Ruchem i Teleinformatyki

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe na poszczególne stopnie szkolne zajęcia techniczne klasa 4

Wymagania programowe na poszczególne stopnie szkolne zajęcia techniczne klasa 4 Dział: Zasady poruszania się po drogach nie przestrzega zasady obowiązujące pieszych; wie, jakie zasady postępowania obowiązują pasażerów środków komunikacji indywidualnej i zbiorowej oraz zachowuje się

Bardziej szczegółowo

Fundusze Europejskie bez barier. Usprawnienia dla osób z niepełnosprawnością

Fundusze Europejskie bez barier. Usprawnienia dla osób z niepełnosprawnością Fundusze Europejskie bez barier Usprawnienia dla osób z niepełnosprawnością Dostępne Fundusze Europejskie Osoby z niepełnosprawnościami stanowią ok. 12 proc. mieszkańców Polski. Osoby z niepełnosprawnością

Bardziej szczegółowo

KATALOG SYMBOLI STOSOWANYCH W KOMUNIKACJA MIEJSKIEJ W BYDGOSZCZY ORAZ ZASADY ICH ROZMIESZCZANIA RAFAŁ MALEWSKI

KATALOG SYMBOLI STOSOWANYCH W KOMUNIKACJA MIEJSKIEJ W BYDGOSZCZY ORAZ ZASADY ICH ROZMIESZCZANIA RAFAŁ MALEWSKI ZARZĄD DRÓG MIEJSKICH I KOMUNIKACJI PUBLICZNEJ W BYDGOSZCZY KATALOG SYMBOLI STOSOWANYCH W KOMUNIKACJA MIEJSKIEJ W BYDGOSZCZY ORAZ ZASADY ICH ROZMIESZCZANIA OPRACOWANIE: MGR INŻ. RAFAŁ GRZEGORZEWSKI MGR

Bardziej szczegółowo

Pytania dla motorowerzystów

Pytania dla motorowerzystów Pytania dla motorowerzystów 1. W czasie mgły kierujący motorowerem jest obowiązany: a) jechać po chodniku; b) włączyć światła, w które pojazd jest wyposażony; c) korzystać z pobocza drogi, a jeśli jest

Bardziej szczegółowo

ZASADY ORGANIZACJI SYSTEMU INFORMACJI DLA PASAŻERA W PRZEWOZACH PASAŻERSKICH W WOJEWÓDZTWIE PODKARPACKIM

ZASADY ORGANIZACJI SYSTEMU INFORMACJI DLA PASAŻERA W PRZEWOZACH PASAŻERSKICH W WOJEWÓDZTWIE PODKARPACKIM ZASADY ORGANIZACJI SYSTEMU INFORMACJI DLA PASAŻERA W PRZEWOZACH PASAŻERSKICH W WOJEWÓDZTWIE PODKARPACKIM I. Podmiot i przedmiot systemu informacji dla pasażera 1. Do stosowania zasad określonych poniżej

Bardziej szczegółowo

Instrukcja. oznakowania autobusów. MPK w Tarnowie

Instrukcja. oznakowania autobusów. MPK w Tarnowie Instrukcja oznakowania autobusów MPK w Tarnowie Tarnów 18.12. 2015 1. Numery taborowe, logo MPK 1. W Miejskim Przedsiębiorstwie Komunikacyjnym Sp. z o. o. w Tarnowie stosuje się w oznakowaniu pojazdów

Bardziej szczegółowo

Scenariusz 2. Źródło: H. Gutowska, B. Rybnik; Bezpieczna droga do szkoły, cz. 2. Wyd. Grupa Image, sp. z.o.o., Wydanie IV, Warszawa 2002r.

Scenariusz 2. Źródło: H. Gutowska, B. Rybnik; Bezpieczna droga do szkoły, cz. 2. Wyd. Grupa Image, sp. z.o.o., Wydanie IV, Warszawa 2002r. Scenariusz 2 Temat: Jestem uczestnikiem ruchu drogowego, wiem po jakich drogach się poruszam. Cel zajęć: Kształtowanie pojęć uczestnik ruchu drogowego jako pieszy, pasażer, kierujący pojazdem Zapoznanie

Bardziej szczegółowo

Urząd Miasta Krakowa Wydział Gospodarki Komunalnej RAPORT

Urząd Miasta Krakowa Wydział Gospodarki Komunalnej RAPORT Urząd Miasta Krakowa Wydział Gospodarki Komunalnej RAPORT Z KONSULTACJI SPOŁECZNYCH DOTYCZĄCYCH PROJEKTU UCHWAŁY W SPRAWIE PRZYJĘCIA PLANU ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU PUBLICZNEGO TRANSPORTU ZBIOROWEGO DLA GMINY

Bardziej szczegółowo

ANALIZA ORGANIZACJI I FUNKCJONOWANIA WĘZŁÓW PRZESIADKOWYCH NA OBSZARZE M. ST. WARSZAWY. Węzeł nr 30 PKP Włochy DO ROKU. Wykonawca:

ANALIZA ORGANIZACJI I FUNKCJONOWANIA WĘZŁÓW PRZESIADKOWYCH NA OBSZARZE M. ST. WARSZAWY. Węzeł nr 30 PKP Włochy DO ROKU. Wykonawca: Analiza organizacji i funkcjonowania węzłów przesiadkowych na obszarze m. st. Warszawy ANALIZA ORGANIZACJI I FUNKCJONOWANIA WĘZŁÓW PRZESIADKOWYCH NA OBSZARZE M. ST. WARSZAWY Węzeł nr 30 DO ROKU Wykonawca:

