Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download ""

Transkrypt

1 POSTÊPY BIOLOGII KOMÓRKI TOM NR 1 (65 84) HISTON H1.2 PRZEDSTAWICIEL HISTONÓW CZNIKOWYCH 65 HISTON H1.2 PRZEDSTAWICIEL HISTONÓW CZNIKOWYCH O FUNKCJI ZNACZNIKA APOPTOZY* HISTONE H1.2 MEMBER OF LINKER HISTONES WITH APOPTOSIS MARKER FUNCTION Arleta BOROWIAK, Zofia M. KILIAÑSKA Zak³ad Biochemii Medycznej Katedry Cytobiochemii, Uniwersytet ódzki Streszczenie: W komórkach ssaków zidentyfikowano co najmniej 11 podtypów histonów ³¹cznikowych. Przez wiele lat uwa ano, e histony rodziny H1 odpowiadaj¹ g³ównie za formowanie struktury chromatyny wy szego rzêdu, jej stabilizacjê i pe³ni¹ funkcjê inhibitora dostêpnoœci do DNA. Wyniki badañ ostatnich lat wskazuj¹ jednak, e warianty histonu H1 mog¹ uczestniczyæ w specyficznej regulacji ekspresji genów, proliferacji, starzenia i indukcji apoptozy. Wci¹ niewiele wiadomo, które warianty H1 bior¹ udzia³ w tych procesach i z jak¹ skutecznoœci¹. Przypuszcza siê, e poszczególne warianty histonu H1 mog¹ pe³niæ odmienne funkcje i mog¹ regulowaæ ró ne promotory genów lub te same, ale w inny sposób. Wyciszenie ekspresji genów koduj¹cych niektóre warianty H1 pozwoli³o wykazaæ charakterystyczne zró nicowanie ich ekspresji. Wœród poszczególnych przedstawicieli H1 tylko histon H1.2 wykazuje aktywnoœæ proapoptotyczn¹. Wyniki badañ wykaza³y, e ten wariant H1 uczestniczy w przebiegu apoptozy na szlaku mitochondrialnym i indukuje wyp³yw z mitochondriów czynników apoptogennych. Pocz¹tkowo uwa ano, e translokacja H1.2 z j¹dra komórkowego do cytosolu (cytozolu) jest indukowana g³ównie przez dwuniciowe pêkniêcia DNA. Jednak e kolejne badania ujawni³y, e inne uszkodzenia DNA, dzia³anie zwi¹zków niegenotoksycznych, a tak e proces spontanicznej apoptozy mog¹ prowadziæ do wyp³ywu H1.2 z j¹dra komórkowego. Pionierskie wyniki doniesieñ dotycz¹cych udzia³u tego wariantu H1 w apoptozie sugeruj¹, e bia³ko to mo e zostaæ uznane za wczesny marker tego procesu. Sugeruje siê, e obecnoœæ H1.2 w cytosolu komórek nowotworowych mo e wskazywaæ na dobrze rokuj¹c¹ odpowiedÿ pacjenta na zastosowan¹ terapiê. S³owa kluczowe: warianty histonu H1, apoptoza, szlak mitochondrialny, marker apoptozy. Summary: Eleven linker histone subtypes have been identified to date in mammalian cells. For many years has been thought that members of H1 family are mainly responsible for the formation of higher order structures of chromatin, its stabilization and as DNA accessibility inhibitor. Experimental data from recent years revealed, however, that H1 variants may participate in specific gene regulation, proliferation, senescence, and apoptosis induction. Still little is known which H1 variants take part in above processes and with what efficiacy. It is supposed that particular H1 representatives may performed different *Praca wykonana w ramach badañ w³asnych Uniwersytetu ódzkiego nr 505/0375 oraz projektu pt. Doktoranci Regionalna Inwestycja w M³odych Naukowców D RIM wspó³finansowanego przez Uniê Europejsk¹.

2 66 A. BOROWIAK, Z. M. KILIAÑSKA functions and regulate diverse gene promotors or the same ones but in a different way. The silencing of gene expression coding some H1 variants allows to show diversity in their expression. Among particular H1 subtypes H1.2 only indicates proapoptotic activity. Obtained results revealed that this H1 variant participates in mitochondrial pathway of apoptosis and induces apoptogenic agents from mitochondria. At the beginning it has been demonstrated that H1.2 translocation from cell nucleus to cytosol is induced by DNA double strand breaks only. However, next data revealed, that other DNA damages, activity of non-genotoxic agents as well as spontaneous apoptosis may trigger the release of H1.2 from nucleus. Pioneer reports about this H1 variant participation in apoptosis suggest, that this protein may be recognized as early apoptosis marker. Viewed from this perspective, H1.2 presence in cancer cell cytosol may indicate that applied therapy has good prognostic value for patient. Key words: H1 variants, apoptosis, mitochondrial pathway, apoptosis marker. 1. HISTONY CZNIKOWE H1; MIKROHETEROGENNOŒÆ W komórkach organizmów eukariotycznych DNA ulega upakowaniu w kompleks nukleoproteinowy zwany chromatyn¹. Podstawow¹ jednostk¹ struktury chromatyny stanowi nukleosom zbudowany z podwójnych cz¹steczek histonów H2A, H2B, H3 i H4 formuj¹cych rdzeñ z nawiniêtym nañ DNA o d³ugoœci 146/147 par nukleotydów (pnt). Z kolei silnie lizynowe histony ³¹cznikowe H1 wi¹ ¹ nukleosomy i oddzia³uj¹ z wra liwym na nukleazy ³¹cznikowym DNA o zmiennej d³ugoœci oko³o 20 do 90 pnt [34,47]. Histony typu H1 wi¹ ¹ siê z DNA nawiniêtym na oktamer histonów w pobli u nici wstêpuj¹cej i zstêpuj¹cej DNA, stabilizuj¹c w³ókna chromatyny [9,28,50]. Dane literaturowe wskazuj¹, e histony ³¹cznikowe stanowi¹ unikatow¹ rodzinê wœród histonów z powodu wystêpowania wœród nich najwy szej liczby wariantów sekwencyjnych. Wystêpowanie ich heterogennoœci wydaje siê byæ uwarunkowane ewolucyjnie zarówno wœród krêgowców, jak i roœlin [4,28]. W analizowanych dot¹d organizmach H1 wystêpuje zwykle wiêcej ni jeden ich wariant [28,29]. W organizmach ssaków, w tym cz³owieka, zidentyfikowano 11 podtypów H1 [4,26,64]. Zespó³ badawczy pod kierunkiem D. Doenecke [26] wœród przedstawicieli H1 cz³owieka wyró nia powszechnie wystêpuj¹ce histony H1.1, H1.2, H1.3, H1.4, H1.5, H1.0 i H1.x oraz grupê homologów, których ekspresja jest specyficzna dla tkanek czy rozwoju organizmu: H1t, H1T2, HILS1 i H1.oo (tab. 1). W innym podziale wariantów H1 u ssaków wyró nia siê 7 histonów somatycznych (H1 s ), tj. H1.1 H1.5, H1.0 i H1.x, trzy warianty spermatogeniczne H1t, H1T2 i HILS1 oraz wariant specyficzny dla oocytów H1.oo [4]. Geny koduj¹ce powszechnie wystêpuj¹ce podtypy H1.1 H1.5, a tak e H1t u cz³owieka s¹ usytuowane na krótkim ramieniu chromosomu 6. (6p ) [2]. Ekspresja genów koduj¹cych subtypy H1.1 H1.5 jest zale na od replikacji; ich transkrypty nie ulegaj¹ poliadenylacji i zawieraj¹ na 3'-koñcu cz¹steczki strukturê szpilki do w³osów [42]. Poziom H1.1 jest niski, a jego ekspresja jest specyficzna dla kilku tkanek, tj. grasicy, j¹der, œledziony, limfocytów i komórek nerwowych [66]. W prawie wszystkich komórkach ssaków podtypy H1.2 i H1.4 nale ¹ do dominuj¹cych w rodzinie H1 [44]. Ekspresja histonu H1.2 mo e przebiegaæ zale nie b¹dÿ niezale nie od replikacji DNA, a jego transkrypt ulega poliadenylacji [10]. Na uwagê zas³uguje,

3 HISTON H1.2 PRZEDSTAWICIEL HISTONÓW CZNIKOWYCH 67 TABELA 1. Podtypy histonu H1 w komórkach/narz¹dach cz³owieka (wg [26] zmodyfikowano) TABLE 1. Histone H1 subtypes in human cells/organs (according to [26] modified] Podtypy histonu H1 Liczba Geny koduj¹ce subtypy Miejsce ekspresji a (synonimy) aminokwasów c (i ich synonimy); loci (komórki/narz¹dy) b H1.1 (H1a) H1.2 (H1c) H1.3 (H1d) H1.4 (H1e) H1.5 (H1b) H1t H1T2 H1oo (H1foo) HILS (Hils1) H1x (H1X, H1.X) H1.0 (H1 ) HIST1HA (H1F1); HIST1HC (H1F2); HIST1HD (H1F3); HIST1HE (H1F4); HIST1HB (H1F5); HIST1H1T (H1FT); H1FNT (HANP1); H1FOO; HILS1; H1FX; H 1FV (H1FO); 6P P P P P P q q q q q13. 1 Powszechne wystêpowanie j.w. j.w. j.w. j.w. Spermatocyty Spermatydy Oocyty Spermatydy Powszechne wystêpowanie Komórki zró nicowane a b H1a-H1e ortologi wariantów histonu H1 u myszy; d³ugoœæ ³añcucha bez inicjuj¹cej reszty c metioniny; H1.1-H1.5 i H1T loci genów w tzw. histone major cluster wraz z genami histonów rdzeniowych e geny koduj¹ce H1.0 i H1.x s¹ umieszczone odpowiednio na chromosomach 22. i 3. [55]. Poziom syntetyzowanych na ich matrycy bia³ek wykazuje zró nicowane wartoœci. Ekspresja genu koduj¹cego H1.0, podobnie jak histonu H5 (ang. replacement H1 subtypes) jest niezale na od replikacji DNA [14]. Transkrypt dla H1.0 ulega poliadenylacji i jest wykorzystywany w ostatecznie zró nicowanych komórkach [68]. Wariant H1.0 wystêpuje w komórkach ssaków i jest najbli szym strukturalnym homologiem wœród przedstawicieli rodziny H1 histonu H5 ptaków oraz zimnokrwistych krêgowców (gady, p³azy, ryby) [35]. Z kolei synteza H1.x, w której uczestniczy poliadenylowany transkrypt, utrzymuje siê na niezmienionym poziomie przez cykl komórkowy czy po indukcji ró nicowania. Immunochemiczna analiza potwierdzi³a jego wewn¹trzj¹derkowe rozmieszczenie, g³ównie w nukleazoopornej chromatynie [57]. Podkreœla siê, e lokalizacja w j¹drze komórkowym nosi cechy pewnej specyficznoœci. Wykorzystuj¹c znakowane za pomoc¹ reporterowego bia³ka GFP (ang. Green Fluorescent Protein) g³ównych subtypów H1 w j¹drach fibroblastów myszy wykazano, e H1.1, H1.2 i H1.3 g³ównie s¹ umiejscowione w euchromatynie, natomiast H1.4 i H1.5 pozostaj¹ zwi¹zane z heterochromatyn¹. H1.2, który stanowi dominuj¹cy wariant wœród histonów ³¹cznikowych jest jednoczeœnie s³abo zwi¹zanym sk³adnikiem nukleosomów. Ta w³aœciwoœæ mo e uwra liwiaæ miejsce jego wi¹zania z DNA na uszkodzenia w postaci podwójnych pêkniêæ DBSs (ang. Double Strand Breaks) [61]. Histony ³¹cznikowe reprezentuj¹ najwolniej ewoluuj¹ce bia³ka i wystêpuj¹ powszechnie w organizmach eukariotycznych. Wœród Prokaryota opisano bia³ka o znacznym do nich podobieñstwie, tzw. histone-like proteins [29] Struktura pierwszorzêdowa Analizy struktury wariantów H1 cz³owieka oraz H5 erytrocytów ptaków, p³azów, gadów i ryb wskazuj¹ na obecnoœæ w ich cz¹steczkach trzech domen, tj. N- i C- koñcowej, odpowiednio opisywanych symbolami NTD i CTD (ang. N-, C-terminal

4 68 A. BOROWIAK, Z. M. KILIAÑSKA tail domain) silnie zasadowych i nieustrukturalizowanych. Otaczaj¹ one trzeci¹ domenê globularn¹ GD (ang. globular domain) o najwy szym stopniu konserwatywnoœci wœród histonów ³¹cznikowych, zbudowanej z oko³o 75 aminokwasów [26,29,35]. Badania krystalograficzne ujawni³y, e w domenie GD wystêpuj¹ 3 a-helisy oraz struktura tzw. uskrzydlonej helisy (ang. winged helix), która stanowi odcinek wi¹zania z DNA [4]. Krótszy N-koñcowy ogon subtypów H1 zawiera oko³o aa, wœród których wystêpuje wysoki odsetek zasadowych aminokwasów, proliny i alaniny. Domena C-koñcowa wariantów H1 jest najbardziej zró nicowana w d³ugoœci ³añcucha ( aa) i zwykle stanowi ponad 50% cz¹steczki. W jej sk³adzie charakterystyczny jest wysoki odsetek lizyny, seryny i proliny [35]. Ten region przyjmuje specyficzn¹ strukturê, kiedy wi¹ e siê z DNA [26,27]. Wydaje siê, e funkcjonaln¹ heterogennoœæ subtypów H1 w komórkach ssaków mo na wi¹zaæ z ró nicami struktury pierwszorzêdowej g³ównie domeny C- koñcowej ich cz¹steczek [61] (por. ryc. 1). Ostatnie doniesienia McBryanta i wsp. [43] podkreœlaj¹, e CTD opisywanej rodziny H1 poœredniczy w interakcjach zarówno z DNA, jak i specyficznymi bia³kami. Ponadto ten odcinek jest zwi¹zany z aktywnoœci¹ apoptotycznej endonukleazy DFF40/CAD (ang. DNA Fragmentation Factor 40/Caspase Activated Deoxyribonuclease) [65] Modyfikacje potranslacyjne histonów ³¹cznikowych Potranslacyjne modyfikacje histonów ³¹cznikowych poznano w znacznie mniejszym stopniu ni histonów rdzeniowych [47,66]. Jak dot¹d najwiêksz¹ uwagê zogni-skowano na ich fosforylacji/defosforylacji, zmapowaniu miejsc tej modyfikacji w cz¹steczkach g³ównych wariantów H1 oraz funkcji zmodyfikowanych bia³ek [21,26,55,56,64,66]. Proces fosforylacji histonów H1 zmienia siê podczas cyklu komórkowego, chocia wci¹ nie ma jasnoœci, jak ta modyfikacja moduluje interakcjê DNA z tymi bia³kami podczas interfazy i mitozy. Pionierskie prace wykorzystuj¹ce jako model komórki CHO (ang. Chinese Hamster Ovary) zasugerowa³y, e w póÿnej fazie G 1 cyklu komórkowego dochodzi do pojedynczej fosforylacji H1, a podczas fazy S i G 2 przy³¹czaj¹ siê trzy reszty fosforanowe na cz¹steczkê H1. Natomiast podczas mitozy na ³añcuch H1 mo e zostaæ enzymatycznie przeniesione 6 reszt fosforanowych [24]. Podkreœlono, e podczas interfazy fosforylacji ulegaj¹ reszty Ser i Thr w C-koñcu, natomiast podczas mitozy w N-koñcu ³añcucha H1. Na tym etapie badañ nie podano preferencji modyfikacji okreœlonego motywu sekwencyjnego przez kinazê/y. Fosforylacjê histonów ³¹cznikowych in vivo, przebiegaj¹c¹ w sposób zale ny od cyklu komórkowego katalizuj¹ cyklino-zale ne kinazy Cdks (ang. Cyclin dependent kinases) tworz¹ce kompleksy z odpowiedni¹ cyklin¹. W komórkach CHO opisano 4 kinazy dokonuj¹ce fosforylacji H1, tj. 1) interfazowo-specyficzn¹ kinazê B (p33 CDC2 /cyklina A), 2) póÿno-interfazow¹ kinazê A (p34 CDC2 /cyklina A), 3) mitotyczn¹ kinazê C (p34 CDC2 /cyklina B) i 4) kinazê M p34 CDC2 /nieznana cyklina) [58]. Wymienione kinazy, poza motywem sekwencyjnym rozpoznawanym przez Cdk (S/T)PXK, (gdzie: S/T Ser/Thr, P Pro, X dowolny aminokwas, K Lys) fosforyluj¹ równie inne miejsce cz¹steczki H1.

