II. GEOGRAFIA GOSPODARCZA ŚWIATA

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "II. GEOGRAFIA GOSPODARCZA ŚWIATA"

Transkrypt

1 II. GEOGRAFIA GOSPODARCZA ŚWIATA 1. Środowisko geograficzne a człowiek Wpływ środowiska geograficznego na rozmieszczenie ludności Środowisko przyrodnicze (naturalne) to przestrzeń przyrodnicza określonego regionu. Dążąc do zaspokojenia swoich potrzeb, człowiek zmienia środowisko przyrodnicze. Tak zmienione środowisko przyrodnicze staje się środowiskiem geograficznym np. środowiskiem wsi, miasta, kraju, kontynentu. Na środowisko geograficzne składają się: elementy środowiska przyrodniczego przyrody nieożywionej i ożywionej elementy wprowadzone przez człowieka, w tym: o elementy przyrodnicze (pola uprawne, sadzone lasy, parki, kanały, sztuczne zbiorniki wodne) o elementy techniczne (drogi, nasypy, tamy, lotniska, cmentarze, poligony, obszary zabudowane) Z ekonomicznego punktu widzenia w środowisku geograficznym można wyróżnić następujące obszary: ekumena gęsto zamieszkałe i intensywnie zagospodarowane (zajmują 91% powierzchni lądów) anekumena nie zamieszkałe przez człowieka (Antarktyda) paraekumena słabo zamieszkałe i b.słabo zagospodarowane - Mongolia subekumena okresowo, przejściowo zamieszkałe, na których prowadzi się taką działalność, jak hodowla zwierząt na stepach i halach górskich Naturalne granice (bariery) stałego zamieszkania ludzi i ich działalności gospodarczej stanowi: - wysokość n.p.m. - ukształtowanie powierzchni - klimat - lodowce górski i lądolody - obszary występowania deficytu wody - obszary zalegania wiecznej zmarzliny Wzrost liczby ludności świata W rozwoju liczby ludności poszczególnych krajów można wyróżnić 5 faz rozwoju demograficznego świata: 1. Stopa urodzeń i zgonów utrzymuje się na bardzo wysokim poziomie niewielki przyrost naturalny (państwa o niskim poziomie rozwoju gospodarczego Afganistan, Malawi, Sierra Leone, Uganda) 2. Stopa urodzeń jest wysoka, a stopa zgonów szybko się zmniejsza (wynik rozwoju medycyny i wzrostu poziomu higieny) następuje eksplozja demograficzna (państwa Afryki) 3. Niska stopa zgonów i malejąca stopa urodzeń przyrost naturalny coraz mniejszy 4. Stopa urodzeń i zgonów jest niska 5. Rosnąca stopa zgonów i malejąca urodzeń ujemny przyrost naturalny (państwa wysoko rozwinięte gospodarczo Przyrost naturalny Przyrost naturalny Europa 2,3 Azja 14,1 Niemcy -1,1 Chiny 9,2 Polska -0,1 Japonia 1,6 Rosja -6,5 Indie 15,9 Afryka 27 Ameryka Pn. 11,9 Nigeria 31,2 USA 5,5 Kenia 29,0 Meksyk 19,5 Ameryka Pd. 14,4 Australia 6,0 Świat 13,2 Na początku XX w. liczba ludności świata wyniosła ponad 6 mld osób. Większość okresu istnienia człowieka charakteryzował niski wzrost liczby ludności wynikający z wysokiej wartości urodzeń, ale też wysokiej - 1 -

2 wartości zgonów. Pierwszy skokowy wzrost liczby ludności dokonał się około 8000 lat przed Chrystusem w okresie przejścia do osiadłej gospodarki rolnej. Drugim okresem wzrostu tempa liczby ludności był wiek XVIII, co wiązało się z rewolucją przemysłową. W obu tych okresach wystąpił wzrost możliwości produkcyjnych, co ograniczyło głód i przyniosło poprawę warunków bytowych. Przyrost naturalny - różnica między wielkością urodzeń i zgonów w danym okresie czasu. Wskaźnik przyrostu naturalnego podawany jest w promilach lub w procentach. Przyrost naturalny = urodzenia zgony Największa dynamika wzrostu liczby ludności nastąpiła w II połowie XX wieku w latach , kiedy to współczynnik przyrostu naturalnego świata osiągnął maksymalnie 2,1%. Ten dynamiczny wzrost liczby ludności po II wojnie światowej, który nastąpił głównie w krajach słabo rozwiniętych, nazwano eksplozją demograficzną. Za główną przyczynę eksplozji uważa się: - spadek stopy zgonów, uzyskany dzięki poprawie warunków życiowych, a w szczególności dzięki stosowaniu osiągnięć medycyny w krajach słabo rozwiniętych (szczepionki, antybiotyki) - młodość tych społeczeństw, które zdolne są przez to do posiadania liczniejszego potomstwa - silny wpływ religii i modelu społecznego, które popierają rodziny wielodzietne; ilość posiadanych dzieci często określa prestiż rodziny - konflikty, wojny, które winne są licznych ofiar śmiertelnych, ale ostatecznie silnie wzmagają chęć odnowy społeczeństw. Eksplozja demograficzna powoduje wiele skutków: pozytywne odmłodzenie struktury wieku ludności, wzrost liczby osób w wieku produkcyjnym i możliwośc zaludniania rozległych obszarów negatywne - przeludnienie, głód, biedę, analfabetyzm, bezrobocie, frustrację ludności, skłonność do waśni, konfliktów i wojen, presję na środowisko naturalne. Najniższy przyrost naturalny na świecie mają kraje Europy, które charakteryzują się wartościami około 0%. Odstają od tego kraje, w których większą rolę w kształtowaniu rodziny odgrywa religia, np. stosunkowo wyższe wartości w Europie notowane są w katolickiej Irlandii i w większości muzułmańskiej Albanii. Za główne przyczyny niskich wartości przyrostu naturalnego w krajach wysoko rozwiniętych uważa się: powszechnie akceptowany model małej rodziny (2+1) aktywność i aspiracje zawodowe kobiet starzenie się społeczeństw, co ogranicza ich odnowę biologiczną szeroki wachlarz usług i dóbr, z których rodziny wielodzietne mogą korzystać w ograniczonym stopniu. Migracje przemieszczanie się ludności w określonym czasie i przestrzeni geograficznej: emigracja opuszczenie miejsca dotychczasowego zamieszkania imigracja przybycie na nowe miejsce zamieszkania repatriacja przemieszczenie się ludności w wyniku zmiany granic kraju Migracje wewnętrzne obejmują przemieszczanie się ludności w obrębie kraju (ze wsi do miast, z miast do miast, z miast do wsi), zewnętrzne to przemieszczanie się do innego kraju. Podstawowe przyczyny migracji: - zasiedlanie terenów słabo zaludnionych i słabo zagospodarowanych - przesiedlenia wywołane klęskami lub zmianą granic kraju - ekonomiczne motywem jest chęć polepszenia materialnych warunków bytu - pozaekonomcizne spowodowane motywami politycznymi, religijnymi, społecznymi, rodzinnymi Migracje mają wielorakie konsekwencje. Na terenach emigracyjnych, skąd emigrują ludzie młodzi, następuje spadek przyrostu naturalnego, postępuje proces starzenia się ludności, co prowadzi do wyludnienia. Migracje powodują również zaburzenia struktury płci. Saldo migracji = imigracja - emigracja Kraje emigracyjne to kraje, z których ludzie emigrują (są to głównie kraje słabo rozwinięte, z konfliktami), np. kraje afrykańskie (Sudan, Czad ), azjatyckie (Wietnam, Bangladesz) lub europejskie (np. Polska). Kraje imigracyjne to kraje, do których wiele ludzi przyjeżdża (są to kraje bogate, dobrze rozwinięte - USA, Australia, Wielka Brytania, Irlandia, Niemcy). Przyrost rzeczywisty = przyrost naturalny (urodzenia zgony) + saldo migracji (imigracja emigracja) - 2 -

3 Rasy świata Wszyscy ludzie zamieszkujący Ziemią są jednego gatunku homo sapiens, a ich zróżnicowanie jest wynikiem przystosowania się do odrębnych warunków przyrodniczych. Zewnętrzne różnice w wyglądzie człowieka stały się podstawą podziału ludzkości na trzy główne odmiany (rasy): europeidalna biała, dominuje w Europie, ale w wyniku ekspansji kolonialnej ludność europeidalna zasiedliła też obszary Ameryki Północnej, Australii, a także Azję (Rosja, Indie) i Afrykę Północną (Arabowie) negroidalna czarna, występuje w Afryce na południe od Sahary (ciemna skóra i oczy, wełniste włosy, wysunięta do przodu przednia część czaszki, spłaszczony szeroki nos, grube wargi), Australii (Aborygeni) mongoloidalna żółta, dominuje w Azji i na Madagaskarze oraz w Ameryce Pn. (Eskimosi oraz Indianie) ciemniejszy niż u Europejczyków odcień skóry, czarne proste włosy i wydatne kości policzkowe Międzykontynentalne migracje ludności powodują mieszanie się grup i tworzenie form pośrednich (mieszańców) metysi (biali i indianie), mulaci (biali i murzyni), zambosi (murzyni i azjaci), kreole (potomkowie hiszpańskich kolonizatorów Ameryk). Główne religie świata Chrześcijaństwo: - katolicyzm - Europa, USA, Meksyk, Ameryka Środkowa, Filipiny, Australia - protestantyzm (luteranizm, kalwinizm, anglikanizm) Europa Zachodnia - prawosławie Europa Wschodnia Islam szybko powiększająca się liczba wyznawców ok.1 mld; głównie Bliski Wschód, Afryka Północna i Zachodnia, Europa Pd.-Wsch. i Indonezja; religia monoteistyczna; jest religią o wspólnych z chrześcijaństwem korzeniach; Najważniejszym z proroków jest Mahomet (VII w n.e.) któremu bóg Allach objawił prawdę ostateczną, spisaną później przez uczniów Mahometa w Koranie. Sunna drugie źródło wiedzy religijnej, opisujące obowiązujące tradycje. Sunna jest podstawą prawa muzułmańskiego szariatu. Islam zakazuje spożywania wieprzowiny, korzystania z używek (alkohol, papierosy, narkotyki). W fundamentalistycznym islamie kobieta jest poddana mężczyźnie w sposób trudny do zaakceptowania. Do obowiązków muzułmanina należy: wyznanie wiary nie ma boga prócz Allacha, a Mahomet jest jego Prorokiem modlitwa 5 razy dziennie dawanie jałmużny pielgrzymka do Mekki przestrzeganie postu ramadanu (przez miesiąc od wschodu do zachodu słońca) Judaizm choć jest religią jednego narodu Żydów, ma wyznawców na całym świecie, co wiąże się z żydowską diasporą; najstarsza monoteistyczna religia świata (początek ok r. p.n.e.); ma bardzo wiele wspólnego z chrześcijaństwem (powstało ono jako odłam judaizmu); wyznawcy judaizmu do dziś czekają na nadejście Mesjasza. Tora (Pięcioksiąg 5 ksiąg Starego Testamentu) wręczona Mojżeszowi na górze Synaj. Codzienne życie Żydów jest podporządkowane Talmudowi (kodeks religijno-prawny), liczba wyznawców ok. 14 mln. Ważną rolę odgrywa zasada koszerności, czyli rytualnej czystości przedmiotów codziennego użytku, żywności oraz zachowania się (nie wolno łączyć pokarmów mlecznych i mięsnych, potrawy koszerne są przygotowane pod opieką uprawnionego rabina, w zgodzie z regułami sztuki). Judaizm zakazuje pracy w szabat (sobota). Świętym miejscem jest Ściana płaczu w Jerozolimie. Hinduizm ok. 700 mln, najstarsza religia świata (początek ok r. p.n.e.); głównie wyznawana w Indiach; jest uznawana za religię politeistyczną, obok trzech głównych bogów istnieje wiele bóstw lokalnych. Hinduizm jest bardzo silnie powiązany ze strukturą społeczną Indii poprzez kasty. Wierzy się w wędrówkę dusz reinkarnację; ciało zmarłego jest kremowane, a prochy wrzucane do świętej rzeki (Ganges). Świętością dla Hindusów są krowy (żyje tam 1/6 światowego pogłowia bydła), świętym miastem jest Benares (Varanasi). Buddyzm ok. 600 mln ruch religijny, w którym nie oddaje się czci żadnej istocie nadprzyrodzonej (nie ma boga). Wziął on początek z nauczania Buddy (Gautama V w. p.n.e.), pierwszego oświeconego. Celem życia jest wyzwolenie się z cierpienia poprzez osiągnięcia stanu nirwany aby go osiągnąć należy m.in. szanować istoty żywe i nie robić im żadnej krzywdy. Buddyzm to tolerancja dla odmiennych poglądów i wierzeń, równość społeczeństw, potępia kasty; wyrzeczenie się uciech, czystość serca, życzliwość dla wszelkich form życia, zwłaszcza dla cierpiących gł. wyznawany w Azji Pd.-Wsch. Fundamentem buddyzmu jest medytacja połączona z praktykami jogi (zespół ćwiczeń doskonalących ciało i umysł)

