Acta Innovations, ISSN , nr 12, Karolina Rosiak Łódź, ul. Żeromskiego 116,

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Acta Innovations, ISSN 2300-5599, nr 12, 2014. Karolina Rosiak. 90-924 Łódź, ul. Żeromskiego 116, 168011@edu.p.lodz.pl."

Transkrypt

1 Andrzej Żarczyński Politechnika Łódzka, Instytut Chemii Ogólnej i Ekologicznej Łódź, ul. Żeromskiego 116, Karolina Rosiak Politechnika Łódzka, Instytut Chemii Ogólnej i Ekologicznej Łódź, ul. Żeromskiego 116, Piotr Anielak Politechnika Łódzka, Instytut Chemii Ogólnej i Ekologicznej Łódź, ul. Żeromskiego 116, Wojciech Wolf Politechnika Łódzka, Instytut Chemii Ogólnej i Ekologicznej Łódź, ul. Żeromskiego 116, PRAKTYCZNE METODY OCZYSZCZANIA BIOGAZU Z SIARKOWODORU. CZ. 1. ZASTOSOWANIE SORBENTÓW STAŁYCH Streszczenie Siarkowodór jest powszechnie występującym składnikiem biogazu powodującym zanieczyszczenie atmosfery oraz korozję urządzeń stosowanych w biogazowniach. Jego usuwanie przed dalszym przetwarzaniem biogazu jest zatem konieczne ze względów środowiskowych oraz technicznych. W publikacji przedstawiono krytyczny przegląd technologii wykorzystujących sorbenty stałe. W kolejnej pracy zostaną omówione procesy chemiczne i biochemiczne zachodzące w układach ciekłych. Słowa kluczowe Biogaz, usuwanie siarkowodoru, sorbenty stałe, fermentacja, bioenergia Wstęp Odnawialne źródła energii (OZE) mają coraz większy udział w bilansie energetycznym krajów Unii Europejskiej [1-5]. Mimo, że sektor produkcji biogazu rolniczego ma wsparcie władz i duże znaczenie gospodarcze, to jednak przyjęty przez rząd w lipcu 2010 r. dokument Kierunki rozwoju biogazowni rolniczych w Polsce w latach nie jest wystarczający, a inwestycje w sektorze biogazu rolniczego wymagają jeszcze silniejszego wspar- cia finansowego niż to ma miejsce dotychczas [5-8]. Stosownie do planów Unii Europejskiej w 2020 r. udział energii pochodzącej ze źródeł OZE w wykorzystaniu energii ogółem powinien osiągnąć przynajmniej 15%. Wśród nich istotne znaczenie mają technologie bazujące na zagospodarowaniu biomasy na drodze konwersji do biogazu, a następnie wykorzystaniu go głównie do produkcji energii elektrycznej lub cieplnej [6-29]. Biogaz jest mieszaniną gazową składającą się głównie z metanu (CH 4 ) oraz dwutlenku węgla (CO 2 ), powstającą w procesie fermentacji metanowej w wyniku kontrolowanego, biologicznego rozkładu w warunkach beztleno- wych materii organicznej przy udziale odpowiednich mikroorganizmów. W biogazie oprócz powyżej wymienionych składników znajdują się niewielkie ilości: siarkowodoru (H 2 S), azotu (N 2 ), wodoru (H 2 ), amoniaku (NH 3 ), tlenku węgla (CO) i tlenu (O 2 ). Zawartość poszczególnych składników w biogazie nie jest stała, co przed- stawiają dane w tabeli 1 i zależy od stosowanego procesu technologicznego oraz rodzaju materiału wsadowego użytego do produkcji biogazu [9, 7, 16, 20, 21]. Materiałem poddawanym fermentacji metanowej może być zarówno substrat roślinny [6, 8-10, 20-25], zwierzęcy [13, 19], odpady pogorzelniane czy browarnicze [2], osady ściekowe [9, 11, 12, 14, 18, 20, 22], a także ich mieszanki [10, 20-25]. Zawartość metanu w biogazie decyduje o jego wartości opałowej, np. spalanie biogazu zawierającego 65% metanu generuje około 23 MJ/m 3 ciepła [20]. 24

2 Składnik biogazu Tabela 1. Zawartość procentowa głównych składników biogazu [20] Zakres (%) 25 Zawartość składnika Metan Dwutlenek węgla ,8 Siarkowodór 0,08-5,5 0,2 Średnio (%) Wodór 0-5 substancja śladowa Tlenek węgla 0-2,1 substancja śladowa Azot 0,6-7,5 substancja śladowa Tlen 0,1 substancja śladowa Źródło: Głodek E. (red.), Pozyskiwanie i energetyczne wykorzystanie biogazu rolniczego. Wydawnictwo Instytut Śląski Sp. z o. o., Opole 2007 Zawartość siarkowodoru w biogazie jest zwykle niewielka, jednak należy go usuwać, ponieważ jest on przyczyną zanieczyszczenia środowiska oraz problemów z eksploatacją instalacji. Pozostałe składniki występujące w śladowych ilościach nie stwarzają aż tak dużych problemów jak siarkowodór, który powstaje na etapie acido- genezy procesu fermentacji metanowej. Celem cyklu publikacji jest prezentacja o charakterze poradnika ważniejszych metod usuwania siarkowodoru z biogazu, z zaakcentowaniem zwłaszcza technologii prostych, tanich i stosunkowo skutecznych, a tym samym mających szanse na powszechne zastosowanie. Siarkowodór jest produktem rozkładu związków zawierających siarkę, do których należą m. in. aminokwasy (cysteina i metionina), sulfotlenki, kwasy sulfonowe, a także powstaje on podczas biologicznej redukcji siarcza- nów obecnych w fermentowanym surowcu. Siarkowodór stanowi zagrożenie, bo wraz z wodą, która również znajduje się w biogazie, tworzy korozyjny kondensat, niszczący instalacje i urządzenia zasilane biogazem [15, 22]. Oprócz tego należy pamiętać, że podczas procesu spalania biogazu zanieczyszczonego siarkowodorem powstanie dwutlenek siarki według następującej reakcji: H 2 S + 1,5O 2 SO 2 + H 2 O Następnie związek ten ulega stopniowemu utlenieniu w atmosferze do trójtlenku siarki, zanieczyszczenia wyso- ce niebezpiecznego dla środowiska, ponieważ w wyniku absorpcji w wodzie powstaje kwas siarkowy, który z kolei jest jednym ze składników powodujących powstawanie kwaśnych deszczy [15, 22]. Biogaz najczęściej wykorzystuje się do produkcji energii elektrycznej i cieplnej w jednostkach kogeneracyjnych. W tym celu niezbędne jest przeprowadzenie procesu odsiarczania i osuszania go (usuwanie innych zbędnych składników jest nieopłacalne ekonomicznie). Według zaleceń literaturowych stężenie siarkowodoru w biogazie przeznaczonym do spalania nie powinno być wyższe niż 1000 ppm. Wartość ta zabezpiecza urządzenia do spa- lania biogazu i odzysku ciepła przed korozją [15, 20, 22], a także ogranicza zanieczyszczanie atmosfery kwaśnymi produktami utleniania siarkowodoru. Według Kujawskiego, zgodnie z zaleceniami producentów aparatury do wytwarzania energii na drodze kogeneracji, w biogazie nie może być więcej siarkowodoru niż ppm [23]. Z kolei Cebula i Sołtys wskazują następujące zakresy dopuszczalnej zawartości H 2 S: kotły energe- tyczne do 1000 ppm, silniki spalinowe ppm, zatłaczanie do sieci gazowej 4-7 ppm i ogniwa paliwowe poniżej 1 ppm [24]. Przy zatłaczaniu biogazu do sieci gazowej podkreśla się konieczność obniżenia stężenia siarkowodoru do stężeń niższych od 10 ppm [25], a nawet poniżej 1 ppm [22]. W tym przypadku oraz użyciu biogazu jako paliwa do silników pojazdów, niezbędne jest także usunięcie innych niż H 2 S zanieczyszczeń towa- rzyszących metanowi. Biogaz zostaje wtedy poddawany procesom zapewniającym wystarczające osuszanie go, usuwanie dwutlenku węgla, związków azotu i chloru, a także organicznych związków krzemu, stosownie do wymagań w poszczególnych krajach [26]. Biogaz można także katalitycznie konwertować z parą wodną w celu otrzymywania gazu syntezowego, bogate- go w wodór i przydatnego np. do produkcji metanolu [20, 22]. Metody odsiarczania biogazu różnią się od metod odsiarczania gazu ziemnego. Usuwanie siarkowodoru z biogazu powinno odbywać się jak najprostszymi metodami, obejmującymi najlepiej tylko jeden etap, przy wysokiej wydajności w warunkach normalnego ci-