Bardziej szczegółowo

Savoir-vivre wobec osób z niepełnosprawnością

Savoir-vivre wobec osób z niepełnosprawnością Savoir-vivre wobec osób z niepełnosprawnością Redakcja: Konstancja Zofia Tanjga Rysunki: Katarzyna Pac-Raszewska Przygotowanie do druku: Adriana Herbut Wydawca i organizator kampanii Wybory samorządowe

Bardziej szczegółowo

Bariery architektoniczne: Warszawski Węzeł Kolejowy Adam Piotr Zając Instytut Socjologii UW, EUROREG, SISKOM

Bariery architektoniczne: Warszawski Węzeł Kolejowy Adam Piotr Zając Instytut Socjologii UW, EUROREG, SISKOM Bariery architektoniczne: Warszawski Węzeł Kolejowy Adam Piotr Zając Instytut Socjologii UW, EUROREG, SISKOM Plan prezentacji owarszawski Węzeł Kolejowy ogrupy użytkowników odotychczasowe diagnozy dostępności

Bardziej szczegółowo

WYBORY BEZ BARIER Savoir-vivre wobec osób z niepełnosprawnością

WYBORY BEZ BARIER Savoir-vivre wobec osób z niepełnosprawnością WYBORY BEZ BARIER Savoir-vivre wobec osób z niepełnosprawnością Redakcja: Konstancja Zofia Tanjga, Agnieszka Sprycha Rysunki: Katarzyna Pac-Raszewska Przygotowanie do druku: Bartosz Głodek Druk: Drukarnia

Bardziej szczegółowo

peron H L wysoki 0,55 m albo 0,76 m 1,725 m - wg PKP 1,650 m - wg UIC niski 0,3 m albo 0,38 m 1,6 m

peron H L wysoki 0,55 m albo 0,76 m 1,725 m - wg PKP 1,650 m - wg UIC niski 0,3 m albo 0,38 m 1,6 m URZĄDZENIA DO OBSŁUGI RUCHU PASAŻERSKIEGO 1. Perony a) rodzaje jedno albo dwukrawędziowe wysokie albo niskie w układzie: o poprzecznym o podłużnym z dostępem: o bez przekraczania torów (peron zewnętrzny)

Bardziej szczegółowo

"SOUNDBAR" BLUETOOTH Z GŁOŚNIKIEM BASOWYM

SOUNDBAR BLUETOOTH Z GŁOŚNIKIEM BASOWYM "SOUNDBAR" BLUETOOTH Z GŁOŚNIKIEM BASOWYM Przewodnik szybkiej instalacji DA-10294 Dziękujemy za zakup DA-10294 DIGITUS. System ten, specjalnie zaprojektowany do odtwarzania muzyki poprzez Bluetooth z telefonu

Bardziej szczegółowo

Oprogramowanie specjalistyczne

Oprogramowanie specjalistyczne Oprogramowanie specjalistyczne Syntezatory mowy 1. Loquendo programowy syntezator mowy. interfejs komunikacyjny SAPI 5. system operacyjny MS Windows XP, Windows Vista i Windows 7. obsługuje 32- i 64-bitowe

Bardziej szczegółowo

Savoir-vivre wobec osób z niepełnosprawnością

Savoir-vivre wobec osób z niepełnosprawnością Savoir-vivre wobec osób z niepełnosprawnością Redakcja: Konstancja Zofia Tanjga Rysunki: Katarzyna Pac-Raszewska Przygotowanie do druku: Magdalena Borek Partnerzy: Współpraca: Wydawca: Fundacja Integracja

Bardziej szczegółowo

Wymagania rozszerzające (R) na ocenę dobrą (P+R)

Wymagania rozszerzające (R) na ocenę dobrą (P+R) Ogólne zasady oceniania z zajęć technicznych Zgodnie z rozporządzeniem MEN w sprawie warunków i sposobu oceniania, ocena ucznia polega na rozpoznaniu przez nauczycieli poziomu i postępów w opanowaniu przez

Bardziej szczegółowo

Fundusze Europejskie bez barier. Usprawnienia dla osób z niepełnosprawnością

Fundusze Europejskie bez barier. Usprawnienia dla osób z niepełnosprawnością Fundusze Europejskie bez barier Usprawnienia dla osób z niepełnosprawnością Dostępne Fundusze Europejskie Prawo dostępu Osoby z niepełnosprawnościami stanowią ok. 12 proc. mieszkańców Polski. Osoby z niepełnosprawnością

Bardziej szczegółowo

Fot. 1 Przykład tablicy informującej o tym, że obecnie używany budynek Gdyni Głównej jest dworcem tymczasowym.

Fot. 1 Przykład tablicy informującej o tym, że obecnie używany budynek Gdyni Głównej jest dworcem tymczasowym. Gdynia Główna Stan na dzień 08.11.2013 Stacja częściowo dostosowana INFORMACJE OGÓLNE Gdynia Główna jest jedną z największych stacji kolejowych w Polsce i stacją docelową wielu pociągów dalekobieżnych.

