Medycyna Biologiczna. Diagnostyka różnicowa atopowego zapalenia skóry. Praktyczne wskazówki dla lekarza pierwszego kontaktu

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Medycyna Biologiczna. Diagnostyka różnicowa atopowego zapalenia skóry. Praktyczne wskazówki dla lekarza pierwszego kontaktu"

Transkrypt

1 Międzynarodowe czasopismo dotyczące zagadnień terapii i badań biomedycznych przygotowywane we współpracy z Polskim Towarzystwem Homeopatii i Homotoksykologii Medycyna Biologiczna maj-sierpień 2015 Zeszyt 2 (37-64) ISSN Diagnostyka różnicowa atopowego zapalenia skóry. Praktyczne wskazówki dla lekarza pierwszego kontaktu Szumy uszne jak je skutecznie leczyć i jak z nimi żyć? Kolka niemowlęca diagnoza i metody leczenia. Stare pytania nowe odpowiedzi Znaczenie układu odpornościowego przewodu pokarmowego dla organizmu Ciekawe przypadki kliniczne Nagroda H.-H. Reckewega 2015 Nie tylko polskie antybiotykoterapie kończą się niepowodzeniem Czarny odwrócony trójkąt na produktach leczniczych

2 Nagroda H.-H. Reckewega 2015 Najciekawsze Przypadki Kliniczne Warunki udziału Informacje wstępne Dzięki ustanowieniu tej nagrody Biologische Heilmittel Heel GmbH wspiera rozwój medycyny bioregulacyjnej. Nagroda Nowo powstała Nagroda H.-H. Reckewega Najciekawsze Przypadki Kliniczne jest przeznaczona dla wybitnie interesującego przypadku klinicznego w dziedzinie medycyny bioregulacyjnej. Nagroda ta była wcześniej przyznawana za badania naukowe. Nagroda jest sponsorowana przez Biologische Heilmittel Heel GmbH i przyznawana pod patronatem międzynarodowego panelu ekspertów. Hans-Heinrich Reckeweg Award Najciekawsze Przypadki Kliniczne to nagroda pieniężna w wysokości za lokatę pierwszą oraz nagrody w wysokości 5000 za kolejne lokaty. Kryteria udzielenia nagrody Nagroda przyznawana jest w oparciu o następujące kryteria: 1. Kliniczne raportowanie zgodne z międzynarodowymi wytycznymi sprawozdawczości CARE CASE (care-statement.org) sprawia, że opisany przypadek kliniczny kwalifikuje się do publikacji naukowej w recenzowanym czasopiśmie. 2. Opis przypadku klinicznego szczegółowo analizuje ocenę bieżącego stanu zdrowia pacjenta oraz uzasadnienie stosowania medycyny bioregulacyjnej. 3. Opis przypadku klinicznego powinien odpowiadać na pytanie, w jaki sposób spostrzeżenia zawarte w prezentowanym przypadku mogą przyczynić się do wzbogacenia istniejącej bazy dowodowej w dziedzinie medycyny bioregulacyjnej. Kto może aplikować? Aplikacja jest dostępna dla wszystkich licencjonowanych pracowników służby zdrowia na całym świecie (dla lekarzy medycyny i dla weterynarzy). Dyrektorzy, kierownicy i wszyscy inni pracownicy Biologische Heilmittel Heel GmbH nie są uprawnieni do uczestnictwa. Składanie aplikacji W aplikacji należy wypełnić załączony formularz zgłoszeniowy, zarówno na dysku twardym, jak i w formie elektronicznej (np.: na płycie CD lub przenośnym urządzeniu typu pendrive). Formularz zgłoszeniowy należy wypełnić w języku angielskim. Każdy wniosek musi zawierać podpisanie Deklaracji Zgody Opisu Przypadku Klinicznego oraz formularz świadomej zgody pacjenta. Kryteria oceny aplikacji Każda złożona aplikacja będzie wstępnie oceniana pod kątem zgodności z kryteriami akceptacji przed wysłaniem jej do członków międzynarodowego komitetu. Tylko te aplikacje, które: a) są kompletne (wszystkie sekcje są wypełnione), b) nie budzą podejrzeń etycznych (formularz świadomej zgody pacjenta jest podpisany i dołączony), c) zawierają kompletne informacje na temat autora, będą brane pod uwagę w procesie oceny. Autorzy zostaną powiadomieni w osobnym u, czy ich zgłoszenie zostało przyjęte, czy też nie. Termin zgłoszeń Termin składania aplikacji przypada na 30 czerwca 2015 roku. Praca winna zostać złożona w tym samym terminie na adres mailowy: Liczy się data nadania. Prace złożone po tym terminie zostaną odesłane do autora i mogą być złożone ponownie w następnym roku, w kolejnej edycji nagrody. Decyzja Komitetu Kontroli Po upływie terminu składania prac Komitet Naukowy Nagrody wybierze listę potencjalnych zwycięzców i ogłosi finalną decyzję we wrześniu 2015.