3 śnienia i temperatury. Oprócz tego reagenty powinny być dobierane tak, by można je było po tym procesie wykorzystać, np. jako nawozy. Usuwanie siarkowodoru za pomocą uwodnionych tlenków żelaza, rudy darniowej i boksytów Do przemysłowych metod chemicznego odsiarczania biogazu należy adsorpcja związków siarki (przede wszyst- kim H 2 S) na uwodnionym tlenku żelaza(iii) [15, 18, 22]. Proces adsorpcji jest wydajny, jeżeli adsorbent posiada znaczną powierzchnię właściwą oraz jest prowadzony w odpowiednio niskiej temperaturze. Adsorpcja nieodwracalna ma cechy chemisorpcji. Wtedy energia wiązania cząsteczek znajdujących się na powierzchni adsorbentu jest tak duża, że adsorbat może być desorbowany jedy- nie jako związek chemiczny, nawet w formie ciała stałego [28-30]. Dobrą efektywność odsiarczania biogazu posiadają dwie odmiany tlenku żelaza, tj. krystaliczne hydraty tlenku żelaza: α- Fe 2 O 3 H 2 O i γ- Fe 2 O 3 H 2 O. Reagują one łatwo z siarkowodorem, a proces ich regeneracji przebiega praktycznie całkowicie [22, 31-34]. Tlenek Fe 3 O 4 (Fe 2 O 3 FeO) wykazuje mniejszą zdolność adsorpcji siarkowodo- ru w porównaniu do dwóch powyższych form tlenku żelaza. W procesie adsorpcji siarkowodoru na powierzchni uwodnionego tlenku żelaza (III) powstaje siarczek żelaza (III), zgodnie z reakcją [31]: Fe 2 O 3 + 3H 2 S Fe 2 S 3 + 3H 2 O Jeżeli w biogazie poddanym oczyszczeniu znajdują się merkaptany, reagują one w następujący sposób [22]: Fe 2 O 3 + 6RSH 2Fe(RS) 3 + 3H 2 O Temperatura optymalna dla tego procesu wynosi około 38 C, natomiast odczyn środowiska reakcyjnego powi- nien być lekko alkaliczny i wynosić 8,0-8,5. Oprócz tego ważna jest zawartość wody krystalicznej w masie adsorbentu. Jeżeli ph masy oczyszczającej jest niższe, a temperatura wyższa (50 C), powstały siarczek żelaza(iii) traci związaną wodę oraz tworzy mieszaninę FeS 2 i Fe 8 S 9, następnie powstaje siarczan żelaza(ii) i wielosiarczki, które nie adsorbują siarkowodoru, a także nie są zdolne do łatwej regeneracji do tlenku żelaza(iii) [22]. Teoretycznie jeden kilogram uwodnionego tlenku żelaza(iii) jest w stanie zaadsorbować 0,64 kilograma siarko- wodoru. W praktyce jednak wydajność tego procesu wynosi około 90%. Po wyczerpaniu się zdolności adsorpcyjnej złoża, poddaje się je regeneracji [22, 32, 34]. Powstały Fe 2 S 3 reaguje z tlenem z powietrza, dając tlenek żelaza(iii), a siarka (S 2- ) utlenia się do siarki elementarnej (S o ), zgodnie z reakcją: 2Fe 2 S 3 + 3O 2 2Fe 2 O 3 + 6S Oba procesy: adsorpcji i regeneracji złoża można realizować wielokrotnie, aż do czasu, gdy powstała siarka elementarna nie pokryje powierzchni aktywnej tlenku żelaza i nie wypełni przestrzeni między jego ziarnami. Aby procesy adsorpcji i regeneracji zachodziły równocześnie można dodawać określoną ilość powietrza, bądź tlenu do biogazu poddawanego oczyszczaniu. Podczas obu procesów wydzielają się spore ilości ciepła, które utrudniają ich realizacje, bowiem nadmierny wzrost temperatury adsorbentu spowoduje utratę wody oraz zmniejszenie zdolności wiązania H 2 S. Powstałą siarkę elementarną można usunąć za pomocą spalania. Tworzy się wtedy tlenek siarki(iv), który może zostać użyty do produkcji kwasu siarkowego. Oba tlenki stosowane do adsorpcji siarkowodoru są uzyskiwane z rud żelaza, bądź z żelaza metalicznego (zawartość około 75% tlenku żelaza(iii), 10% wody oraz inne dodatki, które pochodzą z rud żelaza) [20-22, 32]. Kolejnym popularnym adsorbentem służącym do usuwania siarkowodoru jest ruda darniowa. Głównym skład- nikiem rudy jest krystaliczny limonit Fe 2 O 3 nh 2 O. Ruda darniowa to porowata skała osadowa o kolorze brunatnym, powstająca przy udziale bakterii z rozpuszczalnych związków żelaza znajdujących się w wodzie. Występuje ona najczęściej na obszarach, gdzie wody gruntowe znajdowały się blisko powierzchni gleby, już na głębokości około 30 cm, tj. w dolinach rzek, na terenach bagiennych czy torfowiskach. W Polsce ruda występuje na obszarze Wielkopolski, Mazowsza, Podlasia, Roztocza i Małopolski. Skład rudy darniowej wynika z warunków w jakich ona powstawała. Oprócz tlenku żelaza(iii) można w niej wykryć niewielkie ilości następujących tlenków metali: wapnia, magnezu, potasu, sodu, żelaza(ii), glinu, tytanu oraz materię organiczną i wodę. Najbardziej efektywne są rudy darniowe, które zawierają od 45 do 55% tlenku żelaza(iii) w przeliczeniu na suchą substancję adsorbentu, od 45 do 55% wody w masie czyszczącej oraz wykazują stratę masy w wyniku prażenia około 30% [22, 32]. Na fot. 1 przedstawiono moduł nadziemny instalacji usuwania H 2 S z biogazu produkowanego z osadów ściekowych w firmie Rawskie Wodociągi i Kanalizacja Sp. z o.o. w Żydomicach (RAWiK). 26

4 Acta Innovations, ISSN , nr 12, 2014 Fot. 1. Widok na nadziemną zabudowę systemu odsiarczania biogazu za pomocą rudy darniowej w firmie Rawskie Wodocią- gi i Kanalizacja Sp. z o.o. w Żydomicach. Własność autorów. W okresie blisko sześciu lat badano skład biogazu przed i po jego oczyszczaniu za pomocą rudy darniowej ze złoża w Strzyżowie koło Kalisza [32]. Biogaz generowano w wyniku fermentacji osadów ściekowych wytwarza- nych w oczyszczalni ścieków, w dwóch Wydzielonych Komorach Fermentacyjnych (WKF). Proces oczyszczania biogazu następował w odsiarczalniku, w którym znajdowały się cztery warstwy złoża odsiarczającego, bazujące- go na rudzie darniowej, zmodyfikowanej przez wprowadzenie aktywatorów i dodatków spulchniających. Odsiarczony biogaz magazynowano w zbiorniku, z którego stopniowo przesyłano go za pomocą węzła pomia- rowo- rozdzielczego do kotłowni i generatorów. W przypadku, gdy występował nadmiar biogazu, spalano go także w pochodni. Biogaz kierowany do generatorów oczyszczano dodatkowo w adsorberze wypełnionym wę- glem aktywnym i na filtrze włókninowym. W wymienniku ciepła ochładzano spaliny, a ich niedopalone składniki, np. tlenek węgla, dotleniano za pomocą konwertera katalitycznego [28]. Oprócz rud pozyskiwanych w Polsce można znaleźć na rynku i w literaturze naukowej przykłady adsorbentów handlowych. Należą do nich, m. in.: Sulfatreat 410- HP zawierający w swoim składzie tlenki żelaza, służący do odsiarczania i dezodoryzacji gazów pod ciśnieniem atmosferycznym, a także Sulfa- Bind firmy ADI International oraz Sulfur- Gte firmy GTP- Merichem [22, 35]. Do oczyszczania biogazu z siarkowodoru nadaje się również osad, który powstaje w wyniku przerobu i oczysz- czania boksytów w procesie otrzymywania aluminium. Boksyt jest skałą osadową, która się składa głównie z wodorotlenków glinu. Oprócz tego zawiera również minerały ilaste, krzemionkę, tlenki i wodorotlenki żelaza. Osad ten ma dużą pojemność adsorpcyjną, co wykazały badania przeprowadzone przez naukowców z Wietna- mu i Japonii [31], bowiem wydajność usuwania siarkowodoru wyniosła aż 94,7%. Osad świeży posiada lepszą wydajność usuwania siarkowodoru z biogazu niż osad po regeneracji, dlatego zaleca się używanie jedynie świe- żego materiału, aby proces był opłacalny i w pełni wydajny. Zaletą tego materiału jest również jego niska cena. 27

5 Rys. 1. Schemat aparatury do usuwania siarkowodoru z użyciem sorbentu boksytowego [31] Źródło: Q. Huynh, V. Q. Q. Thieu, T. P. Dinh,, S. Akiyoshi, Removal of hydrogen sulfide (H 2 S) from biogas by adsorption meth- od, 8th Biomass Asia Workshop, November 29- December 1, 2011, Hanoi, Vietnam. Zaproponowano schemat instalacji służącej do usuwania siarkowodoru z biogazu z użyciem osadów boksyto- wych. Instalacja przedstawiona na rys. 1. charakteryzowała się 95% wydajnością, przy założeniu oczyszczania 20 m 3 dziennie biogazu o zawartości do 2500 ppm siarkowodoru [31]. Zasadniczą część aparatury stanowiły dwie kolumny do adsorpcji siarkowodoru. Utlenianie siarkowodoru w fazie gazowej z udziałem węgla aktywnego, sit molekularnych i krzemionki Kolejną metodą stosowaną do odsiarczania biogazu jest utlenianie siarkowodoru w fazie gazowej na złożu wę- gla aktywnego, jednego z najstarszych i najpopularniejszych adsorbentów [20-22, 30, 33-43]. W wyniku reakcji, które zachodzą na powierzchni węgla aktywnego, siarkowodór zostaje katalitycznie utlenio- ny, głównie do siarki elementarnej lub w mniejszym stopniu do dwutlenku siarki, który może z kolei utleniać się do trójtlenku (SO 3 ). Aby ten proces mógł zachodzić, niezbędna jest obecność wody oraz tlenu w oczyszczanym gazie. Woda w wyniku akumulacji oraz kondensacji tworzy cienki film, który pokrywa hydrofobową powierzch- nię mikro- i mezoporów adsorbentu. Tlen dyfunduje przez warstwę wody, następnie ulega dysocjacji i adsorpcji na powierzchni węgla. Siarkowodór tak samo dyfunduje do wody i jeżeli ph środowiska jest większe od 5, to także zaczyna ulegać dysocjacji [22, 34]. Niemodyfikowany węgiel aktywny wykazuje małą pojemność sorpcyjną względem siarkowodoru, zwykle na poziomie 0,02 g H 2 S/g węgla aktywnego. Sorbent ten ma jednak zastosowanie do oczyszczania gazów, które zawierają kilka ppm siarkowodoru. W pracach [22, 34] opisano dostępne na rynku węgle aktywne o różnym stopniu obróbki fizyko- chemicznej, m. in.: WVA- 1100, firmy Westvaco o powierzchni właściwej 1700 m 2 /g, otrzymywany z drewna i ak- tywowany kwasem ortofosforowym; Maxsorb, firmy Kansai o powierzchni właściwej 2240 m 2 /g, powstający z pozostałości po de- stylacji ropy naftowej i aktywacji wodorotlenkiem potasu; Xtrusorb, firmy Calgon Carbon o powierzchni właściwej około 1040 m 2 /g, otrzymywany na ba- zie kamiennego w wyniku aktywacji parą wodną. 28

6 Częściej do oczyszczania biogazu z siarkowodoru stosowane są modyfikowane węgle aktywne znacznie wy- dajniejsze w procesie adsorpcji siarkowodoru. Modyfikacja polega na wprowadzeniu do struktury sorbentu zasadowych grup zawierających azot (działanie na węgiel mocznikiem lub amoniakiem), zasadowych tlenków (MgO, CaO), wodorotlenków (NaOH, KOH), bądź węglanów sodu i potasu. Krystaliczne tlenki o charakterze zasadowym, w tym wypadku MgO i CaO, wykazują niewielką reaktywność względem H 2 S w temperaturze poko- jowej i małą rozpuszczalność w wodzie. Wchodzą one w reakcje z dwutlenkiem węgla, który znajduje się zarówno w powietrzu jak i w biogazie, tworząc wodorowęglany i węglany wapnia czy magnezu, które występują w strukturze węgla aktywnego jako osobne fazy. Związki te podczas kontaktu z wodą ulegają dysocjacji i zwięk- szają ph środowiska reakcyjnego, nawet powyżej 10. To stwarza korzystne warunki do dysocjacji H 2 S, a potem do jego utleniania. Ciąg reakcji następujących w przypadku, gdy zostanie zastosowany tlenek wapnia przedsta- wiono w pracy [22]. Przykładowe, dostępne na rynku modyfikowane węgle aktywne to: Midas OCM, firmy US Filters, wytwarzany z węgla bitumicznego; Draco H 2 S, firmy Norit oraz S- 208C, firmy Waterlink/Barnabey Sutcliffe [22, 36]. Do usu- wania H 2 S z biogazu mogą być także stosowane węgle aktywne firmy Gryfskand pod technicznymi nazwami: AKPA- 22, AKP- 5, NG I, NG II, AG i AG- 5S [40] oraz węgle modyfikowane dodatkiem KOH przedsiębiorstwa Deso- tec Polska, przeznaczone do usuwania gazów kwaśnych o symbolach: Airpel 10-3 oraz Airpel 10-4 [39]. Do odsiarczania biogazu można zastosować również sita molekularne oraz syntetyczne krzemionki [22, 41, 42]. Ziarna sit molekularnych mają kształt kulisty, pory zbliżonych wymiarów, a ich powierzchnia właściwa zwykle wynosi od 500 do 1000 m 2 /g. Sorpcja siarkowodoru z udziałem sit zależna jest od ciśnienia i od temperatury. Górna granica ich odporności termicznej zawiera się w granicach K. Sita molekularne produkowane z polimorficznego krzemu mogą adsorbować małe, organiczne cząsteczki, jednak nie adsorbują polarnych czą- steczek wody. Para wodna może być adsorbowana z powodzeniem za pomocą zeolitów naturalnych lub syntetycznych - hydratów metali: Ca, Na, Mg lub ich kombinacji. Siarkowodór może być adsorbowany przy średnicy porów 0,4 nm [44]. Usuwanie siarkowodoru z biogazu za pomocą sorbentu haloizytowego Haloizyt to dwuwarstwowy glinokrzemian, posiadający dużą powierzchnię właściwą ( m 2 /g). Ma on zdol- ność pochłaniania gazów oraz cieczy, jest odporny chemicznie oraz termicznie. Jedyną kopalnią tego materiału w Europie jest kopalnia Dunino w Gliwicach. Materiał ten może być wykorzystywany w filtrach do usuwania siarkowodoru z biogazu, co przedstawiono w 2012 r. na Bałtyckim Forum Biogazu [24]. Filtry z trzema war- stwami sorbentu haloizytowego są bardzo skuteczne w procesie oczyszczania biogazu z siarkowodoru, siloksanów, amoniaku, merkaptanów, metali ciężkich (zwłaszcza rtęci). W wyniku zmieszania haloizytu z mate- rią organiczną i zapewnieniu warunków do rozwoju właściwych kultur bakterii tworzone są biozłoża haloizytowe. Część zanieczyszczeń z biogazu usuwana jest na drodze przetworzenia ich przez bakterie, a pozo- stała część pochłaniana przez sorbent mineralny. Zaletą tych filtrów w porównaniu do biofiltrów naturalnych (opartych na korze, korzeniach itp.) jest to, że zachowują one swoją strukturę przestrzenną oraz wytrzymałość mechaniczną przez długi czas. Z kolei wpływa to na wyższą sprawność procesu oczyszczania, ułatwia realizację całego procesu oraz obniża koszty eksploatacyjne [24, 45]. Usuwanie siarkowodoru za pomocą jonów żelaza (III) i MgO osadzonych na katalizatorze ceramicznym Złoże z pianki ceramicznej zawierające jony Fe 3+, w heterogenicznym układzie katalitycznym odwracalnie redu- kowane do Fe 2+, umożliwia rozkład siarkowodoru. Poniższe równania reakcji obrazują mechanizm utleniania siarkowodoru przez jony Fe 3+ i ich regenerację za pomocą tlenu z powietrza [46]. H 2 S (g) S H + 2Fe 3+ + S 2- S o + 2Fe 2+ 4Fe 2+ + O 2 + 4H + 4Fe H 2 O Reakcja ogólna: 2H 2 S + O 2 2S + 2H 2 O 29