Bardziej szczegółowo

Poprawa systemu transportu publicznego poprzez zakup nowoczesnego taboru wraz z niezbędną infrastrukturą przez Komunikację Miejską Płock Sp. z o.o.

Poprawa systemu transportu publicznego poprzez zakup nowoczesnego taboru wraz z niezbędną infrastrukturą przez Komunikację Miejską Płock Sp. z o.o. Poprawa systemu transportu publicznego poprzez zakup nowoczesnego taboru wraz z niezbędną infrastrukturą przez Komunikację Miejską Płock Sp. z o.o. Zadanie 1 Zakup 15 sztuk nowych, nowoczesnych autobusów

Bardziej szczegółowo

Fot. 1 Tabliczki informujące o miejscu oczekiwania osób niepełnosprawnych na pociąg znajdują się na wszystkich przystankach trójmiejskiej kolejki.

Fot. 1 Tabliczki informujące o miejscu oczekiwania osób niepełnosprawnych na pociąg znajdują się na wszystkich przystankach trójmiejskiej kolejki. Informacje Ogólne Stan na dzień 08.11.2013 Na każdej stacji i przystanku Szybkiej Kolei Miejskiej w Trójmieście znajdziemy tabliczki informujące o miejscu oczekiwania osób niepełnosprawnych na pociąg.

Bardziej szczegółowo

SYSTEMY OPERACYJNE I SIECI KOMPUTEROWE

SYSTEMY OPERACYJNE I SIECI KOMPUTEROWE SYSTEMY OPERACYJNE I SIECI KOMPUTEROWE WINDOWS 1 SO i SK/WIN 006 Wydajność systemu 2 SO i SK/WIN Najprostszym sposobem na poprawienie wydajności systemu, jeżeli dysponujemy zbyt małą ilością pamięci RAM

Bardziej szczegółowo

KATALOG OZNAKOWANIA POJAZDOW

KATALOG OZNAKOWANIA POJAZDOW Załącznik nr 9 KATALOG OZNAKOWANIA POJAZDOW Oznakowanie zewnętrzne: 1) Malowanie każdego zakupionego pojazdu będzie odbywać się po uprzednich uzgodnieniach Operatora z Zamawiającym, według ustalanych na

Bardziej szczegółowo

Fot. 1. Widoczne oznakowanie budynku dworca od strony peronów.

Fot. 1. Widoczne oznakowanie budynku dworca od strony peronów. Stan na dzień 03.04.2013 Stacja częściowo dostosowana do potrzeb osób niepełnosprawnych. INFORMACJE OGÓLNE Najważniejsza stacja kolejowa Kielc znajdująca się w samym centrum miasta. Krzyżują się tutaj

Bardziej szczegółowo

Wyszukiwanie informacji w Internecie

Wyszukiwanie informacji w Internecie Wyszukiwanie informacji w Internecie informacje praktyczne dla każdego Cz. 1. Pociągi, autobusy, tramwaje sprawdzamy rozkłady jazdy Rozkład jazdy PKP Planując podróż koleją warto skorzystać z internetowego

Bardziej szczegółowo

2 Pytania badawcze: 3 Wyjaśnienie pojęć z pytań badawczych: 3.1 Pytanie pierwsze. 3.2 Pytanie drugie

2 Pytania badawcze: 3 Wyjaśnienie pojęć z pytań badawczych: 3.1 Pytanie pierwsze. 3.2 Pytanie drugie Prezentacja podsumowująca projekt Zagrożenie dla uczniów Gimnazjum w Birczy ze względu na brak ograniczenia prędkości na ulicy Jana Pawła II znajdującej się przy samej szkole. Opracował: EFGMORS 1 Spis

Bardziej szczegółowo

WARUNKI TECHNICZNE, JAKIE POWINIEN SPEŁNIAĆ AUTOKAR PODCZAS PRZEWOZU DZIECI

WARUNKI TECHNICZNE, JAKIE POWINIEN SPEŁNIAĆ AUTOKAR PODCZAS PRZEWOZU DZIECI WARUNKI TECHNICZNE, JAKIE POWINIEN SPEŁNIAĆ AUTOKAR PODCZAS PRZEWOZU DZIECI Spis treści: - podstawowe warunki techniczne - obowiązki kierowcy - normy czasu jazdy i odpoczynku obowiązujące kierowcę autobusu

Bardziej szczegółowo

Pasażerowie niepełnosprawni w samolocie

Pasażerowie niepełnosprawni w samolocie Pasażerowie niepełnosprawni w samolocie Prawo otrzymania pomocy podczas podróży lotniczej mają wszyscy pasażerowie. Szczególnie dotyczy to osób niepełnosprawnych oraz o ograniczonej sprawności ruchowej.

Bardziej szczegółowo

ANALIZA ORGANIZACJI I FUNKCJONOWANIA WĘZŁÓW PRZESIADKOWYCH NA OBSZARZE M. ST. WARSZAWY. Węzeł nr 25 PKP Gocławek DO ROKU.