3 Spis treści Nagroda H.-H. Reckewega Hans-Heinrich Reckeweg Clinical Case Award Temat numeru Diagnostyka różnicowa atopowego zapalenia skóry. 37 Praktyczne wskazówki dla lekarza pierwszego kontaktu Dr hab. n. med. Aleksandra Lesiak, Klinika Dermatologii i Wenerologii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi Leki bioregulacyjne w praktyce klinicznej Szumy uszne jak je skutecznie leczyć i jak z nimi żyć? 44 Prof. zw. dr hab. med. Alina Morawiec-Sztandera, kierownik Kliniki Chirurgii Nowotworów Głowy i Szyi II Katedry Otolaryngologii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi Znaczenie układu odpornościowego przewodu pokarmowego dla organizmu 50 Dr n. med. Barbara Sieradzka, Zakład Profilaktyki Zagrożeń Środowiskowych i Alergologii Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego Problemy klinicystów Kolka niemowlęca diagnoza i metody leczenia. Stare pytania nowe odpowiedzi Prof. dr hab. n. med. Janina D. Piotrowska-Jastrzębska, dr n. med. Irena Białokoz-Kalinowska, 56 Klinika Pediatrii i Zaburzeń Rozwoju Dzieci i Młodzieży Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku Doniesienia naukowe Nie tylko polskie antybiotykoterapie kończą się niepowodzeniem 61 Opracowano przez lek. med. Anita Bania na podstawie: Craig J. Currie i wsp. Antibiotic treatment failure in four common infections in UK primary care : longitudinal analysis, LINK: Br Med J 2014; 349: g5493 Czarny odwrócony trójkąt na produktach leczniczych 61 Opracowano przez lek. med. Anita Bania na podstawie: Serwis informacyjny, Academy of Aesthetic and Anti-Aging Medicine, nr 2/2014, czerwiec 2014 Ciekawe przypadki kliniczne Pacjentka z atopowym zapaleniem skóry 62 Dr n. med. Małgorzata Słowik, Klinika Dermatologii, Wojewódzki Szpital Zespolony w Kielcach Pacjentka z drobnymi przebarwieniami skóry. 64 Procedura postpeelingowa Dr n. med. Małgorzata Słowik, Klinika Dermatologii, Wojewódzki Szpital Zespolony w Kielcach Rada Naukowa: Redaktor Naczelna: Rada Redakcyjna: prof. dr Hartmut Heine, Baden-Baden Anita Bania dr Izabela Fołta, dr Witold Wandel, dr Mieczysław Bąkowski, Izabela Jagodzik, Paweł Filipek, Anna Legun, Katarzyna Miler-Matuszewska Adres redakcji i wydawcy: Heel Polska Sp. z o.o., Warszawa, ul. Poleczki 21, tel.: (22) ; fax: (22) Medycyna Biologiczna jest periodykiem ukazującym się od 1994 r. MB zamieszcza prace autorów polskich i zagranicznych, prowadzi wymianę artykułów z Journal of Biomedical Therapy. Prace są recenzowane. ISSN

4 Drodzy Czytelnicy, Z nieskrywaną dumą oddaję w Państwa ręce kolejny numer Medycyny Biologicznej. Jest on nie tylko numerem drugiego kwartału, ale też poniekąd numerem wakacyjnym. Dlatego też cieszę się bardzo, że na okres zwiększonego czytelnictwa, związanego z wakacyjnym odpoczynkiem, przekazuję Państwu pismo zawierające tak wartościowe artykuły. Spotykam się z Państwa strony z licznymi wyrazami sympatii i uznania dla naszego pisma. Budujący jest dla mnie fakt, iż poszerza się grono ekspertów współpracujących z nami oraz wzrasta liczba bibliotek uniwersyteckich zwracających się do nas z prośbą o prenumeratę naszego tytułu. Staramy się odejść od dotychczasowej stygmatyzacji, podążamy w kierunku medycyny bioregulacyjnej, stanowiącej inspirację dla nowoczesnych badań przedklinicznych i klinicznych, asymilujemy się z medycyną opartą na faktach, poszerzamy nasze portfolio o produkty innowacyjne z nowych obszarów terapeutycznych. W bieżącym numerze wszystkim zainteresowanym AZS polecam praktyczny artykuł dr hab. n. med. Aleksandry Lesiak dotyczący praktycznych wskazówek dla lekarza pierwszego kontaktu na temat diagnostyki różnicowej atopowego zapalenia skóry. Prof. Alina Morawiec-Sztandera odpowiada na pytanie, jak skutecznie leczyć szumy uszne i jak nauczyć się z nimi żyć. Prof. Janina Jastrzębska-Piotrowska udziela nowych odpowiedzi na stare pytania dotyczące diagnostyki i metod leczenia kolki niemowlęcej. Zaś dr n. med. Barbara Sieradzka w plastyczny sposób opisuje znaczenie układu odpornościowego przewodu pokarmowego (GALT) dla prawidłowego funkcjonowania nie tylko przewodu pokarmowego, ale także całego organizmu. Zachęcam Państwa do zainteresowania się Nagrodą H.-H. Reckewega 2015 dla najciekawszych przypadków klinicznych. Przypadki kliniczne udostępnione nam przez dr n. med. Małgorzatę Słowik są godne zapoznania się. Zapraszam do lektury naszego pisma. Z wyrazami szacunku, Redaktor Naczelna Anita Bania