7 Rys. 2. Schemat instalacji do usuwania siarkowodoru z biogazu [47] Źródło: N. Rakmak, W. Wiyaratn, J. Chungsiriporn, Removal of H 2 S from biogas by iron (Fe 3+ ) doped MgO on ceramic honey- comb catalyst using double packed columns system. Engineering Journal, (1)14 (2010), Instalację do usuwania siarkowodoru z biogazu złożoną z dwóch kolumn - absorpcyjnej i katalitycznej przedsta- wiono na rys. 2. Biogaz zanieczyszczony siarkowodorem w zakresie stężenia od 1300 do 1500 ppm doprowadzany był w sposób ciągły do dolnej części kolumny absorpcyjnej wypełnionej pierścieniami Rashiga. Kolumna była zraszana wodą dejonizowaną, a wylot oczyszczonego biogazu znajdował się na górze. Następnie roztwór zawierający H 2 S przepompowywano do kolumny katalitycznego utleniania siarkowodoru. Kolumna ta była wypełniona monolitycznym złożem katalitycznym utleniającym zaabsorbowany w wodzie siarkowodór. Jako katalizator użyto Fe 3+ z domieszką MgO osadzone na piance ceramicznej. Złoże katalizatora regenerowano za pomocą tlenu, pochodzącego ze strumienia powietrza. Próbki biogazu przeznaczone do analizy pobierano przy wlocie i wylocie tegoż medium [46, 47]. Regeneracja i jednostkowa pojemność sorbentów stałych W tabeli 2 zebrano dane dotyczące metod regeneracji sorbentów stałych oraz podano ich pojemności sorpcyj- ne, nie zamieszczone w powyższej części publikacji. Sorbent Ruda darniowa modyfikowana (Strzyżów) Tabela 1. Metody regeneracji wybranych sorbentów stałych oraz ich pojemności sorpcyjne [20] Metoda regeneracji sorbentu stałego Przez ekspozycję na kontro- lowane oddziaływanie tlenu z powietrza atmosferycznego. Pojemność sorpcyjna (nazywa- na dalej sorpcją H 2 S) w gh 2 S/kg sorbentu Pojemność sorpcyjna 72 g(h 2 S)/kg s.m. Pozycja literaturo- wa [32, 48] Osady boksytowe Regeneracja poprzez oddzia- ływanie powietrza atmosferycznego na złoże. Pojemność sorpcyjna w zakresie 5,45-12,57 g(h 2 S)/kg s.m. osadu boksyto- [31] 30

8 Jednak proces ten nie jest wego. zalecany, bowiem osad świeży charakteryzuje się znacznie większą wydajnością procesu sorpcji H 2 S od osadu regene- rowanego. Węgiel aktywny Regeneracja zwykle Średnia pojemność sorpcyjna niemodyfikowany w podwyższonej temperatu- 20 g(h 2 S)/kg węgla.* rze, parą wodną lub Stwierdzono sorpcję 1,67 powietrzem. gh 2 S/kg węgla komercyjnego ze skorup orzechów w T=30 o C oraz 1,41 gh 2 S/kg węgla w T=550 o C.* Węgiel aktywny modyfikowany Sito molekularne typu NaX Krzemionka (syntetyczna krze- mionka TRI- PE- MCM- 41) Sorbent haloizytowy (PTH Intermark, Gliwice) Regeneracja w podwyższonej temperatu- rze, parą wodną lub powietrzem. Zmniejszone ciśnienie (0,005 mbara), temperatura 75 o C. Zmniejszone ciśnienie (0,005 mbara), temperatura 75 o C. Autoregeneracja z powietrza - przepływającym w sposób kontrolowany, bo- wiem nadmiar powietrza w początkowej fazie regeneracji może spowodować zapłon siarki w złożu haloizytu. [22, 34] [49] Sorpcja 7,1 gh 2 S/kg węgla. [31] zwykle Sorpcja na czterech węglach [22, 36] z wilgotnego biogazu była w zakresie gh 2 S/kg wę- gla.* Sorpcja na czterech węglach ze [22, 50] suchego biogazu była w zakre- sie gh 2 S/kg węgla.* Sorpcja na czterech zwilżonych węglach z biogazu była w zakresie gh 2 S/kg wę- gla.* Sorpcja w zakresie [33] gh 2 S/kg węgla w T=30 o C zależ- nie od innych parametrów doświadczenia.* Sorpcja w zakresie 4,45-40,02 [49] gh 2 S/kg węgla w T=550 o C za- leżnie od rodzaju czynnika impregnującego. Sorpcja przez węgiel modyfiko- [34] wany jonami OH - była na średnim poziomie 150 gh 2 S/kg węgla. Sorpcja wynosiła 80 gh 2 S/kg [22] sita w temperaturze 25 C, pod ciśnieniem około 6,7 kpa. Sorpcja 5,9 gh 2 S/kg sorbentu. [31] Zdolność sorpcyjna względem [22, 42] czystego siarkowodoru to około 100 g H 2 S/kg krzemionki w T=25 o C i p=1 atm. tlenem Pojemność sorpcyjna około Dane udostępnione 300 gh 2 S/kg sorbentu. przez profesora Jana Cebulę, ATH w Bielsku Białej. *Pochłanianie siarkowodoru zależy od temperatury, obecności pary wodnej, rodzaju sorbentu i jego charakterystyki fizykochemicznej. W związku z tym wartości podane w pracy mają tylko charakter przybliżony. Źródło: Zestawienie własne oparte na przeglądzie literatury 31

9 Podsumowanie Wzrost produkcji biogazu i nowe możliwości jego wykorzystania wymuszają doskonalenie metod usuwania siarkowodoru. Obecnie w wielu biogazowniach zarówno na terenie Polski jak i poza jej granicami siarkowodór jest usuwany z biogazu metodą adsorpcji na sorbentach stałych zawierających zwykle tlenki żelaza(iii), zwłasz- cza w postaci naturalnej lub zmodyfikowanej rudy darniowej, a także na węglach aktywnych. Są to zwykle proste, tanie i stosunkowo skuteczne technologie warte powszechnego zastosowania. Bibliografia [1] S. Aleksandrow, M. Staniszewska, Znaczenie odnawialnych źródeł energii w globalnej gospodarce oraz ich wpływ na rynek pracy. Acta Innovations, 6 (2013), [2] P. Wawer, Biogazownia o mocy 1,6 MW, Ekologia i Technika, (5)21 (2013), [3] E. Kochańska, P. Makowski, Ekonomiczne i technologiczne aspekty rozwoju rozproszonej energetyki opartej o biomasę na przykładzie małej gminy, Acta Innovations, 6 (2013), [4] V. Udo, A. Pawłowski, Human Progress Towards Equitable Sustainable Development part II: Empirical Exploration. Problems of Sustainable Development, (2)6 (2011), [5] Kierunki rozwoju biogazowni rolniczych w Polsce w latach Ministerstwo Gospodarki, Warszawa [6] J. Osiak, Kierunki rozwoju biogazowni rolniczych w Polsce do 2020 r. Przemysł Fermentacyjny i Owocowo- Warzywny, 5 (2011), [7] C. T. Szyjko, Techniczne i prawne aspekty finansowania rozwoju energetyki odnawialnej w Polsce, Dozór Techniczny, 2 (2013), [8] S. Aleksandrow, D. Michalak, Analiza potencjału regionu łódzkiego pod kątem budowy biogazowni, Acta Innovations, 7 (2013), [9] Z. Sadecka, Energooszczędne modyfikacje metod przeróbki osadów ściekowych, Ochrona Środowiska, (3)86 (2002), [10] M. Gabryszewska, M. Rogulska, Biogazownie rolnicze. Bariery rozwoju, Przem. Chem., (3)88 (2009), [11] J. Wilk, Wykorzystanie osadów ściekowych do produkcji biogazu, Aura, 5 (2011), [12] G. Zając, J. Szyszlak- Bargłowicz, T. Słowik, Produkcja i wykorzystanie biogazu w oczyszczalni ścieków Haj- dów, Gaz, Woda i Technika Sanitarna, 2 (2013), [13] A. Grosser, M. Worwąg, E. Neczaj, A. Grobelak, Półciągła kofermentacja osadów ściekowych i odpadów tłuszczowych pochodzenia roślinnego, Rocznik Ochrona Środowiska, 15 (2013), [14] K. Grübel, A. Machnicka, S. Wacławek, Impact of Alkalization of Surplus Activated Sludge on Biogas Pro- duction, Ecological Chemistry and Engineering S, (2)20 (2013), [15] E. Kociołek- Balawejder, Ł. Wilk, Siarczki w instalacjach przemysłowych. Problemy techniczne i środowisko- we, Przem. Chem., 90(5) (2011), [16] M. Witek, Gazowe odnawialne źródła energii w warunkach polskich przez pryzmat strategii unijnej, Gaz, Woda i Technika Sanitarna, 6 (2009), 2-7. [17] M. Zdeb, An Efficiency of H2S Removal from Biogas via Physicochemical and Biological Methods a Case Study, Rocznik Ochrona Środowiska (Annual Set The Environment Protection), 15 (2013), [18] A. Jędrczak (red.), Biologiczne przetwarzanie odpadów, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, ISBN [19] H. Marczak, Potencjał produkcji i aspekty energetycznego wykorzystania biogazu z odpadów hodowlanych, Ekologia i Technika, 3 (2011),