5 HISTON H1.2 PRZEDSTAWICIEL HISTONÓW CZNIKOWYCH 69 RYCINA 1. Sekwencje aminokwasowe i udokumentowane miejsca potranslacyjnych modyfikacji g³ównych wariantów H1 cz³owieka. Czarn¹ lini¹ zaznaczono motyw uskrzydlonej helisy jako strukturalnego wyznacznika domeny globularnej, powy ej której znajduje siê domena N-koñcowa, a poni ej domena C-koñcowa. Zmapowane miejsca modyfikacji potranslacyjnych w histonach ³¹cznikowych oznaczono ró nymi kolorami, a ubikwitylowane reszty Lys(K) podkreœlono. * Miejsca acetylacji/metylacji nie s¹ oznaczone precyzyjnie dotyczy to acetylacji Lys168 i metylacji Lys169 b¹dÿ acetylacji i metylacji Lys168 w histonach H1.3 i H1.4 oraz odpowiednio Lys167 i Lys168 w H1.5 (wg [26,29,66]) FIGURE 1. Amino acid sequences and documented posttranslational modification sites in main human H1 histones. The sequence spam representing the winged motif as the structural determinant of globular domain is illustrated with a black line, above which N-terminal domain and below which C-terminal domain is located, respectively. The mapped posttranslational modification sites in are marked with different coloures and ubiquitination sites of Lys(K) are underlined. * Acetylation/methylation sites have not been assigned exactly; either acetylation of Lys168 and methylation of Lys169 or acetylation and methylation of Lys168 in H1.3 and H1.4 and Lys167 and Lys168 in H1.5, respectively (based on [26,29,66])

6 70 A. BOROWIAK, Z. M. KILIAÑSKA Po kilkunastu latach w laboratorium Lindnera [55,56,59] stosuj¹c do frakcjonowania histonów ³¹cznikowych kilka linii ludzkich komórek bia³aczkowych techniki HPLC (ang. High-Performance Liquid Chromatography), HILIC (ang. Hydrophilic Interaction Liquid Chromatography) oraz spektrometriê mas udowodniono, e wœród histonów H1 mo e dojœæ równie do fosforylacji N-koñca cz¹steczki podczas interfazy. Okaza³o siê, e w komórkach CCFR-CEM [56] oraz komórkach HEK293 [59] w przeciwieñstwie do H1.2, H1.3 i H1.4 modyfikowanych podczas interfazy na resztach Ser w motywie sekwencyjnym SPK(A)K w C-koñcu cz¹steczki wariant H1.5 ulega fosforylacji zarówno w N-, jak i C-koñcu ³añcucha. Podczas interfazy fosforylacja H1.5 rozpoczyna siê w³¹czeniem reszty fosforanowej na Ser17, potem modyfikacja obejmuje Ser172 i koñczy siê fosforylacj¹ Ser188. Z kolei podczas póÿnej fazy G 2 i mitozy nastêpuje zwiêkszona fosforylacja H1.5 na resztach Thr137 albo Thr154 w obrêbie motywu TPKK [55]. Modyfikacje reszt Thr przebiegaj¹ g³ównie w profazie, metafazie i ulegaj¹ spadkowi w anafazie, przed rozpoczêciem dekondensacji chromosomów. Wykazano ponadto fosforylacjê Thr10 w N-koñcowej domenie H1.5, w której brak motywu sekwencji rozpoznawanej przez kinazy modyfikuj¹ce histony. Opisana modyfikacja pojawia siê w profazie i wygasa przed dekondensacj¹ chromosomów podczas telofazy [59]. Ró nice przebiegu fosforylacji H1.5 w porównaniu z H1.2, H.1.3 i H1.4 mog¹ prowadziæ do os³abienia wi¹zania N- i C-koñcowych domen tego bia³ka z DNA podczas interfazy, co podkreœla istotê odmiennego zachowania badanych wariantów. Szczególnie wa na wydaje siê mitotyczna fosforylacja w H1.5 reszt Thr137 lub Thr154 z uwagi na dowody, e to C-koñcowy region H1 in vivo moduluj¹ oddzia- ³ywania z chromatyn¹ [43,61]. W tym kontekœcie godne podkreœlenia jest wstêpne doniesienie potwierdzaj¹ce przez badania immunofluorescencyjne, e równie H1.4 ulega mitotycznej fosforylacji na Ser145 [56]. Ujawniono, e fosforylacja H1 jest wa nym wydarzeniem w przebiegu replikacji DNA. Niedawno przedstawiono wyniki doœwiadczeñ wskazuj¹ce, e in vivo miejsca replikuj¹cego DNA i ufosforylowanego H1 pokrywaj¹ siê, a modyfikacja tego histonu jest zale na od kinazy Cdk2 [3]. Stwierdzono, e bia³ko Cdc45 (ang. Cell division cycle 45), czynnik nieodzowny dla inicjacji i elongacji replikacji DNA, rekrutuje Cdk2 do miejsc replikacji. Fosforylacja H1 indukuje dekondensacjê chromatyny, co stwarza warunki u³atwiaj¹ce replikacjê DNA i przesuw wide³ek replikacyjnych. Talasz i wsp. [59] potwierdzili, e miejsce ufosforylowanych wariantów H1.5, a tak e H1.2 wspó³lokalizuj¹ z miejscami replikacji i transkrypcji. Zjawisko fosforylacji na okreœlonym poziomie jest nieodzowne dla przebiegu fazy S interfazy, ale równie odpowiada za stan kondensacji mitotycznej. Pozbawienie histonu H1 zapobiega prawid³owemu u³o eniu i segregacji chromatyd w anafazie [40]. Wysuniêto hipotezê, e usuniêcie histonu H1 bezpoœrednio wp³ywa na architekturê chromosomów przez destabilizacjê w³ókna chromatynowego 30 nm przyczyniaj¹c siê do formowania wyd³u onych interfazowych w³ókien chromatyny, co w konsekwencji prowadzi do d³u szych skondensowanych chromosomów w mitozie [41]. Korelacjê miêdzy fosforylacj¹ chromosomów potwierdzono przez wykorzystanie inhibitora kinaz staurosporyny [60]. W komórkach myszy, blokowanych w mitozie przez nokodazol wprowadzenie

7 HISTON H1.2 PRZEDSTAWICIEL HISTONÓW CZNIKOWYCH 71 staurosporyny prowadzi do szybkiej defosforylacji H1, której towarzyszy dekondensacja chromosomów. Na obecnym etapie badañ mo na stwierdziæ, e fosforylacja przedstawicieli rodziny H1 mo e funkcjonowaæ jako wczesny mechanizm indukuj¹cy remodelowanie chromatyny, umo liwiaj¹ce dostêp czynników aktywuj¹cych geny, replikacjê DNA i jego naprawê. Jedna z najczêœciej cytowanych publikacji dotycz¹ca modyfikacji histonów ³¹cznikowych (dwóch linii komórkowych cz³owieka i oœmiu tkanek myszy) wymienia kilka dodatkowych miejsc fosforylacji g³ównych wariantów H1 (por. ryc. 1) wskazuj¹c na ich potencjaln¹ rolê w regulacji interakcji z DNA [66]. W cytowanej publikacji zasygnalizowano równie inne modyfikacje potranslacyjne g³ównych wariantów H1, tj. acetylacji, metylacji, ubikwitylacji i formylacji [66]. Wnikliwa analiza zmapowanych miejsc tych modyfikacji ujawni³a, e dotycz¹ one w znacznym stopniu aminokwasów domeny globularnej histonów ³¹cznikowych (por. ryc. 1), co sugeruje mo liwoœæ ich wp³ywu na oddzia³ywania tego regionu w wi¹zaniu DNA. Z opublikowanych dot¹d badañ nad istotn¹ dla struktury chromatyny modyfikacj¹ przez metylacjê histonów ³¹cznikowych nale y wspomnieæ, e najwczeœniej doniesiono o metylacji H1.4 [38,62]. Pocz¹tkowo wykazano, e modyfikacjê tê katalizuje metylotransferaza histonowa Ezh2 (sk³adnik kompleksu PRC2 i PRC4; ang. Polycomb Repressive Complex 2.4) metyluj¹c Lys26 wspomnianego wariantu (H1.4K26me2). Okaza³o siê, e ta metylacja, poprzedzona deacetylacj¹ Lys26, umo liwia wi¹zanie siê H1.4 z bia³kiem heterochromatyny HP1 i ogranicza transkrypcjê chromatyny. Ponadto przedstawiono wyniki wskazuj¹ce, e fosforylacja s¹siaduj¹cej Ser27 w H1.4 os³abia wi¹zanie HP1 [13]. W 2010 roku doniesiono, e spoœród kilkunastu metylotransferaz enzymy G9a i Glp1 dokonuj¹ metylacji zarówno in vivo, jak i in vitro g³ównie C-koñcowych ogonów histonów ³¹cznikowych [64]. G³ównymi substratami G9a/Glp1 obok H1.2 s¹ H1.3, H1.5 i H1.0. W cytowanym doniesieniu wykazano, e obydwa enzymy wykazuj¹ specyficznoœæ wariantow¹, co udokumentowano g³ównie w odniesieniu do H1.2 i H1.4, w których zmapowano miejsca metylacji. W histonie H1.2 modyfikacji tej ulega Lys187, natomiast w przypadku H1.4 potwierdzono metylacjê Lys26. Na podkreœlenie zas³uguje obserwacja, e zmetylowany wariant H1.4 rekrutuje cz¹steczki bia³ka HP1, natomiast zmodyfikowany H1.2 nie wykazuje takiej zdolnoœci. Chocia na aktualnym etapie badañ trudno interpretowaæ znaczenie przedstawionych wyników (poza zmian¹ struktury chromatyny), to zapewne ugruntowuj¹ one pogl¹d o odrêbnoœci funkcjonalnej wariantów H1. Przyjmuje siê, e histony ³¹cznikowe odpowiadaj¹ za przestrzenne u³o enie nukleosomów i u³atwiaj¹ osi¹ganie przez chromatynê struktury wy szego rzêdu, która cechuje opornoœæ na dzia³anie nukleaz [33]. Warianty histonu H1 blokuj¹ dostêp czynnikom transkrypcyjnym, polimerazie RNA II do DNA. Podkreœla siê, e mog¹ uczestniczyæ w regulacji aktywnoœci genów i ró nych procesach komórkowych, takich jak: proliferacja, starzenie czy apoptoza [8,17,26,36,46,54].

8 72 A. BOROWIAK, Z. M. KILIAÑSKA 2. ROLA WARIANTÓW HISTONU H1 W CYKLU KOMÓRKOWYM I REGULACJI EKSPRESJI GENÓW Poziom i sk³ad histonów ³¹cznikowych zmienia siê podczas rozwoju embrionalnego i ró nicowania komórek [30]. Wzrost poziomu ekspresji genów koduj¹cych warianty histonu H1 negatywnie reguluje aktywnoœæ chromatyny [54]. Wyniki doœwiadczeñ sugeruj¹, e poszczególne podtypy H1 mog¹ pe³niæ ró ne funkcje w regulacji ekspresji genów i wzroœcie komórek [1,4,8]. Znaczny spadek ekspresji podtypów histonu H1 mo e drastycznie wp³ywaæ na prze ycie niektórych organizmów. Przypuszcza siê tak e, e wyciszenie ekspresji jednego z podtypów mo e byæ kompensowane przez zmiany ekspresji pozosta³ych [15,17,39]. Opublikowane blisko dekadê temu wyniki badañ zespo³u Skoultchiego [15,16] wskazywa³y, e pozbawienie myszy jednego b¹dÿ dwóch wariantów H1 nie powoduje wiêkszych zmian fenotypowych, dziêki zjawisku kompensacji przez inne podtypy tego histonu. Natomiast usuniêcie trzech g³ównych wariantów H1, tj. H1c, H1d i H1e, skutkuje spadkiem ok. 50% puli H1, powoduj¹c efekt letalny (œmieræ 10-dniowych zarodków myszy). Ponadto, zaobserwowano zmiany w modyfikacjach histonów rdzeniowych. Brak H1 zmienia dramatycznie strukturê chromatyny, w tym lokalne zmniejszenie jej upakowania, a tak e ograniczenie niektórych modyfikacji histonów rdzeniowych, np. 4-krotny spadek acetylacji Lys 12 w histonie H4 i 2-krotne ograniczenie trimetylacji Lys 27 w histonie H3. Pomimo zmian w komórkach pozbawionych opisywanych wariantów H1, dziêki zjawisku kompensacji tylko niewielka liczba genów zmienia swoj¹ ekspresjê. Odbiciem tych zmian i zaburzeñ regulacji genów jest metylacja DNA, dziêki której specyficzne regiony CpG ulegaj¹ tej modyfikacji [17]. Wykazano równie, e H1.2 specyficznie zmienia organizacjê chromatyny i u³o enie nukleosomów (ang. spacing) [9,26]. W mysich macierzystych komórkach embrionalnych pozbawionych H1.2 zmniejsza siê upakowanie chromatyny, w porównaniu z innymi podtypami histonu ³¹cznikowego. Spadek ekspresji H1.2 mo e byæ czêœciowo rekompensowany przez zmniejszenie upakowania nukleosomów wyra one wartoœci¹ NRL (ang. Nucleosome Repeat Length) z ok. 185 do 174 pnt. Uzupe³nienie brakuj¹cego wariantu H1.2 przez jego rekombinant umo liwia powrót do kontrolnego stanu upakowania nukleosomów [54,67]. Wyciszenie ekspresji genu przez shrna (ang. short hairpin RNA), z wykluczeniem kolejnych wariantów H1 w ludzkich komórkach raka piersi linii T47D, pozwoli³o stwierdziæ, e ograniczenie ekspresji pojedynczych podtypów H1 nie wp³ywa istotnie na poziom pozosta³ych. Kolejne doœwiadczenia ujawni³y, e podczas wyciszania i ograniczania skutków kompensacji poszczególnych wariantów H1, g³ównie H1.2 i H1.4, zmianom ekspresji ulega³y ró ne geny [54]. Interesuj¹cy wydaje siê fakt, e spadek poziomu histonu H1.2 przyczynia³ siê do zatrzymania ludzkich komórek nowotworowych raka piersi linii T47D (komórki pozbawione ekspresji p53), traktowanych doksocyklin¹, w fazie G 1 cyklu komórkowego. Natomiast w przypadku komórek raka piersi linii MCF7 (komórki z ekspresj¹ p53) nie wyst¹pi³o zatrzymanie komórek w fazie G 1, ale sta³y siê one bardziej wra liwe na apoptozê. Ponadto wyka-