5 Temat numeru Diagnostyka różnicowa atopowego zapalenia skóry. Praktyczne wskazówki dla lekarza pierwszego kontaktu Dr hab. n. med. Aleksandra Lesiak, Klinika Dermatologii i Wenerologii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi Streszczenie Atopowe zapalenie skóry (AZS) jest przewlekłą chorobą skóry charakteryzującą się występowaniem okresów zaostrzeń i remisji oraz uporczywego i nawrotowego świądu. Kryteria diagnostyczne zostały ustalone przed laty przez Hanifina i Rajkę i obowiązują do dziś. Oparcie diagnozy na kryteriach klinicznych może niekiedy prowadzić do zbyt częstego rozpoznawania choroby, szczególnie wówczas gdy obraz kliniczny nie jest pełnoobjawowy. Dzieje się tak w przypadku wielu innych postaci zapalenia skóry, m.in. łojotokowego czy kontaktowego zapalenia skóry. Wiele trudności diagnostycznych mogą sprawiać choroby infekcyjne skóry. Błędnie przeprowadzona diagnostyka różnicowa powoduje w konsekwencji wdrożenie nieodpowiedniego leczenia. W niniejszym artykule omówiono dermatozy, które mogą imitować zmiany skórne charakterystyczne dla różnych faz AZS. W pracy omówiono również najczęstsze błędy diagnostyczne, które mogą pogarszać rokowanie i obniżać jakość życia błędnie leczonych pacjentów. Dane z piśmiennictwa oraz doświadczenia własne wskazują na to, że rozpoznanie AZS jest trudne i wymaga od lekarza bardzo dobrej znajomości obrazów klinicznych zmian skórnych oraz niekiedy wykonania poszerzonej diagnostyki różnicowej, zwłaszcza o inne choroby zapalne i infekcyjne. Słowa kluczowe: atopowe zapalenie skóry, diagnostyka różnicowa, nadmierna rozpoznawalność, obraz kliniczny. Atopowe zapalenie skóry (AZS) to przewlekła, nawrotowa, zapalna choroba skóry, w której obecny jest silnie wyrażony świąd, a zmiany skórne mają charakterystyczny obraz i typową lokalizację w zależności od wieku pacjenta. AZS jest jedną z najczęściej występujących chorób skóry u dzieci, rzadko zmiany chorobowe mogą pojawić się dopiero w wieku dorosłym 1,2. W praktyce klinicznej rozpoznanie AZS ustala się na podstawie powszechnie uznanych kryteriów diagnostycznych zaproponowanych przez Hanifina i Rajkę 3. Do postawienia prawidłowej diagnozy konieczne jest stwierdzenie obecności 3 z 4 kryteriów większych (świąd skóry, charakterystyczna morfologia i lokalizacja zmian skórnych, przewlekły i nawrotowy przebieg oraz dodatni osobniczy lub rodzinny wywiad atopowy), jak również minimum 3 z 23 kryteriów mniejszych. Wśród kryteriów większych najważniejszymi są: charakterystyczny wygląd wykwitów skórnych oraz świąd skóry, uważany za nieodzowną cechę AZS. Spośród kryteriów mniejszych najczęstsze i najistotniejsze są: suchość skóry, wczesny wiek wystąpienia objawów, skłonność do nawrotowych zakażeń skóry, obecność natychmiastowych reakcji skórnych, obecność podwyższonego stężenia IgE, dermografizm biały, obecność fałdów Dennie-Morgana, rumień twarzy, zacienienia wokół oczu oraz świąd po spoceniu, zaostrzenia po zdenerwowaniu, a także nietolerancja pokarmów i wełny 3. Bardzo wiele chorób skóry charakteryzuje się często występowaniem podobnych do AZS cech klinicznych, w tych przypadkach może niekiedy dochodzić do nadmiernego rozpoznawania atopowego zapalenia skóry. Dotyczy to szczególnie bardzo małych dzieci oraz takich przypadków klinicznych, w których zmiany chorobowe mają stosunkowo niewielkie nasilenie. Doświadczenie kliniczne pokazuje, że rozpoznanie AZS może sprawić wiele trudności i wielokrotnie wymaga rozszerzenia procesu różnicowania o inne dermatozy. Brak właściwej diagnostyki różnicowej prowadzi do błędnego rozpoznania, co z kolei powoduje nieprawidłową odpowiedź na leczenie. W niniejszym artykule zostaną omówione najczęstsze jednostki chorobowe, których objawy kliniczne mogą imitować atopowe zapalenie skóry, z uwzględnieniem wieku pacjentów oraz zmieniającego się wraz z wiekiem obrazu klinicznego AZS. Przebieg atopowego zaplenia skóry dzieli się na trzy fazy kliniczne uwzględniające charakter wykwitów chorobowych i wiek pacjentów. I faza dotyczy dzieci do 2. roku życia. Pierwsze zmiany chorobowe rozwijają się około miesiąca życia. Są to sączące wykwity grudkowo-wysiękowe, które lokalizują się na skórze policzków, wyprostnych częściach kończyn (okolice zgięć łokciowych, podkolanowych) i skórze owłosionej głowy. U wielu dzieci występuje silny świąd skóry, którego kliniczną manifestacją jest niepokój dziecka, częsty płacz i problemy ze snem oraz obniżenie jakości życia całej rodziny. Dzieci, drapiąc się, do- Medycyna Biologiczna, maj-sierpień 2015, zeszyt 2 37