10 [20] E. Głodek (red.), Pozyskiwanie i energetyczne wykorzystanie biogazu rolniczego. Wydawnictwo Instytut Śląski Sp. z o. o., Opole 2007, ISBN [21] A. Curkowski, A. Oniszk- Popławska, P. Mroczkowski, G. Wiśniewski, Biogaz rolniczy - produkcja i wykorzy- stanie. Mazowiecka Agencja Energetyczna Sp. z o. o., Warszawa 2009, [dostęp ]. [22] E. Kociołek- Balawejder, Ł. Wilk, Przegląd metod usuwania siarkowodoru z biogazu. Przem. Chem., 90(3) (2011), [23] O. Kujawski, Przegląd technologii produkcji biogazu (część trzecia). Czysta Energia, 2 (2010), 1-6. [24] J. Cebula, J. Sołtys, Usuwanie lotnych związków siarki z biogazu wytwarzanego w mikrobiogazowni rolniczej z wykorzystaniem sorbentu haloizytowego. Bałtyckie Forum Biogazu /prezentacje/p254.pdf [dostęp ]. [25] R. Pomykała, P. Łyko, Biogaz z odpadów biopaliwem dla transportu - bariery i perspektywy, Chemik, 5 (2013), [26]. J. Holewa, A. Król, E. Kukulska- Zając, Biogaz jako alternatywa dla gazu ziemnego? Chemik, 11 (2013), [27] H. Kuo- Ling, L. Wei- Chih, Ch. Ying- Chien, Ch. Yu- Pei, T. Ching- Ping, Elimination of high concentration hy- drogen sulfide and biogas purification by chemical biological process, Chemosphere, 92 (2013), [28] C. Rosik- Dulewska, Podstawy Gospodarki Odpadami. Wydawnictwo Naukowe PWN. Warszawa ISBN [29] Biogaz produkcja - wykorzystywanie. Institut für Energetik und Umwelt GmbH, Bundesforschungsanstalt für Landwirtschaft, Kuratorium für Technik und Bauwesen in der Landwirtschaft e.v., do- kumenty/obszary_badan/biogaz%20%20 Produkcja%20Wykorzystywanie.pdf [dostęp ]. [30] J. Cebula, Wybrane metody oczyszczania biogazu rolniczego i wysypiskowego. Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice [31] Q. Huynh, V. Q. Q. Thieu, T. P. Dinh,, S. Akiyoshi, Removal of hydrogen sulfide (H 2 S) from biogas by ad- sorption method, 8th Biomas Asia Workshop. November 29 - December 1, 2011, Hanoi, Vietnam, asia- workshop.jp/biomassws/08workshop/files/20fulltext%20- %20H2S.pdf [dostęp r.]. [32]. H. Cybulska, K. Gaj, F. Knop, M. Steininger, Badania sorpcji siarkowodoru zawartego w biogazie na uak- tywnionej rudzie darniowej, w: Aktualne problemy w ochronie powietrza atmosferycznego: praca zbiorowa /pod red. Anny Musialik- Piotrowskiej i Jana D. Rutkowskiego. Wrocław: Polskie Zrzeszenie Inżynierów i Techni- ków Sanitarnych. Sekcja Główna Inżynierii Ochrony Atmosfery, s , Politechnika Wrocławska [33] H. S. Choo, L. Ch. Lau, A. R. Mohamed, K. T. Lee, Hydrogen sulfide adsorption by alkaline impregnated co- conut shell activated carbon, Journal of Engineering Science and Technology, (6)8 (2013), [34] N. Abatzoglou, S. Boivin, A review of biogas purification processes, Biofuels, Bioprod. Bioref., 3 (2009), [35] G. Busca, Bases and Basic Materials in Industrial and Environmental Chemistry: A Review of Commercial Processes, Ind. Eng. Chem. Res., 48 (2009), [36] A. Bagreev, T. J. Bandosz, On the Mechanism of Hydrogen Sulfide Adsorption/Oxidation on Catalytic Car- bons, Ind. Eng. Chem. Res., 44 (2005), [37] P. Cosoli, M. Ferrone, S. Pricl, M. Fermeglia, Hydrogen sulphide removal from biogas by zeolite adsorption. Part I. GCMC molecular simulations, Chem. Eng. J., 145 (2008), [38] W. Feng, S. O. Won, E. Borguet, R. Vidic, Adsorption of Hydrogen Sulfide onto activated carbon fibers: Effect of pore structure and surface chemistry, Environ. Sci. Technol., 39 (2005), [39] Desotec Polska Sp. z o. o. impregnowany [dostęp ]. [40] produkty/wegiel- aktywny/technologie- ochrony- srodowiska/oczyszczanie- powietrza/ [dostęp ]. 33

11 [41] D. Stirling, The Sulfur Problem: Cleaning up Industrial Feedstocks, The Royal Society of Chemistry, Cam- bridge 2000, UK, ISBN [42] Y. Belmabkhout, G.D. Weireld, A. Sayari, Amine- Bearing Mesoporous Silica for CO 2 and H 2 S Removal from Natural Gas and Biogas. Langmuir, 25 (2009), [43] N. Tippayawong, P. Thanompongchart, Biogas quality upgrade by simultaneous removal of CO 2 and H 2 S in a packed column reactor, Energy, (12)35 (2010), [44] An Introduction to Zeolite Molecular Sieves UOP Molsiv Adsorbents, [45] [dostęp ]. [46] K. Jung, O. Joo, S. Cho, S. Han, Catalytic wet oxidation of H 2 S to sulfur on Fe/MgO catalyst. Applied Cataly- sis A: General, 240 (2003), [47] N. Rakmak, W. Wiyaratn, J. Chungsiriporn, Removal of H 2 S from biogas by iron (Fe 3+ ) doped MgO on ce- ramic honeycomb catalyst using double packed columns system. Engineering Journal, (1)14 (2010), [dostęp ]. [48] H. Cybulska- Szulc, K. Gaj, Changeability model of the bog ore hydrogen sulfide sorption ability. Proceedings of ECOpole, (2)6 (2012), [49] R. Sitthikhankaew, S. Predapitakkunb, R. Kiattikomol, S. Pumhiranb, S. Assabumrungrat, N. Laosiripojana, Comparative Study of Hydrogen Sulfide Adsorption by using, Alkaline Impregnated Activated Carbons for Hot Fuel, 9th Gas Purification. Eco- Energy and Materials Science and Engineering Symposium. Energy Procedia, 9 (2011), [50] M. Seredych, T. J. Bandosz, Desulfurization of digester gas on catalytic carbonaceous adsorbents: com- plexity of interactions between the surface and components of the gaseous mixture. Ind. Eng. Chem. Res., 45 (2006), PRACTICAL METHODS OF REMOVING HYDROGEN SULFIDE FROM BIOGAS. PART 1. APPLICATION OF SOLID SORBENTS Abstract Hydrogen sulphide is an ubiquitous component of the biogas resulting in the atmospheric pollution and corro- sion of the plant equipment. For environmental and technical reasons it should be removed from the biogas prior the further processing. This paper critically reviews the solid sorbents based technologies as applied in the practical biogas plant installations. In the following contribution we will present the wet chemical and biochem- ical methods. Keywords biogas, hydrogen sulphide removal, solid state sorbents, fermentation, bioenergy 34

Jan Cebula (Instytut Inżynierii Wody i Ścieków, POLITECHNIKA ŚLĄSKA, Gliwice) Józef Sołtys (PTH Intermark, Gliwice)

Jan Cebula (Instytut Inżynierii Wody i Ścieków, POLITECHNIKA ŚLĄSKA, Gliwice) Józef Sołtys (PTH Intermark, Gliwice) Jan Cebula (Instytut Inżynierii Wody i Ścieków, POLITECHNIKA ŚLĄSKA, Gliwice) Józef Sołtys (PTH Intermark, Gliwice) Bałtyckie Forum Biogazu 17 18 wrzesień 2012 PODSTAWOWY SKŁAD BIOGAZU Dopuszczalna zawartość

Bardziej szczegółowo

Procesy wytwarzania, oczyszczania i wzbogacania biogazu

Procesy wytwarzania, oczyszczania i wzbogacania biogazu Marcin Cichosz, Roman Buczkowski Procesy wytwarzania, oczyszczania i wzbogacania biogazu Schemat ideowy pozyskiwania biometanu SUBSTRATY USUWANIE S, N, Cl etc. USUWANIE CO 2 PRZYGOTOWANIE BIOGAZ SUSZENIE

Bardziej szczegółowo

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak Materiały dydaktyczne na zajęcia wyrównawcze z chemii dla studentów pierwszego roku kierunku zamawianego Inżynieria Środowiska w ramach projektu Era inżyniera pewna lokata na przyszłość Opracowała: mgr

Bardziej szczegółowo

2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu z 4 objętościami H 2 otrzymano 1 objętość N 2 i 4 objętości H 2O. Jaki gaz uległ spalaniu?

2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu z 4 objętościami H 2 otrzymano 1 objętość N 2 i 4 objętości H 2O. Jaki gaz uległ spalaniu? 1. Oblicz, ilu moli HCl należy użyć, aby poniższe związki przeprowadzić w sole: a) 0,2 mola KOH b) 3 mole NH 3 H 2O c) 0,2 mola Ca(OH) 2 d) 0,5 mola Al(OH) 3 2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu

Bardziej szczegółowo

1. Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne

1. Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne 1. PODSTAWOWE PRAWA I POJĘCIA CHEMICZNE 5 1. Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne 1.1. Wyraź w gramach masę: a. jednego atomu żelaza, b. jednej cząsteczki kwasu siarkowego. Odp. 9,3 10 23 g; 1,6 10 22

Bardziej szczegółowo

TECHNOLOGIA PLAZMOWA W ENERGETYCZNYM ZAGOSPODAROWANIU ODPADÓW

TECHNOLOGIA PLAZMOWA W ENERGETYCZNYM ZAGOSPODAROWANIU ODPADÓW Jerzy Wójcicki Andrzej Zajdel TECHNOLOGIA PLAZMOWA W ENERGETYCZNYM ZAGOSPODAROWANIU ODPADÓW 1. OPIS PRZEDSIĘWZIĘCIA 1.1 Opis instalacji Przedsięwzięcie obejmuje budowę Ekologicznego Zakładu Energetycznego

Bardziej szczegółowo

Biogazownie w Polsce alternatywa czy konieczność

Biogazownie w Polsce alternatywa czy konieczność Janusz Wojtczak Biogazownie w Polsce alternatywa czy konieczność Biogazownie w Niemczech Rok 1999 2001 2003 2006 2007 2008 Liczba 850 1.360 1.760 3.500 3.711 4.100 instalacji Moc (MW) 49 111 190 949 1.270

Bardziej szczegółowo

PODSTAWOWE INFORMACJE DOTYCZĄCE WDRAŻANIA INSTALACJI BIOGAZOWYCH W POLSCE

PODSTAWOWE INFORMACJE DOTYCZĄCE WDRAŻANIA INSTALACJI BIOGAZOWYCH W POLSCE PODSTAWOWE INFORMACJE DOTYCZĄCE WDRAŻANIA INSTALACJI BIOGAZOWYCH W POLSCE Czym jest biogaz? Roztwór gazowy będący produktem fermentacji beztlenowej, składający się głównie z metanu (~60%) i dwutlenku węgla