ANALIZA ORGANIZACJI I FUNKCJONOWANIA WĘZŁÓW PRZESIADKOWYCH NA OBSZARZE M. ST. WARSZAWY. Węzeł nr 25 PKP Gocławek DO ROKU. Analiza organizacji i funkcjonowania węzłów przesiadkowych na obszarze m. st. Warszawy ANALIZA ORGANIZACJI I FUNKCJONOWANIA WĘZŁÓW PRZESIADKOWYCH NA OBSZARZE M. ST. WARSZAWY Węzeł nr 25 Gocławek DO ROKU

Bardziej szczegółowo

PORADNIK BEZPIECZNEJ JAZDY AUTOSTRADAMI

PORADNIK BEZPIECZNEJ JAZDY AUTOSTRADAMI PORADNIK BEZPIECZNEJ JAZDY AUTOSTRADAMI Poradnik bezpiecznej jazdy autostradami Od początku 2010 roku na autostradzie A4 Katowice- Kraków nie doszło do żadnego wypadku ze skutkiem śmiertelnym. Czyni to

Bardziej szczegółowo

Windy Schodowe katalog ofert

Windy Schodowe katalog ofert RAV-NET Rafał Kurzyna ul. Geodetów 6/143, 02-396 Warszawa tel. +48 692 44 94 74, e-mail: info@windy-schodowe.pl http:// NIP: 722-146-23-23, Regon: 140243228 mbank 62 1140 2004 0000 3402 6095 7666 Windy

Bardziej szczegółowo

Lokalizacja przystanków autobusowych w rejonie skrzyżowań

Lokalizacja przystanków autobusowych w rejonie skrzyżowań Lokalizacja przystanków autobusowych w rejonie skrzyżowań Michał Pyzik Uczelniana Sesja Studenckich Kół Naukowych Politechniki Krakowskiej Kraków, 26 kwietnia 2013 Przystanek - definicja Według Ustawy

Bardziej szczegółowo

ANKIETA REKRUTACYJNA dla Uczestnika projektu KURS NA SAMODZIELNOŚĆ podnoszenie samodzielności osób niewidomych

ANKIETA REKRUTACYJNA dla Uczestnika projektu KURS NA SAMODZIELNOŚĆ podnoszenie samodzielności osób niewidomych ANKIETA REKRUTACYJNA dla Uczestnika projektu KURS NA SAMODZIELNOŚĆ podnoszenie samodzielności osób niewidomych w różnych obszarach funkcjonowania Szkolenie z zakresu rehabilitacji podstawowej 3-23 sierpnia

Bardziej szczegółowo

ABC- Karty Rowerowej - cześć teoretyczna. Edyta Skoczek Część 2

ABC- Karty Rowerowej - cześć teoretyczna. Edyta Skoczek Część 2 Edyta Skoczek Część 2 1 2. Przekraczanie jezdni 2.1 Przekraczanie jezdni po przejściu dla pieszych Na drugą stronę drogi przechodzisz przez jezdnię. Musisz pamiętać, że jezdnia przeznaczona jest dla ruchu

Bardziej szczegółowo

Strona tytułowa, zgodnie z wymaganiami zamieszczonymi na stronie www uczelni. Wzór strony dostępny jest w dzienniku wirtualnym - 1 -

Strona tytułowa, zgodnie z wymaganiami zamieszczonymi na stronie www uczelni. Wzór strony dostępny jest w dzienniku wirtualnym - 1 - Strona tytułowa, zgodnie z wymaganiami zamieszczonymi na stronie www uczelni. Wzór strony dostępny jest w dzienniku wirtualnym - 1 - Spis treści 1 Wstęp... 3 1.1 Cel pracy... 3 1.2 Układ pracy... 4 2 Podstawy

Bardziej szczegółowo

Cel podróży: Proszę wskazać gdzie w budynku występują drzwi. Numery umieszczone na szkicu.

Cel podróży: Proszę wskazać gdzie w budynku występują drzwi. Numery umieszczone na szkicu. Formularz 1 Szerokość przejścia Przestrzeń przed drzwiami Przestrzeń za drzwiami Wysokość zamontowania klamki Klamki Rodzaj drzwi Kierunek otwierania drzwi Automatycznie otwierane drzwi Opór podczas ręcznego

Bardziej szczegółowo

Rada Ministrów EKMT, na swoim 85. posiedzeniu (Lizbona, 29-30 maja 2001),

Rada Ministrów EKMT, na swoim 85. posiedzeniu (Lizbona, 29-30 maja 2001), Ujednolicona rezolucja Nr 2001/3 Europejskiej Konferencji Ministrów Transportu (EKMT) w sprawie transportu dostępnego dla osób starszych i niepełnosprawnych Rada Ministrów EKMT, na swoim 85. posiedzeniu

Bardziej szczegółowo

(73) Uprawniony z patentu:

(73) Uprawniony z patentu: RZECZPOSPOLITA POLSKA Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 182357 (13) B1 (21 ) Numer zgłoszenia: 318667 (51) IntCl7 A61G 3/06 (22) Data zgłoszenia: 26.02.1997 A61G

Bardziej szczegółowo

do ustawy z dnia 5 marca 2015 r. o zmianie ustawy Prawo o ruchu drogowym (druk nr 845)

do ustawy z dnia 5 marca 2015 r. o zmianie ustawy Prawo o ruchu drogowym (druk nr 845) BIURO LEGISLACYJNE/ Materiał porównawczy M A T E R I A Ł P O R Ó W N AW C Z Y do ustawy z dnia 5 marca 2015 r. o zmianie ustawy Prawo o ruchu drogowym (druk nr 845) U S T A W A z dnia 20 czerwca 1997 r.