6 Temat numeru Ryc. 1 Liszajec zakaźny skóry twarzy widoczne charakterystyczne miodowe strupy Zapalenie pęcherzowe i złuszczające skóry pochodzenia gronkowcowego (Staphylococcal Scalded Skin Syndrome, SSSS) Ryc. 2 Ryc. 3 Zapalenie łojotokowe skóry owłosionej głowy u niemowlęcia prowadzają niekiedy do powstawania licznych przeczosów. Charakterystycznym objawem występującym u wielu dzieci jest suchość skóry. Przeważnie nie stwierdza się zmian chorobowych w okolicy pieluszkowej 2,3. Stwierdzenie takich zmian skórnych u naszego pacjenta wymaga zebrania dokładnego wywiadu pod kątem rodzinnego występowania chorób atopowych. Ważnym elementem diagnostycznym jest uwzględnienie udziału czynników pokarmowych jako przyczyny występowania zmian chorobowych (dokładny wywiad od matki), nie zawsze jednak należy upatrywać w produktach pokarmowych sprawców rozwoju choroby. Wydaje się więc nierozsądne wprowadzanie restrykcyjnej diety hipoalergicznej u matki bądź u dziecka, jeśli nie stwierdzono bezpośredniego związku rozwoju zmian skórnych z przyjmowanymi pokarmami 4. U części dzieci zmiany chorobowe mogą ulec nadkażeniu bakteryjnemu, wirusowemu lub grzybiczemu. Należy jednak pamiętać, że w niektórych przypadkach od początku mogą to być zmiany infekcyjne. W przypadkach chorób bakteryjnych w leczeniu konieczne jest zastosowanie miejscowych antybiotyków, niekiedy w początkowym okresie w połączeniu ze środkiem przeciwzapalnym (np. glikokortykosteroidy o niskiej sile działania). Należy zaznaczyć, że w przypadku zmian sączących bądź zlokalizowanych na skórze owłosionej głowy największe zastosowanie mają preparaty w postaci lotionu 5. W zaostrzaniu zmian o charakterze AZS uznaje się rolę endotoksyn wydzielanych przez czynniki infekcyjne, które uznawane są za superantygeny. Podkreśla się tu przede wszystkim białka wydzielane przez S. aureus oraz grzyby, głównie C. albicans i M. furfur, a także niektóre wirusy, np. H. simplex 6,7. Liszajec zakaźny jest mieszaną infekcją paciorkowcowo- -gronkowcową. Zmiany skórne o charakterze pęcherzy pokrywających się miodowymi strupami najczęściej tworzą się na twarzy, ale mogą pojawić się w innych lokalizacjach. Na podkreślenie zasługuje fakt, że liszajec zakaźny częściej występuje u dzieci z AZS i jest wtedy bardziej oporny na leczenie miejscowe (rycina 1) 8. W tym miejscu chciałabym podkreślić możliwość rozwoju jednostki chorobowej, której czynnikiem etiologicznym jest gronkowiec złocisty. Zapalenie pęcherzowe i złuszczające skóry pochodzenia gronkowcowego (ang. Staphylococcal Scalded Skin Syndrome, SSSS) dotyczy przede wszystkim noworodków i niemowląt do 3. m.ż., jednak całkowicie odmienny obraz chorobowy SSSS wyklucza możliwość rozpoznania w tych przypadkach AZS (rycina 2) 9. Również niektóre choroby zakaźne skóry mogą być mylnie rozpoznawane jako AZS. Należą do nich rumień zakaźny, rumień nagły i liszajec zakaźny. Rumień zakaź ny to wywołane przez ludzkiego parwowirusa B19 (HPVB19) zapalenie manifestujące się rumieniową wysypką obejmującą twarz, tułów i kończyny, któremu czasami towarzyszy zapalenie stawów. Rumień nagły powodowany jest przez zakażenie 38 Medycyna Biologiczna, maj-sierpień 2015, zeszyt 2

7 Temat numeru Ryc. 4 Zakażenie świerzbowcem widoczne zmiany rumieniowo- -obrzękowe w obrębie podeszwy Ryc. 5 Trądzik niemowlęcy zaskórniki, grudki i krosty na skórze twarzy ludzkim wirusem opryszczki typu 6 (HHV6). W chorobie tej obserwuje się uogólnioną plamisto-grudkową wysypkę. Obie choroby poprzedza wzrost temperatury ciała, a wykwitom nie towarzyszy świąd, co wyraźnie odróżnia je od AZS 9. Jednostką chorobową, która jest bardzo często mylona z AZS u noworodków i niemowląt, jest łojotokowe zapalenie skóry (rycina 3). W tym przypadku zmiany chorobowe lokalizują się w okolicy skóry owłosionej głowy i na twarzy, a ich rumieniowo-złuszczający charakter jest bardzo zbliżony do AZS. W różnicowaniu należy zwrócić uwagę na ujemny wywiad atopowy w rodzinie, zajęcie okolicy pieluszkowej, wczesne (pierwsze dni, tygodnie życia) pojawienie się zmian, a następnie ich ustępowanie w pierwszych miesiącach 10. Zakażenie świerzbowcem może upodabniać się do obrazu AZS, zwłaszcza jeśli trwa długo, a w wyniku przewlekłego i uciążliwego świądu w godzinach nocnych pojawią się przeczosy i grudki oraz rozwijają się cechy wtórnego nadkażenia bakteryjnego skóry. U małych dzieci zmiany o charakterze grudek i niekiedy krost zwykle lokalizują się na dłoniach i podeszwach stóp i często przez wiele miesięcy leczone są jako choroba alergiczna (rycina 4) 10,11. Kolejną jednostką chorobową, którą należy różnicować z AZS, jest trądzik noworodkowy występujący u ok. 20% noworodków. Pierwsze objawy pojawiają się zazwyczaj w pierwszych dobach życia dziecka. Zdarza się jednak, że zmiany skórne pojawiają się później, ok miesiąca życia, choroba nazywana jest wówczas trądzikiem niemowlęcym i może wymagać różnicowania z AZS. Wśród wykwitów dominują zaskórniki oraz grudki i krosty na rumieniowym podłożu. Jako czynniki przyczynowe wymienia się działanie hormonów androgennych oraz zakażenia wywołane przez Malassezia furfur. Zmiany są zazwyczaj zlokalizowane na twarzy i tułowiu. Od wykwitów AZS odróżnia je brak suchości skóry oraz brak świądu (rycina 5) 11. Zdarza się, że potówki mogą czasami naśladować objawy AZS. Dotyczy to zwłaszcza potówek głębokich, o charakterze grudkowo-krostkowym, zwykle na osłoniętych i przegrzanych powierzchniach ciała. Brak w tym przypadku innych cech klinicznych typowych dla AZS, tj. świądu czy suchości skóry (rycina 6) 2,3. Rozpoznanie AZS w okresie niemowlęcym należy postawić bardzo rozważnie, gdyż niekiedy taka diagnoza może przez wiele lat towarzyszyć dziecku, dlatego też należy wstrzymać się z ustaleniem właściwej diagnozy i początkowo leczyć niemowlęta objawowo. Jeśli u naszego pacjenta pierwsze objawy przypominające AZS wystąpiły nie później niż w miesiącu życia i miały charakter ciężkiego, przewlekłego zapalenia skóry z nawracającymi infekcjami bakteryjnymi skóry, tkanki podskórnej i układu oddechowego, należy poszerzyć diagnostykę i wziąć pod uwagę zespół hiper-ige. Jest to bardzo rzadko spotykana postać pierwotnego niedoboru odporności. Do objawów, oprócz nawracających infekcji, należy bardzo wysoki poziom całkowitego IgE w surowicy ( > 2000 IU/ml). W przeciwieństwie do AZS najczęściej nie stwierdza się swoistych IgE, a także dodatnich testów punktowych dla głównych grup alergenów. Pacjent ma charakterystyczny wygląd: grube rysy twarzy, wystające czoło, głęboko osadzone oczy, szeroką nasadę nosa, jasną karnację i rude włosy. Skóra tych pacjentów, podobnie jak w AZS, jest szorstka i sucha, pokryta zmianami rumieniowo-grudkowymi z obecnością licznych nadżerek i przeczosów (rycina 7) 12,13. Kolejna, druga faza AZS występuje pomiędzy 2. a 12. rokiem życia. Zmiany o charakterze rumieniowo-złuszczającym lokalizują się najczęściej na zgięciowych po- Medycyna Biologiczna, maj-sierpień 2015, zeszyt 2 39