Bardziej szczegółowo

ENERGETYCZNE WYKORZYSTANIE BIOGAZU

ENERGETYCZNE WYKORZYSTANIE BIOGAZU Tomasz Bacza ENERGETYCZNE WYKORZYSTANIE BIOGAZU 1. Wstęp Coraz ważniejszą alternatywą dla energetyki opartej na paliwach takich jak węglowodory czy węgiel jest energetyka pochodząca ze źródeł odnawialnych

Bardziej szczegółowo

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA Zadania dla studentów ze skryptu,,obliczenia z chemii ogólnej Wydawnictwa Uniwersytetu Gdańskiego 1. Reakcja między substancjami A i B zachodzi według

Bardziej szczegółowo

Przykładowe zadania z rozdziałów 1 5 (Mol, Stechiometria wzorów i równań chemicznych, Wydajność reakcji i inne)

Przykładowe zadania z rozdziałów 1 5 (Mol, Stechiometria wzorów i równań chemicznych, Wydajność reakcji i inne) Przykładowe zadania z rozdziałów 1 5 (Mol, Stechiometria wzorów i równań chemicznych, Wydajność reakcji i inne) Zadanie 7 (1 pkt) Uporządkuj podane ilości moli związków chemicznych według rosnącej liczby

Bardziej szczegółowo

PODSTAWOWE INFORMACJE DOTYCZĄCE WDRAŻANIA INSTALACJI BIOGAZOWYCH W POLSCE

PODSTAWOWE INFORMACJE DOTYCZĄCE WDRAŻANIA INSTALACJI BIOGAZOWYCH W POLSCE PODSTAWOWE INFORMACJE DOTYCZĄCE WDRAŻANIA INSTALACJI BIOGAZOWYCH W POLSCE Czym jest biogaz? Roztwór gazowy będący produktem fermentacji beztlenowej, składający się głównie z metanu (~60%) i dwutlenku węgla

Bardziej szczegółowo

Zn + S ZnS Utleniacz:... Reduktor:...

Zn + S ZnS Utleniacz:... Reduktor:... Zadanie: 1 Spaliny wydostające się z rur wydechowych samochodów zawierają znaczne ilości tlenku węgla(ii) i tlenku azotu(ii). Gazy te są bardzo toksyczne i dlatego w aktualnie produkowanych samochodach

Bardziej szczegółowo

Biogaz i biomasa -energetyczna przyszłość Mazowsza

Biogaz i biomasa -energetyczna przyszłość Mazowsza Biogaz i biomasa -energetyczna przyszłość Mazowsza Katarzyna Sobótka Specjalista ds. energii odnawialnej Mazowiecka Agencja Energetyczna Sp. z o.o. k.sobotka@mae.mazovia.pl Biomasa Stałe i ciekłe substancje

Bardziej szczegółowo

Spotkanie Eksploatatorów dotyczące wytwarzania energii w kogeneracji na Oczyszczalni Ścieków Klimzowiec.

Spotkanie Eksploatatorów dotyczące wytwarzania energii w kogeneracji na Oczyszczalni Ścieków Klimzowiec. Piotr Banaszek, Grzegorz Badura Spotkanie Eksploatatorów dotyczące wytwarzania energii w kogeneracji na Oczyszczalni Ścieków Klimzowiec. W dniu 4.04.2014 r. na Oczyszczalni Ścieków Klimzowiec w Chorzowie,

Bardziej szczegółowo

Dr Sebastian Werle, Prof. Ryszard K. Wilk Politechnika Śląska w Gliwicach Instytut Techniki Cieplnej

Dr Sebastian Werle, Prof. Ryszard K. Wilk Politechnika Śląska w Gliwicach Instytut Techniki Cieplnej OTRZYMYWANIE PALIWA GAZOWEGO NA DRODZE ZGAZOWANIA OSADÓW ŚCIEKOWYCH Dr Sebastian Werle, Prof. Ryszard K. Wilk Politechnika Śląska w Gliwicach Instytut Techniki Cieplnej Dlaczego termiczne przekształcanie

Bardziej szczegółowo

Technologie oczyszczania biogazu

Technologie oczyszczania biogazu Szansą dla rolnictwa i środowiska - ogólnopolska kampania edukacyjno-informacyjna Piła Płotki, 10-14 grudnia 2012 r. Szkolenie dla doradców rolnych Technologie oczyszczania biogazu Technologie oczyszczania

Bardziej szczegółowo

Bezemisyjna energetyka węglowa

Bezemisyjna energetyka węglowa Bezemisyjna energetyka węglowa Szansa dla Polski? Jan A. Kozubowski Wydział Inżynierii Materiałowej PW Człowiek i energia Jak ludzie zużywali energię w ciągu minionych 150 lat? Energetyczne surowce kopalne:

Bardziej szczegółowo

5. STECHIOMETRIA. 5. Stechiometria

5. STECHIOMETRIA. 5. Stechiometria 5. STECHIOMETRIA 25 5. Stechiometria 5.1. Ile gramów magnezu wzięło udział w reakcji z tlenem, jeśli otrzymano 6,0 g tlenku magnezu? Odp. 3,60 g 5.2. Do 50 cm 3 roztworu kwasu siarkowego (VI) o stężeniu

Bardziej szczegółowo

Przedsiębiorstwa usług energetycznych. Biomasa Edukacja Architekci i inżynierowie Energia wiatrowa

Przedsiębiorstwa usług energetycznych. Biomasa Edukacja Architekci i inżynierowie Energia wiatrowa Portinho da Costa oczyszczalnia ścieków z systemem kogeneracji do produkcji elektryczności i ogrzewania SMAS - komunalny zakład oczyszczania wody i ścieków, Portugalia Streszczenie Oczyszczalnia ścieków

Bardziej szczegółowo

PIROLIZA BEZEMISYJNA UTYLIZACJA ODPADÓW

PIROLIZA BEZEMISYJNA UTYLIZACJA ODPADÓW PIROLIZA BEZEMISYJNA UTYLIZACJA ODPADÓW Utylizacja odpadów komunalnych, gumowych oraz przerób biomasy w procesie pirolizy nisko i wysokotemperaturowej. Przygotował: Leszek Borkowski Marzec 2012 Piroliza

Bardziej szczegółowo

Oferta handlowa. Witamy. Prezentujemy firmę zajmującą się między innymi dostarczaniem dla naszych klientów sit molekularnych.

Oferta handlowa. Witamy. Prezentujemy firmę zajmującą się między innymi dostarczaniem dla naszych klientów sit molekularnych. Oferta handlowa Witamy Prezentujemy firmę zajmującą się między innymi dostarczaniem dla naszych klientów sit molekularnych. Naszym głównym celem jest dostarczenie klientom najwyższej jakości produkt w

Bardziej szczegółowo

1. W źródłach ciepła:

1. W źródłach ciepła: Wytwarzamy ciepło, spalając w naszych instalacjach paliwa kopalne (miał węglowy, gaz ziemny) oraz biomasę co wiąże się z emisją zanieczyszczeń do atmosfery i wytwarzaniem odpadów. Przedsiębiorstwo ogranicza

Bardziej szczegółowo

Odnawialne źródła energii w dokumentach strategicznych regionu

Odnawialne źródła energii w dokumentach strategicznych regionu Odnawialne źródła energii w dokumentach strategicznych regionu Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego Wydział Ochrony Środowiska Katowice, 31 marca 2015 r. STRATEGIA ROZWOJU WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO ŚLĄSKIE

Bardziej szczegółowo

Opracował: Marcin Bąk

Opracował: Marcin Bąk PROEKOLOGICZNE TECHNIKI SPALANIA PALIW W ASPEKCIE OCHRONY POWIETRZA ATMOSFERYCZNEGO Opracował: Marcin Bąk Spalanie paliw... Przy produkcji energii elektrycznej oraz wtransporcie do atmosfery uwalnia się

Bardziej szczegółowo

Spalarnia. odpadów? jak to działa? Jak działa a spalarnia

Spalarnia. odpadów? jak to działa? Jak działa a spalarnia Grzegorz WIELGOSIŃSKI Politechnika Łódzka Spalarnia odpadów jak to działa? a? Jak działa a spalarnia odpadów? Jak działa a spalarnia odpadów? Spalarnia odpadów komunalnych Przyjęcie odpadów, Magazynowanie

Bardziej szczegółowo

PODSTAWY STECHIOMETRII

PODSTAWY STECHIOMETRII PODSTAWY STECHIOMETRII 1. Obliczyć bezwzględne masy atomów, których względne masy atomowe wynoszą: a) 7, b) 35. 2. Obliczyć masę próbki wody zawierającej 3,01 10 24 cząsteczek. 3. Która z wymienionych

Bardziej szczegółowo

(73) Uprawniony z patentu: (72) (74) Pełnomocnik:

(73) Uprawniony z patentu: (72) (74) Pełnomocnik: RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 165947 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 292707 (22) Data zgłoszenia: 09.12.1991 (51) IntCl5: B01D 53/04 (54)

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII... DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje wojewódzkie

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII... DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje wojewódzkie ŁÓDZKIE CENTRUM DOSKONALENIA NAUCZYCIELI I KSZTAŁCENIA PRAKTYCZNEGO kod Uzyskane punkty..... WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII... DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje wojewódzkie

Bardziej szczegółowo

Energetyczne wykorzystanie odpadów z biogazowni

Energetyczne wykorzystanie odpadów z biogazowni Energetyczne wykorzystanie odpadów z biogazowni Odpady z biogazowni - poferment Poferment obecnie nie spełnia kryterium nawozu organicznego. Spełnia natomiast definicję środka polepszającego właściwości

Bardziej szczegółowo

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ Badania kinetyki utleniania wybranych grup związków organicznych podczas procesów oczyszczania

Bardziej szczegółowo

Główne zagadnienia: - mol, stechiometria reakcji, pisanie równań reakcji w sposób jonowy - stężenia, przygotowywanie roztworów - ph - reakcje redoks

Główne zagadnienia: - mol, stechiometria reakcji, pisanie równań reakcji w sposób jonowy - stężenia, przygotowywanie roztworów - ph - reakcje redoks Główne zagadnienia: - mol, stechiometria reakcji, pisanie równań reakcji w sposób jonowy - stężenia, przygotowywanie roztworów - ph - reakcje redoks 1. Która z próbek o takich samych masach zawiera najwięcej

Bardziej szczegółowo

Węgiel aktywny - Elbar Katowice - Oddział Carbon. Węgle aktywne ziarniste produkowane są z węgla drzewnego w procesie aktywacji parą wodną.