9 HISTON H1.2 PRZEDSTAWICIEL HISTONÓW CZNIKOWYCH 73 zano, e brak H1.2 powoduje zmiany w ekspresji ok. 70 genów, zaanga owanych w przebieg i regulacjê cyklu komórkowego, replikacjê oraz regulacjê struktury chromatyny, m.in. spadek ekspresji genów koduj¹cych Cdc2 (ang. Cell division cycle 2), Cdk2, PCNA (ang. Proliferation Cell Nuclear Antigen) czy bia³ek MCM (ang. Minichromosome Maintenance), których nie obserwowano w komórkach prawid- ³owych [54]. Przypuszcza siê, e aktywnoœæ poszczególnych wariantów H1 zale y od ich poziomu oraz od typu analizowanych komórek/tkanek. Odnotowano na przyk³ad, e w komórkach raka szyjki macicy HeLa, histon H1.2 stanowi ok. 50% z wszystkich podtypów H1, równie w komórkach HEK293T (ang. Human Embryonic Kidney) wystêpuje on w du ym stê eniu. Mo na przypuszczaæ, e spadek zawartoœci tego bia³ka mo e znacz¹co wp³ywaæ na przebieg cyklu komórkowego czy regulacjê genów w opisywanych komórkach. Doniesiono, e podtyp H1.2 wchodzi w sk³ad kompleksu hamuj¹cego p53-zale n¹ transkrypcjê w komórkach HeLa [32]. Warianty H1 wymagaj¹ do swojej aktywnoœci interakcji z innymi bia³kami wi¹ ¹cymi DNA lub z kofaktorami, tak jak opisano w przypadku Msx1 (ang. Msh homeo box homolog 1), Baf (ang. Barrier to autointegration factor 1), SirT1 (ang. Silent information regulator (Sir2)-like family deacetylase), HP1 (ang. Heterochromatin Protein-1) czy DFF40/CAD. Wykazano, e H1.2 wchodzi w sk³ad kompleksu hamuj¹cego zale n¹ od p53 acetylacjê chromatyny. Czynniki PURa (ang. Purinerich single-stranded DNA protein a) i YB1 (ang. Y-box Binding protein) koordynuj¹ aktywnoœæ H1.2 jako represora i mog¹ wi¹zaæ siê zarówno do tego histonu, jak i do p53. Ponadto zaobserwowano, e polimeraza poli(adp-rybozy)1 PARP1 (ang. Polymerase poly (ADP-ribose)1) mo e oddzia³ywaæ z H1.2 i z p53, przez co u³atwia interakcjê pomiêdzy tymi cz¹steczkami [32]. Powszechnie wiadomo, e histony ³¹cznikowe funkcjonuj¹ jako represory transkrypcji, ale przypuszcza siê, e poszczególne podtypy mog¹ dzia³aæ odmiennie i tylko na wybrane geny. Badania in vitro przeprowadzone na modelu mysich komórek raka piersi wskazuj¹, e nadekspresja wariantów H1.0 i H1.2 wp³ywa na wzrost guza nowotworowego indukowanego zarówno hormonalnie, jak i wywo³anego wirusem MMTV 9 (ang. Mouse Mammary Tumor Virus 9) [23]. Wœród obserwowanych zmian wydaje siê, e w przebudowie (ang. remodeling) regionu promotorowego MMTV w odpowiedzi na progesteron uczestniczy H1. Zdarzeniem inicjuj¹cym wi¹zanie receptora progesteronu (PR) do sekwencji HREs (ang. Hormone Response Elements) jest fosforylacja H1. Dziêki niej dochodzi do rekrutacji kompleksu Nurf (ang. Nucleosome remodeling factor) do regionu promotorowego, co umo liwia przebudowê chromatyny i struktury rdzenia nukleosomu. Te zmiany czyni¹ DNA bardziej dostêpnym dla czynnika NF-1 (ang. Nuclear Factor-1) i innych regulatorów PR. W kolejnym etapie, H1 opuszcza promotor, co inicjuje transkrypcjê. Nieufosforylowana forma tego histonu, w przeciwieñstwie do ufosforylowanej, hamuje g³ówne bia³ka kompleksu przebudowuj¹cego chromatynê [37]. D³ugotrwa³e i rozleg³e uszkodzenia DNA mog¹ w konsekwencji prowadziæ do zmian nowotworowych. Przed takimi zmianami komórka broni siê wykorzystuj¹c ró ne mechanizmy naprawy (np. udzia³ polipeptydu p53), które utrzymuj¹ stabilnoœæ genów. Jednak e organizmy wy sze cechuje nadwy ka w liczbie powstaj¹cych

10 74 A. BOROWIAK, Z. M. KILIAÑSKA komórek, st¹d alternatywnym i pewniejszym sposobem jest eliminacja komórek z uszkodzonym DNA na szlaku apoptozy. W tym kontekœcie na uwagê zas³uguj¹ doniesienia o roli wariantu H1.2 w apoptozie, wywo³anej uszkodzeniami DNA [36]. Dotychczasowe dane wskazuj¹, e histon H1.2 uczestniczy w przebiegu apoptozy, g³ównie na szlaku mitochondrialnym. 3. SZLAK MITOCHONDRIALNY APOPTOZY Komórki apoptotyczne wykazuj¹ charakterystyczne zmiany morfologiczne i biochemiczne, do których zalicza siê m.in. obkurczanie komórek, degradacjê DNA i kondensacjê chromatyny, spadek potencja³u b³on mitochondriów i wyp³yw bia³ek z przestrzeni mitochondrialnej. W przebiegu wewnêtrznego/mitochondrialnego szlaku apoptozy dochodzi do aktywacji kaspaz i kalpain, indukowanych np. zmian¹ poziomu jonów wapnia, stresem, uszkodzeniami DNA, zmianami poziomu Ca 2+, RFT czy niektórymi lekami [31]. Aktywacja kaspaz w apoptozie zachodzi kaskadowo, czyli kolejne prokaspazy s¹ indukowane przez aktywne ju proteazy. Pierwsze w mechanizmie kaskady funkcjonuj¹ kaspazy inicjatorowe: -2, -8, -9, -10, a nastêpnie kaspazy wykonawcze: -3, -6 i -7, których szlaki przecinaj¹ siê, a nawet ³¹cz¹ ze szlakami sygnalizacyjnymi z udzia³em kalpain. W odpowiedzi na sygna³ œmierci proapoptotyczne bia³ka rodziny Bcl-2 (B-cell leukemia/lymphoma-2), które mog¹ stanowiæ sk³adniki b³on mitochondrialnych, np. Bak (ang. Bcl-2 antagonist/killer) b¹dÿ rekrutowane z cytosolu, np. Bax (ang. Bcl-2 associated X protein), Bim (ang. Bcl-2 interacting mediator of cell death), Bid (ang. BH3 interacting domain death agonist) czy Bad (ang. Bcl-2 antagonist of cell death), aktywuj¹ mitochondria. Przeorganizowanie struktury mitochondriów powoduje zmiany przepuszczalnoœci ich zewnêtrznych b³on, umo liwiaj¹c wyp³yw czynników apoptotycznych, np. cytochromu c, AIF (ang. Apoptosis inducing factor) czy endonukleazy G do cytoplazmy. Obecnoœæ inhibitorów apoptozy bia³ek Bcl-2 i Bcl- XL (ang. Bcl-x protein long isoform) zapobiega tym zdarzeniom [6,11]. Przemieszczenie czynników apoptogennych z mitochondriów do cytosolu powoduje aktywacjê prokaspazy-9, która wraz z cytochromem c i bia³kiem adaptorowym Apaf-1 (ang. Apoptotic protease activating factor-1) formuj¹ apoptosom. Ostatnim etapem jest aktywacja proteaz wykonawczych prokaspaz-3 i -7 [31]. Cz³onkowie rodziny Bcl-2 reprezentuj¹ g³ówne regulatory wydarzeñ na szlaku mitochondrialnym, cechuje je obecnoœæ od 1 do 4 domen homologii BH (ang. Bcl-2 homology). Przedstawicieli tej rodziny zalicza siê do trzech podrodzin: 1) antyapoptotyczne wielodomenowe bia³ka: np. Bcl-2, Bcl-X L i Mcl-1 (ang. Myeloid cell leukemia-1); 2) proapoptotyczne wielodomenowe cz¹steczki z homologicznymi domenami BH1, BH2 i BH3, takie jak: Bax i Bak; 3) proapoptotyczne bia³ka z pojedyncz¹ domen¹ BH opisywan¹ jako BH3 (tzw. BH3-only), m.in.: Bid, Bim, Puma (ang. p53 upregulated modulator of apoptosis), Bad czy Noxa. W ywych komórkach bia³ka Bak i Bax wystêpuj¹ jako monomery, natomiast po otrzymaniu

11 HISTON H1.2 PRZEDSTAWICIEL HISTONÓW CZNIKOWYCH 75 sygna³u œmierci, dochodzi do zmian konformacyjnych, ich nastêpczej oligomeryzacji i wbudowania do zewnêtrznej b³ony mitochondrialnej. Wykazano, e komórki pozbawione tych dwóch bia³ek proapoptotycznych rodziny Bcl-2 s¹ oporne na zwi¹zki przeciwnowotworowe [33,46,49,52]. 4. H1.2 A APOPTOZA W 2003 roku Konishi i wsp. [36] jako pierwsi opublikowali w czasopiœmie Cell wyniki doœwiadczeñ wskazuj¹ce, e wariant H1.2 uczestniczy w uwalnianiu cytochromu c z mitochondriów kilku tkanek gryzoni oraz linii komórkowych po ekspozycji na promieniowanie X i ró ne czynniki uszkadzaj¹ce DNA. Badania te wykaza³y, e zarówno komórki nowotworowe MCF7, jak i tymocyty szczurze pozbawione opisywanego wariantu H1 cechuje prze ywalnoœæ i opornoœæ na apoptozê indukowan¹ promieniowaniem X wy sza w porównaniu z komórkami zawieraj¹cymi gen koduj¹cy ten wariant H1. Eliminacja H1.2 nie hamuje mo liwych szlaków apoptotycznych, poniewa mo e dochodziæ do aktywacji innych czynników, jak np. Bax czy Bid. Rola tych polipeptydów w œmierci programowanej indukowanej translokacj¹ opisywanego wariantu H1 jest nieznaczna. W mysich komórkach jelita cienkiego, w których nie potwierdzono aktywnoœci bia³ka Bax w wyniku wyp³ywu H1.2 indukowanego promieniowaniem X, odnotowano proteolizê laminy B1 oraz aktywacjê endonukleazy DFF40/CAD i prokaspazy-3. Natomiast komórki pozbawione tego histonu wykazywa³y siln¹ opornoœæ na zastosowany czynnik genotoksyczny. Komórki MCF7 zarówno z funkcjonalnym genem H1.2, jak i pozbawione jego ekspresji traktowane UV, a tak e paklitakselem i czynnikiem TNF-a (ang. Tumor Necrosis Factor-a) wykazywa³y zbli ony stopieñ indukcji apoptozy i uwalniania cytochromu c. Kolejne doniesienia potwierdzi³y wyp³yw H1.2 z j¹dra komórkowego do cytoplazmy po ekspozycji ludzkich komórek nowotworowych SCCTF (ang. Squamous Carcinoma Cell Line) na zwi¹zek genotoksyczny bleomycynê [46]. Okaza³o siê, e w komórkach nowotworowych, w których odnotowano spadek wra liwoœci na czynniki przeciwnowotworowe, wystêpuje niski poziom czynników apoptogennych w mitochondriach oraz zmniejszenie ekspresji podtypu H1.2 [36]. Wykazano, e w immortalizowanych komórkach MEF (ang. Mouse Embryonic Fibroblast) eksponowanych na promieniowanie UV wariant H1.2 mo e funkcjonowaæ jako regulator powstawania apoptosomu i aktywnoœci prokaspazy-3 i -7 [53]. W ekstraktach komórek pozbawionych bia³ka Apaf-1 i kaspazy-9 histon H1.2 nie okazywa³ zdolnoœci aktywacji kaspaz wykonawczych. Sugeruje siê, e wariant H1.2 w cytoplazmie wi¹ e siê do domeny CARD (ang. Caspase Recruitment Domain) prokaspazy-9 i bia³ka Apaf-1 oraz przyczynia siê do wyp³ywu cytochromu c z nastêpczym utworzeniem apoptosomu. Ta aktywnoœæ histonu H1.2 wymaga nak³adu energii pochodz¹cej z hydrolizy ATP [53]. Natomiast w komórkach MEF pozbawionych genu Apaf-1, promieniowanie X indukuje wyp³yw H1 z j¹dra komórkowego,

12 76 A. BOROWIAK, Z. M. KILIAÑSKA w podobnym stopniu, jak w komórkach MEF z funkcjonalnym genem Apaf-1, to wskazuje, e translokacja tego histonu poprzedza aktywacjê kaspaz [36]. Ponadto obserwowano, e wyp³yw H1.2 poprzedza proteolizê markera apoptozy PARP1, co sugeruje, e jego aktywnoœæ zwi¹zana jest z kaspazo-zale nym mechanizmem œmierci programowanej komórek CLL [20]. Zastosowanie w opisanych doœwiadczeniach inhibitorów kaspaz: (Ac-Tyr-Val-Lys(biotynylo)-Asp-formyloketon) i Z-VAD (N-benzyloksykarbonylo-Val-Ala-Asp-fluorometyloketon) sugeruje, e translokacja H1.2 poprzedza aktywacjê kaspaz [20,36,53] Oddzia³ywanie H1.2 z bia³kiem Bak Obecnie uwa a siê, e istotê sposobu funkcjonowania H1.2 stanowi jego oddzia- ³ywanie z proapoptotycznymi bia³kami rodziny Bcl-2 i/lub z zewnêtrzn¹ b³on¹ mitochondrialn¹. Aktywnoœæ H1.2 badano w mitochondriach wyizolowanych z w¹troby szczura oraz tymocytów szczurzych, poddanych promieniowaniu X [36]. Okaza³o siê, e bia³ko Bax, w przeciwieñstwie do Bak, nie jest istotne w sygnalizacji apoptotycznej z udzia³em tego histonu. Zarówno komórki pozbawione Bax, jak i te z funkcjonalnym genem s¹ w takim samym stopniu wra liwe na dzia³anie czynnika genotoksycznego. Natomiast wyniki immunofluorescencji z zastosowaniem przeciwcia³ rozpoznaj¹cych aktywny Bak wskazuj¹, e rekombinowany wariant H1.2 wywo³uje, w sposób zale ny od stê enia, oligomeryzacjê tego bia³ka proapoptotycznego. Ponadto zaobserwowano, e mitochondria wydzielone z mysich komórek z deficytem polipeptydów Bak i Bax pozostawa³y niewra liwe na obecnoœæ H1.2 poni ej stê enia 50 mg/ml. Jednak wy szy poziom tego wariantu H1 w komórkach indukowa³ wyp³yw cytochromu c w sposób niezale ny od oligomeryzacji bia³ka Bak [36]. Stwierdzono tak e, e komórki nowotworowe, które cechuje niska ekspresja proapoptotycznych bia³ek Bak i Bax [33,49,52] oraz brak histonu H1.2 (w cytosolu) s¹ bardziej oporne na zwi¹zki przeciwnowotworowe [18,36,46]. Obserwacje te sugeruj¹, e aktywacja cz¹steczek Bak jest nieodzowna do wyp³ywu cytochromu c. Wydaje siê, e poznanie regionu domeny H1.2 wi¹ ¹cej bia³ko Bak mo e przyczyniæ siê do wyjaœnienia roli tego czynnika w apoptozie p53 a wyp³yw H1.2 Okaza³o siê, e ekspozycja tymocytów myszy z ekspresj¹ p53 lub z czêœciow¹ b¹dÿ ca³kowit¹ delecj¹ tego genu na promieniowanie X, prowadzi do indukcji apoptozy tylko w dwóch pierwszych modelach doœwiadczalnych [36]. W komórkach pozbawionych genu p53 nie wykazano wyp³ywu czynników mitochondrialnych ani aktywacji kaspaz, a tak e nie odnotowano wzrostu poziomu H1.2 w cytosolu. Obserwacje te sugeruj¹, e bia³ko p53 mo e indukowaæ translokacjê histonu ³¹cznikowego tylko w wyniku dzia³ania niektórych czynników genotoksycznych. Zak³ada siê, e H1.2 odgrywa znacz¹c¹ rolê w przekazywaniu sygna³u do mitochondriów w komórkach traktowanych czynnikami generuj¹cymi DBSs. Wydaje siê, e jego translokacji nie wywo³uj¹ TNF-a, staurosporyna, cykloheksymid, paklitaksel czy UV. Analiza komórek MCF7, transfekowanych wektorami z funkcjonalnym H1.2