Bardziej szczegółowo

a) Tworzymy podcast w programie Audacity

a) Tworzymy podcast w programie Audacity a) Tworzymy podcast w programie Audacity Pierwszą czynnością, jaką wykonujemy jest ściągnięcie oprogramowania ze strony www.audacity.pl. Po ściągnięciu pliku, należy go zainstalować na komputerze pamiętając

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo pieszych i rowerzystów

Bezpieczeństwo pieszych i rowerzystów Bezpieczeństwo pieszych i rowerzystów Piesi i rowerzyści to niechronieni uczestnicy ruchu drogowego. Jest to też grupa najbardziej narażona na tragiczne konsekwencje wypadków drogowych. W uniknięciu zagrożeń

Bardziej szczegółowo

Autor: Małgorzata Urbańska. Temat lekcji: Pieszy i znaki

Autor: Małgorzata Urbańska. Temat lekcji: Pieszy i znaki Autor: Małgorzata Urbańska Klasa I Edukacja: techniczna, społeczna, matematyczna, plastyczna, Cel zajęć: - zapoznanie z zasadami bezpiecznego poruszania się po drodze, - kształtowanie umiejętności dbania

Bardziej szczegółowo

ANALIZA ANKIETY WROCŁAWSKIE FORUM MOBILNOŚCI. Jak ma się rozwijać transport we Wrocławiu?

ANALIZA ANKIETY WROCŁAWSKIE FORUM MOBILNOŚCI. Jak ma się rozwijać transport we Wrocławiu? ANALIZA ANKIETY WROCŁAWSKIE FORUM MOBILNOŚCI Jak ma się rozwijać transport we Wrocławiu? Ankieta została przeprowadzona 17 października 2015 w amach konsultacji dotyczących Nowego Studium i Strategii Wrocław

Bardziej szczegółowo

ANALITYK SYSTEMÓW KOMPUTEROWYCH

ANALITYK SYSTEMÓW KOMPUTEROWYCH ANALITYK SYSTEMÓW KOMPUTEROWYCH 1. Informacje ogólne Zadaniem analityka systemów komputerowych jest przeprowadzenie analizy systemów komputerowych oraz sprzętu komputerowego potrzebnego do konkretnych

Bardziej szczegółowo

kolekcja nowej generacji

kolekcja nowej generacji kolekcja nowej generacji SMILE to nowe doświadczenie w dziedzinie videodomofonów. Spokojny i inteligenty dzięki konstrukcji pozwalającej na integrację z każdym otoczeniem. Zaawansowane zarządzanie monitorem,

Bardziej szczegółowo

Rozdział II. Praca z systemem operacyjnym

Rozdział II. Praca z systemem operacyjnym Rozdział II Praca z systemem operacyjnym 55 Rozdział III - System operacyjny i jego hierarchia 2.2. System operacyjny i jego życie Jak już wiesz, wyróżniamy wiele odmian systemów operacyjnych, które różnią

Bardziej szczegółowo

Sejf Conrad 20EA z zamkiem elektronicznym, pojemność: 8,2 l

Sejf Conrad 20EA z zamkiem elektronicznym, pojemność: 8,2 l INSTRUKCJA OBSŁUGI Sejf Conrad 20EA z zamkiem elektronicznym, pojemność: 8,2 l Nr produktu 755009 Strona 1 z 5 Przeznaczenie Sejf jest używany do przechowywania wartościowych przedmiotów. Posiada on trwałą

Bardziej szczegółowo

Pokaz slajdów na stronie internetowej

Pokaz slajdów na stronie internetowej Pokaz slajdów na stronie internetowej... 1 Podpisy pod zdjęciami... 3 Publikacja pokazu slajdów w Internecie... 4 Generator strony Uczelni... 4 Funkcje dla zaawansowanych użytkowników... 5 Zmiana kolorów

Bardziej szczegółowo

Fot. 1. Wrocław Główny dworzec kolejowy wejście główne.

Fot. 1. Wrocław Główny dworzec kolejowy wejście główne. Stan na dzień 03.04.2013 Stacja całkowicie dostosowana do potrzeb osób niepełnosprawnych. INFORMACJE OGÓLNE Wrocław Główny to największa stacja kolejowa leżąca na terenie województwa dolnośląskiego stanowiąca

Bardziej szczegółowo

Jak rozważnie korzystać z telefonu podczas jazdy samochodem

Jak rozważnie korzystać z telefonu podczas jazdy samochodem Jak rozważnie korzystać z telefonu podczas jazdy samochodem www.badzsmart.pl Kierowco, czy zdarzyło Ci się rozmawiać przez telefon prowadząc samochód, pisać lub odczytywać SMS-y, czy używać nawigacji w

Bardziej szczegółowo

Technologia wykrawania w programie SigmaNEST

Technologia wykrawania w programie SigmaNEST Technologia wykrawania w programie SigmaNEST 1. Wstęp Wykrawanie - obok cięcia plazmą, laserem, nożem, tlenem oraz wodą - jest kolejnym procesem, obsługiwanym przez program SigmaNEST. Jednak w tym przypadku,

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA KLASA 4 ZAJĘCIA TECHNICZNE BĄDŹ BEZPIECZNY NA DRODZE SZKOŁA PODSTAWOWA NR 1 IM. HENRYKA SIENKIEWICZA W ZIELONEJ GÓRZE