Węgiel aktywny - Elbar Katowice - Oddział Carbon. Węgle aktywne ziarniste produkowane są z węgla drzewnego w procesie aktywacji parą wodną. Węgle aktywne - Węgle aktywne do uzdatniania wody i oczyszczania ściekãłw: - {jgbox linktext:=[węgiel aktywny ziarnisty 1-4,4-8 mm ]} Węgiel aktywny ziarnisty 1-4,4-8 mm Węgle aktywne ziarniste produkowane

Bardziej szczegółowo

Najlepsze dostępne technologie i wymagania środowiskowe w odniesieniu do procesów termicznych. Adam Grochowalski Politechnika Krakowska

Najlepsze dostępne technologie i wymagania środowiskowe w odniesieniu do procesów termicznych. Adam Grochowalski Politechnika Krakowska Najlepsze dostępne technologie i wymagania środowiskowe w odniesieniu do procesów termicznych Adam Grochowalski Politechnika Krakowska Termiczne metody utylizacji odpadów Spalanie na ruchomym ruszcie

Bardziej szczegółowo

Wymagania gazu ziemnego stosowanego jako paliwo. do pojazdów

Wymagania gazu ziemnego stosowanego jako paliwo. do pojazdów Wymagania gazu ziemnego stosowanego jako paliwo mgr inż. Paweł Bukrejewski do pojazdów Kierownik Pracowni Analitycznej Starszy Specjalista Badawczo-Techniczny Laboratorium Produktów Naftowych i Biopaliw

Bardziej szczegółowo

Oczyszczanie gazów odlotowych z zanieczyszczeń gazowych. odlotowych. Metody oczyszczania gazów. Podstawowe pojęcia:

Oczyszczanie gazów odlotowych z zanieczyszczeń gazowych. odlotowych. Metody oczyszczania gazów. Podstawowe pojęcia: Oczyszczanie gazów odlotowych z zanieczyszczeń gazowych Wykład Kierunek OCHRONA ŚRODOWISKA, st. inżynierskie III rok Kazimierz Warmiński Metody oczyszczania gazów odlotowych Absorpcyjne Adsorpcyjne Spalanie

Bardziej szczegółowo

Warszawski konkurs chemiczny KWAS. Etap I szkolny. Zadanie 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17

Warszawski konkurs chemiczny KWAS. Etap I szkolny. Zadanie 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Warszawa 17 marca 2009r. Warszawski konkurs chemiczny KWAS Etap I szkolny Kod ucznia: Zadanie 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Maksymalna ilość punktów 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Liczba

Bardziej szczegółowo

Bardzo trudno jest znaleźć wodę wolną od pięciu typowych zanieczyszczeń: Twardość Żelazo Mangan Zanieczyszczenia organiczne (NOM) Zapach amoniaku

Bardzo trudno jest znaleźć wodę wolną od pięciu typowych zanieczyszczeń: Twardość Żelazo Mangan Zanieczyszczenia organiczne (NOM) Zapach amoniaku Bardzo trudno jest znaleźć wodę wolną od pięciu typowych zanieczyszczeń: Twardość Żelazo Mangan Zanieczyszczenia organiczne (NOM) Zapach amoniaku i/lub siarkowodoru Te problemy często występują razem.

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie energii z odnawialnych źródeł na Dolnym Śląsku, odzysk energii z odpadów w projekcie ustawy o odnawialnych źródłach energii

Wykorzystanie energii z odnawialnych źródeł na Dolnym Śląsku, odzysk energii z odpadów w projekcie ustawy o odnawialnych źródłach energii Wykorzystanie energii z odnawialnych źródeł na Dolnym Śląsku, odzysk energii z odpadów w projekcie ustawy o odnawialnych źródłach energii Paweł Karpiński Pełnomocnik Marszałka ds. Odnawialnych Źródeł Energii

Bardziej szczegółowo

Najlepsze dostępne praktyki i technologie w metalurgii. dr hab. inż. M. Czaplicka, Instytut Metali Nieżelaznych, Gliwice

Najlepsze dostępne praktyki i technologie w metalurgii. dr hab. inż. M. Czaplicka, Instytut Metali Nieżelaznych, Gliwice Najlepsze dostępne praktyki i technologie w metalurgii dr hab. inż. M. Czaplicka, Instytut Metali Nieżelaznych, Gliwice Źródła emisji Hg metalurgia metali nieżelaznych Emisje Hg do atmosfery pochodzą głównie

Bardziej szczegółowo

Odpowiedź:. Oblicz stężenie procentowe tlenu w wodzie deszczowej, wiedząc, że 1 dm 3 tej wody zawiera 0,055g tlenu. (d wody = 1 g/cm 3 )

Odpowiedź:. Oblicz stężenie procentowe tlenu w wodzie deszczowej, wiedząc, że 1 dm 3 tej wody zawiera 0,055g tlenu. (d wody = 1 g/cm 3 ) PRZYKŁADOWE ZADANIA Z DZIAŁÓW 9 14 (stężenia molowe, procentowe, przeliczanie stężeń, rozcieńczanie i zatężanie roztworów, zastosowanie stężeń do obliczeń w oparciu o reakcje chemiczne, rozpuszczalność)

Bardziej szczegółowo

11.01.2009 r. GRANULACJA OSADÓW W TEMPERATURZE 140 O C

11.01.2009 r. GRANULACJA OSADÓW W TEMPERATURZE 140 O C 11.01.2009 r. GRANULACJA OSADÓW W TEMPERATURZE 140 O C * Firma TUZAL Sp. z o.o. jako współautor i koordynator międzynarodowego Projektu pt.: SOILSTABSORBENT w programie europejskim EUREKA, Numer Projektu:

Bardziej szczegółowo

... ...J CD CD. N "f"'" Sposób i filtr do usuwania amoniaku z powietrza. POLITECHNIKA LUBELSKA, Lublin, PL 09.11.2009 BUP 23/09

... ...J CD CD. N f' Sposób i filtr do usuwania amoniaku z powietrza. POLITECHNIKA LUBELSKA, Lublin, PL 09.11.2009 BUP 23/09 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19)PL (11)212766 (13) 81 (21) Numer zgłoszenia 385072 (51) Int.CI 801D 53/04 (2006.01) C01C 1/12 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22) Data

Bardziej szczegółowo

Biogazownie w energetyce

Biogazownie w energetyce Biogazownie w energetyce Temat opracował Damian Kozieł Energetyka spec. EGIR rok 3 Czym jest biogaz? Czym jest biogaz? Biogaz jest to produkt fermentacji metanowej materii organicznej przez bakterie beztlenowe

Bardziej szczegółowo

Opracował: dr inż. Tadeusz Lemek

Opracował: dr inż. Tadeusz Lemek Materiały dydaktyczne na zajęcia wyrównawcze z chemii dla studentów pierwszego roku kierunku zamawianego Inżynieria i Gospodarka Wodna w ramach projektu Era inżyniera pewna lokata na przyszłość Opracował:

Bardziej szczegółowo

Praktyczne sposoby wdrożenia idei produkcji biometanu z odpadów na cele transportowe w Polsce Barbara Smerkowska Magdalena Rogulska

Praktyczne sposoby wdrożenia idei produkcji biometanu z odpadów na cele transportowe w Polsce Barbara Smerkowska Magdalena Rogulska Warsztaty edukacyjne Biomaster GasShow 2014 Praktyczne sposoby wdrożenia idei produkcji biometanu z odpadów na cele transportowe w Polsce Barbara Smerkowska Magdalena Rogulska Biogaz z odpadów organicznych

Bardziej szczegółowo

Przemiany substancji

Przemiany substancji Przemiany substancji Poniżej przedstawiono graf pokazujący rodzaje przemian jaki ulegają substancje chemiczne. Przemiany substancji Przemiany chemiczne Przemiany fizyczne Objawy: - zmiania barwy, - efekty

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczno-techniczne aspekty wykorzystania gazu w energetyce

Ekonomiczno-techniczne aspekty wykorzystania gazu w energetyce Ekonomiczno-techniczne aspekty wykorzystania gazu w energetyce Janusz Kotowicz W1 Wydział Inżynierii i Ochrony Środowiska Politechnika Częstochowska Układ prezentacji wykładów W1,W2,W3 1. Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Wykład 5. Metody utylizacji odpadów (część 2) Opracowała E. Megiel, Wydział Chemii UW

Wykład 5. Metody utylizacji odpadów (część 2) Opracowała E. Megiel, Wydział Chemii UW Wykład 5 Metody utylizacji odpadów (część 2) Opracowała E. Megiel, Wydział Chemii UW Metody utylizacji odpadów Składowanie Termiczne metody utylizacji Biodegradacja (ograniczona do biodegradowalnych) Recykling

Bardziej szczegółowo

Przegląd technologii produkcji biogazu (część trzecia)

Przegląd technologii produkcji biogazu (część trzecia) Przegląd technologii produkcji biogazu (część trzecia) mgr inŝ., Dipl.-Ing. Olaf Kujawski (LimnoTec GmbH, Hille) Niniejszy artykuł opisuje w szczególności obecnie najczęściej stosowane technologie magazynowania,

Bardziej szczegółowo

Dr inż. Jacek Wereszczaka Agro-Eko-Land@o2.pl 601 749 567

Dr inż. Jacek Wereszczaka Agro-Eko-Land@o2.pl 601 749 567 Biologiczne metody przedłużania eksploatacji biogazu wysypiskowego w celach energetycznych na przykładzie składowiska odpadów komunalnych Dr inż. Jacek Wereszczaka Agro-Eko-Land@o2.pl 601 749 567 Czy Polskę

Bardziej szczegółowo

www.strabag-energy.com STRABAG ENERGY TECHNOLOGIES (SET) 2013

www.strabag-energy.com STRABAG ENERGY TECHNOLOGIES (SET) 2013 www.strabag-energy.com ENERGY TECHNOLOGIES () 2013 Marki koncernowe Na rodzinę w Polsce składa się kilka marek, które łącznie oferują całe spektrum usług budowlanych na najwyższym poziomie. Marki te mają

Bardziej szczegółowo

IV. PREFEROWANE TECHNOLOGIE GENERACJI ROZPROSZONEJ

IV. PREFEROWANE TECHNOLOGIE GENERACJI ROZPROSZONEJ IV. PREFEROWANE TECHNOLOGIE GENERACJI ROZPROSZONEJ Dwie grupy technologii: układy kogeneracyjne do jednoczesnego wytwarzania energii elektrycznej i ciepła wykorzystujące silniki tłokowe, turbiny gazowe,

Bardziej szczegółowo

OCZYSZCZANIE ŚCIEKÓW PRZEMYSŁOWYCH O DUŻEJ ZAWARTOŚCI OLEJÓW NA ZŁOŻU BIOLOGICZNYM

OCZYSZCZANIE ŚCIEKÓW PRZEMYSŁOWYCH O DUŻEJ ZAWARTOŚCI OLEJÓW NA ZŁOŻU BIOLOGICZNYM ścieki przemysłowe, złoże biologiczne Katarzyna RUCKA, Małgorzata BALBIERZ* OCZYSZCZANIE ŚCIEKÓW PRZEMYSŁOWYCH O DUŻEJ ZAWARTOŚCI OLEJÓW NA ZŁOŻU BIOLOGICZNYM Przedstawiono wyniki laboratoryjnych badań

Bardziej szczegółowo

Rtęć w przemyśle. Technologia usuwania rtęci z węgla przed procesem zgazowania/spalania jako efektywny sposób obniżenia emisji rtęci do atmosfery

Rtęć w przemyśle. Technologia usuwania rtęci z węgla przed procesem zgazowania/spalania jako efektywny sposób obniżenia emisji rtęci do atmosfery Rtęć w przemyśle Konwencja, ograniczanie emisji, technologia 26 listopada 2014, Warszawa Technologia usuwania rtęci z węgla przed procesem zgazowania/spalania jako efektywny sposób obniżenia emisji rtęci

Bardziej szczegółowo

Gaz składowiskowy jako źródło energii odnawialnej. Instalacja odgazowania w Spółce NOVA w Nowym Sączu. dr inż. Józef Ciuła NOVA Spółka z o.o.

Gaz składowiskowy jako źródło energii odnawialnej. Instalacja odgazowania w Spółce NOVA w Nowym Sączu. dr inż. Józef Ciuła NOVA Spółka z o.o. Gaz składowiskowy jako źródło energii odnawialnej. Instalacja odgazowania w Spółce NOVA w Nowym Sączu. dr inż. Józef Ciuła NOVA Spółka z o.o. Gaz składowiskowy - powstaje w procesie biologicznego rozkładu

Bardziej szczegółowo

Katarzyna Sobótka. Mazowiecka Agencja Energetyczna Sp. z o.o. Specjalista ds. energii odnawialnej. k.sobotka@mae.mazovia.pl www.mae.mazovia.