8 Temat numeru Potówki czerwone na skórze twarzy Zmiany rumieniowo-złuszczające z obecnością licznych nadżerek i przeczosów w przebiegu zespołu hiper-ige Zmiany o charakterze rumieniowo-złuszczającym i lichenifikacja skóry w przebiegu AZS Ryc. 6 Ryc. 7 Ryc. 8 wierzchniach kończyn (doły łokciowe i podkolanowe), na szyi oraz po stronie dłoniowej nadgarstków. Skóra całego ciała u większości pacjentów jest bardzo sucha (rycina 8). Ze względu na silny świąd i odruch drapania na skórze widoczne są linijne przeczosy i pogrubienie naskórka określane jako lichenifikacja. W tym okresie AZS jest z reguły łatwo rozpoznawany 2,3. Jednak i w tych przypadkach należy zwracać baczną uwagę na wtórne nadkażenia bakteryjne, grzybicze bądź wirusowe. Mogą być one wynikiem naturalnego przebiegu choroby, ale też niekiedy objawem niepożądanym długotrwałego stosowania miejscowych glikokortykosteroidów bądź miejscowych inhibitorów kalcyneuryny 14. Ważne też, by nie zapomnieć o pierwotnych chorobach infekcyjnych i pasożytniczych, w tym zakażeniu świerzbowcem. Niezależnie od przyczyny wskazane jest stosowanie leczenia przyczynowego 15,16. Na podstawie danych z piśmiennictwa i własnych obserwacji szczególnie trudne w tym okresie może być różnicowanie z grzybicą skóry gładkiej. W przypadku tej choroby, podobnie jak w przypadku AZS, występuje świąd skóry. Klinicznie zmiany skórne charakteryzują się występowaniem owalnych zmian rumieniowo-złuszczających z występowaniem na ich obwodzie grudek i pęcherzyków (rycina 9). Elementem rozstrzygającym rozpoznanie jest wynik badania mikologicznego bezpośredniego, jak też hodowli. Jednak przy stosowaniu miejscowych sterydów mogą być one fałszywie ujemne i rozstrzygnięciem jest dopiero wynik badania histopatologicznego zmian skórnych. W przypadku utrzymujących się zmian grzybiczych wskazane jest włączenie leczenia ogólnego 17,18. Innymi jednostkami, które powinny być różnicowane z AZS w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym, są m.in. liszaj płaski, reakcje polekowe, pokrzywki, wyprysk kontaktowy, fotodermatozy idiopatyczne, choroby tkanki łącznej, ziarniniak obrączkowaty, choroby pęcherzowe autoimmunologiczne. Na szczególną uwagę zasługuje opryszczkowate zapalenie skóry, które ze względu na obecność grudek, pęcherzyków i silnego świądu szczególnie często jest początkowo mylnie rozpoznawane jako AZS. Podstawę rozpoznania stanowią wyniki badań immunopatologicznych (rycina 10) Najczęstszym błędem popełnianym w gabinecie lekarskim jest rozpoznawanie AZS u pacjentów, u których występują objawy rogowacenia mieszkowego (rycina 11). W tej jednostce chorobowej zmiany grudkowe z towarzyszącym świądem i suchością skóry lokalizują się na wyprostnych powierzchniach ramion, ud, rzadko na policzkach 25. Zmiany o tym charakterze należy traktować jako problem kosmetyczny, stosując w leczeniu preparaty z dodatkiem mocznika, niekiedy kwasu salicylowego. Trzecia faza AZS, po 12. roku życia, charakteryzuje się nasiloną lichenifikacją skóry, głównie na powierzchniach zgięciowych kończyn, na twarzy (czoło i wokół oczu) oraz 40 Medycyna Biologiczna, maj-sierpień 2015, zeszyt 2