4 2. Ludność a osadnictwo Urbanizacja Urbanizacja jest procesem rozwoju miast postępującym w wyniku napływu ludności ze wsi do miast oraz wchłaniania osiedli podmiejskich, co prowadzi do koncentracji ludności w miastach. Nie wyróżniono jednolitej definicji miasta, gdyż w ustalaniu liczby miast stosuje się różnorodne kryteria, np. w Polsce miastem jest skupisko ludności, któremu nadano prawa miejskie. Miasta pełnią różne funkcje społeczno-gospodarcze, np. są w miastach targi, węzły komunikacyjne, porty, ośrodki górnictwa, przemysłu, uzdrowiska, ośrodki administracji. Zwykle miasto pełni kilka funkcji, przy czym jedna lub dwie są dominujące. Najważniejszym czynnikiem miastotwórczym jest na świecie przemysł. Miernikiem urbanizacji jest wskaźnik określający procent ludności mieszkającej w miastach, np. dla świata wynosi on blisko 50%. Najwyższe wskaźniki urbanizacji osiągnęły wysoko rozwinięte kraje kontynentu europejskiego (Belgia 97%, W.Brytania 91%), na którym procesy urbanizacji rozpoczęły się najwcześniej. Najniższe wskaźniki urbanizacji mają kraje słabo rozwinięte Afryki (40%) i Azji (37%). Przebieg procesów urbanizacji na świecie nie jest jednorodny: - w większości krajów wysoko rozwiniętych wzrost liczby ludności miejskiej został spowolniony. Charakterystyczny jest odpływ ludności z centrum miast na ich peryferie. - w grupie krajów słabo rozwiniętych procesy urbanizacji mają najwyższe tempo na świecie. Żywiołowe migracje z przeludnionych wsi do miast powodują narastanie rozległych slumsów skupiających znaczącą liczbę ludności poszczególnych miast. W specyficznej sytuacji znajdują się miasta Ameryki Łacińskiej. Wielkoobszarowe gospodarstwa rolne i duża bezrolność chłopów koncentrują wysoki odsetek ludności w miastach (Argentyna 87%) Wskaźniki urbanizacji są niewspółmiernie wysokie w stosunku do poziomu rozwoju tych krajów (urbanizacja pozorna). Procesy urbanizacji wykształciły różne formy układów sieci miast. Układy te mogą tworzyć: aglomeracje - zespół jednostek osadniczych zdominowanych przez jedno miasto, np. Warszawa, Paryż, Londyn konurbacje (aglomeracja policentryczna) - zespół równorzędnych pod względem pełnionych funkcji miast, np. GOP, Zagłębie Ruhry megalopolis, np. w USA region Północno-Wschodni (N.Jork-Baltimore-Boston-Filadelfia-Waszyngton) Wzrost liczby ludności miejskiej odbywa się głównie poprzez wzrost liczby ludności miast dużych, wielomilionowych. Do miast liczących powyżej 10 milionów należą: Meksyk, Tokio, Sao Paulo, Czungking, Szanghaj, Buenos Aires, Nowy Jork, Los Angeles, Kalkuta, Rio de Janeiro. Najwięcej miast liczących powyżej 1 miliona wykształciło się na kontynencie azjatyckim. Rozwój dużych miast wywołuje zjawiska zarówno pozytywne, jak i negatywne: Pozytywne większa możliwość uzyskania pracy, łatwiejszy dostęp do służby zdrowia, edukacji, instytucji kulturalnych, handlowych, finansowych szybkie komunikowanie się mieszkańców Negatywne pogarszanie się warunków środowiska przyrodniczego, szerzenie się chorób cywilizacyjnych, wzrost przestępczości i patologii społecznej, narastający brak poczucia bezpieczeństwa ludności, przeciążenie komunikacji miejskiej ( korki ), powstawanie dzielnic nędzy ( slumsy ), trudności z zaopatrzeniem w wodę, wzrost kosztów związanych z budownictwem mieszkaniowym Problemy demograficzne świata Eksplozja demograficzna bardzo duży przyrost naturalny; jego negatywnymi skutkami są m.in. trudności z zaspokajaniem potrzeb ludzi: mieszkaniowych, żywieniowych, opieki lekarskiej, edukacji, a także z zapewnieniem bezpieczeństwa ludności. Ma miejsce w krajach słabo rozwiniętych. Starzenie się społeczeństwa proces polegający na zwiększaniu się udziału ludności w wieku starszym w ogólnej liczbie mieszkańców; liczba dzieci i młodzieży maleje. Oznacza to większe wydatki na emerytów i rencistów, oraz na służbę zdrowia (ludzie w wieku starszym częściej i przewlekle chorują). Mniejsza liczba osób pracujących będzie musiała utrzymać większą liczbę osób niepracujących (albo mniejsze emerytury i renty, albo większe podatki). Taka tendencja może doprowadzić budżety krajów (także bogatych) do finansowej katastrofy

5 Bezrobocie jest zjawiskiem normalnym w gospodarce rynkowej (w wysokości 3-5%). Kiedy osiąga wyższe wartości wywołuje pauperyzację społeczeństwa (ubożenie). Przyczyny zwiększonego bezrobocia są różne: niskie wykształcenie, wysoki przyrost naturalny, brak miejsc pracy, mała mobilność przestrzenna i zawodowa, mała motywacja materialna do podjęcia pracy (możliwość pracy w szarej strefie ). Uchodźcy uciekinierzy z ogarniętych wojną lub plemiennymi konfliktami terenów próbują najczęściej przedostać się do sąsiednich państw, gdzie znajdują schronienie w tymczasowych obozach, zorganizowanych przy współpracy organizacji humanitarnych. Są one niezbędne, gdyż kraję, do których tysiącami przybywają uchodźcy, z reguły nie są w stanie zapewnić im we własnym zakresie wyżywienia i podstawowej opieki medycznej. Slumsy większość migrującej do wielkich miast ludności Azji, Afryki i Ameryki Łacińskiej zamieszkuje dzielnice nędzy, które rozrastają się w niekontrolowany sposób. Na ogół nie zapewniają one odpowiednich warunków: brak podstawowych urządzeń sanitarnych, często bez elektryczności, brakuje bieżącej wody, znacznie utrudniony jest dostęp do opieki medycznej i sanitarnej; jest ogromne bezrobocie i przestępczość. Konflikty etniczne i religijne: Europa - Bałkany b.jugosławia, Rosja-Czeczenia, Gruzja; Irlandia Północna, Baskowie Azja Bliski Wschód (Izrael-Palestyna), Irak, Kaszmir (Pakistan-Indie), Kurdystan (Turcja), Afryka Rwanda (Hutu-Tutsi), apartheid (RPA-konflikt rasowy) 3. Gospodarka żywnościowa Kierunki rozwoju rolnictwa świata i Polski Rolnictwo jest podstawową i jedną z najstarszych dziedzin działalności człowieka. Wytwarza żywność pochodzenia roślinnego i zwierzęcego oraz produkuje surowce dla wielu gałęzi przemysłu. Szczególnie dogodne warunki dla rolnictwa mają obszary wilgotne umiarkowanej ciepłej lub zwrotnikowej i podzwrotnikowej strefy klimatycznej o nizinnym ukształtowaniu powierzchni i wysokiej jakości gleb. Na świecie należą do nich: w Europie - Nizina Śląska, Padańska, Węgierska, Rumuńska, Ukraina w Azji - dorzecze Tygrysu i Eufratu, delta Mekongu, Nizina Gangesu, Mandżuria, Nizina Chińska w Afryce - delta Nilu w Ameryce Południowej - pampa argentyńska w Ameryce Północnej - Nizina Centralna, równiny prerii, Kotlina Kalifornijska Rolnictwo krajów wysoko rozwiniętych zapewnia bezpieczeństwo żywnościowe ludności. Prowadzona tam jest polityka utrzymująca opłacalność produkcji rolnej poprzez system subsydiów i barier celnych, chroniących przed konkurencją z zewnątrz. Rolnicy otrzymują kredyty preferencyjne o niskiej stopie procentowej, ulgi podatkowe, dotacje na środki produkcji i dopłaty do żywności eksportowanej po niższych cenach. Rolnictwo to wyróżnia się następującymi cechami: - dużą produkcją zbóż - wysoką produkcją roślin przemysłowych, owoców i warzyw oraz rozwiniętym chowem zwierząt - wielkością gospodarstw rolnych, pozwalającą na mechanizację upraw i tworzenie dużych nadwyżek produkcji. Typowe są tu gospodarstwa farmerskie, o dużym areale. - rozbudowaną i stojącą na wysokim poziomie infrastrukturą rolnictwa - rozwiniętym przemysłem rolno-spożywczym, pozwalającym przetwarzać surowce rolnicze - wysoką towarowością (gospodarka towarowa produkcja rolnicza jest nastawiona przede wszystkim na sprzedaż produktów rolnych) - 5 -

6 Cechą rolnictwa krajów słabo rozwiniętych gospodarczo jest dominacja produkcji roślinnej. Rolnictwo ma charakter tradycyjny, a własność ziemska jest rozdrobniona, co wpływa na małą wydajność pracy, przy jednoczesnym dużym zatrudnieniu. Monokulturowe uprawy powodują wyjałowienie gleby i niedostatek żywności. Gospodarka ekstensywna stosowana jest w krajach posiadających duże powierzchnie użytków rolnych (USA, Kanada, Rosja, Argentyna, Ukraina) oraz małe gospodarstwa o tradycyjnych sposobach gospodarowania. Wzrost produkcji rolnej uzyskuje się przy małych nakładach pracy i kapitału na jednostkę użytków rolnych. Daje to małe plony z hektara, ale pod względem ilościowym duże zbiory. Gospodarka intensywna polega na zwiększaniu produkcji rolnej za pomocą wzrastających nakładów pracy i kapitału przypadających na jednostkę użytków rolnych. Stosowana w krajach wysoko rozwiniętych, ale nie dysponujących dużymi obszarami rolnymi (Holandia, Belgia, Dania, Wielka Brytania). W państwach rozwijających się i dysponujących dużymi powierzchniami (Indie, Chiny, Brazylia) łączy się z dużymi nakładami pracy żywej. Stan wyżywienia ludności świata jest niezadowalający i bardzo zróżnicowany pod względem kaloryczności oraz jakości w poszczególnych krajach i warstwach społecznych. Szacuje się, że 1/3 mieszkańców świata nie dojada lub odżywia się niewłaściwie, a ok. 10% ogółu ludności głoduje. Zjawisko śmierci głodowej występuje tylko na niektórych obszarach świata, opóźnionych w rozwoju cywilizacyjnym, gdzie zdarzają się klęski żywiołowe, toczą się wojny i walki etniczne. Dla prawidłowego rozwoju i funkcjonowania organizmu ludzkiego konieczne jest spożywanie odpowiedniej ilości żywności. Zapotrzebowanie kaloryczne uzależnione jest od wieku, płci, wykonywanej pracy i klimatu. Szkodliwy wpływ na zdrowie człowieka ma także brak w pożywieniu odpowiedniej ilości soli mineralnych i witamin. Przyczyn głodu jest wiele, m.in. niedostateczna produkcja żywności w niektórych regionach i jej niesprawiedliwy podział, wadliwe magazynowanie, nieumiejętny transport, niszczenie żywności przez gryzonie i klęski żywiołowe. Ponadto żywiołowy przyrost liczby ludności drastycznie pogłębia trudności w dziedzinie wyżywienia. Zielona rewolucja zapewniła samowystarczalność żywieniową m.in. Pakistanowi, Indiom, Indonezji, Meksykowi, poprzez wprowadzenie nowych rodzajów upraw, dostosowanych do lokalnych warunków klimatycznych, nowych odmian ziarna siewnego i dostarczeniu środków ochrony roślin. Przyrodnicze czynniki rozwoju rolnictwa: - klimat (najkorzystniejszy jest umiarkowany, istotne są wielkość i rozkład opadów oraz długość okresu wegetacyjnego) - gleby (najlepsze to czarnoziemy oraz czarne ziemie oraz mady rzeczne) - ukształtowanie powierzchni (najbardziej sprzyjające są tereny równinne lub pagórkowate o łagodnych stokach) Charakterystyka rolnictwa Polski Przyczyną słabego stanu polskiego rolnictwa są czynniki pozaprzyrodnicze (związane z człowiekiem): rozdrobnienie gospodarstw rolnych (średnia wielkość gospodarstwa to 7,5 ha, większość nie przekracza 5 ha) ludność rolnicza (zbyt duży odsetek Polaków mieszka na wsi i żyje z rolnictwa, ludność wiejska jest słabo wykształcona, starsza i z małym odsetkiem kobiet) poziom mechanizacji nie jest wysoki, podobnie zużycie nawozów sztucznych polityka rolna państwa mimo ogromnych nakładów na rolnictwo (dopłaty bezpośrednie do powierzchni rolnej, subwencje i dopłaty do kredytów, dopłaty do KRUS ubezpieczenia rolników, nieobjęcie rolników podatkiem od osób fizycznych i prawnych) stan polskiej wsi nie ulega wyraźnej poprawie. Użyźnianie morza (Eutrofizacja wód) To proces wzbogacania zbiorników wodnych w substancje pokarmowe. Został on przyśpieszony w wyniku działań człowieka zrzutów ścieków przemysłowych i komunalnych oraz nawożenia pól uprawnych. Nawozy są wypłukiwane przez opady i spływają do wód powierzchniowych i gruntowych, którymi trafiają do zbiorników wodnych (jezior i mórz). Zawarty w nawozach fosfor i azot powoduje masowy rozwój organizmów powodujący tzw. zakwity wody i zmniejszenie przezroczystości wód. Na powierzchni wody tworzy się często kożuch z glonów