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA KLASA 4 ZAJĘCIA TECHNICZNE BĄDŹ BEZPIECZNY NA DRODZE SZKOŁA PODSTAWOWA NR 1 IM. HENRYKA SIENKIEWICZA W ZIELONEJ GÓRZE PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA KLASA 4 ZAJĘCIA TECHNICZNE BĄDŹ BEZPIECZNY NA DRODZE SZKOŁA PODSTAWOWA NR 1 IM. HENRYKA SIENKIEWICZA W ZIELONEJ GÓRZE Opis wymagań, które uczeń powinien spełnić, aby uzyskać

Bardziej szczegółowo

PROBLEMY KOMUNIKACYJNE MIASTA SZCZECINA. Rozwiązania przyjazne osobom niepełnosprawnym w infrastrukturze transportu publicznego

PROBLEMY KOMUNIKACYJNE MIASTA SZCZECINA. Rozwiązania przyjazne osobom niepełnosprawnym w infrastrukturze transportu publicznego PROBLEMY KOMUNIKACYJNE MIASTA SZCZECINA Szczecin 18 listopada 2011 r. Stanisław Majer Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie Rozwiązania przyjazne osobom niepełnosprawnym w infrastrukturze

Bardziej szczegółowo

Badanie ankietowe: Postawy mieszkańców województwa śląskiego wobec transportu zbiorowego i indywidualnego

Badanie ankietowe: Postawy mieszkańców województwa śląskiego wobec transportu zbiorowego i indywidualnego Badanie ankietowe: Postawy mieszkańców województwa śląskiego wobec transportu zbiorowego i indywidualnego W listopadzie 2011 r. na zlecenie Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego zostało przeprowadzone

Bardziej szczegółowo

Problematyka dostosowania kolei do przewozu osób niepełnosprawnych - infrastruktura i tabor. Dr inż. Janusz Poliński

Problematyka dostosowania kolei do przewozu osób niepełnosprawnych - infrastruktura i tabor. Dr inż. Janusz Poliński Problematyka dostosowania kolei do przewozu osób niepełnosprawnych - infrastruktura i tabor Dr inż. Janusz Poliński Działania na rzecz osób niepełnosprawnych 1948 - Powszechna Deklaracja Praw Człowieka

Bardziej szczegółowo

Odtwarzacz kasetowy/konwersja mp3

Odtwarzacz kasetowy/konwersja mp3 Odtwarzacz kasetowy/konwersja mp3 Szanowny Kliencie, dziękujemy za zakup odtwarzacza kasetowego. Prosimy o przeczytanie instrukcji i przestrzeganie podanych wskazówek i porad, aby mogli Państwo optymalnie

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKAT DLA POSŁÓW

KOMUNIKAT DLA POSŁÓW PARLAMENT EUROPEJSKI 2014-2019 Komisja Petycji 30.1.2015 KOMUNIKAT DLA POSŁÓW Przedmiot: Petycja nr 2554/2013, którą złożył Inaki Albin Diaz (Hiszpania), w sprawie dostępu osób niepełnosprawnych do usług

Bardziej szczegółowo

Propozycje zmian wytłuszczono italikami na ciemniejszym tle, zmiany polegające na usunięciu tekstu są oznaczone jako tekst usunięty.

Propozycje zmian wytłuszczono italikami na ciemniejszym tle, zmiany polegające na usunięciu tekstu są oznaczone jako tekst usunięty. Miasta dla rowerów Polski Klub Ekologiczny - Zarząd Główny ul. Sławkowska 26A 31-014 Kraków tel/fax +48.12.4232047, 12.4232098 w w w. r o w e r y. o r g. p l Przepisy Rozporządzenia Ministra Infrastruktury

Bardziej szczegółowo

Outsourcing usług logistycznych komu się to opłaca?

Outsourcing usług logistycznych komu się to opłaca? Outsourcing usług logistycznych komu się to opłaca? Jeśli jest coś, czego nie potrafimy zrobić wydajniej, taniej i lepiej niż konkurenci, nie ma sensu, żebyśmy to robili i powinniśmy zatrudnić do wykonania

Bardziej szczegółowo

Organizacja transportu publicznego

Organizacja transportu publicznego Organizacja transportu publicznego Jędrzej Gadziński Instytut Geografii Społeczno-Ekonomicznej i Gospodarki Przestrzennej UAM w Poznaniu Projekt częściowo finansowany przez Unię Europejską w ramach Programu

Bardziej szczegółowo

Parkowanie. Zasady ogólne. Jak sprawdzić czy pojazd jest bezpiecznie zaparkowany. Część 10: Parkowanie

Parkowanie. Zasady ogólne. Jak sprawdzić czy pojazd jest bezpiecznie zaparkowany. Część 10: Parkowanie Część 10: Parkowanie Część ta omawia przepisy bezpiecznego parkowania. Parkowanie Zasady ogólne Jeżeli to możliwe, parkuj w tym samym kierunku, w którym porusza się strumień ruchu. Parkuj blisko i równolegle

Bardziej szczegółowo

Jak dobrze budować strony www.