13 HISTON H1.2 PRZEDSTAWICIEL HISTONÓW CZNIKOWYCH 77 i antysensowymi RNA H1.2, które nastêpnie naœwietlano promieniami X, dowiod³a, e wyp³yw cytochromu c z mitochondriów obserwuje siê tylko w przypadku komórek, w których dochodzi do translokacji H1.2 do cytosolu. Ponadto odnotowano, e ekspresja genów regulowanych przez p53, jak np: p21, Bax, Perp i Puma, nie ró ni siê pomiêdzy opisywanymi komórkami. Na podstawie tych spostrze eñ zasugerowano, e w apoptozie indukowanej promieniowaniem X wyp³yw czynników mitochondrialnych zale y od translokacji H1.2, którego poziom wydaje siê zale eæ od aktywnoœci p53 [36]. Wyniki opublikowanych ostatnio doœwiadczeñ ujawni³y, e zarówno czynniki genotoksyczne (fludarabina, mitoksantron, etopozyd czy promieniowanie X), jak i niegenotoksyczny (deksametazon) mog¹ wywo³ywaæ wyp³yw j¹drowego H1.2 w komórkach przewlek³ej bia³aczki limfocytowej CLL (ang. Chronic Lymphocytic Leukemia). Pierwsze indukuj¹ przemieszczenie opisywanego histonu z j¹dra komórkowego do cytosolu tylko w przypadku funkcjonalnego genu p53. Natomiast deksametazon, zwi¹zek, który nie powoduje uszkodzeñ DNA, mo e równie przyczyniaæ siê do translokacji H1.2, niezale nie od statusu produktu genu supresorowego [20]. Dowiedziono równie, e delecja genu (11q ) koduj¹cego kinazê ATM (ang. Ataxia Telangiectasia Mutated), która fosforyluje m.in. p53 czy histon H2AX (marker DSBs) nie wp³ywa na przemieszczenie histonu H1.2 z j¹dra komórkowego do cytosolu. W wyniku spontanicznej apoptozy w komórkach CLL mo e dochodziæ do niewielkiego wyp³ywu histonu H1.2, który mo e zale eæ od aktywnoœci bia³ka p53 [7,20]. Zaobserwowano, e u chorych na CLL wyp³yw H1.2 koreluje z obecnoœci¹ zaburzeñ genetycznych oraz pozytywn¹ odpowiedzi¹ na zastosowany zwi¹zek przeciwnowotworowy. Ekspozycja komórek CLL (z delecj¹ genu p53) na czynniki genotoksyczne ujawni³a, e wykazuj¹ one ni szy poziom translokacji H1.2, w porównaniu z komórkami o kariotypie prawid³owym czy z delecj¹ ATM. Brak przemieszczania siê tego wariantu z j¹dra komórkowego do cytosolu, pomimo spadku prze ywalnoœci komórek bia³aczkowych i proteolitycznego ciêcia PARP1 po ich traktowaniu deksametazonem, przemawia za uruchamianiem innych szlaków apoptotycznych, np. z udzia³em Bax czy Bid. W opisywanym przypadku 80% stanowi³y komórki CLL z delecj¹ 17p13, st¹d mo na przypuszczaæ, e po nabyciu przez komórki bia³aczkowe opornoœci na zwi¹zki genotoksyczne, to leki niegenotoksyczne mog¹ okazaæ siê wysoce skutecznym induktorem apoptozy. W tym kontekœcie istotne wydaj¹ siê wyniki doœwiadczeñ z u yciem czynników indukuj¹cych apoptozê, niezale nie od statusu bia³ka p53. W tych przypadkach obserwowano wyp³yw tego wariantu H1 w przypadku zarówno komórek z del 17p13, jak i z prawid³owym kariotypem. Okaza³o siê, e komórki CLL z delecj¹ genu ATM oraz z funkcjonalnym genem wykazuj¹ podobny odsetek wyp³ywu histonu H1.2 i zbli ony spadek prze ywalnoœci zarówno po ich ekspozycji na leki genotoksyczne, niegenotoksyczny deksametazon, jak i podczas ich spontanicznej apoptozy. Wydaje siê, e wyp³yw opisywanego wariantu H1 nie zale y od aktywnoœci kinazy ATM, a dane kliniczne potwierdzaj¹, e mimo zale noœci i wspólnego przebiegu œcie ek sygnalizacyjnych z udzia³em bia³ek ATM i p53, u czêœci chorych na CLL wyniki terapii nie s¹ to same [20].

14 78 A. BOROWIAK, Z. M. KILIAÑSKA 4.3. H1.2 a przepuszczalnoœæ b³on mitochondrialnych Apoptogenne w³aœciwoœci H1.2 przypisuje siê m.in. trójwymiarowej strukturze i dodatniemu ³adunkowi charakteryzuj¹cymi to bia³ko [63]. Analizy chemiczne ujawni³y, e poziom fosfatydyloseryny (PS) wzrasta 3-krotnie w zewnêtrznej b³onie komórek nowotworowych w porównaniu z ich prawid³owym odpowiednikiem. Wydaje siê, e mo liwoœæ ograniczenia wzrostu komórek ulegaj¹cych transformacji nowotworowej mo e wynikaæ z adsorpcji zasadowych bia³ek do ujemnie na³adowanych cz¹steczek PS zewnêtrznej warstwy b³ony komórkowej. St¹d mo e dochodziæ do integracji miêdzy zasadowymi przedstawicielami rodziny H1 a b³on¹ mitochondriów. Prawdopodobnie opisywany wariant H1 mo e byæ w³¹czony w mitochondrialny szlak apoptozy, na którym dochodzi do uwalniania cytochromu c z mitochondriów. Wykazano, e komórki bia³aczkowe linii K562, HL60, SKW3, a tak e ludzkie limfocyty poddane elektroporacji w obecnoœci kilku bia³ek zasadowych (cytochrom c, ca³kowity histon H1, metylowana albumina) ulegaj¹ apoptotycznej œmierci potwierdzonej fragmentacj¹ DNA. Wyniki doœwiadczeñ przeprowadzonych na wyizolowanych mitochondriach w¹troby szczura potwierdzi³y, e wyp³yw cytochromu c i innych bia³ek proapoptotycznych z tych organelli przebiega przy ich wysokim stanie energetycznym i zaburzeniu ujemnie na³adowanej, zewnêtrznej b³ony mitochondrialnej. Wydaje siê, e odmienne roz³o enie ³adunków elektrycznych w b³onach komórek umieraj¹cych na szlaku apoptozy mo e byæ spowodowane obecnoœci¹ dodatnio na³adowanych bia³ek, takich jak np. histony ³¹cznikowe H1, które wi¹ ¹ siê z zewnêtrzn¹ b³on¹ mitochondriów i/lub oddzia³uj¹ z cz¹steczkami usytuowanymi w tej b³onie [63]. W komórkach apoptotycznych odnotowano równie zwiêkszony wyp³yw cytochromu c z mitochondriów, które osi¹gaj¹ wy szy stan energetyczny, wynikaj¹cy m.in. ze wzrostu ³adunków ujemnych na powierzchni ich zewnêtrznej b³ony. Okreœlono równie, e w zewnêtrznej b³onie mitochondriów mo e pojawiaæ siê nawet ok. 23% ogólnej mitochondrialnej puli kardiolipiny, która jest g³ównie sk³adnikiem wewnêtrznej b³ony tych struktur i nadaje powierzchni ³adunek ujemny. Przypuszcza siê, e dodatnio na³adowany histon ³¹cznikowy H1 silnie wi¹ e siê z ujemnie na³adowan¹ zewnêtrzn¹ powierzchni¹ mitochondriów, u³atwiaj¹c wyp³yw czynników apoptogennych. Ponadto oddzia³ywanie H1 z ujemn¹ powierzchni¹ tych organelli wydaje siê byæ silniejsze ni cytochromu c, co umo liwia uwalnianie tego bia³ka z mitochondriów do cytosolu. Indukcjê apoptozy zwi¹zan¹ z obecnoœci¹ histonu H1 odnotowano tylko w komórkach bia³aczkowych, limfocyty zdrowych dawców nie ulega³y apoptozie w obecnoœci egzogennego H1 bez indukowania mitochondriów przez impulsy elektryczne. Zak³ada siê, e wzrost asymetrii ³adunków na powierzchni b³on mitochondrialnych prowadzi do ich reorganizacji i mo e indukowaæ apoptozê komórek nowotworowych [63]. Konishi i wsp. [36] wykazali, e opisywany histon nie indukuje charakterystycznych dla apoptozy zmian w megakana³ach MPTP (ang. Mitochondria Permeability Transition Pore), tj. nie powoduje spadku potencja³u b³on mitochondrialnych DY. Doœwiadczenia, w których u yto dwóch inhibitorów formowania kana³ów PT cyklosporyny A i EGTA, dowodz¹, e obecny w cytosolu H1.2 indukuje wyp³yw cytochromu c z mitochondriów niezale nie od megakana³ów i zmian potencja³u b³on mitochondrialnych.

15 HISTON H1.2 PRZEDSTAWICIEL HISTONÓW CZNIKOWYCH 79 Jak dot¹d zaproponowano kilka hipotez dotycz¹cych mechanizmów indukcji zmian w przepuszczalnoœci zewnêtrznej b³ony mitochondriów. Utrata integralnoœci b³on mitochondrialnych mo e byæ wynikiem przemieszczenia wbudowanych bia³ek i zaburzeniem ich potencja³u. W wyniku tych zmian dochodzi do powstawania porów i kana³ów, dziêki którym mo liwy jest wyp³yw ma³ocz¹steczkowych polipeptydów, w tym cytochromu c z przestrzeni miêdzyb³onowej mitochondriów do cytosolu [11, 31]. Regiony odcinków a-helikalnych H1.2 s¹ silnie zasadowe, dlatego uwa a siê, e mog¹ oddzia- ³ywaæ z ujemnie na³adowanymi fosfolipidami i powodowaæ zmiany w rozmiesz-czeniu ³adunku na powierzchni b³on, indukuj¹c apoptozê. Przyjmuje siê, e wyp³yw cytochromu c jest mo liwy dziêki interakcji miêdzy histonem H1.2 i bia³kiem Bak. Oddzia³ywanie tych polipeptydów mo e byæ bezpoœrednie i/lub poœrednie, poniewa histon ten mo e wp³ywaæ na rozmieszczenie lipidów w b³onach mitochondriów i w ten sposób poœrednio aktywuje proapoptotyczne bia³ko Bak [36,46,63] Oddzia³ywanie H1.2 z endonukleaz¹ DFF40/CAD Inna hipoteza zak³ada, e podczas apoptozy histon H1 oddzia³uje z endonukleaz¹ DFF40/CAD, co u³atwia wi¹zanie tego enzymu do DNA i skutkuje jego aktywacj¹ [45, 65]. Dowiedziono, e niektóre podtypy histonu ³¹cznikowego wraz z bia³kami niehistonowymi HMGB1/2 (ang. High Mobility Group Box1/2) rekrutuj¹ DFF40 do ³¹cznikowego DNA i wzmagaj¹ aktywnoœæ tej endonukleazy. Z opublikowanych doniesieñ wynika, e H1 jest niezbêdny do aktywacji DFF40/CAD w komórkach ostrej bia³aczki promielocytowej linii NB4 podczas ich apoptozy indukowanej trichostatyn¹ A [45]. Analiza piêciu somatycznych podtypów histonów ³¹cznikowych wykaza³a, e cechuje je ró ne powinowactwo do hetero-, jak i euchromatyny. Okaza³o siê, e cz¹steczki endonukleazy oddzia³uj¹ z analizowanymi podtypami H1 w ywych komórkach, natomiast podczas apoptozy preferuj¹ tylko niektóre z nich. Enzym DFF40/ CAD w kompleksie z jego regulatorem/inhibitorem, tj. DFF40-DFF45 wystêpuj¹ w j¹drze komórkowym zarówno w komórkach yj¹cych, jak i apoptotycznych. Uznaje siê, e dopiero po uzyskaniu sygna³u do apoptozy dochodzi do proteolitycznego odciêcia DFF45 z opisywanego heterodimeru przez kaspazê-3. Za oddzia³ywanie miêdzy histonami ³¹cznikowymi a DFF40/CAD odpowiada ich C-koñcowa domena [45,61,65]. Aktualnie akceptuje siê, e przemieszczenie H1.2 z j¹dra komórkowego do mitochondriów ma g³êboki sens biologiczny, gdy organelle te odgrywaj¹ kluczow¹ rolê w sygnalizacji apoptotycznej komórek nowotworowych traktowanych lekami zarówno genotoksycznymi, jak i niegenotoksycznymi [20]. 5. WYP YW H1.2 Z J DRA KOMÓRKOWEGO DO CYTOSOLU Powszechnie wiadomo, e podtyp H1.2 w komórkach yj¹cych wystêpuje na terenie j¹dra komórkowego, z wyj¹tkiem mitozy, podczas której niewielk¹ iloœæ tego bia³ka wykrywa siê w cytoplazmie. Jak dot¹d mechanizm translokacji tego wariantu H1 z j¹dra komórkowego do cytosolu jest s³abo poznany.

16 80 A. BOROWIAK, Z. M. KILIAÑSKA Ostatnio Green i wsp. [22] opisali ró nice w translokacji poszczególnych podtypów H1 podczas mitozy fibroblastów cz³owieka. Podczas cyklu komórkowego wœród badanych histonów ³¹cznikowych z najwy sz¹ efektywnoœci¹ przemieszczeniu miêdzy j¹drem komórkowym a cytosolem ulega H1.2. Ekspresjê tego wariantu H1 potwierdzono w j¹drze komórkowym podczas profazy, a nastêpnie w metafazie i wczesnej anafazie obserwowano ca³kowity jego wyp³yw do cytoplazmy. Z kolei w póÿnej anafazie obecnoœæ H1.2 odnotowano w obu przedzia³ach komórkowych, natomiast w telofazie wy³¹cznie w j¹drze komórkowym [22]. Ró nice miêdzy poszczególnymi podtypami H1 dotycz¹ tak e powinowactwa do chromatynowego DNA [19,48]. Wykorzystuj¹c jako model fibroblasty cz³owieka wykazano, e powinowactwo H1.2 do chromatyny spada podczas mitozy, czemu towarzyszy pojawienie siê ufosforylowanej formy H1.2 w cytoplazmie. Fosforylacjê H1.2 katalizuje kinaza Cdk2 i przypuszcza siê, e ta modyfikacja poprzedza jego dysocjacjê od DNA [5,12,25]. Podczas fazy G 1 fosforylacja opisywanego H1 jest bardzo niska; najwy szy jej poziom wystêpuje w czasie mitozy, co wi¹ e siê z kondensacj¹ chromatyny. Uwa a siê, e wyp³yw histonu H1.2 podczas mitozy u³atwia zmianê struktury chromatyny b¹dÿ represjê transkrypcji poprzez umo liwienie dostêpu do DNA czynnikom kondensacji lub inhibitorom transkrypcji [22,51,59]. Jednak wyniki badañ sugeruj¹, e translokacja H1.2 nie jest wymagana do kondensacji chromatyny. Wyizolowany H1 z komórek bêd¹cych w fazie mitozy wykazuje s³ab¹ aktywnoœæ apoptotyczn¹. Ponadto wyp³yw tego bia³ka z j¹dra komórkowego do cytosolu podczas fazy G 2 i mitozy nie powoduje uszkodzeñ mitochondriów, dlatego zak³ada siê, e poziom H1 nie jest wystarczaj¹cy b¹dÿ ufosforylowana forma tego histonu traci aktywnoœæ proapoptotyczn¹ [36]. W oddzia³ywaniu H1.2 na szlaku mitochondrialnym apoptozy mo e okazaæ siê wa na obserwacja, e histon ten jako jedyny wœród wariantów H1 nie zawiera w C-koñcowej domenie sekwencji KXXXPP [36,61]. Obecnoœæ w cytosolu wariantu H1.2 podczas apoptozy mo na t³umaczyæ translokacj¹ b¹dÿ wzrostem jego ekspresji i/lub zak³óceniem jego transportu. Przeprowadzono doœwiadczenia maj¹ce na celu zahamowanie j¹drowego eksportu przez zastosowanie leptomycyny B. W obecnoœci tego zwi¹zku w komórkach MCF7 z funkcjonalnym genem p53 nie odnotowano wzrostu poziomu H1 w cytosolu, po ekspozycji komórek na promieniowanie X. Okaza³o siê, e leptomycyna B skutecznie hamuje apoptozê opisywanych komórek, indukowan¹ czynnikiem wywo³uj¹cym DSBs [36]. Dodatkowo wprowadzenie rekombinowanego H1.2 do cytosolu komórek MEFs, potwierdzi³o, e egzogenny wariant histonu H1 w warunkach prawid³owych jest sprawnie transportowany do j¹dra komórkowego. Ekspozycja badanych komórek na czynnik genotoksyczny spowodowa³a ponowne przemieszczenie pewnej puli tego bia³ka. Przedstawione wyniki sugeruj¹, e obecnoœæ H1.2 w cytosolu komórek apoptotycznych nie jest zwi¹zana z wzrostem jego syntezy a z wynikiem translokacji indukowanej przez czynniki genotoksyczne. Dowiedziono równie, e w wyniku promieniowania X ogólna pula histonów H1 podczas apoptozy mysich tymocytów pozostaje sta³a [36]. Przypuszcza siê, e uszkodzenia DNA, przyczyniaj¹ siê do uwolnienia H1.2 z chromatyny, prawdopodobnie w wyniku przemodelowania struktury DNA lub uszkodzeñ wywo³uj¹cych zmiany innych sk³adników kompleksu chromatynowego.