7 4. Przemysł świata Funkcje przemysłu: - produkcyjna (produkcja towarów) - społeczna (miejsca pracy, polepszanie warunków życia) - przestrzenna (rozwój miast, przyspieszenie procesów urbanizacyjnych, przekształcanie środowiska) Restrukturyzacja to proces dostosowania zakładów i całych branż przemysłowych do nowych realiów gospodarczych (wolnorynkowych). Restrukturyzacja (także w Polsce) polega m.in. na zmianie profilu produkcji, prywatyzacji, wprowadzaniu oszczędnych technologii, unowocześnianiu ale także i zmniejszaniu zatrudnienia (zwalnianie pracowników). Czynniki lokalizacji przemysłu Okręgiem przemysłowym nazywane jest zgrupowanie na niewielkim obszarze co najmniej kilku ośrodków przemysłowych o dużym łącznie potencjale produkcyjnym. Czynniki, które zadecydowały o powstaniu i rozwoju okręgów przemysłowych nazywamy czynnikami lokalizacji. Ogólnie można je podzielić na cztery grupy: - czynniki produkcyjne, do których należą: o baza surowcowa o energetyczna (pozyskanie 1 t aluminium wymaga zużycia 16 tys. kwh energii, dlatego huty aluminium lokuje się w pobliżu elektrowni) o dostęp do wody (elektrownie cieplne wykorzystują wodę jako czynnik chłodzący) o siła robocza o sieć transportu o dostęp do kapitału (np. łatwość pozyskania kredytu) - czynniki dystrybucyjne - jak rynki zbytu, sieć magazynów, gęstość placówek handlowych - czynniki organizacyjne, które polegają na kooperacji między różnymi rodzajami zakładów przemysłowych w myśl zasady przemysł przyciąga przemysł, np. do przemysłu włókienniczego nawiązywać będzie przemysł odzieżowy, maszyn włókienniczych, chemiczny - czynniki specjalne - przyczyną lokalizacji zakładów przemysłowych mogą być także decyzje polityczne lub np. konieczność aktywizacji gospodarczej słabo zagospodarowanych obszarów Główne regiony przemysłowe świata Okręg przemysłowy to skupienie na niewielkim obszarze co najmniej kilku ośrodków przemysłowych (miast skupiających zakłady przemysłowe) o dużym łącznie potencjale produkcyjnym i w dużym stopniu powiązanych wspólną siecią transportową, komunikacyjną i kooperacją. Największą rolę w powstawaniu okręgów przemysłowych odegrała baza surowcowa, rynki zbytu i położenie komunikacyjne. Obecnie coraz większe znaczenie mają: kadra specjalistów, sąsiedztwo placówek naukowo-badawczych, czyste środowisko. W zależności od dominujących czynników lokalizacji wydziela się kilka charakterystycznych typów okręgów przemysłowych: okręgi oparte o wydobycie węgla kamiennego - np. GOP, Ruhry, Środkowoangielskie, Doniecki, Kuźniecki okręgi rozwinięte w oparciu o rudy żelaza - Uralski, Krzyworoski, Lotaryngii, Minas Gerais okręgi oparte o dogodne położenie komunikacyjne jak Londyński, Tokijski, nad Wielkimi Jeziorami, północno-wschodni w Stanach Zjednoczonych okręgi oparte o zróżnicowaną, bogatą bazę surowcową jak Witwatersrand (węgiel, diamenty, złoto, platyna, metale uszlachetniające stal i inne), Shaba-Copperbelt (złoto, srebro, cyna, uran i inne) okręgi oparte o wielkie miasta stanowiące zarówno rynki zbytu, jak i zasoby siły roboczej, pełniące najczęściej funkcje administracyjne, np. Paryski, Moskiewski, Warszawski technopolia ośrodki zaawansowanej technologii (Dolina Krzemowa w USA, Tuluza we Francji, Japonia) Wiele okręgów w wyniku rozwoju zmienia strukturę przemysłu często odchodząc od surowcowego charakteru. Problemy energetyczne świata i Polski Gospodarka światowa charakteryzuje się rosnącym zapotrzebowaniem na surowce energetyczne, co związane jest z rozwojem przemysłu i transportu. Kraje rozwijające się (m.in. Chiny, Indie, Polska) opierają swoją energetykę na węglu; kraje naftowe i wysoko rozwinięte wykorzystują głównie ropę naftową. Rola węgla w energetyce krajów wysoko rozwiniętych zmniejszyła się znacznie z powodu niższej wydajności energetycznej, a także z racji wysokich kosztów eksploatacji, transportu i degradacji środowiska. Rośnie natomiast wykorzystanie gazu ziemnego i odnawialnych surowców energetycznych. Węgiel kamienny zalega na różnych głębokościach, ma różną kaloryczność, jego wydobycie rozwijało się szczególnie intensywnie do I wojny światowej. 60% światowego wydobycia spalanych jest w elektrowniach, 25% - 7 -

8 przetwarzanych w koksowniach a 15% zużywają pozostałe gałęzie przemysłu oraz ludność. Światowe zasoby węgla kamiennego szacuje się na około 10 bilionów ton - przy obecnym poziomie wydobycia powinno ich wystarczyć na około 300 lat. Główne miejsca wydobycia: - 36% - Chiny Szansi i Szensi na pd.-zach. od Pekinu - 23% - USA Appalachy - 7 % - Indie Zagłębie Damodar - 6 % - Rosja Zagłębie Donieckie (z Ukrainą), Kuźnieckie, Leńskie, Kołymskie, Tunguskie, Irkuckie - 5 % - RPA Zagłębie Witwatersrand - 5 % - Australia Newcastle, Brisbane - 3,6 % - Polska Górny Śląsk Węgiel brunatny ma niższą kaloryczność od węgla kamiennego (jest geologicznie młodsze głównie trzeciorzędowe); jego eksploatacja odbywa się na ogół metodą odkrywkową, co powoduje znaczne przekształcenie rzeźby terenu i zmiany w poziomie wód gruntowych. Surowiec ten wykorzystują głównie elektrownie cieplne, zlokalizowane w miejscu jego wydobycia. Największe obszary wydobycia: Niemcy (Halle, Lipsk, Cottbus), Czechy, Polska, Grecja, Turcja, Rosja, USA, Kanada, Australia. Ropa naftowa jest węglowodorem, występuje przeważnie w porowatych skałach osadowych, w skałach różnego wieku, na wszystkich kontynentach. Rozmieszczenie jest nierównomierne, ponad połowa koncentruje się na Bliskim Wschodzie. Wydobycie trwa już około 140 lat, a wyczerpanie się jej zasobów przy obecnym poziomie wydobycia przewidywane jest za około 40 lat. Główne miejsca wydobycia: - Bliski Wschód Arabia Saudyjska, Kuwejt, Iran, Irak, ZEA, Katar, Bahrajn - Eurazja Rosja (Zagł. Wołżańsko-Uralskie, Zachodniosyberyjskie), Kazachstan, Turkmenia i Azerbejdżan, W.Brytania i Norwegia, Indonezja i Chiny - USA Teksas, Oklahoma, Nowy Meksyk, Luizjana, Kansas, na Alasce oraz w dnie Zatoki Meksykańskiej - Ameryka Łacińska Wenezuela, Meksyk - Afryka Libia, Nigeria, Algieria, Egipt Ropa jest szczególnym surowcem, gdyż jej cena wpływa na międzynarodową koniunkturę gospodarczą, na poziom cen wielu towarów, powodując nieraz poważne kryzysy. Gaz ziemny jest wysokokalorycznym i ekologicznym paliwem (jego spalanie powoduje powstawanie mniejszej ilości zanieczyszczeń w porównaniu do innych paliw kopalnych). Występuje w porowatych skałach osadowych, bardzo często razem z ropą naftową. W jego skład wchodzą lotne węglowodory, wśród których największy udział ma metan. Odgrywa on coraz większe znaczenie w gospodarce światowej (dostarcza 25% energii pierwotnej). Największe złoża gazu ziemnego znajdują się w: - Rosji (zach. Syberia, niecka Wołżańsko-Uralska, dorzecze Leny, pod dnem M.Kaspijskiego i M.Barentsa) - państwach położonych nad Zatoką Perską - USA, Kanada, Wenezuela - Turkmenistan, Uzbekistan, Indonezja - Algieria - pod dnem M.Północnego (W.Brytania, Norwegia, Holandia i Dania) Paliwa kopalne zaspokajają zapotrzebowanie energetyczne świata w około 85%. W najbliższych czasach będą one nadal eksploatowane, gdyż uzależniony jest od nich transport, przemysł oraz gospodarstwa domowe. Surowce te nadal dominują również w wytwarzaniu energii elektrycznej (ok. 60% energii elektrycznej). Energetyka jądrowa daje obecnie ok.7% światowej produkcji energii elektrycznej (we Francji 76%, Belgii 55%, Szwecji 51%, Szwajcarii 38%, Japonia 31%). Mają wiele zalet, ale i wad. Nie emitują do atmosfery żadnych pyłów i gazów poza parą wodną (powstałą wskutek podgrzewania wody w obwodzie chłodzącym reaktor). Nie potrzebują dużych powierzchni na składowanie paliwa, dają niewiele odpadów (elektrownia o mocy 1000 MW rocznie wytwarza zaledwie 2 m 3 odpadów). Do wad elektrowni jądrowych trzeba zaliczyć wysoki koszt ich budowy, konieczność zatrudnienia wysoko kwalifikowanej kadry (dlatego państwa o niskim poziomie rozwoju nie mogą sobie na nie pozwolić), konieczność zabezpieczenia składowania niebezpiecznych odpadów oraz zagrożenie awarią (hipotetyczne). Dalszy rozwój społeczno-gospodarczy świata, któremu towarzyszy wzrost liczny ludności oraz stopniowe wyczerpywanie się zasobów ropy naftowej, gazu ziemnego, węgla kamiennego, stwarza konieczność poszukiwania nowych źródeł energii i zwiększanie jej produkcji. W bilansie energetycznym świata konieczne staje się zwiększanie udziału energii produkowanej ze źródeł odnawialnych