Katarzyna Sobótka. Mazowiecka Agencja Energetyczna Sp. z o.o. Specjalista ds. energii odnawialnej. k.sobotka@mae.mazovia.pl www.mae.mazovia. Biogaz rolniczy produkcja i wykorzystanie Katarzyna Sobótka Specjalista ds. energii odnawialnej Mazowiecka Agencja Energetyczna Sp. z o.o. k.sobotka@mae.mazovia.pl www.mae.mazovia.pl Cele Mazowieckiej

Bardziej szczegółowo

TYPY REAKCJI CHEMICZNYCH

TYPY REAKCJI CHEMICZNYCH 1 REAKCJA CHEMICZNA: TYPY REAKCJI CHEMICZNYCH REAKCJĄ CHEMICZNĄ NAZYWAMY PROCES, W WYNIKU KTÓREGO Z JEDNYCH SUBSTANCJI POWSTAJĄ NOWE (PRODUKTY) O INNYCH WŁAŚCIWOŚCIACH NIŻ SUBSTANCJE WYJŚCIOWE (SUBSTRATY)

Bardziej szczegółowo

BADANIA PODATNOŚCI ŚCIEKÓW Z ZAKŁADU CUKIERNICZEGO NA OCZYSZCZANIE METODĄ OSADU CZYNNEGO

BADANIA PODATNOŚCI ŚCIEKÓW Z ZAKŁADU CUKIERNICZEGO NA OCZYSZCZANIE METODĄ OSADU CZYNNEGO oczyszczanie, ścieki przemysłowe, przemysł cukierniczy Katarzyna RUCKA, Piotr BALBIERZ, Michał MAŃCZAK** BADANIA PODATNOŚCI ŚCIEKÓW Z ZAKŁADU CUKIERNICZEGO NA OCZYSZCZANIE METODĄ OSADU CZYNNEGO Przedstawiono

Bardziej szczegółowo

Szwedzkie Rozwiązania Gospodarki Biogazem na Oczyszczalniach Ścieków. Dag Lewis-Jonsson

Szwedzkie Rozwiązania Gospodarki Biogazem na Oczyszczalniach Ścieków. Dag Lewis-Jonsson Szwedzkie Rozwiązania Gospodarki Biogazem na Oczyszczalniach Ścieków Dag Lewis-Jonsson Zapobieganie Obróbka Niedopuścić do dostarczania zanieczyszczeń których nie możemy redukować Odzysk związścieki i

Bardziej szczegółowo

Prezentacja Instalacji Termicznej Utylizacji Sitkówce k/kielc.

Prezentacja Instalacji Termicznej Utylizacji Sitkówce k/kielc. WODOCIĄGI KIELECKIE sp. z o.o. ul. Krakowska 64, 25-701 Kielce tel. 0-41/3650 41/365-31-00, fax. 0-41/3450 41/345-52-2020 e-mail: wodkiel@wod-kiel.com.pl kiel.com.pl http://www.wod-kiel.com.pl Prezentacja

Bardziej szczegółowo

Czes³awa Ewa Ropa* MODERNIZACJA INSTALACJI PROCESU TECHNOLOGICZNEGO DLA OCZYSZCZANIA I SKRAPLANIA CO 2 SEPAROWANEGO Z WÓD MINERALNYCH

Czes³awa Ewa Ropa* MODERNIZACJA INSTALACJI PROCESU TECHNOLOGICZNEGO DLA OCZYSZCZANIA I SKRAPLANIA CO 2 SEPAROWANEGO Z WÓD MINERALNYCH WIERTNICTWO NAFTA GAZ TOM 26 ZESZYT 1 2 2009 Czes³awa Ewa Ropa* MODERNIZACJA INSTALACJI PROCESU TECHNOLOGICZNEGO DLA OCZYSZCZANIA I SKRAPLANIA CO 2 SEPAROWANEGO Z WÓD MINERALNYCH 1. WSTÊP Dwutlenek wêgla

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab CZĄSTECZKA I RÓWNANIE REKCJI CHEMICZNEJ potrafi powiedzieć co to jest: wiązanie chemiczne, wiązanie jonowe, wiązanie

Bardziej szczegółowo

Materiały pomocnicze do przedmiotu Chemia I dla studentów studiów I stopnia Inżynierii Materiałowej

Materiały pomocnicze do przedmiotu Chemia I dla studentów studiów I stopnia Inżynierii Materiałowej Materiały pomocnicze do przedmiotu Chemia I dla studentów studiów I stopnia Inżynierii Materiałowej Opracowali: Jarosław Chojnacki i Łukasz Ponikiewski, Wydział Chemiczny, Politechnika Gdaoska, Gdaosk

Bardziej szczegółowo

Zespół C: Spalanie osadów oraz oczyszczania spalin i powietrza

Zespół C: Spalanie osadów oraz oczyszczania spalin i powietrza Projekt realizowany przy udziale instrumentu finansowego Unii Europejskiej LIFE+ oraz środków finansowych NFOŚiGW Dnia 01 czerwca 2012 r. FU-WI Sp. z o.o. rozpoczęła realizację projektu unijnego pn. Demonstracyjna

Bardziej szczegółowo

Adsorpcyjne oczyszczanie gazów z zanieczyszczeń związkami organicznymi

Adsorpcyjne oczyszczanie gazów z zanieczyszczeń związkami organicznymi Pracownia: Utylizacja odpadów i ścieków dla MSOŚ Instrukcja ćwiczenia nr 17 Adsorpcyjne oczyszczanie gazów z zanieczyszczeń związkami organicznymi Uniwersytet Warszawski Wydział Chemii Zakład Dydaktyczny

Bardziej szczegółowo

TECHNOLOGIE MAGAZYNOWANIA I OCZYSZCZANIA WODORU DLA ENERGETYKI PRZYSZŁOŚCI

TECHNOLOGIE MAGAZYNOWANIA I OCZYSZCZANIA WODORU DLA ENERGETYKI PRZYSZŁOŚCI 21.03.2006 POLITECHNIKA WARSZAWSKA Szkoła Nauk Technicznych i Społecznych w Płocku C e n t r u m D o s k o n a ł o ś c i CERED REDUKCJA WPŁYWU PRZEMYSŁU U PRZETWÓRCZEGO RCZEGO NA ŚRODOWISKO NATURALNE TECHNOLOGIE

Bardziej szczegółowo

INSTALACJA DEMONSTRACYJNA WYTWARZANIA KRUSZYW LEKKICH Z OSADÓW ŚCIEKOWYCH I KRZEMIONKI ODPADOWEJ PROJEKT LIFE+

INSTALACJA DEMONSTRACYJNA WYTWARZANIA KRUSZYW LEKKICH Z OSADÓW ŚCIEKOWYCH I KRZEMIONKI ODPADOWEJ PROJEKT LIFE+ INSTALACJA DEMONSTRACYJNA WYTWARZANIA KRUSZYW LEKKICH Z OSADÓW ŚCIEKOWYCH I KRZEMIONKI ODPADOWEJ PROJEKT LIFE+ CELE PROJEKTU 1. Wdrożenie metody utylizacji osadów ściekowych w postać kruszyw sztucznych

Bardziej szczegółowo

Oczyszczanie i uszlachetnianie biogazu do jakości gazu ziemnego

Oczyszczanie i uszlachetnianie biogazu do jakości gazu ziemnego Zakład Odnawialnych Zasobów Energii Oczyszczanie i uszlachetnianie biogazu do jakości gazu ziemnego Barbara Smerkowska Konferencja Nowy system gospodarki odpadami komunalnymi Kraków 16-17 lutego 2012 Składnik

Bardziej szczegółowo

MECHANIZM POWSTAWANIA BIOGAZU

MECHANIZM POWSTAWANIA BIOGAZU MECHANIZM POWSTAWANIA BIOGAZU b a n CH b 8 a n CO b 8 a n O H b a n O H C + + + + 3 d b a n dnh CH 8 3d b 8 a n CO 8 3d b 8 a n O H 3d b a n N O H C + + + + + + + # 8 8 8 8 Rodzaj bakterii Temperatura

Bardziej szczegółowo

Materiały i tworzywa pochodzenia naturalnego

Materiały i tworzywa pochodzenia naturalnego Materiały i tworzywa pochodzenia naturalnego 1. Przyporządkuj opisom odpowiadające im pojęcia. Wpisz litery (A I) w odpowiednie kratki. 3 p. A. hydraty D. wapno palone G. próchnica B. zaprawa wapienna

Bardziej szczegółowo

Wykaz ważniejszych oznaczeń i jednostek Przedmowa Wstęp 1. Charakterystyka obecnego stanu środowiska1.1. Wprowadzenie 1.2. Energetyka konwencjonalna

Wykaz ważniejszych oznaczeń i jednostek Przedmowa Wstęp 1. Charakterystyka obecnego stanu środowiska1.1. Wprowadzenie 1.2. Energetyka konwencjonalna Wykaz ważniejszych oznaczeń i jednostek Przedmowa Wstęp 1. Charakterystyka obecnego stanu środowiska1.1. Wprowadzenie 1.2. Energetyka konwencjonalna 1.2. l. Paliwa naturalne, zasoby i prognozy zużycia

Bardziej szczegółowo

WYKORZYSTANIE ZEOLITÓW W TECHNOLOGII OCZYSZCZANIA ŚCIEKÓW

WYKORZYSTANIE ZEOLITÓW W TECHNOLOGII OCZYSZCZANIA ŚCIEKÓW WYKORZYSTANIE ZEOLITÓW W TECHNOLOGII OCZYSZCZANIA ŚCIEKÓW KAROLINA KĘDZIORA 1 JUSTYNA PIASEK 1 JUSTYNA SZEREMENT 1 ALEKSANDRA KWIECIEŃ 1 JOLANTA CIEŚLA 1 1 INSTYTUT AGROFIZYKI IM. BOHDANA DOBRZAŃSKIEGO

Bardziej szczegółowo

Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii!

Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii! Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii! Chciałabym podzielić się z Wami moimi spostrzeżeniami dotyczącymi poziomu wiedzy z chemii uczniów rozpoczynających naukę w Liceum Ogólnokształcącym. Co

Bardziej szczegółowo

PL 217369 B1. INSTYTUT TECHNOLOGICZNO- PRZYRODNICZY, Falenty, PL 15.04.2013 BUP 08/13

PL 217369 B1. INSTYTUT TECHNOLOGICZNO- PRZYRODNICZY, Falenty, PL 15.04.2013 BUP 08/13 PL 217369 B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 217369 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 396507 (51) Int.Cl. F23G 5/00 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22) Data zgłoszenia:

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo użytkowania samochodów zasilanych wodorem

Bezpieczeństwo użytkowania samochodów zasilanych wodorem Politechnika Śląska w Gliwicach Instytut Maszyn i Urządzeń Energetycznych Bezpieczeństwo użytkowania samochodów zasilanych wodorem prof. dr hab. inż. Andrzej Rusin dr inż. Katarzyna Stolecka bezbarwny,

Bardziej szczegółowo

Ismo Niittymäki Head of Global Sales Metso Power business line. Zgazowanie biomasy i odpadów Projekty: Lahti, Vaskiluoto

Ismo Niittymäki Head of Global Sales Metso Power business line. Zgazowanie biomasy i odpadów Projekty: Lahti, Vaskiluoto Ismo Niittymäki Head of Global Sales Metso Power business line Zgazowanie biomasy i odpadów Projekty: Lahti, Vaskiluoto Rozwój technologii zgazowania w Metso Jednostka pilotowa w Tampere TAMPELLA POWER

Bardziej szczegółowo

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych 1. Wielkości i jednostki stosowane do wyrażania ilości materii 1.1 Masa atomowa, cząsteczkowa, mol Masa atomowa Atomy mają

Bardziej szczegółowo

Proces Innowacji. Emilia den Boer Ryszard Szpadt Politechnika Wrocławska. Urząd Marszałkowski Dolnego Śląska. Wrocław, 23 listopad 2011

Proces Innowacji. Emilia den Boer Ryszard Szpadt Politechnika Wrocławska. Urząd Marszałkowski Dolnego Śląska. Wrocław, 23 listopad 2011 Proces Innowacji Emilia den Boer Ryszard Szpadt Politechnika Wrocławska Urząd Marszałkowski Dolnego Śląska Wrocław, 23 listopad 2011 Zakres Cel procesu innowacji na Dolnym Śląsku Przedstawienie scenariuszy

Bardziej szczegółowo

EVERCON sp. z o.o. ul. 3 Maja 22, 35-030 Rzeszów tel. 17/8594575, www.evercon.pl evercon@evercon.pl BIOGAZOWNIE 2011 ROK

EVERCON sp. z o.o. ul. 3 Maja 22, 35-030 Rzeszów tel. 17/8594575, www.evercon.pl evercon@evercon.pl BIOGAZOWNIE 2011 ROK ul. 3 Maja 22, 35-030 Rzeszów tel. 17/8594575, www.evercon.pl evercon@evercon.pl BIOGAZOWNIE 2011 ROK Uwarunkowania prawne. Rozwój odnawialnych źródeł energii stanowi strategiczny cel polskiej energetyki.

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia z chemii na egzamin wstępny kierunek Technik Farmaceutyczny Szkoła Policealna im. J. Romanowskiej

Zagadnienia z chemii na egzamin wstępny kierunek Technik Farmaceutyczny Szkoła Policealna im. J. Romanowskiej Zagadnienia z chemii na egzamin wstępny kierunek Technik Farmaceutyczny Szkoła Policealna im. J. Romanowskiej 1) Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne 2) Roztwory (zadania rachunkowe zbiór zadań Pazdro

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie IX KATALITYCZNY ROZKŁAD WODY UTLENIONEJ

Ćwiczenie IX KATALITYCZNY ROZKŁAD WODY UTLENIONEJ Wprowadzenie Ćwiczenie IX KATALITYCZNY ROZKŁAD WODY UTLENIONEJ opracowanie: Barbara Stypuła Celem ćwiczenia jest poznanie roli katalizatora w procesach chemicznych oraz prostego sposobu wyznaczenia wpływu

Bardziej szczegółowo

SKRUBERY. Program Odor Stop

SKRUBERY. Program Odor Stop Program Odor Stop SKRUBERY PROGRAM ODOR STOP Firma oferuje różne technologie w celu zmniejszenia uciążliwości zapachowej. Firma specjalizuje się w stosowaniu takich technologii jak: bariery antyodorowe,

Bardziej szczegółowo

Procentowa zawartość sodu (w molu tej soli są dwa mole sodu) wynosi:

Procentowa zawartość sodu (w molu tej soli są dwa mole sodu) wynosi: Stechiometria Każdą reakcję chemiczną można zapisać równaniem, które jest jakościową i ilościową charakterystyką tej reakcji. Określa ono bowiem, jakie pierwiastki lub związki biorą udział w danej reakcji

Bardziej szczegółowo

Krajowy Program Gospodarki Odpadami

Krajowy Program Gospodarki Odpadami Krajowy Program Gospodarki Odpadami KPGO został sporządzony jako realizacja przepisów ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. o odpadach (Dz. U. Nr 62, poz. 628 oraz z 2002 r. Nr 41, poz. 365 i Nr 113, poz.

Bardziej szczegółowo

1 Układ kondensacji spalin ( UKS )

1 Układ kondensacji spalin ( UKS ) 1 Układ kondensacji spalin ( UKS ) W wyniku spalania biomasy o dużej zawartość wilgoci: 30 50%, w spalinach wylotowych jest duża zawartość pary wodnej. Prowadzony w UKS proces kondensacji pary wodnej zawartej

Bardziej szczegółowo

Józef Neterowicz Absolwent wydziału budowy maszyn AGH w Krakowie Od 1975 mieszka i pracuje w Szwecji w przemy le energetycznym i ochrony

Józef Neterowicz Absolwent wydziału budowy maszyn AGH w Krakowie Od 1975 mieszka i pracuje w Szwecji w przemy le energetycznym i ochrony Józef Neterowicz Absolwent wydziału budowy maszyn AGH w Krakowie Od 1975 mieszka i pracuje w Szwecji w przemyśle energetycznym i ochrony środowiska, od 1992 roku pracował w Polsce jako Konsultant Banku

Bardziej szczegółowo

CIEPŁO (Q) jedna z form przekazu energii między układami termodynamicznymi. Proces przekazu energii za pośrednictwem oddziaływania termicznego

CIEPŁO (Q) jedna z form przekazu energii między układami termodynamicznymi. Proces przekazu energii za pośrednictwem oddziaływania termicznego CIEPŁO, PALIWA, SPALANIE CIEPŁO (Q) jedna z form przekazu energii między układami termodynamicznymi. Proces przekazu energii za pośrednictwem oddziaływania termicznego WYMIANA CIEPŁA. Zmiana energii wewnętrznej

Bardziej szczegółowo

ROLNICZE ZAGOSPODAROWANIE ŚCIEKU POFERMENTACYJNEGO Z BIOGAZOWNI ROLNICZEJ - OGRANICZENIA I SKUTKI. Witold Grzebisz

ROLNICZE ZAGOSPODAROWANIE ŚCIEKU POFERMENTACYJNEGO Z BIOGAZOWNI ROLNICZEJ - OGRANICZENIA I SKUTKI. Witold Grzebisz ROLNICZE ZAGOSPODAROWANIE ŚCIEKU POFERMENTACYJNEGO Z BIOGAZOWNI ROLNICZEJ - OGRANICZENIA I SKUTKI Witold Grzebisz Katedra Chemii Rolnej Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu Plan prezentacji Produkcja biogazu

Bardziej szczegółowo

XXI Regionalny Konkurs Młody Chemik FINAŁ część I

XXI Regionalny Konkurs Młody Chemik FINAŁ część I Katowice, 16.12.2009 XXI Regionalny Konkurs Młody Chemik FINAŁ część I ZADANIE 1. KRZYśÓWKA ZWIĄZKI WĘGLA I WODORU (9 punktów) RozwiąŜ krzyŝówkę. Litery z wyszczególnionych pól utworzą hasło nazwę węglowodoru:

Bardziej szczegółowo

Biogazownie Rolnicze w Polsce

Biogazownie Rolnicze w Polsce 1 Biogazownie Rolnicze w Polsce Biogazownia co to jest? Dyrektywa 2003/30/UE definiuje biogaz: paliwo gazowe produkowane z biomasy i/lub ulegającej biodegradacji części odpadów, które może być oczyszczone

Bardziej szczegółowo

Uzdatnianie wody. Ozon posiada wiele zalet, które wykorzystuje się w uzdatnianiu wody. Oto najważniejsze z nich:

Uzdatnianie wody. Ozon posiada wiele zalet, które wykorzystuje się w uzdatnianiu wody. Oto najważniejsze z nich: Ozonatory Dezynfekcja wody metodą ozonowania Ozonowanie polega na przepuszczaniu przez wodę powietrza nasyconego ozonem O3 (tlenem trójatomowym). Ozon wytwarzany jest w specjalnych urządzeniach zwanych

Bardziej szczegółowo

Odzysk i recykling założenia prawne. Opracowanie: Monika Rak i Mateusz Richert

Odzysk i recykling założenia prawne. Opracowanie: Monika Rak i Mateusz Richert Odzysk i recykling założenia prawne Opracowanie: Monika Rak i Mateusz Richert Odzysk Odzysk ( ) jakikolwiek proces, którego wynikiem jest to, aby odpady służyły użytecznemu zastosowaniu przez zastąpienie

Bardziej szczegółowo

ZBUS-TKW Combustion Sp. z o. o.

ZBUS-TKW Combustion Sp. z o. o. ZBUS-TKW Combustion Sp. z o. o. ZBUS-TKW MBUSTION Sp. z o.o. 95-015 Głowno, ul. Sikorskiego 120, Tel.: (42) 719-30-83, Fax: (42) 719-32-21 SPALANIE MĄCZKI ZWIERZĘCEJ Z OBNIŻONĄ EMISJĄ NO X Henryk Karcz

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2009/2010

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2009/2010 PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS Obowiązuje od roku akademickiego: 2009/2010 Instytut: Techniczny Kierunek studiów: Zarządzanie i inżynieria produkcji Kod kierunku: 06.9 Specjalność:

Bardziej szczegółowo

PRODUKCJA GAZU W PRZEDSIĘBIORSTWIE WOD - KAN

PRODUKCJA GAZU W PRZEDSIĘBIORSTWIE WOD - KAN Projekt ten, współfinansowany przez Unię Europejską, przyczynia się do zmniejszenia różnic gospodarczych i społecznych pomiędzy obywatelami Unii. PRODUKCJA GAZU W PRZEDSIĘBIORSTWIE WOD - KAN InvestExpo

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie ciepła odpadowego dla redukcji zużycia energii i emisji 6.07.09 1

Wykorzystanie ciepła odpadowego dla redukcji zużycia energii i emisji 6.07.09 1 Wykorzystanie ciepła odpadowego dla redukcji zużycia energii i emisji 6.07.09 1 Teza ciepło niskotemperaturowe można skutecznie przetwarzać na energię elektryczną; można w tym celu wykorzystywać ciepło

Bardziej szczegółowo

METODY PRZYGOTOWANIA PRÓBEK DO POMIARU STOSUNKÓW IZOTOPOWYCH PIERWIASTKÓW LEKKICH. Spektrometry IRMS akceptują tylko próbki w postaci gazowej!

METODY PRZYGOTOWANIA PRÓBEK DO POMIARU STOSUNKÓW IZOTOPOWYCH PIERWIASTKÓW LEKKICH. Spektrometry IRMS akceptują tylko próbki w postaci gazowej! METODY PRZYGOTOWANIA PRÓBEK DO POMIARU STOSUNKÓW IZOTOPOWYCH PIERWIASTKÓW LEKKICH Spektrometry IRMS akceptują tylko próbki w postaci gazowej! Stąd konieczność opracowania metod przeprowadzania próbek innych

Bardziej szczegółowo

OSADÓW ŚCIEKOWYCH. Zbigniew Grabowski. Warszawa 29.09.2011r. IV Forum Gospodarka osadami ściekowymi

OSADÓW ŚCIEKOWYCH. Zbigniew Grabowski. Warszawa 29.09.2011r. IV Forum Gospodarka osadami ściekowymi TERMICZNE PRZEKSZTAŁCANIE OSADÓW ŚCIEKOWYCH NA PRZYKŁADZIE STUO W KRAKOWIE Zbigniew Grabowski Politechnika Krakowska Warszawa 29.09.2011r. IV Forum Gospodarka osadami ściekowymi Kpgo 2014 - projekt Istniejący

Bardziej szczegółowo