17 HISTON H1.2 PRZEDSTAWICIEL HISTONÓW CZNIKOWYCH 81 Zmiana lokalizacji komórkowej opisywanego podtypu H1 jest procesem aktywnym i mo e byæ zale na od aktywnoœci bia³ka p53. Wykazano, e bia³ko j¹drowe p53 ulega przemieszczeniu do mitochondriów podczas apoptozy, dlatego uwa a siê, e ten produkt genu supresorowego mo e odgrywaæ bezpoœredni¹ rolê w regulacji wyp³ywu H1.2 z j¹dra komórkowego w wyniku uszkodzeñ DNA. 6. PODSUMOWANIE Dotychczas nie wyjaœniono mechanizmu translokacji histonu H1.2 z j¹dra komórkowego do cytosolu i przebiegu apoptozy z jego udzia³em w komórkach organizmów wielokomórkowych. Uwa a siê, e H1.2 promuje aktywacjê proapoptotycznego bia³ka Bak, indukuj¹c wyp³yw niektórych czynników mitochondrialnych, np. cytochromu c. Wyniki doœwiadczeñ wskazuj¹, e realizacja apoptotycznych szlaków sygnalizacyjnych mo e przebiegaæ ró nymi œcie kami, a nawet ³¹czyæ siê lub przecinaæ na pewnych etapach. Indukcja apoptozy z wyp³ywem z j¹der komórek tego podtypu histonu H1 do cytosolu zachodzi g³ównie w komórkach nowotworowych, co potwierdza równie spadek ich prze ycia wskutek egzogennego wprowadzenia H1.2. Przedstawione dot¹d wyniki badañ wskazuj¹, e uwolniony z j¹dra komórkowego do cytosolu histon H1.2 w komórkach nowotworowych mo e stanowiæ istotny czynnik dla przebiegu apoptozy (m.in. wyp³yw cytochromu c) w wyniku dzia³ania ró nych bodÿców, a nie tylko genotoksycznych, jak s¹dzono pierwotnie. Mechanizm aktywnoœci H1.2 jako apoptotycznego efektora jest wyciszony w przypadkach komórek z wysokim odsetkiem delecji 17p13. Obserwacje te mog¹ choæby czêœciowo wyjaœniaæ mechanizm lekoopornoœci komórek nowotworowych na apoptozê. Kontynuacja badañ nad w³aœciwoœciami i rol¹ H1.2 mo e w przysz³oœci usprawniæ projektowanie nowych strategii leczenia nowotworów, a histon ten mo e okazaæ siê wa nym czynnikiem wykorzystywanym w ograniczaniu lekoopornoœci. Przyjmuje siê, e doœwiadczenia in vitro nie dostarczaj¹ pe³nego obrazu szlaków sygnalizacyjnych zachodz¹cych w komórkach ywych organizmów, ale jednak stanowi¹ podstawê do badañ in vivo. Podsumowuj¹c, mo na stwierdziæ, e wiele dobrze poznanych bia³ek powszechnie wystêpuj¹cych w komórkach, takich jak opisywany wariant H1.2, odgrywa w warunkach stresu wa n¹ rolê w monitorowaniu i przekazywaniu sygna³u o uszkodzeniach oraz wykazuje nieznane jeszcze funkcje m.in. zdolnoœæ do regulacji procesów prowadz¹cych do prze ycia b¹dÿ œmierci komórek, wspó³dzia³aj¹c z takimi wa nymi czynnikami, jak produkt genu supresorowego bia³ko p53. PIŒMIENNICTWO [1] ALAMI R, FAN Y, PACK S, SONBUCHNER TM, BEESE A, LIN Q, GREALLY JM, SKOULTCHI AI, BOUHASSIRA EE. Mammalian linker-histone subtypes differentially affect gene expression in vivo. Proc Natl Acad Sci USA 2003; 100:

18 82 A. BOROWIAK, Z. M. KILIAÑSKA [2] ALBIG W, MEERGANS T, DOENECKE D. Characterization of the H1.5 gene completes the set of human H1 subtype genes. Gene 1997; 184: [3] ALEXANDROW MG, HAMLIN JL. Chromatin decondensation in S-phase involves recruitment of Cdk2 by Cdc45 and histone H1 phosphorylation. J Cell Biol 2005; 168: [4] AUSIO J. Histone variants The structure behind the function. Brief Funct Genomic Proteomic 2006; 5: [5] BAATOUT S, DERRADJI H. About histone H1 phosphorylation during mitosis. Cell Biochem Funct 2006; 24: [6] BEDNAREK J, KILIAÑSKA ZM. Bia³ka przestrzeni miêdzyb³onowej mitochondriów uczestnicz¹ce w procesie apoptozy. Post Biochem 2005; 51: [7] BELLOSILLO B. Spontaneous and drug-induced apoptosis is mediated by conformational changes of Bax and Bak in B-cell chronic lymphocytic leukemia. Blood 2002; 100: [8] BHAN S, MAY W, WARREN SL, SITTMAN DB. Global gene expression analysis reveals specific and redundant roles for H1 variants, H1c and H1(0), in gene expression regulation. Gene 2008; 414: [9] BUSTIN M, CATEZ F, LIM JH. The dynamics of histone H1 function in chromatin. Mol Cell 2005; 17: [10] CHENG G, NANDI A, CLERK S, SKOULTCHI AI. Different 3'-end processing procedures two independently regulated mrnas from a single H1 histone gene. Proc Nat Acad Sci USA 1989; 86: [11] CHIPUC JE, GREEN DR. How do BCL-2 proteins induce mitochondrial outer membrane permeabilization? Trends Cell Biol 2008; 18: [12] CONTRERAS A, HALE TK, STENOIEN DL, ROSEN JM, MANCINI MA, HERRERA RE. The dynamic mobility of histone H1 is regulated by cyclin/cdk phosphorylation. Mol Cell Biol 2003; 23: [13] DAUJAT S, ZEISSLER U, WALDMANN T, HAPPEL N, SCHNEIDER R. HP1 binds specifically to Lys26-methylated histone H1.4, whereas simultaneous Ser27 phosphorylation blocks HP1 binding. J Biol Chem 2005; 280: [14] DOENECKE D, ALBIG W, BOUTERFA H, DRABENT B. Organization and expression of H1 histone genes. J Cell Biochem 1994; 54: [15] FAN Y, SIROTKIN A, RUSSELL RG, AYALA J, SKOULTCHI AI. Individual somatic H1 subtypes are dispensable for mouse development even in mice lacking the H1(0) replacement subtype. Mol Cell Biol 2001; 21: [16] FAN Y, NIKITINA T, MORIN-KENSICKI EM, ZHAO J, MAGNUSON TR, WOODCOCK CL, SKO- ULTCHI AI. H1 linker histones are essential for mouse development and affect nucleosome spacing in vivo. Mol Cell Biol 2003; 23: [17] FAN Y, NIKITINA T, ZHAO J, FLEURY TJ, BHATTACHARYYA R, BOUHASSIRA EE, STEIN A, WOODCOCK CL, SKOULTCHI AI. Histone H1 depletion in mammals alters global chromatin structure but causes specific changes in gene regulation. Cell 2005; 123: [18] FUNAYAMA R, SAITO M, TANOBE H, ISHIKAWA F. Loss of linker histone H1 in cellular senescence. J Cell Biol 2006; 175: [19] GARCIA BA, BUSBY SA, BARBER CM, SHABANOWITZ J, ALLIS CD, HUNT DF. Characterization of phosphorylation sites on histone H1 isoforms by tandem mass spectrometry. J Proteome Res 2004; 3: [20] GINÉ E, CRESPO M, MUNTA ÒOLA A, CALPE E, BAPTISTA MJ, VILLAMOR N, MONTSERRAT E, BOSCH F. Induction of histone H1.2 cytosolic release in chronic lymphocytic leukemia cells after genotoxic and non-genotoxic treatment. Haematologica 2008; 93: [21] GRÉEN A, SARG B, KOUTZAMANI E, GENHEDEN U, LINDNER HH, RUNDQUIST I. Histone H1 dephosphorylation is not a general feature in early apoptosis. Biochemistry 2008; 47: [22] GRÉEN A, LÖNN A, PETERSON KH, OLLINGER K, RUNDQUIST I. Translocation of histone H1 subtypes between chromatin and cytoplasm during mitosis in normal human fibroblasts. Cytometry A 2010; 77: [23] GUNJAN A, BROWN DT. Overproduction of histone H1 variants in vivo increases basal and induced activity of the mouse mammary tumor virus promoter. Nucleic Acids Res 1999; 27: [24] GURLEY LR, VALDEZ JG, BUCHANAN JS. Characterization of the mitotic specific phosphorylation site of histone H1. J Biol Chem 1995; 270: [25] HALE TK, CONTRERAS A, MORRISON AJ, HERRERA RE. Phosphorylation of the linker histone H1 by CDK regulates its binding to HP1alpha. Mol Cell 2006; 22: [26] HAPPEL N, DOENECKE D. Histone H1 and its isoforms: contribution to chromatin structure and function. Gene 2009; 431: 1 12.

19 HISTON H1.2 PRZEDSTAWICIEL HISTONÓW CZNIKOWYCH 83 [27] HENDZEL MJ, LEVER MA, CRAWFORD E, TH'NG JPH. The C-terminal domain ist he primary determinant of histone H1 binding to chromatin in vivo. J Biol Chem 2004; 279: [28] JERZMANOWSKI A. Histony typu H1 u roœlin nieoczekiwane funkcje uniwersalnych elementów systemu epigenetycznego. Post Biol Kom 2009; 36, supl. 25: [29] KASINSKI HE, LEWIS JD, DACKS JB, AUSIO J. Origin of H1 linker histones. FASEB J 2001; 15: [30] KHOCHBIN S. Histone H1 diversity: bridging regulatory signals to linker histone function. Gene 2001; 271: [31] KILIAÑSKA ZM. Apoptoza organizmów zwierzêcych. W: K³yszejko-Stefanowicz L. [red.] Cytobiochemia. Wydawnictwo Naukowe PWN Warszawa 2002: , [32] KIM K, CHOI J, HEO K, KIM H, LEVENS D, KOHNO K, JOHNSON EM, BROCK HW, AN W. Isolation and characterization of a novel H1.2 complex that acts as a repressor of p53-mediated transcription. J Biol Chem 2008; 283: [33] KIM R, EMI M, TANABE K. Role of mitochondria as the gardens of cell death. Cancer Chemother Pharmacol 2006; 57: [34] K YSZEJKO-STEFANOWICZ L. Chromatyna jej struktura oraz DNA. W: Cytobiochemia. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002a: [35] K YSZEJKO-STEFANOWICZ L. Chromatyna jej komponent bia³kowy. W: Cytobiochemia. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002b: [36] KONISHI A, SHIMIZU S, HIROTA J, TAKAO T, FAN Y, MATSUOKA Y, ZHANG L, YONEDA Y, FUJII Y, SKOULTCHI AI, TSUJIMOTO Y. Involvement of histone H1.2 in apoptosis induced by DNA doublestrand breaks. Cell 2003; 114: [37] KOOP R, DICROCE L, BEATO M. Histone H1 enhances synergistic activation of the MMTV promoter in chromatin. EMBO J 2003; 22: [38] KUZMICHEV A, MARGUERON R, VAQUERO A, PREISSNER TS, SCHER M, KIRMIZIS A, OUYANG X, BROCKDORFF N, ABATE-SHEN C, FARNHAM P, REINBERG D. Composition and histone substrates of polycomb repressive group complexes change during cellular differentiation. Proc Nat Acad Sci USA 2005; 106: [39] LIN Q, INSELMAN A, HAN X, XU H, ZHANG W, HANDEL MA, SKOULTHI Al. Reductions in linker histone levels are tolerated in developing spermatocytes but cause changes in specific gene expression. J Biol Chem 2004; 279: [40] MARESCA TJ, FREEDMAN BS, HEALD R. Histone H1 is essential for mitotic chromosome architecture and segregation in Xenopus laevis egg extracts. J Biol Chem 2005; 169: [41] MARESCA TJ, HEALD R. The long and the short of it. Linker histone H1 is required for metaphase chromosome compaction. Cell Cycle 2006; 5: [42] MARZLUFF WF, WAGNER EJ, DURONIO RJ. Metabolism and regulation of canonized histone mrnas: life without a poly(a) tail. Nat Rev Genet 2008; 9: [43] McBRYANT SJ, LU X, HANSEN JC. Multifunctionality of the linker histone: an emerging role for protein-protein interactions. Cell Res 2010; 20: [44] MEERGANS T, ALBIG W, DOENECKE D. Varied expression patterns of human H1 histone genes in different cell lines. DNA Cell Biol 1997; 16: [45] NINIOS YP, SEKERI-PATARYAS KE, SOURLINGAS TG. Histone H1 subtype preferences of DFF40 and possible nuclear localization of DFF40/45 in normal and trichostatin A-treated NB4 leukemic cells. Apoptosis 2010; 15: [46] OKAMURA H, YOSHIDA K, AMORIM BR, HANEJI T. Histone H1.2 is translocated to mitochondria and associates with bak in bleomycin-induced apoptotic cells. J Cell Bioch 2008; 103: [47] OLSZEWSKA JM. Nukleosomy i regulacja aktywnoœci chromatyny. Post Biol Kom 2010; 37: [48] ORREGO M, PONTE I, ROQUE A, BUSCHATI N, MORA X, SUAU P. Differential affinity of mammalian histone H1 somatic subtypes for DNA and chromatin. BMC Biol 2007; 5: 22, doi: / [49] REED JC. Proapoptotic multidomain Bcl-2/Bax-family proteins: Mechanisms, physiological roles, and therapeutic opportunities. Cell Death Differ 2006; 13: [50] ROBINSON PJ, RHODES D. Structure of the 30 nm chromatin fibre: A key role for the linker histone. Curr Opin Struct Biol 2006; 16: [51] ROQUE A, PONTE I, ARRONDO JL, SUAU P. Phosphorylation of the carboxy-terminal domain of histone H1: effects on secondary structure and DNA condensation. Nucleic Acids Res 2008; 36: [52] RUIZ-VELA A, OPFERMAN JT, CHENG EH, KORSMEYER SJ. Proapoptotic BAX and BAK control multiple initiator caspases. EMBO Rep 2005; 6:

20 84 A. BOROWIAK, Z. M. KILIAÑSKA [53] RUIZ-VELA A, KORSMEYER SJ. Proapoptotic histone H1.2 induces CASP-3 and -7 activation by forming a protein complex with CYT c, APAF-1 and CASP-9. FEBS Lett 2007; 581: [54] SANCHO M, DIANI E, BEATO M, JORDAN A. Depletion of human histone H1 variants uncovers specific roles in gene expression and cell growth. PLoS Genet 2008; 4: e [55] SARG B, GRÉEN A, SÖDERKVIST P, HELLIGER W, RUNDQUIST I, LINDNER HH. Characterization of sequence variations in human histone H1.2 and H1.4 subtypes. FEBS J 2005; 272: [56] SARG B, HELLIGER W, TALASZ H, FÖRG B, LINDNER HH. Histone H1 phopshorylation occurs sitespecifically during interphase and mitosis. J Biol Chem 2006; 281: [57] STOLDT S, WENZEL D, SCHULZE E, DOENECKE D, HAPPEL N. G 1 phase-dependent nucleolar accumulation of human histone H1x. Biol Cell 2007; 99: [58] SWANK RA, TH'NG JPH, GUO X-W, VALDEZ J, BRADBURY EM, GURLEY LR. Four distinct cyclindependent kinases phosphorylate histone H1 at all of its growth-related phosphorylation sites. Biochemistry 1997; 36: [59] TALASZ H, SARG B, LINDNER HH. Site-specifically phosphorylated forms of H1.5 and H1.2 localized at distinct of the nucleus are related to different processes during the cell cycle. Chromosoma 2009; 118: [60] TH'NG JP, GUO XW, SWANK RA, CRISSMAN HA, BRADBURY EM. Inhibition of histone phosphorylation leads to chromosome decondensation. J Biol Chem 1994; 269: [61] TH'NG JP, SUNG R, YE M, HENDZEL MJ. H1 family histones in the nucleus. Control of binding and localization by the C-terminal domain. J Biol Chem 2005; 280: [62] TROJER P, ZHANG J, YONEZAWA M, SCHMIDT A, ZHENG H, JENUWEIN T, REINBERG D. Dynamic histone H1 isotype 4 methylation and demethylation by histone lysine methyltransferase G91/KMT1C and the jumonji domain-containing JMJD2/KDM4 proteins. J Biol Chem 2009; 284: [63] TSONEVA I, NIKOLOVA B, GEORGIEVA M, GUENOVA M, TOMOV T, ROLS MP, BERGER MR. Induction of apoptosis by electrotransfer of positively charged proteins as Cytochrome C and Histone H1 into cells. Biochem Biophys Acta 2005; 1721: [64]. WEISS T, HERGETH S, ZEISSLER U, IZZO A, TROPBERGER P, ZEE BM, DUNDR M, GARCIA BA, DAUJAR S, SCHNEIDER R. Histone H1 variant-specific methylation by G9a/KMT1C and Glp1/KMT1D. Epigenetics & Chromatin 2010; 3: 7, doi: / [65] WIDLAK P, KALINOWSKA M, PARSEGHIAN MH, LU X, HANSEN JC, GARRARD WT. The histone H1 C-terminal domain binds to the apoptotic nuclease, DNA fragmentation factor (DFF40/CAD) and stimulates DNA cleavage. Biochemistry 2005; 44: [66] WIŒNIEWSKI JR, ZOUGMAN A, KRUGER S, MANN M. Mass spectrometric mapping of linker histone H1 variants reveals multiple acetylations, methylations, and phosphorylation as well as differences between cell culture and tissue. Mol Cell Proteomics 2007; 6: [67] WOODCOCK CL, SKOULTCHI AI, FAN Y. Role of linker histone in chromatin structure and function: H1 stoichiometry and nucleosome repeat length. Chromosome Res 2006; 14: [68] ZLATANOWA J, DOENECKE D. Histone H1 zero: a major player in cell differentiation? FASEB J 1994; 8: Redaktor prowadz¹cy Jerzy Kawiak Otrzymano: r. Przyjêto: r. Zofia M. Kiliañska, Katedra Cytobiochemii U, ul. S. Banacha 12/16, ódÿ

POSTÊPY BIOLOGII KOMÓRKI TOM 38 2010 NR 1 (65 84) HISTON H1.2 PRZEDSTAWICIEL HISTONÓW CZNIKOWYCH 65 HISTON H1.2 PRZEDSTAWICIEL HISTONÓW CZNIKOWYCH O FUNKCJI ZNACZNIKA APOPTOZY* HISTONE H1.2 MEMBER OF LINKER

Bardziej szczegółowo

Tematy prac licencjackich w Zakładzie Fizjologii Zwierząt

Tematy prac licencjackich w Zakładzie Fizjologii Zwierząt Tematy prac licencjackich w Zakładzie Fizjologii Zwierząt Zegar biologiczny Ekspresja genów i białek zegara Rytmy komórkowe Rytmy fizjologiczne Rytmy behawioralne Lokalizacja neuroprzekźników w układzie

Bardziej szczegółowo

Wykład 5. Remodeling chromatyny

Wykład 5. Remodeling chromatyny Wykład 5 Remodeling chromatyny 1 Plan wykładu: 1. Przebudowa chromatyny 2. Struktura, funkcje oraz mechanizm działania kompleksów remodelujących chromatynę 3. Charakterystyka kompleksów typu SWI/SNF 4.

Bardziej szczegółowo

Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy)

Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy) Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy) Położone w głębi lądu obszary Kalabrii znacznie się wyludniają. Zjawisko to dotyczy całego regionu. Do lat 50. XX wieku przyrost naturalny

Bardziej szczegółowo

THE UNFOLDED PROTEIN RESPONSE

THE UNFOLDED PROTEIN RESPONSE THE UNFOLDED PROTEIN RESPONSE Anna Czarnecka Źródło: Intercellular signaling from the endoplasmatic reticulum to the nucleus: the unfolded protein response in yeast and mammals Ch. Patil & P. Walter The

Bardziej szczegółowo

Wykład 13. Regulacja cyklu komórkowego w odpowiedzi na uszkodzenia DNA. Mechanizmy powstawania nowotworów

Wykład 13. Regulacja cyklu komórkowego w odpowiedzi na uszkodzenia DNA. Mechanizmy powstawania nowotworów Wykład 13 Regulacja cyklu komórkowego w odpowiedzi na uszkodzenia DNA Mechanizmy powstawania nowotworów Uszkodzenie DNA Wykrycie uszkodzenia Naprawa DNA Zatrzymanie cyklu kom. Apoptoza Źródła uszkodzeń

Bardziej szczegółowo

Nagroda Nobla z fizjologii i medycyny w 2004 r.

Nagroda Nobla z fizjologii i medycyny w 2004 r. Nagroda Nobla z fizjologii i medycyny w 2004 r. Receptory zapachu i organizacja systemu węchowego Takao Ishikawa, M.Sc. Zakład Biologii Molekularnej Instytut Biochemii Uniwersytetu Warszawskiego 10 mln

Bardziej szczegółowo

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp 1. Informacja o pracownikach wyznaczonych do udzielania pierwszej pomocy oraz o pracownikach wyznaczonych do wykonywania działań w zakresie

Bardziej szczegółowo

Podziały komórkowe cz. II

Podziały komórkowe cz. II Podziały komórkowe cz. II MEJOZA Mejozę odkryto w 1883 roku, gdy zauważono, że zapłodnione jajo jednego z robaków zawiera cztery chromosomy, natomiast gamety tego robaka (plemniki u samców i jaja u samic)

Bardziej szczegółowo

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs. HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.pl Wrocław, dnia 22.06.2015 r. OPINIA przedmiot data Praktyczne

Bardziej szczegółowo

Efektywna strategia sprzedaży

Efektywna strategia sprzedaży Efektywna strategia sprzedaży F irmy wciąż poszukują metod budowania przewagi rynkowej. Jednym z kluczowych obszarów takiej przewagi jest efektywne zarządzanie siłami sprzedaży. Jak pokazują wyniki badania

Bardziej szczegółowo

Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników

Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników poradnik dla bezpoêredniego prze o onego wprowadzanego pracownika WZMOCNIENIE ZDOLNOÂCI ADMINISTRACYJNYCH PROJEKT BLIèNIACZY PHARE PL03/IB/OT/06 Proces

Bardziej szczegółowo

Recenzja rozprawy doktorskiej mgr inż. Artura Zajkowicza

Recenzja rozprawy doktorskiej mgr inż. Artura Zajkowicza dr hab. Beata Schlichtholz Gdańsk, 20 października 2015 r. Katedra i Zakład Biochemii Gdański Uniwersytet Medyczny ul. Dębinki 1 80-211 Gdańsk Recenzja rozprawy doktorskiej mgr inż. Artura Zajkowicza pt.

Bardziej szczegółowo

Etap III Czas rozwiązania- 60 minut

Etap III Czas rozwiązania- 60 minut Kod ucznia... VII KONKURS BIOLOGICZNY 2009/ 2010 Etap III Czas rozwiązania- 60 minut Test, który otrzymałeś, składa się z 20 zadań. Część z nich to zadania wielokrotnego wyboru. Aby je rozwiązać, należy

Bardziej szczegółowo

Genetyka niemendlowska

Genetyka niemendlowska Genetyka niemendlowska Dziedziczenie niemendlowskie Dział genetyki zajmujący się dziedziczeniem cech/genów, które nie podporządkowuje się prawom Mendla/Morgana Chociaż dziedziczenie u wirusów, bakterii

Bardziej szczegółowo

Wykład 3. Organizacja jądra komórkowego struktura chromatyny

Wykład 3. Organizacja jądra komórkowego struktura chromatyny Wykład 3 Organizacja jądra komórkowego struktura chromatyny Struktura jądra komórkowego Matriks jądrowa - jądro komórkowe pozbawione chromatyny Nukleoplazma Heterochromatyna Euchromatyna Jąderko Otoczka

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM?

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM? SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM? Cele: - rozpoznawanie oznak stresu, - rozwijanie umiejętności radzenia sobie ze stresem, - dostarczenie wiedzy na temat sposobów

Bardziej szczegółowo

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-30/02:29:36. Wpływ promieni słonecznych na zdrowie człowieka

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-30/02:29:36. Wpływ promieni słonecznych na zdrowie człowieka Wpływ promieni słonecznych na zdrowie człowieka Światło słoneczne jest niezbędne do trwania życia na Ziemi. Dostarcza energii do fotosyntezy roślinom co pomaga w wytwarzaniu tlenu niezbędnego do życia.

Bardziej szczegółowo

Temat: Czy świetlówki energooszczędne są oszczędne i sprzyjają ochronie środowiska? Imię i nazwisko

Temat: Czy świetlówki energooszczędne są oszczędne i sprzyjają ochronie środowiska? Imię i nazwisko Temat: Czy świetlówki energooszczędne są oszczędne i sprzyjają ochronie środowiska? Karta pracy III.. Imię i nazwisko klasa Celem nauki jest stawianie hipotez, a następnie ich weryfikacja, która w efekcie

Bardziej szczegółowo

2.Prawo zachowania masy

2.Prawo zachowania masy 2.Prawo zachowania masy Zdefiniujmy najpierw pewne podstawowe pojęcia: Układ - obszar przestrzeni o określonych granicach Ośrodek ciągły - obszar przestrzeni którego rozmiary charakterystyczne są wystarczająco

Bardziej szczegółowo

Krótkoterminowe planowanie finansowe na przykładzie przedsiębiorstw z branży 42

Krótkoterminowe planowanie finansowe na przykładzie przedsiębiorstw z branży 42 Krótkoterminowe planowanie finansowe na przykładzie przedsiębiorstw z branży 42 Anna Salata 0 1. Zaproponowanie strategii zarządzania środkami pieniężnymi. Celem zarządzania środkami pieniężnymi jest wyznaczenie

Bardziej szczegółowo

Techniki korekcyjne wykorzystywane w metodzie kinesiotapingu

Techniki korekcyjne wykorzystywane w metodzie kinesiotapingu Techniki korekcyjne wykorzystywane w metodzie kinesiotapingu Jak ju wspomniano, kinesiotaping mo e byç stosowany jako osobna metoda terapeutyczna, jak równie mo e stanowiç uzupe nienie innych metod fizjoterapeutycznych.

Bardziej szczegółowo

DOPALACZE. - nowa kategoria substancji psychoaktywnych

DOPALACZE. - nowa kategoria substancji psychoaktywnych DOPALACZE - nowa kategoria substancji psychoaktywnych CZYM SĄ DOPALACZE? Dopalacze stosowana w Polsce, potoczna nazwa różnego rodzaju produktów zawierających substancje psychoaktywne, które nie znajdują

Bardziej szczegółowo

PRZYJĘCIE NA LECZENIE DO SZPITALA

PRZYJĘCIE NA LECZENIE DO SZPITALA PRZYJĘCIE NA LECZENIE DO SZPITALA (Część 3 Ustawy o zdrowiu psychicznym z 1983 roku [Mental Health Act 1983]) 1. Imię i nazwisko pacjenta 2. Imię i nazwisko osoby sprawującej opiekę nad pacjentem ( lekarz

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN WSPARCIA FINANSOWEGO CZŁONKÓW. OIPiP BĘDĄCYCH PRZEDSTAWICIELAMI USTAWOWYMI DZIECKA NIEPEŁNOSPRAWNEGO LUB PRZEWLEKLE CHOREGO

REGULAMIN WSPARCIA FINANSOWEGO CZŁONKÓW. OIPiP BĘDĄCYCH PRZEDSTAWICIELAMI USTAWOWYMI DZIECKA NIEPEŁNOSPRAWNEGO LUB PRZEWLEKLE CHOREGO Załącznik nr 1 do Uchwały Okręgowej Rady Pielęgniarek i Położnych w Opolu Nr 786/VI/2014 z dnia 29.09.2014 r. REGULAMIN WSPARCIA FINANSOWEGO CZŁONKÓW OIPiP BĘDĄCYCH PRZEDSTAWICIELAMI USTAWOWYMI DZIECKA

Bardziej szczegółowo

Regulamin Zarządu Pogórzańskiego Stowarzyszenia Rozwoju

Regulamin Zarządu Pogórzańskiego Stowarzyszenia Rozwoju Regulamin Zarządu Pogórzańskiego Stowarzyszenia Rozwoju Art.1. 1. Zarząd Pogórzańskiego Stowarzyszenia Rozwoju, zwanego dalej Stowarzyszeniem, składa się z Prezesa, dwóch Wiceprezesów, Skarbnika, Sekretarza

Bardziej szczegółowo

Informacje uzyskiwane dzięki spektrometrii mas

Informacje uzyskiwane dzięki spektrometrii mas Slajd 1 Spektrometria mas i sektroskopia w podczerwieni Slajd 2 Informacje uzyskiwane dzięki spektrometrii mas Masa cząsteczkowa Wzór związku Niektóre informacje dotyczące wzoru strukturalnego związku

Bardziej szczegółowo

40. Międzynarodowa Olimpiada Fizyczna Meksyk, 12-19 lipca 2009 r. ZADANIE TEORETYCZNE 2 CHŁODZENIE LASEROWE I MELASA OPTYCZNA

40. Międzynarodowa Olimpiada Fizyczna Meksyk, 12-19 lipca 2009 r. ZADANIE TEORETYCZNE 2 CHŁODZENIE LASEROWE I MELASA OPTYCZNA ZADANIE TEORETYCZNE 2 CHŁODZENIE LASEROWE I MELASA OPTYCZNA Celem tego zadania jest podanie prostej teorii, która tłumaczy tak zwane chłodzenie laserowe i zjawisko melasy optycznej. Chodzi tu o chłodzenia

Bardziej szczegółowo

Na podstawie art.4 ust.1 i art.20 lit. l) Statutu Walne Zebranie Stowarzyszenia uchwala niniejszy Regulamin Zarządu.