9 Temat numeru Ryc. 9 Ryc. 11a Grzybica skóry gładkiej w obrębie twarzy u 10-letniej dziewczynki Rogowacenie mieszkowe na policzkach Ryc. 10 Opryszczkowe zapalenie skóry zmiany grudkowo- -obrzękowe na kolanie Ryc. 11b Rogowacenie mieszkowe na ramionach na szyi 2,3. Szczególnie ważnym problemem osób młodych, które rozpoczynają życie zawodowe, jest eliminacja ekspozycji na alergeny kontaktowe, które mogą prowadzić do rozwoju wyprysku 26,27. Należy pamiętać również, że nie tylko u chorych na AZS mogą rozwijać się ogniska wypryskowe będące wynikiem alergii kontaktowej na inne substancje, w tym, powszechny w naszym środowisku nikiel 28. W takich przypadkach wskazane jest wykonanie dodatkowych testów naskórkowych, a w leczeniu należy przede wszystkim uwzględnić edukację i unikanie przez pacjenta ekspozycji na substancje uczulające. Wykonanie takich badań umożliwia prawidłowe rozpoznanie i uniknięcie kierowania diagnostyki wyłącznie w kierunku AZS 29. Pomimo faktu, iż rozpoznanie AZS na podstawie kryteriów Hanifina i Rajki 3 wydawać by się mogło niezmiernie łatwe, wymaga ono znajomości objawów wielu innych chorób skóry oraz umiejętności zebrania szczegółowego wywiadu chorobowego. W artykule zwrócono szczególną uwagę na choroby, w których najczęściej nadrozpoznaje się AZS. Dlatego też zasadne wydaje się stwierdzenie, że nad prawidłowym rozpoznaniem, a potem skutecznym leczeniem dzieci z AZS powinien czuwać wielospecjalistyczny zespół składający się z lekarza podstawowej opieki zdrowotnej, dermatologa i alergologa. Medycyna Biologiczna, maj-sierpień 2015, zeszyt 2 41

10 Temat numeru Piśmiennictwo 1. Levy RM, Gelfand JM, Yan AC. The epidemiology of atopic dermatitis. Clinics in Dermatology 2003; 21: Rudikoff D, Lebwohl M. Atopic dermatitis. Lancet 1998; 351: Hanifin JM, Rajka G. Diagnostic features of atopic dermatitis. Acta Dermatol Venerol 1980; 92 (suppl): Szarmach H, Wilkowska A. Zasady i odrębności leczenia miejscowego u dzieci. Derm Klin Zabieg 1999; 1: Narbutt J. Zastosowanie glikokortykosteroidów w leczeniu atopowego zapalenia skóry. Terapia 2007; 4: 66-72, KBN Leung D. Atopic dermatitis and the immune system: The role of superantigens and bacteria. J Am Acad Dermatol 2001; 45: S Śpiewak R. Postępowanie w wyprysku atopowym miejsce leczenia przeciwbakteryjnego. Przegl Alergolog 2006; 3: Bielecka-Grzela S, Załuga E, Klimowicz A. Rola infekcji w patogenezie atopowego zapalenia skóry. Medycyna po Dyplomie 2006 (supl. 8); Farrell A. M. Staphylococcal scalded-skin syndrome. Lancet 1999; 354: Yates VM, Kerr R, Mackie R. Early diagnosis of infantile seborrheic dermatitis and atopic dermatitis-clinical features. Br J Dermatol 1983; 108: Bernier V, Weill FX, Hirigoyen V i wsp. Skin colonisation with Malassezia in neonates: a prospective study and relationship with neonatal cephalic pustulosis. Arch Dermatol 2002; 138: Kacalak-Rzepka A, Mączyńska I, Maleszka R i wsp. Zespół Hiper-IgE. Opis przypadku i przegląd piśmiennictwa. Przegl Dermatol 2007; 94: Hinrichs R, Fricke O, Tütüncü R i wsp. A patient with hyper-ige syndrome: A multisystem disorder. J Am Acad Dermatol 2002; 47: S Carroll CL, Fleischer AB. Tacrolimus: focusing on atopic dermatitis. Drugs Today 2006; 42: Solomon LM, Telner P. Eruptive molluscum contagiosum in atopic dermatitis. Can Med Assoc J 1966; 95: Bayerl C, Feller G, Goerdt S. Experience in treating molluscum contagiosum in children with imiquimod 5% cream. Br J Dermatol 2003; 149: Andrews MD, Burns M. Common tinea infections in children. Am Fam Physician 2008; 77: Niczyporuk W, Krajewska-Kułak E, Łukaszuk C i wsp. Problemy w rozpoznawaniu i leczeniu grzybic skóry i włosów u dzieci. Derm Klin Zabieg 1999; 1: Waszczykowska E. Choroby alergiczne skóry i różnicowanie. Przegl Alerg 2005; 4: Krassowska D, Celewicz-Toruń B. Liszaj płaski odmiany kliniczne, etiopatogeneza i leczenie. Przegl Dermatol 2005; 92: Sullivan JR, Shear NH. The drug hypersensitivity syndrome. Arch Dermatol 2001; 137: Ferguson J, Ibbotson S. Idiopathic photodermatoses. Semin Cutan Med Surg 1999; 18: Narbutt J, Dąbkowski J, Torzecka JD. Trudności diagnostyczne pęcherzycy IgA. Przegl Dermatol 2004; 91: Żebrowska A. Opryszczkowate zapalenie skóry. Celiakia ze zmianami skórnymi. Lekarz Rodzinny 2004; 7-8: Hwang S, Schwartz RA. Keratosis pilaris: a common follicular hyperkeratosis. Cutis 2008; 82: Kieć-Świerczyńska M. Współczesna diagnostyka alergicznych zawodowych chorób skóry. Przegl Lek 2001 (supl. 5); Belsito DV. Occupational contact dermatitis: etiology, prevalence, and resultant impairment/disability. J Am Acad Dermatol 2005; 53: Hindsén M, Bruze M. The significance of previous contact dermatitis for elicitation of contact allergy to nickel. Acta Derm Venereol 1999; 78: Brod BA, Dailey AD, Fransway AF i wsp. To patch or not to patch: What is your threshold for patch testing? Am J Contact Dermat 1999; 10: Medycyna Biologiczna, maj-sierpień 2015, zeszyt 2