9 Nowe źródła energii Do odnawialnych źródeł energii należą: Drewno - wykorzystywane w celach energetycznych przez około połowę ludności świata. W krajach Afryki, na południe od Sahary, drewno zaspokaja potrzeby energetyczne w 80%. Eksploatacja drewna bywa rabunkowa, co prowadzi do niszczenia środowiska naturalnego. Hydroenergia, czyli energia spadku masy wody od dawna wykorzystywana (młyny). Jest ona opłacalna w krajach, dysponujących odpowiednimi warunkami terenowymi, czyli wystarczająco dużymi różnicami wzniesień (Norwegia, Szwajcaria, Szwecja). Rolę hydroenergetyki ograniczają nie tylko wysokie koszty (budowy zapór), ale również zagrożenie, jakie stwarza ona dla środowiska naturalnego. Hydroenergetyka rozwinęła się po II wojnie światowej wraz z budową wielkich tam w Egipcie, b.zsrr, USA. Budowa zapór na rzekach granicznych wywołuje nieraz napięcia pomiędzy państwami (Słowacja-Węgry). Energetyka niekonwencjonalna jak dotąd nie przekroczyła 1% udziału w wytwarzaniu energii na świecie, ale z racji jej odnawialności i bezpieczeństwa środowiskowego wzbudza duże zainteresowanie. Energia ta jest wykorzystywana lokalnie do ogrzewania i klimatyzowania pomieszczeń oraz ogrzewania wody. Energetyka niekonwencjonalna obejmuje: elektrownie geotermalne, (ciepło z wnętrza ziemi) m.in. we Włoszech, Japonii, Islandii; pływowe - Francja, Rosja; wiatrowe - Niemcy, Dania; helioelektrownie (słoneczne) - w Stanach Zjednoczonych, Niemczech biogaz (gazy będące produktem rozpadu materii organicznej w szambach i na wysypiskach śmieci) biomasa słoma lub trociny (wartość energetyczna słomy i węgla jest porównywalna) Energetyka przyszłości będzie (być może) wykorzystywać energię wyładowań atmosferycznych lub energię kontrolowanej reakcji tworzenia atomów helu z wodoru (zimna fuzja zachodząca na Słońcu; 1 g wodoru jest odpowiednikiem 3 tys. ton węgla) lub spalania wodoru. 5. Usługi Rodzaje usług Usługi odgrywają w światowej gospodarce coraz większą rolę ich udział w wytwarzaniu światowego PKB przekracza 60%. W państwach wysoko rozwiniętych gospodarczo ponad połowa PKB jest wytwarzana przez sektor usług (Francja, USA 72%, Niemcy 67%, Polska 63%). W państwach biedniejszych wartości te są znacznie niższe (Indie 46%). Usługi mają zasięg lokalny, ogólnokrajowy lub międzynarodowy. Zatrudniają pracowników o różnym stopniu kwalifikacji. Usługi dzielą się na: materialne transport pasażerski, łączność, handel, gastronomia, gospodarka komunalna, serwis naprawczy niematerialne służba zdrowia, opieka społeczna, szkolnictwo, finanse i ubezpieczenia, wymiar sprawiedliwości, obronność, administracja centralna i lokalna, działalność kulturalna i rozrywkowa, turystyka. - Transport Komunikacja, czyli transport i łączność, jest dziedziną usługowej działalności człowieka, bez której niemożliwe byłoby funkcjonowanie świata w jego dzisiejszym wymiarze. Komunikacja zajmuje się przemieszczaniem ludzi i ładunków po drogach wodnych, lądowych i korytarzach powietrznych. Obejmuje ona także przekazywanie informacji drogą kablową oraz urządzeń bezprzewodowych. Rodzaje transportu: - kolejowy na świecie charakteryzuje się on dużym zróżnicowaniem gęstości sieci i poziomu rozwoju. Uwarunkowane jest to głównie poziomem rozwoju kraju. W krajach z rozwiniętym przemysłem wydobywczym i ciężkim odgrywa on znaczącą rolę ze względu na jego przydatność w przewozie ładunków masowych; w krajach wysoko rozwiniętych kolej odgrywa drugorzędną rolę - wraz z rozwojem gospodarczym zmienia się bowiem struktura przemysłu i udział kolei maleje. Towarzyszy temu wzrost znaczenia transportu samochodowego i lotniczego. Kolej natomiast zachowuje większą rolę w pracy przewozowej, czyli w przemieszczaniu ładunków i pasażerów na duże odległości. Najsłabiej sieć kolejowa jest rozwinięta w krajach Afryki, gdzie nie tworzy spójnego systemu, tory różnią się rozstawem - 9 -

10 szyn, a w niektórych krajach w ogóle jej brak. Wysokim poziomem rozwoju kolei wyróżniają się kraje Europy Zachodniej Francja (TGV), Włochy, Niemcy oraz Japonia. - samochodowy jego zaletą jest duża elastyczność - samochody przewożą szybko różnorodne towary od drzwi do drzwi, bez konieczności przeładunków. Jego słabością jest jednak mały udźwig, duża energochłonność i wysokie koszty infrastruktury (budowy dróg, serwisu). Transport ten jest dominującym w krajach wysoko rozwiniętych. Sprawność transportu samochodowego warunkowana jest gęstością dróg kołowych o utwardzonej nawierzchni, a zwłaszcza autostrad (kraje Europy Zachodniej i Japonia). Stały wzrost ilości pojazdów zmniejsza jego niezawodność - zwłaszcza w dużych miastach, obniża bezpieczeństwo i zwiększa zanieczyszczenie środowiska. Najważniejsze szlaki transportu samochodowego w Polsce to: - A1 południkowa Gdańsk Łódź Śląsk Gorzyczki (granica z Czechami) 582 km - A2 równoleżnikowa Świecko (granica z Niemcami) Poznań Łodź Warszawa Kukuryki (granica z Białorusią) 610 km - A4 Zgorzelec Wrocław Śląsk Kraków Korczowa (granica z Ukrainą) 670 km - lotniczy jest najmłodszym i najbardziej dynamicznie rozwijającym się rodzajem transportu. Wymaga dużych nakładów kapitałowych, specjalistycznej infrastruktury i wysoko wykwalifikowanej kadry. W międzynarodowych przewozach pasażerów wyparł inne rodzaje transportu, o czym decyduje bezkonkurencyjna prędkość komunikacyjna samolotów. Lotnictwo nie odgrywa większej roli w ilości przewożonych towarów, ale ciągle rośnie jego znaczenie w przewozach świeżych owoców, kwiatów, warzyw, poczty i drobnicy o dużej wartości. Transport lotniczy odgrywa dużą rolę w USA, Japonii, Kanadzie, Australii i w krajach Unii Europejskiej. Należy do najbezpieczniejszych rodzajów transportu. - śródlądowy odbywa się za pośrednictwem rzek, kanałów, jezior. Są to najstarsze drogi transportowe świata. Najintensywniej wykorzystywany jest system dróg wodnych obszarów: Europy - Ren, Dunaj, Łaba, Sekwana, Wołga oraz Ameryki Północnej - Missisipi z Missouri, Wielkie Jeziora, rzeka Św. Wawrzyńca. Systemy te podlegały od dawna regulacji, posiadają kanały, śluzy, zbiorniki retencyjne. Urządzenia te warunkują sprawność funkcjonowania i pozwalają na przemieszczanie znacznych ilości ładunków. W strukturze przewożonych żeglugą śródlądową towarów największe znaczenie mają towary masowe i nie ulegające szybkiemu zepsuciu - materiały budowlane, węgiel kamienny, rudy żelaza, płody rolne. Mimo niskich kosztów transportu śródlądowego jest on powolny. - morski żegluga morska jest najważniejszym środkiem transportu w handlu zagranicznym. W krajach o długiej i dobrze rozwiniętej linii brzegowej znaczenie ma także kabotaż, czyli żegluga między portami własnego kraju. Największą flotę handlową posiadają kraje taniej bandery tj. Liberia, Panama, Grecja, Cypr, Bahamy. Poza tymi krajami dużą flotę posiadają: Norwegia, Japonia, Stany Zjednoczone, Chiny. W strukturze przewożonych drogą morską towarów największy udział ma ropa naftowa, węgiel, pozostałe surowce, płody rolne i drobnica. Najbardziej uczęszczanym szlakiem jest połączenie Europy Zachodniej z portami wschodniego wybrzeża Stanów Zjednoczonych i Kanady. Ze względu na duży udział ropy naftowej w przewozach morskich ważne szlaki transportowe łączą kraje basenu Zatoki Perskiej z krajami europejskimi, Japonią i Stanami Zjednoczonymi. Do największych portów świata pod względem wielkości przeładunków należą: Rotterdam, Singapur, porty Japonii (Chiba, Nagoja, Jokohama), Szanghaj, Hongkong, Nowy Jork, Houston oraz porty naftowe, które osiągają najwyższe załadunki na świecie, ale tylko w zakresie ropy naftowej, np. porty położone nad Zatoką Perską (Ras Tannura, Charg), na Alasce. - przesyłowy obejmuje przesyłanie taśmociągami (materiałów sypkich), rurociągami (cieczy i gazów) oraz liniami energetycznymi (energii elektrycznej); jest najtańszym rodzajem transportu. - Turystyka Turystyka to ogół czynności osób, które podróżują i przebywają w celach wypoczynkowych, służbowych lub innych nie dłużej niż rok bez przerwy poza swoim codziennym otoczeniem, z wyłączeniem wyjazdów, w których głównym celem jest aktywność zarobkowa wynagradzana w odwiedzanej miejscowości. Czynniki powodujące rozwój turystyki w II połowie XX w.: - zwiększenie ilości czasu wolnego (płatne urlopy) - poprawa sytuacji materialnej społeczeństwa w krajach rozwiniętych - rozwój środków transportu

11 Lista Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego Ludzkości UNESCO - lista obiektów objętych szczególną ochroną międzynarodowej organizacji UNESCO, filii ONZ, ze względu na ich unikatową wartość kulturową bądź przyrodniczą dla ludzkości. Lista obejmuje (w lipcu 2008) 878 obiektów w 145 krajach. W Polsce wpisanych na listę jest 13 obiektów: historyczne centrum Krakowa (z dzielnicą żydowską Kazimierz) zabytkowa kopania soli w Wieliczce b.nazistowski obóz zagłady Auschwitz-Birkenau Puszcza Białowieska (wspólnie z Białorusią) historyczne centrum Warszawy Stare Miasto w Zamościu (przykład renesansowej zabudowy miejskiej) średniowieczny zespół miejski Torunia Zamek Krzyżacki w Malborku Kalwaria Zebrzydowska zespół architektoniczny i krajobrazowy oraz park pielgrzymkowy Kościoły Pokoju w Jaworze i Świdnicy drewniane kościoły południowej Małopolski: Binarowa, Blizne, Dębno Podhalańskie, Haczów, Lipnica Murowana, Sękowa Park Mużakowski nad Nysą (wspólnie z Niemcami) Hala Stulecia we Wrocławiu 6. Integracja na świecie Organizacje gospodarcze na świecie Ważną rolę w rozwoju gospodarczym państw odgrywają międzynarodowe organizacje specjalizujące się w wybranych dziedzinach gospodarki lub obejmujące swoją działalnością określone regiony. Do najważniejszych należą: UE Unia Europejska tworząca wspólny zintegrowany system gospodarczy, społeczny i polityczny. Na podstawie traktatu z Maastricht zostały zniesione bariery celne i przepisy prawne ograniczające swobodny przepływ pieniędzy, towarów, usług i ludzi między państwami członkowskimi. W 16 krajach obowiązuje wspólna waluta (euro). Unia prowadzi też wspólną politykę handlową i rolną oraz ujednolica prawo obowiązujące na jej obszarze. Państwa Unii należą do najszybciej rozwijających się na świecie i osiągają wysoki poziom życia swoich obywateli. OECD Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju, zrzeszająca 26 wysoko rozwiniętych państw (w tym od 1996 r. Polskę). Dąży do osiągnięcia szybkiego rozwoju ekonomicznego, wzrostu zatrudnienia i poprawy stopy życiowej w krajach członkowskich. Wspiera także inwestycje w państwach rozwijających się. Przynależność do OECD jest źródłem prestiżu i zwiększa wiarygodność państw wobec kredytodawców i inwestorów. CEFTA Środkowoeuropejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu, do którego należy Polska z innymi krajami Europy Środkowo-Wschodniej. Kraje te starają się tworzyć warunki do współpracy pomiędzy przedsiębiorcami, organizacjami samorządowymi, usprawniać ruch turystyczny. WTO Światowa Organizacja Handlu, licząca 124 państwa członkowskie, koordynująca politykę celną i ustalająca wspólne zasady w międzynarodowym handlu oraz uzgadniająca umowy dotyczące różnych branż gospodarki. OPEC Organizacja Państw Eksportujących Ropę Naftową jest bardzo ważną organizacją gospodarczą, istniejącą od 1960 r. i zrzeszającą kraje eksportujące ropę naftową z Bliskiego Wschodu, Afryki (Algieria, Gabon, Nigeria, Libia), Ameryki Południowej (Wenezuela i Ekwador) oraz Indonezję. Ma ona na celu koordynację polityki państw w dziedzinie wydobycia, handlu i ustalania cen na ropę naftową. Globalizacja Globalizacja jest nieuchronnym procesem związanym z coraz większym powiązaniem gospodarek narodowych, kurczeniem się odległości w dzisiejszym świecie, choć budzi ostry sprzeciw wśród antyglobalistów, widzących w niej narzędzie do realizacji celów państw bogatych wymierzone przeciwko biednym. Niesie ona ze sobą zarówno korzyści, jak i zagrożenia. Do korzyści można zaliczyć: upowszechnienie wiedzy i kulturowe zbliżanie odległych geograficznie krajów, promowanie konkurencji i innowacyjności oraz aktywizację gospodarczą. Państwa biedne nie są jednak często w stanie nawiązać partnerskich stosunków gospodarczych z silnymi międzynarodowymi koncernami, które wykorzystują swoją pozycję i dyktują warunki współpracy

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 I PLANETA ZIEMIA. ZIEMIA JAKO CZĘŚĆ WSZECHŚWIATA 1. Pierwotne wyobrażenia o kształcie Ziemi i ich ewolucja 11 2. Wszechświat. Układ Słoneczny 12 3. Ruch obrotowy Ziemi i jego konsekwencje

Bardziej szczegółowo

Każde pytanie zawiera postawienie problemu/pytanie i cztery warianty odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa.