Na podstawie art.4 ust.1 i art.20 lit. l) Statutu Walne Zebranie Stowarzyszenia uchwala niniejszy Regulamin Zarządu. Na podstawie art.4 ust.1 i art.20 lit. l) Statutu Walne Zebranie Stowarzyszenia uchwala niniejszy Regulamin Zarządu Regulamin Zarządu Stowarzyszenia Przyjazna Dolina Raby Art.1. 1. Zarząd Stowarzyszenia

Bardziej szczegółowo

Budowa histonów rdzeniowych

Budowa histonów rdzeniowych Histony rdzeniowe Budowa histonów rdzeniowych Histon H4 Silnie dodatnio naładowany N-koniec białka Globularna hydrofobowa domena odpowiedzialna za oddziaływania histon-histon oraz histon-dna Domena histonowa

Bardziej szczegółowo

BEZPIECZE STWO PRACY Z LASERAMI

BEZPIECZE STWO PRACY Z LASERAMI BEZPIECZE STWO PRACY Z LASERAMI Szkodliwe dzia anie promieniowania laserowego dotyczy oczu oraz skóry cz owieka, przy czym najbardziej zagro one s oczy. Ze wzgl du na kierunkowo wi zki zagro enie promieniowaniem

Bardziej szczegółowo

PRAWA ZACHOWANIA. Podstawowe terminy. Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc

PRAWA ZACHOWANIA. Podstawowe terminy. Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc PRAWA ZACHOWANIA Podstawowe terminy Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc a) si wewn trznych - si dzia aj cych na dane cia o ze strony innych

Bardziej szczegółowo

Cel modelowania neuronów realistycznych biologicznie:

Cel modelowania neuronów realistycznych biologicznie: Sieci neuropodobne XI, modelowanie neuronów biologicznie realistycznych 1 Cel modelowania neuronów realistycznych biologicznie: testowanie hipotez biologicznych i fizjologicznych eksperymenty na modelach

Bardziej szczegółowo

Zmiany pozycji techniki

Zmiany pozycji techniki ROZDZIAŁ 3 Zmiany pozycji techniki Jak zmieniać pozycje chorego w łóżku W celu zapewnienia choremu komfortu oraz w celu zapobieżenia odleżynom konieczne jest m.in. stosowanie zmian pozycji ciała chorego

Bardziej szczegółowo

Analizy wielkoskalowe w badaniach chromatyny

Analizy wielkoskalowe w badaniach chromatyny Analizy wielkoskalowe w badaniach chromatyny Analizy wielkoskalowe wykorzystujące mikromacierze DNA Genotypowanie: zróżnicowane wewnątrz genów RNA Komórka eukariotyczna Ekspresja genów: Które geny? Poziom

Bardziej szczegółowo

Właściwości szlaku sygnalizacyjnego białka p53 ujawnione podczas analizy skutków traktowania komórek rezweratrolem.

Właściwości szlaku sygnalizacyjnego białka p53 ujawnione podczas analizy skutków traktowania komórek rezweratrolem. Właściwości szlaku sygnalizacyjnego białka p53 ujawnione podczas analizy skutków traktowania komórek rezweratrolem. Streszczenie Ogólnym celem niniejszej pracy było lepsze zrozumienie funkcjonowania szlaku

Bardziej szczegółowo

Instrukcja sporządzania skonsolidowanego bilansu Miasta Konina

Instrukcja sporządzania skonsolidowanego bilansu Miasta Konina Załącznik Nr 1 Do zarządzenia Nr 92/2012 Prezydenta Miasta Konina z dnia 18.10.2012 r. Instrukcja sporządzania skonsolidowanego bilansu Miasta Konina Jednostką dominującą jest Miasto Konin (Gmina Miejska

Bardziej szczegółowo

Czynniki ryzyka. Wewn trzne (osobnicze) czynniki ryzyka. Dziedziczne i rodzinne predyspozycje do zachorowania

Czynniki ryzyka. Wewn trzne (osobnicze) czynniki ryzyka. Dziedziczne i rodzinne predyspozycje do zachorowania Czynniki ryzyka Przez poj cie czynnika ryzyka rozumie si wszelkiego rodzaju uwarunkowania, które w znaczàcy (potwierdzony statystycznie) sposób zwi kszajà lub zmniejszajà prawdopodobieƒstwo zachorowania

Bardziej szczegółowo

Co zrobić, jeśli uważasz, że decyzja w sprawie zasiłku mieszkaniowego lub zasiłku na podatek lokalny jest niewłaściwa

Co zrobić, jeśli uważasz, że decyzja w sprawie zasiłku mieszkaniowego lub zasiłku na podatek lokalny jest niewłaściwa Polish Co zrobić, jeśli uważasz, że decyzja w sprawie zasiłku mieszkaniowego lub zasiłku na podatek lokalny jest niewłaściwa (What to do if you think the decision about your Housing Benefit or Council

Bardziej szczegółowo

Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych

Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych Jesteś tu: Bossa.pl Kurs giełdowy - Część 10 Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych Kontrakt terminowy jest umową pomiędzy dwiema stronami, z których jedna zobowiązuje się do nabycia a druga do

Bardziej szczegółowo

PROCEDURY POSTĘPOWANIA W SYTUACJACH TRUDNYCH WYCHOWAWCZO Zespół Szkół im. Henryka Sienkiewicza w Końskowoli

PROCEDURY POSTĘPOWANIA W SYTUACJACH TRUDNYCH WYCHOWAWCZO Zespół Szkół im. Henryka Sienkiewicza w Końskowoli PROCEDURY POSTĘPOWANIA W SYTUACJACH TRUDNYCH WYCHOWAWCZO Zespół Szkół im. Henryka Sienkiewicza w Końskowoli POZIOMY PRACY WYCHOWAWCZEJ I. PRACA WYCHOWAWCZA WYCHOWAWCY KLASY 1. Zapoznanie rodziców z obowiązującymi

Bardziej szczegółowo

INSTYTUCJE WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI WARSZAWA, LIPIEC 2000

INSTYTUCJE WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI WARSZAWA, LIPIEC 2000 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-58 - 95, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

MODEL ODPOWIEDZI I SCHEMAT OCENIANIA ARKUSZA EGZAMINACYJNEGO AKADEMIA MEDYCZNA 2006

MODEL ODPOWIEDZI I SCHEMAT OCENIANIA ARKUSZA EGZAMINACYJNEGO AKADEMIA MEDYCZNA 2006 Zasady oceniania MODEL ODPOWIEDZI I SCHEMAT OCENIANIA ARKUSZA EGZAMINACYJNEGO AKADEMIA MEDYCZNA 006 Za rozwiązanie zadań z arkusza I można uzyskać maksymalnie 50 punktów. Model odpowiedzi uwzględnia jej

Bardziej szczegółowo

Podstawy projektowania leków wykład 4

Podstawy projektowania leków wykład 4 Podstawy projektowania leków wykład 4 Łukasz Berlicki Cel molekularny Cel molekularny (TARGET) makrocząsteczka w Ŝywym organizmie, która oddziałuje z lekiem i wynikiem tej interakcji jest poŝądany efekt

Bardziej szczegółowo

Rekompensowanie pracy w godzinach nadliczbowych

Rekompensowanie pracy w godzinach nadliczbowych Rekompensowanie pracy w godzinach nadliczbowych PRACA W GODZINACH NADLICZBOWYCH ART. 151 1 K.P. Praca wykonywana ponad obowiązujące pracownika normy czasu pracy, a także praca wykonywana ponad przedłużony

Bardziej szczegółowo

UKŁAD ROZRUCHU SILNIKÓW SPALINOWYCH

UKŁAD ROZRUCHU SILNIKÓW SPALINOWYCH UKŁAD ROZRUCHU SILNIKÓW SPALINOWYCH We współczesnych samochodach osobowych są stosowane wyłącznie rozruszniki elektryczne składające się z trzech zasadniczych podzespołów: silnika elektrycznego; mechanizmu

Bardziej szczegółowo

Steelmate - System wspomagaj¹cy parkowanie z oœmioma czujnikami

Steelmate - System wspomagaj¹cy parkowanie z oœmioma czujnikami Steelmate - System wspomagaj¹cy parkowanie z oœmioma czujnikami Cechy: Kolorowy i intuicyjny wyœwietlacz LCD Czujnik wysokiej jakoœci Inteligentne rozpoznawanie przeszkód Przedni i tylni system wykrywania

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XVII/245/2016 RADY MIEJSKIEJ W MIECHOWIE. z dnia 4 kwietnia 2016 r.

UCHWAŁA NR XVII/245/2016 RADY MIEJSKIEJ W MIECHOWIE. z dnia 4 kwietnia 2016 r. UCHWAŁA NR XVII/245/2016 RADY MIEJSKIEJ W MIECHOWIE z dnia 4 kwietnia 2016 r. w sprawie przyjęcia Programu opieki nad zwierzętami bezdomnymi oraz zapobiegania bezdomności zwierząt na terenie Gminy Miechów

Bardziej szczegółowo

Wykres 1. Płeć respondentów. Źródło: opracowanie własne. Wykres 2. Wiek respondentów.

Wykres 1. Płeć respondentów. Źródło: opracowanie własne. Wykres 2. Wiek respondentów. Ogółem w szkoleniach wzięły udział 92 osoby, które wypełniły krótką ankietę mającą na celu poznanie ich opinii dotyczących formy szkolenia, osób prowadzących, a także przydatności przekazywanych informacji.

Bardziej szczegółowo

Pytania i odpowiedzi oraz zmiana treści SIWZ

Pytania i odpowiedzi oraz zmiana treści SIWZ Warszawa, dnia 08.11.2013 r. Pytania i odpowiedzi oraz zmiana treści SIWZ Dotyczy: postępowania na rozbudowę sieci lokalnej, strukturalnej i dedykowanej 230V w budynku Teatru Wielkiego Opery Narodowej,

Bardziej szczegółowo

KLAUZULE ARBITRAŻOWE

KLAUZULE ARBITRAŻOWE KLAUZULE ARBITRAŻOWE KLAUZULE arbitrażowe ICC Zalecane jest, aby strony chcące w swych kontraktach zawrzeć odniesienie do arbitrażu ICC, skorzystały ze standardowych klauzul, wskazanych poniżej. Standardowa

Bardziej szczegółowo

Seminarium 1: 08. 10. 2015

Seminarium 1: 08. 10. 2015 Seminarium 1: 08. 10. 2015 Białka organizmu ok. 15 000 g białka osocza ok. 600 g (4%) Codzienna degradacja ok. 25 g białek osocza w lizosomach, niezależnie od wieku cząsteczki, ale zależnie od poprawności

Bardziej szczegółowo

Techniczne nauki М.М.Zheplinska, A.S.Bessarab Narodowy uniwersytet spożywczych technologii, Кijow STOSOWANIE PARY WODNEJ SKRAPLANIA KAWITACJI

Techniczne nauki М.М.Zheplinska, A.S.Bessarab Narodowy uniwersytet spożywczych technologii, Кijow STOSOWANIE PARY WODNEJ SKRAPLANIA KAWITACJI Techniczne nauki М.М.Zheplinska, A.S.Bessarab Narodowy uniwersytet spożywczych technologii, Кijow STOSOWANIE PARY WODNEJ SKRAPLANIA KAWITACJI SKLAROWANEGO SOKU JABŁKOWEGO Skutecznym sposobem leczenia soku

Bardziej szczegółowo

PL-LS.054.24.2015 Pani Małgorzata Kidawa Błońska Marszałek Sejmu RP

PL-LS.054.24.2015 Pani Małgorzata Kidawa Błońska Marszałek Sejmu RP Warszawa, dnia 04 września 2015 r. RZECZPOSPOLITA POLSKA MINISTER FINANSÓW PL-LS.054.24.2015 Pani Małgorzata Kidawa Błońska Marszałek Sejmu RP W związku z interpelacją nr 34158 posła Jana Warzechy i posła

Bardziej szczegółowo

Przewodnik dla instruktora dotyczący raka skóry. (Plany lekcyjne) POZNAJ NAJNOWSZE INFORMACJE NA TEMAT BADAŃ NAD ZDROWIEM FINANSOWANIE: AUTORZY

Przewodnik dla instruktora dotyczący raka skóry. (Plany lekcyjne) POZNAJ NAJNOWSZE INFORMACJE NA TEMAT BADAŃ NAD ZDROWIEM FINANSOWANIE: AUTORZY POZNAJ NAJNOWSZE INFORMACJE NA TEMAT BADAŃ NAD ZDROWIEM Przewodnik dla instruktora dotyczący raka skóry (Plany lekcyjne) AUTORZY FINANSOWANIE: Plan lekcyjny dla modułu 3 Rak skóry bez tajemnic I. Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Problemy w realizacji umów o dofinansowanie SPO WKP 2.3, 2.2.1, Dzia anie 4.4 PO IG

Problemy w realizacji umów o dofinansowanie SPO WKP 2.3, 2.2.1, Dzia anie 4.4 PO IG 2009 Problemy w realizacji umów o dofinansowanie SPO WKP 2.3, 2.2.1, Dzia anie 4.4 PO IG Jakub Moskal Warszawa, 30 czerwca 2009 r. Kontrola realizacji wska ników produktu Wska niki produktu musz zosta

Bardziej szczegółowo

STATUT KOŁA NAUKOWEGO PRAWA MEDYCZNEGO. Rozdział I. Postanowienia ogólne

STATUT KOŁA NAUKOWEGO PRAWA MEDYCZNEGO. Rozdział I. Postanowienia ogólne STATUT KOŁA NAUKOWEGO PRAWA MEDYCZNEGO Rozdział I. Postanowienia ogólne 1 Koło Naukowe Prawa Medycznego, zwane dalej Kołem, jest dobrowolną organizacją studencką. Funkcjonuje na Wydziale Prawa i Administracji

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Twierdzenie Bayesa. Indukowane Reguły Decyzyjne Jakub Kuliński Nr albumu: 53623

Twierdzenie Bayesa. Indukowane Reguły Decyzyjne Jakub Kuliński Nr albumu: 53623 Twierdzenie Bayesa Indukowane Reguły Decyzyjne Jakub Kuliński Nr albumu: 53623 Niniejszy skrypt ma na celu usystematyzowanie i uporządkowanie podstawowej wiedzy na temat twierdzenia Bayesa i jego zastosowaniu

Bardziej szczegółowo

STATUT SOŁECTWA Grom Gmina Pasym woj. warmińsko - mazurskie

STATUT SOŁECTWA Grom Gmina Pasym woj. warmińsko - mazurskie Załącznik Nr 11 do Uchwały Nr XX/136/2012 Rady Miejskiej w Pasymiu z dnia 25 września 2012 r. STATUT SOŁECTWA Grom Gmina Pasym woj. warmińsko - mazurskie ROZDZIAŁ I NAZWA I OBSZAR SOŁECTWA 1. Samorząd

Bardziej szczegółowo

Satysfakcja pracowników 2006

Satysfakcja pracowników 2006 Satysfakcja pracowników 2006 Raport z badania ilościowego Listopad 2006r. www.iibr.pl 1 Spis treści Cel i sposób realizacji badania...... 3 Podsumowanie wyników... 4 Wyniki badania... 7 1. Ogólny poziom

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy. 1) (tekst jednolity)

USTAWA. z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy. 1) (tekst jednolity) Dz.U.98.21.94 1998.09.01 zm. Dz.U.98.113.717 art. 5 1999.01.01 zm. Dz.U.98.106.668 art. 31 2000.01.01 zm. Dz.U.99.99.1152 art. 1 2000.04.06 zm. Dz.U.00.19.239 art. 2 2001.01.01 zm. Dz.U.00.43.489 art.

Bardziej szczegółowo

4.3. Struktura bazy noclegowej oraz jej wykorzystanie w Bieszczadach

4.3. Struktura bazy noclegowej oraz jej wykorzystanie w Bieszczadach 4.3. Struktura bazy noclegowej oraz jej wykorzystanie w Bieszczadach Baza noclegowa stanowi podstawową bazę turystyczną, warunkującą w zasadzie ruch turystyczny. Dlatego projektując nowy szlak należy ją

Bardziej szczegółowo

Informacja dotycząca adekwatności kapitałowej HSBC Bank Polska S.A. na 31 grudnia 2010 r.