11 NOWOŚĆ W TERAPII AZS Może być stosowany bez względu na miejsce występowania zmian. Zawiera naturalne substancje czynne - ektoinę, wyciąg z kory leszczyny oraz krem lamelarny, naśladujący strukturę płaszcza lipidowego. Ekonomiczny w użyciu opakowanie 30ml wystarcza średnio na 1 miesiąc terapii. Bez barwników, substancji zapachowych, konserwantów (np. parabenów) oraz olejów mineralnych. Jest dobrze tolerowany i może być stosowany tak długo, jak potrzeba.

12 Leki bioregulacyjne w praktyce klinicznej Szumy uszne jak je skutecznie leczyć i jak z nimi żyć? Prof. zw. dr hab. med. Alina Morawiec-Sztandera, kierownik Kliniki Chirurgii Nowotworów Głowy i Szyi II Katedry Otolaryngologii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi Szum uszny można zdefiniować jako wrażenie dźwiękowe w jednym lub obu uszach. Najbardziej upowszechniona jest definicja zaproponowania w 1982 r. przez McFaddena, która określa szumy uszne jako świadome odczucie dźwięku zapoczątkowanego w głowie lub w uszach. Według Committee on Hearing Bioacoustics and Biomechanics z 1982 r. szum uszny to uświadomienie sobie dźwięku, który powstaje w głowie właściciela. Aktualnie obowiązuje bardziej precyzyjne określenie tego zjawiska, czyli odczucie dźwięku, które wynika wyłącznie z patologicznej aktywności w obrębie układu nerwowego bez jakiejkolwiek odpowiadającej aktywności mechanicznej w obrębie ślimaka (za Szymiec 2002). Statystyki światowe podają, że szumy uszne występują u % populacji, w Polsce problem ten dotyczy 20% naszego społeczeństwa w wieku powyżej 16. roku życia. Stały szum zgłasza około 5% chorych, w wieku lat stałe szumy uszne ma co dziesiąty Polak, zaś w wieku 75 i więcej lat już co piąty. U 50% osób występują szumy w obu uszach lub w głowie, u 25% szumy w jednym uchu, zaś 23% uznaje je za przykrą dolegliwość. Konsekwencją uporczywych, przewlekłych szumów usznych mogą być niepokój i rozdrażnienie, depresja, zmęczenie, problemy z pamięcią, stres, problemy ze snem oraz trudności z koncentracją (Pośpiech 2005). Trudności diagnostyczne Trudności diagnozowania i terapii szumów usznych wynikają z niepoznanego mechanizmu pojawiania się tego objawu, trudności w ustaleniu lokalizacji źródła generowania słyszalnego dźwięku. Brak w związku z tym jednoznacznie ustalonego standardu postępowania terapeutycznego. Ponadto należy wymienić brak modelu zwierzęcego, brak obiektywnej metody oznaczania szumu, niemożność obiektywnego, nieinwazyjnego lokalizowania szumu pochodzenia neuronalnego oraz wiele czynników przyczynowych szumów usznych. Hipotetyczne źródła generowania szumu obejmują korowe ośrodki mózgowe korę płata skroniowego prawego, drogi słuchowe i ośrodki podkorowe jak również ucho wewnętrzne, czyli ślimak i jego komórki słuchowe wewnętrzne (IHC inner hair cells) lub komórki słuchowe zewnętrzne (OHC outer hair cells). Klasyfikacja szumów usznych W zależności od miejsca powstawania można szum uszny sklasyfikować jako przewodzeniowy lub czuciowo-nerwowy. Biorąc zaś pod uwagę przypuszczalny mechanizm powstawania, szum uszny dzielimy na synaptyczny i eferetny. Pod kątem typu dźwięku można wyróżnić szum lub ton, natomiast jeśli uwzględni się chorobę, w której szum uszny jest jednym z głównych objawów, to można wyszczególnić szum otosklerotyczny (w otosklerozie), typ menierowski (w chorobie Mènière a). W zależności od metody pomiaru wyróżnia się szum subiektywny i szum obiektywny. Ten ostatni podział jest ostatnio najczęściej stosowany. Szum uszny obiektywny, inaczej somatyczny, to dźwięk, jaki powstaje wewnątrz organizmu, a jest rejestrowany przez narząd słuchu. Natomiast szum subiektywny jest to dźwięk słyszalny wyłącznie przez pacjenta, wynikający z aktywności układu nerwowego bez wibracyjno-mechanicznej czynności ślimaka. Do zdiagnozowania szumu usznego niezbędne jest przeprowadzenie dokładnego wywiadu chorobowego, szczegółowego badania ogólnego i otolaryngologicznego, a przede wszystkim dokonanie oceny sprawności narządu słuchu za pomocą pomiaru natężenia i częstotliwości szumu i wykonanie badania słuchowych potencjałów wywołanych oraz otoemisji akustycznej. Badania Kowalskiej i Sułkowskiego z 2001 roku wykazały, że u ok. 58,63% osób z ubytkiem słuchu spowodowanym narażeniem na hałas, któremu towarzyszył stały obustronny szum, stwierdzono wyraźne zmniejszenie amplitudy i zwężenie spektrum emisji TEOAE oraz redukcję emisji DPOAE (w 62%) w zakresie wysokich częstotliwości większe niż w uszach bez szumu z podobnym progiem słuchu. Autorzy ci zasugerowali jednak, że pomiary otoemisji akustycznej wywołanej TEOAE i DPOAE mogą być przydatne do obiektywnej oceny jedynie szumu spowodowanego uszkodzeniem ślimakowym. W celu wykluczenia przyczyn naczyniowo-nerwowych wskazane będzie wykonanie angiografii, tomografii komputerowej lub rezonansu magnetycznego. Szum uszny obiektywny może być pochodzenia naczyniowego lub mechanicznego. W przypadku pochodzenia naczyniowego należy brać pod uwagę charakter szumu. Jeżeli będzie to szum pulsujący, mogą mieć miejsce uszkodzenia 44 Medycyna Biologiczna, maj-sierpień 2015, zeszyt 2