Każde pytanie zawiera postawienie problemu/pytanie i cztery warianty odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa. Każde pytanie zawiera postawienie problemu/pytanie i cztery warianty odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa. 1. Podstawowym używanym w Polsce pierwotnym nośnikiem energii jest: a) ropa naftowa

Bardziej szczegółowo

GEOGRAFIA. WYMAGANIA EDUKACYJNE KLASA II GIM Elżbieta Zdybel

GEOGRAFIA. WYMAGANIA EDUKACYJNE KLASA II GIM Elżbieta Zdybel GEOGRAFIA WYMAGANIA EDUKACYJNE KLASA II GIM Elżbieta Zdybel Dział programu I. Afryka Materiał nauczania Afryki Ukształtowanie powierzchni i budowa geologiczna Rowy tektoniczne Klimat Strefy klimatycznoroślinne

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 1. Stary Kontynent Europa 2. Jedna Europa wiele narodów 3. Zgoda i waśnie w Europie 4. Gdzie można spotkać renifera? 5. Zimna wyspa na morzu

Bardziej szczegółowo

ROZKŁAD MATERIAŁU NAUCZANIA

ROZKŁAD MATERIAŁU NAUCZANIA ROZKŁAD MATERIAŁU NAUCZANIA Wariant C 6 godzin w cyklu kształcenia Dział Tematy Cele kształcenia I. Procesy demograficzne na świecie. 1. Rozwój ludnościowy świata eksplozja demograficzna. 2. Charakterystyka

Bardziej szczegółowo

Sprawdzian wiedzy i umiejętności z działu Przemysł i usługi świata

Sprawdzian wiedzy i umiejętności z działu Przemysł i usługi świata Sprawdzian wiedzy i umiejętności z działu Przemysł i usługi świata Zakres podstawowy. Grupa A 1. Oceń, który z podanych krajów cechuje się korzystniejszą strukturą produkcji energii elektrycznej. Weź pod

Bardziej szczegółowo

Przemiany w przemyśle i usługach

Przemiany w przemyśle i usługach Przemiany w przemyśle i usługach Grupa A Ropa naftowa jest powszechnie wykorzystywanym surowcem mineralnym, szczególnie w energetyce i transporcie. Zapisz trzy inne przykłady zastosowania ropy naftowej.

Bardziej szczegółowo

PRODUKCJA I ZUŻYCIE ENERGII ELEKTRYCZNEJ W KRAJACH AMERYKI. Kasia Potrykus Klasa II Gdynia 2014r.

PRODUKCJA I ZUŻYCIE ENERGII ELEKTRYCZNEJ W KRAJACH AMERYKI. Kasia Potrykus Klasa II Gdynia 2014r. PRODUKCJA I ZUŻYCIE ENERGII ELEKTRYCZNEJ W KRAJACH AMERYKI. Kasia Potrykus Klasa II Gdynia 2014r. Ameryka Północna http://www.travelplanet.pl/przewodnik/ameryka-polnocna-i-srodkowa/ Ameryka Południowa

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA PROGRAMOWE W KLASIE II GEOGRAFIA

WYMAGANIA PROGRAMOWE W KLASIE II GEOGRAFIA I Dział:Społeczeństwo WYMAGANIA PROGRAMOWE W KLASIE II GEOGRAFIA -uczeń rozumie termin geografia ekonomiczna, współczynnik przyrostu naturalnego, piramida wieku, naród, język urzędowy, migracja, urbanizacja,

Bardziej szczegółowo

Przykładowe zadania. przygotowujące do NOWEGO egzaminu maturalnego na poziomie rozszerzonym WYPEŁNIA UCZEŃ. Kod ucznia

Przykładowe zadania. przygotowujące do NOWEGO egzaminu maturalnego na poziomie rozszerzonym WYPEŁNIA UCZEŃ. Kod ucznia Przykładowe zadania z GEOGRAFII przygotowujące do NOWEGO egzaminu maturalnego na poziomie rozszerzonym WYPEŁNIA UCZEŃ Kod ucznia Sprawdzian z GEOGRAFII na zakończenie nauki w drugiej klasie szkoły ponadgimnazjalnej.

Bardziej szczegółowo

Okręgi przemysłowe. PDF created with pdffactory trial version www.pdffactory.com

Okręgi przemysłowe. PDF created with pdffactory trial version www.pdffactory.com Okręgi przemysłowe. 1. Rodzaje przestrzennych form koncentracji przemysłu Ośrodek przemysłowy miejscowość posiadająca zakłady przemysłowe Okręg przemysłowy obszar o dużym nagromadzeniu zakładów przemysłowych,

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA GEOGRAFIA Z OCHRONĄ I KSZTAŁTOWANIEM ŚRODOWISKA. Dla Zasadniczej Szkoły Zawodowej

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA GEOGRAFIA Z OCHRONĄ I KSZTAŁTOWANIEM ŚRODOWISKA. Dla Zasadniczej Szkoły Zawodowej PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA GEOGRAFIA Z OCHRONĄ I KSZTAŁTOWANIEM ŚRODOWISKA Dla Zasadniczej Szkoły Zawodowej I. Źródła informacji geograficznej i sposoby ich wykorzystania. II. Funkcjonowanie światowego

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z geografii dla uczniów klasy III I semestr podręcznik Planeta Nowa 3

Wymagania edukacyjne z geografii dla uczniów klasy III I semestr podręcznik Planeta Nowa 3 Wymagania edukacyjne z geografii dla uczniów klasy III I semestr podręcznik Planeta Nowa 3 Na ocenę dostateczną uczeń powinien opanować następujące zagadnienia z działów: 1. Środowisko przyrodnicze Polski

Bardziej szczegółowo

ROZKŁAD MATERIAŁU Z GEOGRAFII W KLASACH II i III LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO POZIOM ROZSZERZONY (2014-2016)

ROZKŁAD MATERIAŁU Z GEOGRAFII W KLASACH II i III LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO POZIOM ROZSZERZONY (2014-2016) ROZKŁAD MATERIAŁU Z GEOGRAFII W KLASACH II i III LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO POZIOM ROZSZERZONY (2014-2016) Malarz R., Więckowski M., Oblicza geografii, Wydawnictwo Nowa Era, Warszawa 2012 (numer dopuszczenia

Bardziej szczegółowo

1. Zmiany na mapie politycznej świata

1. Zmiany na mapie politycznej świata 1. Zmiany na mapie politycznej świata 2. Liczba ludności świata i jej zmiany 3. Zróżnicowanie demograficzne społeczeństw 4. Rozmieszczenie ludności na definicja państwa elementy państwa różnice w powierzchni

Bardziej szczegółowo

Siedziba: Wiedeń Organ naczelny: Konferencja OPEC Organ wykonawczy: Rada Gubernatorów i Komisja Ekonomiczna oraz Sekretariat

Siedziba: Wiedeń Organ naczelny: Konferencja OPEC Organ wykonawczy: Rada Gubernatorów i Komisja Ekonomiczna oraz Sekretariat Kartel umowa państw posiadających decydujący wpływ w tej samej lub podobnej branży, mająca na celu kontrolę nad rynkiem i jego regulację (ceny, podaży, popytu). Nie jest to oddzielna instytucja. OPEC (Organization

Bardziej szczegółowo

Źródła energii (surowce energetyczne) dzielimy na dwie grupy: 1. Źródła nieodnawialne: Węgiel kamienny Węgiel brunatny Ropę naftową Gaz ziemny Piaski

Źródła energii (surowce energetyczne) dzielimy na dwie grupy: 1. Źródła nieodnawialne: Węgiel kamienny Węgiel brunatny Ropę naftową Gaz ziemny Piaski ENERGETYKA Źródła energii (surowce energetyczne) dzielimy na dwie grupy: 1. Źródła nieodnawialne: Węgiel kamienny Węgiel brunatny Ropę naftową Gaz ziemny Piaski i łupki bitumiczne Torf Pierwiastki promieniotwórcze,

Bardziej szczegółowo

ODNAWIALNE I NIEODNAWIALNE ŹRÓDŁA ENERGII. Filip Żwawiak

ODNAWIALNE I NIEODNAWIALNE ŹRÓDŁA ENERGII. Filip Żwawiak ODNAWIALNE I NIEODNAWIALNE ŹRÓDŁA ENERGII Filip Żwawiak WARTO WIEDZIEĆ 1. Co to jest energetyka? 2. Jakie są konwencjonalne (nieodnawialne) źródła energii? 3. Jak dzielimy alternatywne (odnawialne ) źródła

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia egzaminacyjne: Oblicza geografii 1 i 2 zakres rozszerzony dla klasy II C rok szkolny 2015/2016

Zagadnienia egzaminacyjne: Oblicza geografii 1 i 2 zakres rozszerzony dla klasy II C rok szkolny 2015/2016 Zagadnienia egzaminacyjne: Oblicza geografii 1 i 2 zakres rozszerzony dla klasy II C rok szkolny 2015/2016 1. Geografia jako nauka 2. Kształt i rozmiary Ziemi 3. Mapa jako obraz Ziemi 4. Odwzorowania kartograficzne

Bardziej szczegółowo

Nośniki energii w 2014 roku. Węgiel w fazie schyłkowej, atom trzyma się dobrze

Nośniki energii w 2014 roku. Węgiel w fazie schyłkowej, atom trzyma się dobrze Nośniki energii w 2014 roku. Węgiel w fazie schyłkowej, atom trzyma się dobrze ("Energia Gigawat" - 9/2015) Wydawany od 64 lat Raport BP Statistical Review of World Energy jest najbardziej wyczekiwanym

Bardziej szczegółowo

Trendy eksportowe i perspektywiczne rynki dla polskich przedsiębiorców

Trendy eksportowe i perspektywiczne rynki dla polskich przedsiębiorców Trendy eksportowe i perspektywiczne rynki dla polskich przedsiębiorców 22 maja 2015 ul. Arkońska 6 (budynek A3), 80-387 Gdańsk tel.: 58 32 33 100 faks: 58 30 11 341 X Pomorskie Forum Przedsiębiorczości

Bardziej szczegółowo

ZałoŜenia strategii wykorzystania odnawialnych źródeł energii w województwie opolskim

ZałoŜenia strategii wykorzystania odnawialnych źródeł energii w województwie opolskim ZałoŜenia strategii wykorzystania odnawialnych źródeł energii w województwie opolskim Marian Magdziarz WOJEWÓDZTWO OPOLSKIE Powierzchnia 9.412 km² Ludność - 1.055,7 tys Stolica Opole ok. 130 tys. mieszkańców

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2011 GEOGRAFIA

EGZAMIN MATURALNY 2011 GEOGRAFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2011 GEOGRAFIA POZIOM PODSTAWOWY MAJ 2011 2 Egzamin maturalny z geografii poziom podstawowy Zadanie 1. (0 1) Obszar standardów Opis wymagań

Bardziej szczegółowo

Rozwój gospodarczy państw świata

Rozwój gospodarczy państw świata Rozwój gospodarczy państw świata Rozwój gospodarczy państw świata Mierniki rozwoju gospodarczego państw Podział krajów ze względu na różny poziom rozwoju gospodarczego Cechy krajów wysoko rozwiniętych

Bardziej szczegółowo

Międzynarodowe Targi Górnictwa, Przemysłu Energetycznego i Hutniczego KATOWICE 2015. Konferencja: WĘGIEL TANIA ENERGIA I MIEJSCA PRACY.