Jak dobrze budować strony www. Jak dobrze budować strony www. W procesie projektowania stron www, kierujemy się różnymi zasadami, wytycznymi, badaniami użytkowników, doświadczeniem, opiniami itp. Wszystko to tworzy pewien zestaw przykazań

Bardziej szczegółowo

KONFERENCJA PROBLEMOWA KIERUNKI ROZWOJU SYSTEMU TRANSPORTOWEGO LUBLINA

KONFERENCJA PROBLEMOWA KIERUNKI ROZWOJU SYSTEMU TRANSPORTOWEGO LUBLINA URZĄD MIASTA LUBLIN DEPARTAMENT INWESTYCJI I ROZWOJU, WYDZIAŁ PLANOWANIA BIURO PROJEKTOWO-KONSULTINGOWE TRANSEKO KONFERENCJA PROBLEMOWA KIERUNKI ROZWOJU SYSTEMU TRANSPORTOWEGO LUBLINA dr inż. PIOTR SZAGAŁA

Bardziej szczegółowo

Zasada równości szans kobiet i mężczyzn w ramach perspektywy finansowej 2014-2020

Zasada równości szans kobiet i mężczyzn w ramach perspektywy finansowej 2014-2020 Zasada równości szans kobiet i mężczyzn w ramach perspektywy finansowej 2014-2020 Warszawa, 25 czerwca 2015r. Zasada równości szans kobiet i mężczyzn na rynku pracy jest w przypadku funduszy unijnych jedną

Bardziej szczegółowo

FORMULARZ F1 ZAMÓWIENIA INFORMACJI I GADŻETÓW PRZEZ RESPONDENTA

FORMULARZ F1 ZAMÓWIENIA INFORMACJI I GADŻETÓW PRZEZ RESPONDENTA FORMULARZ F1 ZAMÓWIENIA INFORMACJI I GADŻETÓW PRZEZ RESPONDENTA Proszę wskazać rodzaj informacji, którą chciałaby Pani/Pan zamówić. Rozkłady jazdy linii autobusowych lub tramwajowych dla konkretnych przystanków.

Bardziej szczegółowo

Podstawowe wymagania dla wagonów pasażerskich dla zapewnienia dostępności kolei dla osób o ograniczonych możliwościach ruchowych

Podstawowe wymagania dla wagonów pasażerskich dla zapewnienia dostępności kolei dla osób o ograniczonych możliwościach ruchowych Podstawowe wymagania dla wagonów pasażerskich dla zapewnienia dostępności kolei dla osób o ograniczonych możliwościach ruchowych Opracował: mgr inż. Marceli Lalik Zakład Pojazdów Szynowych CNTK 2008-01-30

Bardziej szczegółowo

Powinno być: Przewidywana całkowita praca eksploatacyjna w okresie realizacji umowy na ww. linii wynosi tabor: BN 2.268.000 wzkm.

Powinno być: Przewidywana całkowita praca eksploatacyjna w okresie realizacji umowy na ww. linii wynosi tabor: BN 2.268.000 wzkm. PS.271.65.12.2015.GW Katowice, dnia 17.11.2015 r. WYKONAWCY ubiegający się o udzielenie zamówienia Dotyczy: postępowania o udzielenie zamówienia publicznego w trybie przetargu nieograniczonego na: wykonywanie

Bardziej szczegółowo

JAK MÓWIĆ DO RZECZY I DO LUDZI?

JAK MÓWIĆ DO RZECZY I DO LUDZI? JAK MÓWIĆ DO RZECZY I DO LUDZI? 21 października 2014 XIX Spotkanie Zawodowe Stowarzyszenia Absolwentów i Przyjaciół Wydziału Elektroniki i Technik Informacyjnych Politechniki Warszawskiej Copyright MAGA

Bardziej szczegółowo

PRZENOŚNY GŁOŚNIK BLUETOOTH SUPER BASS

PRZENOŚNY GŁOŚNIK BLUETOOTH SUPER BASS PRZENOŚNY GŁOŚNIK BLUETOOTH SUPER BASS Instrukcja obsługi DA-10287 Dziękujemy za zakup przenośnego głośnika Bluetooth Super Bass DIGITUS DA-10287! Niniejsza instrukcja obsługi pomoże i ułatwi użytkowanie

Bardziej szczegółowo

Ile regulacji, w sektorze pasażerskiego. publicznego? Prezes Zarządu Veolia Transport Polska

Ile regulacji, w sektorze pasażerskiego. publicznego? Prezes Zarządu Veolia Transport Polska Ile regulacji, ile konkurencji w sektorze pasażerskiego drogowego transportu publicznego? Tomasz Rochowicz Prezes Zarządu Veolia Transport Polska Gdańsk, ń 29 marca 2010 RYNEK PASAŻERSKICH PRZEWOZÓW DROGOWYCH

Bardziej szczegółowo

Poruszanie się w pobliżu lub wzdłuż jezdni

Poruszanie się w pobliżu lub wzdłuż jezdni Część 18: Przepisy dla pieszych Na 5 ofiar śmiertelnych na naszych drogach przypada 1 pieszy. Ta część zawiera informacje dotyczące zasad poruszania się wzdłuż jezdni i przechodzenia przez jezdnię. Najważniejsza

Bardziej szczegółowo

1. Wawelska Ludwika Pasteura. Oświetlenie przejść dla pieszych. 2. Wawelska - Raszyńska. Plan przejścia. Plan przejścia 3. Filtrowa Raszyńska (1)