Informacja dotycząca adekwatności kapitałowej HSBC Bank Polska S.A. na 31 grudnia 2010 r. Informacja dotycząca adekwatności kapitałowej HSBC Bank Polska S.A. na 31 grudnia 2010 r. Spis treści: 1. Wstęp... 3 2. Fundusze własne... 4 2.1 Informacje podstawowe... 4 2.2 Struktura funduszy własnych....5

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR RADY MIEJSKIEJ W ŁODZI z dnia

UCHWAŁA NR RADY MIEJSKIEJ W ŁODZI z dnia Druk Nr Projekt z dnia UCHWAŁA NR RADY MIEJSKIEJ W ŁODZI z dnia w sprawie ustalenia stawek opłat za zajęcie pasa drogowego dróg krajowych, wojewódzkich, powiatowych i gminnych na cele nie związane z budową,

Bardziej szczegółowo

II.2) CZAS TRWANIA ZAMÓWIENIA LUB TERMIN WYKONANIA: Okres w miesiącach: 7.

II.2) CZAS TRWANIA ZAMÓWIENIA LUB TERMIN WYKONANIA: Okres w miesiącach: 7. Warszawa: Organizacja cyklu wyjazdów informacyjnych w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Mazowieckiego (RPO WM) w roku 2010 Numer ogłoszenia: 34595-2010; data zamieszczenia: 19.02.2010

Bardziej szczegółowo

Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu

Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu 1 P/08/139 LWR 41022-1/2008 Pan Wrocław, dnia 5 5 września 2008r. Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu WYSTĄPIENIE POKONTROLNE Na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z

Bardziej szczegółowo

DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15

DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15 DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15 Wykonawcy ubiegający się o udzielenie zamówienia Dotyczy: postępowania prowadzonego w trybie przetargu nieograniczonego na Usługę druku książek, nr postępowania

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN PRACY ZARZĄDU GDAŃSKIEJ ORGANIZACJI TURYSTYCZNEJ (GOT)

REGULAMIN PRACY ZARZĄDU GDAŃSKIEJ ORGANIZACJI TURYSTYCZNEJ (GOT) REGULAMIN PRACY ZARZĄDU GDAŃSKIEJ ORGANIZACJI TURYSTYCZNEJ (GOT) I. Postanowienia ogólne 1 1. Niniejszy Regulamin określa zasady oraz tryb działania Zarządu Gdańskiej Organizacji Turystycznej. 2. Podstawę

Bardziej szczegółowo

TABELA ZGODNOŚCI. W aktualnym stanie prawnym pracodawca, który przez okres 36 miesięcy zatrudni osoby. l. Pornoc na rekompensatę dodatkowych

TABELA ZGODNOŚCI. W aktualnym stanie prawnym pracodawca, który przez okres 36 miesięcy zatrudni osoby. l. Pornoc na rekompensatę dodatkowych -...~.. TABELA ZGODNOŚCI Rozporządzenie Komisji (UE) nr 651/2014 z dnia 17 czerwca 2014 r. uznające niektóre rodzaje pomocy za zgodne z rynkiem wewnętrznym w zastosowaniu art. 107 i 108 Traktatu (Dz. Urz.

Bardziej szczegółowo

Dz.U. 1999 Nr 47 poz. 480 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA I OPIEKI SPOŁECZNEJ

Dz.U. 1999 Nr 47 poz. 480 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA I OPIEKI SPOŁECZNEJ Kancelaria Sejmu s. 1/1 Dz.U. 1999 Nr 47 poz. 480 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA I OPIEKI SPOŁECZNEJ z dnia 11 maja 1999 r. w sprawie szczegółowych zasad powoływania i finansowania oraz trybu działania

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów I. Postanowienia ogólne 1.Cel PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO w Urzędzie Gminy Mściwojów Przeprowadzenie oceny ryzyka zawodowego ma na celu: Załącznik A Zarządzenia oceny ryzyka zawodowego monitorowanie

Bardziej szczegółowo

1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek?

1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek? 1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek? Wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego będzie można składać w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Puławach. Wnioski będą przyjmowane od dnia

Bardziej szczegółowo

Koszty obciążenia społeczeństwa. Ewa Oćwieja Marta Ryczko Koło Naukowe Ekonomiki Zdrowia IZP UJ CM 2012

Koszty obciążenia społeczeństwa. Ewa Oćwieja Marta Ryczko Koło Naukowe Ekonomiki Zdrowia IZP UJ CM 2012 Koszty obciążenia społeczeństwa chorobami układu krążenia. Ewa Oćwieja Marta Ryczko Koło Naukowe Ekonomiki Zdrowia IZP UJ CM 2012 Badania kosztów chorób (COI Costof illnessstudies) Ekonomiczny ciężar choroby;

Bardziej szczegółowo

Tkanka łączna. Komórki i bogata macierz. Funkcje spaja róŝne typy innych tkanek zapewnia podporę narządom ochrania wraŝliwe części organizmu

Tkanka łączna. Komórki i bogata macierz. Funkcje spaja róŝne typy innych tkanek zapewnia podporę narządom ochrania wraŝliwe części organizmu Komórki i bogata macierz Substancja międzykomórkowa przenosi siły mechaniczne Tkanka łączna Funkcje spaja róŝne typy innych tkanek zapewnia podporę narządom ochrania wraŝliwe części organizmu Tkanka łączna

Bardziej szczegółowo

Historia informacji genetycznej. Jak ewolucja tworzy nową informację (z ma ą dygresją).

Historia informacji genetycznej. Jak ewolucja tworzy nową informację (z ma ą dygresją). Historia informacji genetycznej. Jak ewolucja tworzy nową informację (z ma ą dygresją). Czym jest życie? metabolizm + informacja (replikacja) 2 Cząsteczki organiczne mog y powstać w atmosferze pierwotnej

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr... Rady Miejskiej Będzina z dnia... 2016 roku

Uchwała Nr... Rady Miejskiej Będzina z dnia... 2016 roku Uchwała Nr... Rady Miejskiej Będzina z dnia... 2016 roku w sprawie określenia trybu powoływania członków oraz organizacji i trybu działania Będzińskiej Rady Działalności Pożytku Publicznego. Na podstawie

Bardziej szczegółowo

SPEKTROSKOPIA LASEROWA

SPEKTROSKOPIA LASEROWA SPEKTROSKOPIA LASEROWA Spektroskopia laserowa dostarcza wiedzy o naturze zjawisk zachodz cych na poziomie atomów i cz steczek oraz oddzia ywaniu promieniowania z materi i nale y do jednej z najwa niejszych

Bardziej szczegółowo

8 osób na 10 cierpi na choroby przyzębia!

8 osób na 10 cierpi na choroby przyzębia! 8 osób na 10 cierpi na choroby przyzębia! Wiemy jak Państwu pomóc Jesteśmy po to, aby Państwu doradzić! Czym jest zapalenie przyzębia (periodontitis)? Przyzębie to zespół tkanek otaczających ząb i utrzymujących

Bardziej szczegółowo

Cerebrolysin w leczeniu urazów mózgu (TBI)

Cerebrolysin w leczeniu urazów mózgu (TBI) Cerebrolysin w leczeniu urazów mózgu (TBI) Czynniki neurotroficzne Nagroda Nobla za prace nad czynnikami neurotroficznymi - 1986 Nerve growth factor (NGF) Stanley Cohen i Rita Levi-Montalcini 2 Cerebrolysin

Bardziej szczegółowo

Zapytanie ofertowe nr 3

Zapytanie ofertowe nr 3 I. ZAMAWIAJĄCY STUDIUM JĘZYKÓW OBCYCH M. WAWRZONEK I SPÓŁKA s.c. ul. Kopernika 2 90-509 Łódź NIP: 727-104-57-16, REGON: 470944478 Zapytanie ofertowe nr 3 II. OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA Przedmiotem zamówienia

Bardziej szczegółowo

PROGRAM LIFELONG LEARNING ERASMUS

PROGRAM LIFELONG LEARNING ERASMUS PROGRAM LIFELONG LEARNING ERASMUS W AKADEMII MORSKIEJ W GDYNI ZASADY REALIZACJI 2010/2011 I. WSTĘP 1. Decyzję o przystąpieniu Uczelni do Programu Lifelong Learning (dawniej Sokrates) podejmuje Senat Uczelni.

Bardziej szczegółowo

Wymagania z zakresu ocen oddziaływania na środowisko przy realizacji i likwidacji farm wiatrowych

Wymagania z zakresu ocen oddziaływania na środowisko przy realizacji i likwidacji farm wiatrowych Wymagania z zakresu ocen oddziaływania na środowisko przy realizacji i likwidacji farm wiatrowych Andrzej Dziura Zastępca Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska Przedsięwzięcia wymagające oceny oddziaływania

Bardziej szczegółowo

Obowiązek wystawienia faktury zaliczkowej wynika z przepisów o VAT i z faktu udokumentowania tego podatku.

Obowiązek wystawienia faktury zaliczkowej wynika z przepisów o VAT i z faktu udokumentowania tego podatku. Różnice kursowe pomiędzy zapłatą zaliczki przez kontrahenta zagranicznego a fakturą dokumentującą tę Obowiązek wystawienia faktury zaliczkowej wynika z przepisów o VAT i z faktu udokumentowania tego podatku.

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1 Postanowienia ogólne

Rozdział 1 Postanowienia ogólne Załącznik do zarządzenia Rektora nr 59 z dnia 20 lipca 2015 r. REGULAMIN PRZYZNAWANIA ZWIĘKSZENIA STYPENDIUM DOKTORANCKIEGO Z DOTACJI PROJAKOŚCIOWEJ ORAZ ZASADY PRZYZNAWANIA STYPENDIUM DOKTORANCKIEGO W

Bardziej szczegółowo

Wolontariat w Polsce. Gimnazjum Szkoła ponadgimnazjalna. Scenariusz lekcji wychowawczej z wykorzystaniem burzy mózgów. 45 min

Wolontariat w Polsce. Gimnazjum Szkoła ponadgimnazjalna. Scenariusz lekcji wychowawczej z wykorzystaniem burzy mózgów. 45 min Gimnazjum Szkoła ponadgimnazjalna Scenariusz lekcji wychowawczej z wykorzystaniem burzy mózgów 45 min Wolontariat w Polsce Autorka scenariusza: Małgorzata Wojnarowska Cele lekcji: Uczeń: wyjaśnia znaczenie

Bardziej szczegółowo

Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej

Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej Komunikaty 99 Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej Artyku³ przedstawi skrócony raport z wyników badania popularnoœci rozwi¹zañ

Bardziej szczegółowo

SUMMIT INTERNATIONAL ANESTHESIOLOGY. 7 marca 2009, Marakesz,, Maroko

SUMMIT INTERNATIONAL ANESTHESIOLOGY. 7 marca 2009, Marakesz,, Maroko INTERNATIONAL ANESTHESIOLOGY SUMMIT 7 marca 2009, Marakesz,, Maroko GŁÓWNE TEMATY Znieczulenie ogólne anestezja wziewna. Intensywna terapia zastosowanie levosimendanu. Levobupivacaina zastosowanie w ortopedii

Bardziej szczegółowo

I. INFORMACJA O KOMITECIE AUDYTU. Podstawa prawna dzialania Komitetu Audytu

I. INFORMACJA O KOMITECIE AUDYTU. Podstawa prawna dzialania Komitetu Audytu w Przewodniczący Jan Robert Halina Podsekretarz Sprawozdanie z realizacji zadań Komitetu Audytu dla dzialów administracja publiczna, informatyzacja, łączność, wyznania religijne oraz mniejszości narodowej

Bardziej szczegółowo

POWIATOWY URZĄD PRACY

POWIATOWY URZĄD PRACY POWIATOWY URZĄD PRACY ul. Piłsudskiego 33, 33-200 Dąbrowa Tarnowska tel. (0-14 ) 642-31-78 Fax. (0-14) 642-24-78, e-mail: krda@praca.gov.pl Załącznik Nr 3 do Uchwały Nr 5/2015 Powiatowej Rady Rynku Pracy

Bardziej szczegółowo

4.3. Warunki życia Katarzyna Gorczyca

4.3. Warunki życia Katarzyna Gorczyca 4.3. Warunki życia Katarzyna Gorczyca [w] Małe i średnie w policentrycznym rozwoju Polski, G.Korzeniak (red), Instytut Rozwoju Miast, Kraków 2014, str. 88-96 W publikacji zostały zaprezentowane wyniki

Bardziej szczegółowo

Warunki Oferty PrOmOcyjnej usługi z ulgą

Warunki Oferty PrOmOcyjnej usługi z ulgą Warunki Oferty PrOmOcyjnej usługi z ulgą 1. 1. Opis Oferty 1.1. Oferta Usługi z ulgą (dalej Oferta ), dostępna będzie w okresie od 16.12.2015 r. do odwołania, jednak nie dłużej niż do dnia 31.03.2016 r.

Bardziej szczegółowo

ZAPYTANIE OFERTOWE dot. rozliczania projektu. realizowane w ramach projektu: JESTEŚMY DLA WAS Kompleksowa opieka w domu chorego.

ZAPYTANIE OFERTOWE dot. rozliczania projektu. realizowane w ramach projektu: JESTEŚMY DLA WAS Kompleksowa opieka w domu chorego. ZAPYTANIE OFERTOWE dot. rozliczania projektu Wrocław, 31-07-2014 r. realizowane w ramach projektu: JESTEŚMY DLA WAS Kompleksowa opieka w domu chorego. Zamówienie jest planowane do realizacji z wyłączeniem

Bardziej szczegółowo

Lp. Tematyka Liczba godzin I. Wymagania edukacyjne

Lp. Tematyka Liczba godzin I. Wymagania edukacyjne Anna Ulrych Plan wynikowy Przedmiot: Materiały fryzjerskie Kierunek : Technikum Usług Fryzjerskich- rok szkolny 05/ 06 Liczba godzin: 76 Liczba godzin w roku szkolnym: KL.II Lp. Tematyka Liczba godzin

Bardziej szczegółowo

Żałoba po śmierci osoby bliskiej, która zginęła w wyniku morderstwa lub zabójstwa

Żałoba po śmierci osoby bliskiej, która zginęła w wyniku morderstwa lub zabójstwa Żałoba po śmierci osoby bliskiej, która zginęła w wyniku morderstwa lub zabójstwa Żałoba Śmierć bliskiej osoby to dramatyczne wydarzenie. Nagła śmierć w wyniku morderstwa lub zabójstwa wywołuje szczególny

Bardziej szczegółowo

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-17/10:16:18

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-17/10:16:18 Europejski Dzień Prostaty obchodzony jest od 2006 roku z inicjatywy Europejskiego Towarzystwa Urologicznego. Jego celem jest zwiększenie społecznej świadomości na temat chorób gruczołu krokowego. Gruczoł

Bardziej szczegółowo

Procedura uzyskiwania awansu zawodowego na stopień nauczyciela mianowanego przez nauczycieli szkół i placówek

Procedura uzyskiwania awansu zawodowego na stopień nauczyciela mianowanego przez nauczycieli szkół i placówek Data publikacji : 10.01.2011 Procedura uzyskiwania awansu zawodowego na stopień nauczyciela mianowanego przez nauczycieli szkół i placówek Procedura uzyskiwania awansu zawodowego na stopień nauczyciela

Bardziej szczegółowo

Stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania EUROGALICJA Regulamin Rady

Stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania EUROGALICJA Regulamin Rady Stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania EUROGALICJA Regulamin Rady Rozdział I Postanowienia ogólne 1 1. Rada Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Eurogalicja, zwana dalej Radą, działa na podstawie: Ustawy

Bardziej szczegółowo

CZĘSTOŚĆ WYSTĘPOWANIA WAD KOŃCZYN DOLNYCH U DZIECI I MŁODZIEŻY A FREQUENCY APPEARANCE DEFECTS OF LEGS BY CHILDREN AND ADOLESCENT

CZĘSTOŚĆ WYSTĘPOWANIA WAD KOŃCZYN DOLNYCH U DZIECI I MŁODZIEŻY A FREQUENCY APPEARANCE DEFECTS OF LEGS BY CHILDREN AND ADOLESCENT Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogiki i Administracji w Poznaniu Nr 3 2007 Grażyna Szypuła, Magdalena Rusin Bielski Szkolny Ośrodek Gimnastyki Korekcyjno-Kompensacyjnej im. R. Liszki w Bielsku-Białej

Bardziej szczegółowo