Międzynarodowe Targi Górnictwa, Przemysłu Energetycznego i Hutniczego KATOWICE 2015. Konferencja: WĘGIEL TANIA ENERGIA I MIEJSCA PRACY. Międzynarodowe Targi Górnictwa, Przemysłu Energetycznego i Hutniczego KATOWICE 2015 Konferencja: WĘGIEL TANIA ENERGIA I MIEJSCA PRACY Wprowadzenie Janusz Olszowski Górnicza Izba Przemysłowo-Handlowa Produkcja

Bardziej szczegółowo

KARTA MONITOROWANIA PODSTAWY PROGRAMOWEJ

KARTA MONITOROWANIA PODSTAWY PROGRAMOWEJ KARTA MONITOROWANIA PODSTAWY PROGRAMOWEJ ETAP EDUKACJI PRZEDMIOT klasa Rok szkolny Imię i nazwisko nauczyciela gimnazjum GEOGRAFIA Treści nauczania Miesiąc realizacji tematyki uwzględniającej treści nauczania

Bardziej szczegółowo

Zakres wymagań z Podstawy Programowej z geografii w klasach I-III gimnazjum. Treści nauczania Kl. I

Zakres wymagań z Podstawy Programowej z geografii w klasach I-III gimnazjum. Treści nauczania Kl. I 1 Zakres wymagań z Podstawy Programowej z geografii w klasach I-III gimnazjum Treści nauczania Kl. I 1. Mapa - umiejętności czytania, interpretacji i posługiwania się mapą. Uczeń: 1.1. wykazuje znaczenie

Bardziej szczegółowo

ELEKTROMOBILNOŚĆ WPROWADZENIE. Michał Kaczmarczyk, GLOBEnergia Zakopane, 26.06.2014

ELEKTROMOBILNOŚĆ WPROWADZENIE. Michał Kaczmarczyk, GLOBEnergia Zakopane, 26.06.2014 ELEKTROMOBILNOŚĆ WPROWADZENIE Michał Kaczmarczyk, GLOBEnergia Zakopane, 26.06.2014 DLACZEGO POTRZEBNA JEST DYSKUSJA? wyczerpywanie się stosowanych dotychczas źródeł energii problem ekologiczny (efekt cieplarniany)

Bardziej szczegółowo

GEOGRAFIA KL. III. Dział Wymagania konieczne i podstawowe Wymagania rozszerzające Wymagania dopełniające. Europa. Relacje: przyroda człowiek.

GEOGRAFIA KL. III. Dział Wymagania konieczne i podstawowe Wymagania rozszerzające Wymagania dopełniające. Europa. Relacje: przyroda człowiek. GEOGRAFIA KL. III Dział Wymagania konieczne i podstawowe Wymagania rozszerzające Wymagania dopełniające Europa. Relacje: przyroda człowiek. 1.Znać położenie geograficzne Europy. 2.Wskazać na mapie politycznej

Bardziej szczegółowo

UPRAWY ENERGETYCZNE W CENTRALNEJ I WSCHODNIEJ EUROPIE

UPRAWY ENERGETYCZNE W CENTRALNEJ I WSCHODNIEJ EUROPIE UPRAWY ENERGETYCZNE W CENTRALNEJ I WSCHODNIEJ EUROPIE Bioenergia w krajach Europy Centralnej, uprawy energetyczne. Dr Hanna Bartoszewicz-Burczy, Instytut Energetyki 23 kwietnia 2015 r., SGGW 1. Źródła

Bardziej szczegółowo

STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY PŁUśNICA

STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY PŁUśNICA SPIS TREŚCI Wstęp.. 8 I UWARUNKOWANIA PONADLOKALNE 9 1 UWARUNKOWANIA LOKALIZACYJNE GMINY. 9 1.1 Cechy położenia gminy 9 1.2 Regionalne uwarunkowania przyrodnicze 10 1.3 Historyczne przekształcenia na terenie

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE GEOGRAFIA KL. II Półrocze I Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który: Zna znaczenie omawianych terminów geograficznych podaje

WYMAGANIA EDUKACYJNE GEOGRAFIA KL. II Półrocze I Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który: Zna znaczenie omawianych terminów geograficznych podaje WYMAGANIA EDUKACYJNE GEOGRAFIA KL. II Półrocze I Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który: znaczenie omawianych terminów geograficznych podaje liczbę ludności poszczególnych kontynentów wymienia nazwy

Bardziej szczegółowo

Leśnictwo. Lesistość według kontynentów 2016-04-13. Poziom rozszerzony

Leśnictwo. Lesistość według kontynentów 2016-04-13. Poziom rozszerzony Leśnictwo Poziom rozszerzony Funkcje przyrodnicze lasów Pochłanianie dwutlenku węgla i produkcja tlenu w procesie fotosyntezy (wpływ na wartość efektu cieplarnianego) Redukcja zanieczyszczeń gazowych i

Bardziej szczegółowo

pojęcie globalizacji - pozytywne oraz negatywne skutki globalizacji; wybrane przykłady procesów integracji oraz procesów dezintegracji państw świata.

pojęcie globalizacji - pozytywne oraz negatywne skutki globalizacji; wybrane przykłady procesów integracji oraz procesów dezintegracji państw świata. semestr 5 Dział I KLASYFIKACJA PAŃSTW ŚWIATA POLITYCZNA MAPA ŚWIATA suwerenność państwa i nieuznawane kraje świata - przykłady; wybrane terytoria zależne: kolonializm, metropolia, terytorium zamorskie,

Bardziej szczegółowo

Niepubliczne Liceum Ogólnokształcące nr 81 SGH TEST EGZAMINACYJNY 2015 r. Zadania egzaminacyjne GEOGRAFIA wersja B

Niepubliczne Liceum Ogólnokształcące nr 81 SGH TEST EGZAMINACYJNY 2015 r. Zadania egzaminacyjne GEOGRAFIA wersja B Niepubliczne Liceum Ogólnokształcące nr 81 SGH TEST EGZAMINACYJNY 2015 r. Zadania egzaminacyjne GEOGRAFIA wersja B kod ucznia... Punkty /30:1,5./20 Zadanie 1 (0,5 pkt) Podaj, gdzie w Polsce w grudniu jest

Bardziej szczegółowo

Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr XXVII/167/09 Rady Gminy Łaszczów z dnia 29 października 2009 roku

Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr XXVII/167/09 Rady Gminy Łaszczów z dnia 29 października 2009 roku Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr XXVII/167/09 Rady Gminy Łaszczów z dnia 29 października 2009 roku V. ANALIZA SWOT Biorąc pod uwagę uwarunkowania rozwoju gminy, problemy rozwojowe oraz analizę mocnych i słabych

Bardziej szczegółowo

Bursztynowa komnata kopia; oryginał zaginął w czasie II wojny światowej. Rosja. Renata Gurba. z 9 slajdów

Bursztynowa komnata kopia; oryginał zaginął w czasie II wojny światowej. Rosja. Renata Gurba. z 9 slajdów Bursztynowa komnata kopia; oryginał zaginął w czasie II wojny światowej. Rosja Renata Gurba 1 1. Położenie a. Rosja zajmuje ponad 17 mln km 2 powierzchni i jest największym państwem na świata b. Terytorium

Bardziej szczegółowo

PROF. DR HAB. INŻ. ANTONI TAJDUŚ

PROF. DR HAB. INŻ. ANTONI TAJDUŚ PROF. DR HAB. INŻ. ANTONI TAJDUŚ Kraje dynamicznie rozwijające produkcję kraje Azji Południowo-wschodniej : Chiny, Indonezja, Indie, Wietnam,. Kraje o niewielkim wzroście i o stabilnej produkcji USA, RPA,

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie energii z odnawialnych źródeł na Dolnym Śląsku, odzysk energii z odpadów w projekcie ustawy o odnawialnych źródłach energii

Wykorzystanie energii z odnawialnych źródeł na Dolnym Śląsku, odzysk energii z odpadów w projekcie ustawy o odnawialnych źródłach energii Wykorzystanie energii z odnawialnych źródeł na Dolnym Śląsku, odzysk energii z odpadów w projekcie ustawy o odnawialnych źródłach energii Paweł Karpiński Pełnomocnik Marszałka ds. Odnawialnych Źródeł Energii

Bardziej szczegółowo

Biogaz i biomasa -energetyczna przyszłość Mazowsza

Biogaz i biomasa -energetyczna przyszłość Mazowsza Biogaz i biomasa -energetyczna przyszłość Mazowsza Katarzyna Sobótka Specjalista ds. energii odnawialnej Mazowiecka Agencja Energetyczna Sp. z o.o. k.sobotka@mae.mazovia.pl Biomasa Stałe i ciekłe substancje

Bardziej szczegółowo

174. Uzupełnij zdanie. 1 p. Powstanie i rozwój przemysłu wiązały się ze wzrostem znaczenia... jako surowca energetycznego.

174. Uzupełnij zdanie. 1 p. Powstanie i rozwój przemysłu wiązały się ze wzrostem znaczenia... jako surowca energetycznego. V. PRZEMYSŁ Znajomość faktów 174. Uzupełnij zdanie. 1 p. Powstanie i rozwój przemysłu wiązały się ze wzrostem znaczenia... jako surowca energetycznego. 175. Zaznacz na mapie największy obszar wydobycia

Bardziej szczegółowo

Egzamin klasyfikacyjny z geografii Gimnazjum klasa III

Egzamin klasyfikacyjny z geografii Gimnazjum klasa III Egzamin klasyfikacyjny z geografii Gimnazjum klasa III część pisemna czas trwania części pisemnej egzaminu: 60 minut Zadanie 1 ( 0-2) Uzupełnij zdania podanymi terminami (jest ich więcej): Atlantycki,

Bardziej szczegółowo

ZESPÓŁ SZKÓŁ ELEKTRYCZNYCH w Gorzowie Wlkp. Technik energetyk Technik urządzeń i systemów energetyki odnawialnej

ZESPÓŁ SZKÓŁ ELEKTRYCZNYCH w Gorzowie Wlkp. Technik energetyk Technik urządzeń i systemów energetyki odnawialnej ZESPÓŁ SZKÓŁ ELEKTRYCZNYCH w Gorzowie Wlkp. Technik energetyk Technik urządzeń i systemów energetyki odnawialnej Patrząc na szybko rozwijającą się gospodarkę, ciągle rosnące zapotrzebowanie na energię

Bardziej szczegółowo

ANKIETA DOTYCZĄCA ANALIZY POTRZEB I PROBLEMÓW

ANKIETA DOTYCZĄCA ANALIZY POTRZEB I PROBLEMÓW ANKIETA DOTYCZĄCA ANALIZY POTRZEB I PROBLEMÓW Szanowni Państwo Urząd Gminy rozpoczął prace nad przygotowaniem Strategii Rozwoju. istotnym elementem, niezbędnym dla stworzenia strategii jest poznanie opinii

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe z geografii w klasie II

Wymagania programowe z geografii w klasie II Wymagania programowe z geografii w klasie II Dział Wymagania na poszczególne oceny Afryka wskazuje Afrykę na mapie świata (2) wymienia nazwy stref klimatyczno-roślinno- -glebowych Afryki (2) wskazuje na

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczno-techniczne aspekty wykorzystania gazu w energetyce

Ekonomiczno-techniczne aspekty wykorzystania gazu w energetyce Ekonomiczno-techniczne aspekty wykorzystania gazu w energetyce Janusz Kotowicz W2 Wydział Inżynierii i Ochrony Środowiska Politechnika Częstochowska W2. Zasoby i zużycie gazu ziemnego w świecie i Polsce

Bardziej szczegółowo

SIGMA KWADRAT CZWARTY LUBELSKI KONKURS STATYSTYCZNO-DEMOGRAFICZNY

SIGMA KWADRAT CZWARTY LUBELSKI KONKURS STATYSTYCZNO-DEMOGRAFICZNY SIGMA KWADRAT CZWARTY LUBELSKI KONKURS STATYSTYCZNO-DEMOGRAFICZNY Statystyka i demografia Liczba i rozmieszczenie ludności PROJEKT DOFINANSOWANY ZE ŚRODKÓW NARODOWEGO BANKU POLSKIEGO URZĄD STATYSTYCZNY

Bardziej szczegółowo

PERSPEKTYWY ROZWOJU RYNKU OZE W POLSCE DO ROKU 2020

PERSPEKTYWY ROZWOJU RYNKU OZE W POLSCE DO ROKU 2020 F u n d a c ja n a r z e c z E n e r g e ty k i Z r ó w n o w a żo n e j PERSPEKTYWY ROZWOJU RYNKU OZE W POLSCE DO ROKU 2020 Cele Dyrektywy 2009/28/WE w sprawie promocji wykorzystania energii z OZE Osiągnięcie

Bardziej szczegółowo

Finanse ubezpieczeń społecznych

Finanse ubezpieczeń społecznych Finanse ubezpieczeń społecznych Wykład 4. Procesy demograficzne a polityka społeczna Averting... rozdz. 1, Clark et al. (2004) Społeczeństwo się starzeje. Coraz więcej osób dożywa starości, ale również

Bardziej szczegółowo

W jakim stopniu emerytura zastąpi pensję?