1. Wawelska Ludwika Pasteura. Oświetlenie przejść dla pieszych. 2. Wawelska - Raszyńska. Plan przejścia. Plan przejścia 3. Filtrowa Raszyńska (1) 1. Wawelska Ludwika Pasteura Oświetlenie przejść dla pieszych Wykonały: Linda Braun Agnieszka Kryczka Grupa SRD 2. Wawelska - Raszyńska 3. Filtrowa Raszyńska (1) 4. Filtrowa Raszyńska (2) Plan skrzyżowania

Bardziej szczegółowo

Zintegrowany System Transportu Zbiorowego w aglomeracji krakowskiej POIiŚ 7.3-7

Zintegrowany System Transportu Zbiorowego w aglomeracji krakowskiej POIiŚ 7.3-7 Zintegrowany System Transportu Zbiorowego w aglomeracji krakowskiej POIiŚ 7.3-7 Projekt ubiega się o finansowanie przez Unię Europejską ze środków Funduszu Spójności w ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura

Bardziej szczegółowo

jacek.makuch@pwr.edu.pl AUTOBUSY TRANSPORT I MOBILNOŚĆ

jacek.makuch@pwr.edu.pl AUTOBUSY TRANSPORT I MOBILNOŚĆ Katedra Mostów i Kolei dr inż. Jacek Makuch jacek.makuch@pwr.edu.pl AUTOBUSY TRANSPORT I MOBILNOŚĆ spotkanie seminaryjno-warsztatowe dotyczące projektu Nowego Studium i Strategii Wrocław 2030 17 października

Bardziej szczegółowo

Instrukcja postępowania w sytuacjach zagrożenia.

Instrukcja postępowania w sytuacjach zagrożenia. Instrukcja postępowania w sytuacjach zagrożenia. 1 Telefony alarmowe i informacyjne na terenie Metra Warszawskiego Sp. z o.o. Europejski numer alarmowy 112 Pogotowie Ratunkowe 999 Straż Pożarna 998 Policja

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej.

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. 1. Skala ocen : GRAMATYKA I SŁOWNICTWO 6 Uczeń bardzo swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi

Bardziej szczegółowo

Instrukcja obsługi. www.segal.pl. Przygotowanie sejfu do pracy:

Instrukcja obsługi. www.segal.pl. Przygotowanie sejfu do pracy: Przygotowanie sejfu do pracy: Sejf hotelowy Be-Tech Instrukcja obsługi Sejf standardowo jest otwarty Proszę otworzyć drzwiczki sejfu i włożyć baterie 4x LR6 (należy odkręcić zaślepkę od wewnętrznej strony

Bardziej szczegółowo

Ulgi i udogodnienia dla osób z niepełnosprawnością w mieście Legnica

Ulgi i udogodnienia dla osób z niepełnosprawnością w mieście Legnica Ulgi i udogodnienia dla osób z niepełnosprawnością w mieście Legnica Miasto Legnicy jest przyjazne dla osób niepełnosprawnych. Samorząd legnicki podejmuje szereg działań na rzecz środowiska osób niepełnosprawnych

Bardziej szczegółowo

Źródło: http://pasazer.utk.gov.pl/pas/informacje-1/dworce-kolejowe/torun-glowny/2789,torun-glowny.html Wygenerowano: Sobota, 6 lutego 2016, 01:29

Źródło: http://pasazer.utk.gov.pl/pas/informacje-1/dworce-kolejowe/torun-glowny/2789,torun-glowny.html Wygenerowano: Sobota, 6 lutego 2016, 01:29 Źródło: http://pasazer.utk.gov.pl/pas/informacje-1/dworce-kolejowe/torun-glowny/2789,torun-glowny.html Wygenerowano: Sobota, 6 lutego 2016, 01:29 Toruń Główny Stan na dzień 03.04.2013 INFORMACJE OGÓLNE

Bardziej szczegółowo

Integracja komunikacji miejskiej na. obszarze działania Metropolitalnego Związku Komunikacyjnego Zatoki Gdańskiej

Integracja komunikacji miejskiej na. obszarze działania Metropolitalnego Związku Komunikacyjnego Zatoki Gdańskiej Integracja komunikacji miejskiej na obszarze działania Metropolitalnego Związku Komunikacyjnego Zatoki Gdańskiej Kamil Bujak Metropolitalny Związek Komunikacyjny Zatoki Gdańskiej Bydgoszcz, 21-22 września

Bardziej szczegółowo

Fig. 2. Przykłady słupów z nazwą przystanku, liniami zatrzymującymi się oraz kierunku jazdy

Fig. 2. Przykłady słupów z nazwą przystanku, liniami zatrzymującymi się oraz kierunku jazdy PRZYSTANKI AUTOBUSOWE: 1. Nazwanie wszystkich przystanków indywidualnymi (niepowtarzalnymi) nazwami. 2. Nazwa przystanku powinna znajdować się na tabliczce zamieszczonej na dachu przystanku w widocznym

Bardziej szczegółowo

Miasto barier. Bariery architektoniczne na podstawie projektu Warszawska Mapa Barier

Miasto barier. Bariery architektoniczne na podstawie projektu Warszawska Mapa Barier Miasto barier. Bariery architektoniczne na podstawie projektu Warszawska Mapa Barier Adam Piotr Zając Instytut Socjologii UW, SISKOM Porządek prezentacji Wykluczenie przestrzenne jako wykluczenie społeczne

Bardziej szczegółowo