W jakim stopniu emerytura zastąpi pensję? 13.06.2014 Informacja prasowa portalu Pytania i dodatkowe informacje: Artur Szeremeta Specjalista ds. współpracy z mediami tel. 509 509 536 szeremeta@sedlak.pl W jakim stopniu emerytura zastąpi pensję?

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na oceny w klasie II Zakres podstawowy

Wymagania edukacyjne na oceny w klasie II Zakres podstawowy Wymagania edukacyjne na oceny w klasie II Zakres podstawowy Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który: Dział: Demografia i procesy osadnicze -wyjaśnia pojęcia: współczynnik urodzeń, współczynnik zgonów,

Bardziej szczegółowo

1) produkt krajowy brutto per capita 2) wskaźnik rozwoju społecznego [HDI] 3) wskaźnik ubóstwa społecznego [HPI] 5) udział zatrudnienia w usługach

1) produkt krajowy brutto per capita 2) wskaźnik rozwoju społecznego [HDI] 3) wskaźnik ubóstwa społecznego [HPI] 5) udział zatrudnienia w usługach GEOGRAFIA EKONOMICZNA MIERNIKI ROZWOJU SPOŁECZNO- GOSPODARCZEGO dr Anna Bernaciak MIERNIKI ROZWOJU SPOŁECZNO-GOSPODARCZEGO 1) produkt krajowy brutto per capita 2) wskaźnik rozwoju społecznego [HDI] 3)

Bardziej szczegółowo

Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego w Poznaniu Departament Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Rolnictwo i obszary wiejskie w Wielkopolsce

Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego w Poznaniu Departament Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Rolnictwo i obszary wiejskie w Wielkopolsce Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego w Poznaniu Rolnictwo i obszary wiejskie w Wielkopolsce WIELKOPOLSKA w Europie WIELKOPOLSKA w Polsce Podział Administracyjny Województwa Wielkopolskiego Liczba

Bardziej szczegółowo

Grupa A. Numer zadania 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Suma punktów. Zadanie 1. (0 1) Na mapie przedstawiono rozmieszczenie upraw jednej z roślin żywieniowych.

Grupa A. Numer zadania 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Suma punktów. Zadanie 1. (0 1) Na mapie przedstawiono rozmieszczenie upraw jednej z roślin żywieniowych. Sprawdzian 3 Grupa A Imię i nazwisko Klasa Ocena Numer zadania 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Suma punktów Liczba punktów Zadanie 1. (0 1) Na mapie przedstawiono rozmieszczenie upraw jednej z roślin żywieniowych.

Bardziej szczegółowo

Kolejność realizacji jednostek lekcyjnych może ulec zmianie.

Kolejność realizacji jednostek lekcyjnych może ulec zmianie. Rozkład materiału plan wynikowy Przedmiot: geografia Podręcznik: Oblicza geografii, Wydawnictwo Nowa Era Rok szkolny: 2015/16 Nauczyciel: Katarzyna Pierczyk Klas I poziom podstawowy Lp. Klasa I Temat lekcji

Bardziej szczegółowo

Prospects in Dolnośląskie. Dariusz Ostrowski

Prospects in Dolnośląskie. Dariusz Ostrowski Wrocław, 13 maja 2010 Prospects in Dolnośląskie Inwestycje infrastrukturalne aglomeracji jako impuls do dalszego rozwoju gospodarczego nowe kierunki na regionalnym rynku Dariusz Ostrowski Czy inwestycje

Bardziej szczegółowo

Główne cele lekcji w postaci wymagań edukacyjnych Uczeń:

Główne cele lekcji w postaci wymagań edukacyjnych Uczeń: Rozkład materiału i plan dydaktyczny: Oblicza geografii 2, zakres rozszerzony Nr lekcji Temat lekcji Treści nauczania Główne cele lekcji w postaci wymagań edukacyjnych Uczeń: Zapis w nowej podstawie programowej

Bardziej szczegółowo

Uczeń: określa położenie geograficzne Afryki na kuli ziemskiej. wymienia czynniki geograficzne kształtujące klimat Afryki

Uczeń: określa położenie geograficzne Afryki na kuli ziemskiej. wymienia czynniki geograficzne kształtujące klimat Afryki 1 Wymagania edukacyjne Planeta Nowa 2 Rozdział Lp. Temat Poziom wymagań konieczny podstawowy rozszerzający dopełniający wykraczający Afryka 1. Warunki naturalne Uczeń: Uczeń: Uczeń: Uczeń: Uczeń: wskazuje

Bardziej szczegółowo

Rozdział 4. Bilans potrzeb grzewczych

Rozdział 4. Bilans potrzeb grzewczych ZZAAŁŁO ŻŻEENNIIAA DDO PPLLAANNUU ZZAAO PPAATTRRZZEENNIIAA W CCIIEEPPŁŁO,,, EENNEERRGIIĘĘ EELLEEKTTRRYYCCZZNNĄĄ II PPAALLIIWAA GAAZZOWEE MIIAASSTTAA ŻŻAAGAAŃŃ Rozdział 4 Bilans potrzeb grzewczych W-588.04

Bardziej szczegółowo

problemy polityczne współczesnego świata

problemy polityczne współczesnego świata Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmuller problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 1998 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności -

Bardziej szczegółowo

Grupa B. Numer zadania 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Suma punktów. Zadanie 1. (0 1) Na mapie przedstawiono rozmieszczenie upraw jednej z roślin żywieniowych.

Grupa B. Numer zadania 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Suma punktów. Zadanie 1. (0 1) Na mapie przedstawiono rozmieszczenie upraw jednej z roślin żywieniowych. Sprawdzian 3 Grupa B Imię i nazwisko Klasa Ocena Numer zadania 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Suma punktów Liczba punktów Zadanie 1. (0 1) Na mapie przedstawiono rozmieszczenie upraw jednej z roślin żywieniowych.

Bardziej szczegółowo

- wskazuje elementy g.fizycznej i społeczno-gospodarczej w opisach w podręczniku

- wskazuje elementy g.fizycznej i społeczno-gospodarczej w opisach w podręczniku WYMAGANIA kl.2 Geografia regionalna : - wskazuje elementy g.fizycznej i społeczno-gospodarczej w opisach w podręczniku : - określa, czym zajmuje się geografia regionalna i : - dostrzega i określa pozycję

Bardziej szczegółowo

Geografia - Klasa 2 Dział 1 Położenie oraz środowisko przyrodnicze Polski 1. Położenie i granice Polski - określam położenie Polski w Europie i na

Geografia - Klasa 2 Dział 1 Położenie oraz środowisko przyrodnicze Polski 1. Położenie i granice Polski - określam położenie Polski w Europie i na Geografia - Klasa 2 Dział 1 Położenie oraz środowisko przyrodnicze Polski 1. Położenie i granice Polski - określam położenie Polski w Europie i na świecie - wskazuję paostwa sąsiadujące i podaję długości

Bardziej szczegółowo

Plan wykładu: Wstęp. Zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego. Zanieczyszczenia wód. Odpady stałe

Plan wykładu: Wstęp. Zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego. Zanieczyszczenia wód. Odpady stałe Plan wykładu: Wstęp Klasyfikacja odpadów i zanieczyszczeń Drogi przepływu substancji odpadowych Analiza instalacji przemysłowej w aspekcie ochrony środowiska Parametry charakterystyczne procesu oczyszczania

Bardziej szczegółowo

SYTUACJA SPOŁECZNO-GOSPODARCZA W UNII EUROPEJSKIEJ W 2010 R.

SYTUACJA SPOŁECZNO-GOSPODARCZA W UNII EUROPEJSKIEJ W 2010 R. 1 SYTUACJA SPOŁECZNO-GOSPODARCZA W UNII EUROPEJSKIEJ W 2010 R. T. 01. LUDNOŚĆ (stan w dniu 1 stycznia) GĘSTOŚĆ ZALUDNIENIA w tys. UE (27) 495 292 497 683 499 703 501 103 Strefa euro (17) 326 561 328 484

Bardziej szczegółowo

Stan i perspektywy rozwoju rolnictwa ekologicznego i rynku produktów ekologicznych

Stan i perspektywy rozwoju rolnictwa ekologicznego i rynku produktów ekologicznych Stan i perspektywy rozwoju rolnictwa ekologicznego i rynku produktów ekologicznych Dr Krzysztof Jończyk Kongres Innowacji Polskich, Kraków, 10.03.2015 1 r. Rolnictwo ekologiczne Rozp. Rady (WE) 834/2007

Bardziej szczegółowo

Przewidywane osiągnięcia uczniów w zakresie podstawowym. Przewidywane osiągnięcia uczniów w zakresie rozszerzonym

Przewidywane osiągnięcia uczniów w zakresie podstawowym. Przewidywane osiągnięcia uczniów w zakresie rozszerzonym 1 Wynikowy plan dydaktyczny nauczania geografii w liceum klasa II Program podstawowy: - nr. dopuszczenia DKW-4015-41/01 Podręcznik: Człowiek gospodarzem Ziemi P.Wład; wyd. ORTUS [Opracowała mgr Anna Karolak

Bardziej szczegółowo

Techniczne aspekty drogi wodnej Odra Dunaj na odcinku Kędzierzyn Koźle granica Republiki Czeskiej. Konferencja 28.06.2013 Kędzierzyn - Koźle

Techniczne aspekty drogi wodnej Odra Dunaj na odcinku Kędzierzyn Koźle granica Republiki Czeskiej. Konferencja 28.06.2013 Kędzierzyn - Koźle Techniczne aspekty drogi wodnej Odra Dunaj na odcinku Kędzierzyn Koźle granica Republiki Czeskiej Konferencja 28.06.2013 Kędzierzyn - Koźle Proste historyczne rozwiązanie transportowe Odra w przekroju

Bardziej szczegółowo

Transport wodny śródlądowy w Polsce w 2014 r.

Transport wodny śródlądowy w Polsce w 2014 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Warszawa, 5.08.2015 r. Opracowanie sygnalne Transport wodny śródlądowy w Polsce w 2014 r. Układ i długość śródlądowych dróg wodnych w Polsce od lat utrzymuje się na zbliżonym

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE NIEZBĘDNE DO UZYSKANIA POSZCZEGÓLNYCH ŚRÓDROCZNYCH I ROCZNYCH OCEN KLASYFIKACYJNYCH Z GEOGRAFII W XLIV LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO

WYMAGANIA EDUKACYJNE NIEZBĘDNE DO UZYSKANIA POSZCZEGÓLNYCH ŚRÓDROCZNYCH I ROCZNYCH OCEN KLASYFIKACYJNYCH Z GEOGRAFII W XLIV LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO WYMAGANIA EDUKACYJNE NIEZBĘDNE DO UZYSKANIA POSZCZEGÓLNYCH ŚRÓDROCZNYCH I ROCZNYCH OCEN KLASYFIKACYJNYCH Z GEOGRAFII W XLIV LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO im. A. DOBISZEWSKIEGO W WARSZAWIE KLASA 3C, 3D POZIOM

Bardziej szczegółowo

KONSULTACJE SPOŁECZNE Projekt nowej Lokalnej Strategii Rozwoju na lata 2014-2020 ANALIZA SWOT + CELE

KONSULTACJE SPOŁECZNE Projekt nowej Lokalnej Strategii Rozwoju na lata 2014-2020 ANALIZA SWOT + CELE Spotkania konsultacyjne współfinansowane są przez Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich, Europa inwestująca w obszary wiejskie w ramach działania 19 Wsparcie dla Rozwoju Lokalnego

Bardziej szczegółowo

Problemy polityczne współczesnego świata

Problemy polityczne współczesnego świata A 372536 Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmiiller Problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 2002 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności

Bardziej szczegółowo

Egzamin maturalny 2013 geografia poziom podstawowy przykładowe odpowiedzi:

Egzamin maturalny 2013 geografia poziom podstawowy przykładowe odpowiedzi: przykładowe odpowiedzi: Zad. 1 A Bełdany B Guzianka Wielka C jezioro Nidzkie Zad.2 Ukta Leśniczówka Pranie Stanica Wodna PTTK Nowy Most Zad. 3 143 m n.p.m. 120 m n.p.m. = 23m Wysokość względna 23 m. Zad.4

Bardziej szczegółowo

Karta pracy nr 15 Obliczanie stopy bezrobocia

Karta pracy nr 15 Obliczanie stopy bezrobocia Karta pracy nr 15 Obliczanie stopy bezrobocia Stopa bezrobocia to procentowy udział bezrobotnych w ogólnej liczbie osób zawodowo czynnych Aby obliczyć stopę bezrobocia należy: ustalić liczbę mieszkańców

Bardziej szczegółowo

Produkcja energii elektrycznej. Dział: Przemysł Poziom rozszerzony NPP NE

Produkcja energii elektrycznej. Dział: Przemysł Poziom rozszerzony NPP NE Produkcja energii elektrycznej Dział: Przemysł Poziom rozszerzony NPP NE Znaczenie energii elektrycznej Umożliwia korzystanie z urządzeń gospodarstwa domowego Warunkuje rozwój rolnictwa, przemysłu i usług

Bardziej szczegółowo

POTENCJAŁY, PROBLEMY I PROPONOWANE KIERUNKI ROZWOJU POWIATU RADZIEJOWSKIEGO

POTENCJAŁY, PROBLEMY I PROPONOWANE KIERUNKI ROZWOJU POWIATU RADZIEJOWSKIEGO POTENCJAŁY, PROBLEMY I PROPONOWANE KIERUNKI ROZWOJU POWIATU RADZIEJOWSKIEGO Powiat radziejowski Specyfika powiatu na tle innych powiatów województwa Jeden z powiatów o kluczowym znaczeniu dla potencjału

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania Bliżej Geografii Gimnazjum część 2

Przedmiotowy system oceniania Bliżej Geografii Gimnazjum część 2 Przedmiotowy system oceniania Bliżej Geografii Gimnazjum część 2 Tematy lekcji Ocena dopuszczająca Ocena dostateczna Ocena dobra Ocena bardzo dobra Ocena celująca DZIAŁ 1. POŁOŻENIE I ŚRODOWISKO PRZYRODNICZE

Bardziej szczegółowo

Rozdział 03. Ogólny opis gminy

Rozdział 03. Ogólny opis gminy ZZAAŁŁO ŻŻEENNIIAA DDO PPLLAANNUU ZZAAO PPAATTRRZZEENNIIAA W CCIIEEPPŁŁO,,, EENNEERRGIIĘĘ EELLEEKTTRRYYCCZZNNĄĄ II PPAALLIIWAA GAAZZOWEE MIIAASSTTAA DDĘĘBBIICCAA Rozdział 03 Ogólny opis gminy X-2796.03

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny w klasie II gimnazjum Puls Ziemi 2

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny w klasie II gimnazjum Puls Ziemi 2 Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny w klasie II gimnazjum Puls Ziemi 2 I. Afryka 1. Po obu stronach równika środowisko przyrodnicze Afryki 2. Problemy mieszkańców Afryki Uczeń: wskazuje Afrykę na

Bardziej szczegółowo

Hydrosfera - źródła i rodzaje zanieczyszczeń, sposoby jej ochrony i zasoby wody w biosferze.

Hydrosfera - źródła i rodzaje zanieczyszczeń, sposoby jej ochrony i zasoby wody w biosferze. Hydrosfera - źródła i rodzaje zanieczyszczeń, sposoby jej ochrony i zasoby wody w biosferze. Hydrosfera składa się z kilku wyraźnie różniących się od siebie elementów będących zarazem etapami cyklu obiegu

Bardziej szczegółowo

Polska Wieś 2014. Raport o stanie wsi. 26 czerwca 2014 r. Prof. dr hab. Walenty Poczta

Polska Wieś 2014. Raport o stanie wsi. 26 czerwca 2014 r. Prof. dr hab. Walenty Poczta Polska Wieś 2014. Raport o stanie wsi 26 czerwca 2014 r. Prof. dr hab. Walenty Poczta Wykorzystane rozdziały z Raportu prof. dr hab. Walenty Poczta, dr Agnieszka Baer-Nawrocka, Uniwersytet Przyrodniczy

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z geografii w klasie II

Wymagania edukacyjne z geografii w klasie II Afryka Warunki naturalne Uczeń: wskazuje Afrykę na mapie świata terminów: obszar bezodpływowy, rzeka okresowa, rzeka epizodyczna stref klimatyczno-roślinno- -glebowych Afryki ogólnogeograficznej wybrane

Bardziej szczegółowo

NIEPOKOJĄCE TENDENCJE W WYKORZYSTANIU ZIEMI ROLNICZEJ WE WSPÓŁCZESNEJ GOSPODARCE ŚWIATOWEJ

NIEPOKOJĄCE TENDENCJE W WYKORZYSTANIU ZIEMI ROLNICZEJ WE WSPÓŁCZESNEJ GOSPODARCE ŚWIATOWEJ NIEPOKOJĄCE TENDENCJE W WYKORZYSTANIU ZIEMI ROLNICZEJ WE WSPÓŁCZESNEJ GOSPODARCE ŚWIATOWEJ Jerzy Wilkin Wydział Nauk Ekonomicznych UW i Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN Wielkość użytków rolnych w skali

Bardziej szczegółowo

Schemat oceniania arkusza 2

Schemat oceniania arkusza 2 Nr Zad. Schemat oceniania arkusza 2 Oczekiwana odpowiedź Punkty Kryteria zaliczania 21 22 Ponieważ: - oś Ziemi nachylona jest do płaszczyzny orbity pod kątem 66 o 33 Zaznaczy poprawnie dwa ze wskazanych

Bardziej szczegółowo

Zróżnicowanie gospodarcze świata (część 1)

Zróżnicowanie gospodarcze świata (część 1) 120 SPRAWDZIANY LEKCJI Sprawdzian z działu Zróżnicowanie gospodarcze świata (część 1) Grupa I Zadanie 1 (0 4 p.) Przeczytaj uważnie poniższe zdania, a następnie przy zdaniu prawdziwym wstaw literę P, a

Bardziej szczegółowo

LISTA DANYCH DOTYCZĄCYCH TERENU

LISTA DANYCH DOTYCZĄCYCH TERENU LISTA DANYCH DOTYCZĄCYCH TERENU Położenie Nazwa lokalizacji Ul. Ceramiczna Ul. Szpitalna Miasto / Gmina Chełm Powierzchnia nieruchomości Powiat Województwo Maksymalna dostępna powierzchnia (w jednym kawałku)

Bardziej szczegółowo

Polska wieś ZaMoŻNa i europejska

Polska wieś ZaMoŻNa i europejska Polska wieś ZAMOŻNA I EUROPEJSKA POLSKA WIEŚ Stan obecny Charakterystyka ogólna Na terenach wiejskich w Polsce mieszka 14,9 mln Polaków stanowi to 38% mieszkańców Polski. W Polsce mamy 1,583 mln gospodarstw

Bardziej szczegółowo

NIEZGODNE Z ZASADAMI OCHRONY PRZYRODY I OCHRONY ŚRODOWISKA UDZIELANIE DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW UE DLA ROLNICTWA W POLSCE

NIEZGODNE Z ZASADAMI OCHRONY PRZYRODY I OCHRONY ŚRODOWISKA UDZIELANIE DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW UE DLA ROLNICTWA W POLSCE Maria Staniszewska Polski Klub Ekologiczny NIEZGODNE Z ZASADAMI OCHRONY PRZYRODY I OCHRONY ŚRODOWISKA UDZIELANIE DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW UE DLA ROLNICTWA W POLSCE BAŁTYCKI PLAN DZIAŁANIA Nasze zobowiązania:

Bardziej szczegółowo

PROJEKT WSPÓŁFINANSOWANY PRZEZ SZWAJCARIĘ W RAMACH SZWAJCARSKIEGO PROGRAMU WSPÓŁPRACY Z NOWYMI KRAJAMI CZŁONKOWSKIMI UNII EUROPEJSKIEJ

PROJEKT WSPÓŁFINANSOWANY PRZEZ SZWAJCARIĘ W RAMACH SZWAJCARSKIEGO PROGRAMU WSPÓŁPRACY Z NOWYMI KRAJAMI CZŁONKOWSKIMI UNII EUROPEJSKIEJ Zrównoważony rozwój w strategii woj. wielkopolskiego wprowadzenie do części warsztatowej Patrycja Romaniuk, Związek Stowarzyszeń Polska Zielona Sieć Poznań, 04.03.2013 PROJEKT WSPÓŁFINANSOWANY PRZEZ SZWAJCARIĘ

Bardziej szczegółowo

Co warto wiedzieć o gospodarce 2015-06-25 09:23:24

Co warto wiedzieć o gospodarce 2015-06-25 09:23:24 Co warto wiedzieć o gospodarce 2015-06-25 09:23:24 2 Maroko realizuje reformy i kontynuuje program uniezależniania się od tzw. ciężkich paliw kopalnych. Jest pionierem na kontynencie afrykańskim w dziedzinie

Bardziej szczegółowo

Raport na temat działalności eksportowej europejskich przedsiębiorstw z sektora MSP

Raport na temat działalności eksportowej europejskich przedsiębiorstw z sektora MSP Raport na temat działalności Raport na temat działalności eksportowej europejskich przedsiębiorstw z sektora MSP Kierunki eksportu i importu oraz zachowania MSP w Europie Lipiec 2015 European SME Export

Bardziej szczegółowo

Przejawy kryzysu we współczesnym rolnictwie

Przejawy kryzysu we współczesnym rolnictwie Radosław Uliszak Zakład Geografii Społeczno-Ekonomicznej Instytut Geografii Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie 26. Międzynarodowa Konferencja Naukowa Wpływ kryzysu na funkcjonowanie

Bardziej szczegółowo

Potencjał inwestycyjny w polskim sektorze budownictwa energetycznego sięga 30 mld euro

Potencjał inwestycyjny w polskim sektorze budownictwa energetycznego sięga 30 mld euro Kwiecień 2013 Katarzyna Bednarz Potencjał inwestycyjny w polskim sektorze budownictwa energetycznego sięga 30 mld euro Jedną z najważniejszych cech polskiego sektora energetycznego jest struktura produkcji

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT 69--69; 68-7-0 UL. ŻURAWIA A, SKR. PT. INTERNET http://www.cbos.pl OŚRODEK INFORMACJI 69-6-9, 6-76- 00-0 W A R S Z A W A E-mail: sekretariat@cbos.pl TELEFAX

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe na stopnie szkolne z geografii w klasie II wg modyfikacji programu nauczania geografii dla gimnazjum Planeta Nowa 2 wyd.

Wymagania programowe na stopnie szkolne z geografii w klasie II wg modyfikacji programu nauczania geografii dla gimnazjum Planeta Nowa 2 wyd. Dział programu Afryka Materiał nauczania położenie i ukształtowanie powierzchni Afryki budowa geologiczna Afryki (w tym Wielkie Rowy Afrykańskie) strefowość klimatyczno-roślinno- -glebowa Afryki wody powierzchniowe

Bardziej szczegółowo

Niepubliczne Liceum Ogólnokształcące nr 81 SGH TEST EGZAMINACYJNY 2015 r. Zadania egzaminacyjne GEOGRAFIA wersja A

Niepubliczne Liceum Ogólnokształcące nr 81 SGH TEST EGZAMINACYJNY 2015 r. Zadania egzaminacyjne GEOGRAFIA wersja A Niepubliczne Liceum Ogólnokształcące nr 81 SGH TEST EGZAMINACYJNY 2015 r. Zadania egzaminacyjne GEOGRAFIA wersja A kod ucznia... Punkty:../30:1,5=./20 Zadanie 1 (0,5 pkt) Podaj, gdzie w Polsce w lipcu

Bardziej szczegółowo