13 Leki bioregulacyjne w praktyce klinicznej w zakresie tętnic, a więc przykładowo kłębczak jamy bębenkowej, przetoki tętniczo-żylne lub zwężenie tętnic szyjnych. Szumy niepulsujące mogą mieć swoje źródło w zmianach patologicznych naczyń żylnych, takich jak zmiany wielkości i położenia opuszki żyły szyjnej lub ucisk na żyłę szyjną wewnętrzną. Etiologia szumów usznych Szumy obiektywne pochodzenia mechanicznego dotyczą głównie mioklonii mięśni twarzy, gardła lub mięśni wewnątrzusznych albo też chorób stawu skroniowo-żuchwowego. Rozpatrując etiologię szumów usznych subiektywnych, należy rozgraniczyć przyczyny, gdy słuch jest prawidłowy, oraz w przypadkach niedosłuchu różnego stopnia. Szum uszny przy prawidłowym słuchu może być wynikiem zaburzeń ukrwienia, zatruć, alergii, robaczyc, mieć pochodzenie psychogenne lub stanowić omamy słuchowe. W przypadkach osłabienia słuchu szum uszny może pojawiać się jako następstwo obturacji przewodu słuchowego zewnętrznego, stanu zapalnego ucha środkowego, otosklerozy, choroby Mènière'a, nagłej głuchoty, guzów nerwu słuchowego bądź też głuchoty starczej. W przeprowadzonych przez Pośpiech i wsp. (2001) badaniach hałas jest czynnikiem najczęściej odpowiedzialnym za powstawanie szumów usznych średnio u 23,3% pacjentów albowiem prowadzi do uszkodzenia komórek rzęsatych ucha wewnętrznego. Istnieje wiele hipotez dotyczących patomechanizmu szumów subiektywnych. Wyróżnić należy zaburzenia uwalniania mediatorów synaptycznych (Eccles 1964), zakłócenia mechanizmów filtrujących tworu siatkowatego (Graham 1965), zaburzenia metabolizmu komórek nerwowych (Sarkady 1979), spontaniczną aktywność drogi słuchowej (Martin 1983), oderwanie błony nakrywkowej narządu Cortiego (Tondorf 1987). Inne teorie powstawania szumu usznego dotyczą zakłócenia czynności ośrodków słuchowych (Moller 1984), czynników psychogennych (Landis 1992), zaburzeń czynności mikromechaniki ślimaka (Zenner 1993), wpływu impulsacji eferetnej (Chery-Croze 1993), nadpobudliwości narządu słuchu (Jastreboff 1993). Istnieją doniesienia, iż w przypadku szumów usznych mają miejsce zmiany plastyczne w obrębie narządu słuchu. Kilka badań funkcjonalnego MRI wykazało specyficzną dla pacjentów z szumami usznymi reorganizację map tonotopowych w słuchowej korze pierwotnej oraz zmienione wzorce połączeń wzgórzowo-korowych (Noreña 2011 za Cieśla 2013). Leczenie Leczenie szumów usznych jest zróżnicowane, zależne od znajomości przyczyny. Tam, gdzie jest ona ustalona, można podjąć się leczenia chirurgicznego. Operacje wykonywane dla zniesienia szumu obiektywnego pochodzenia naczyniowego mogą dotyczyć zamknięcia przetoki tętniczo-żylnej lub usunięcia przyczyn ucisku na naczynie (np. guza, przerzutu do węzłów chłonnych), zaś pochodzenia mechanicznego przykładowo przecięcia mięśni śródusznych. Operacyjnie szum uszny subiektywny można zlikwidować po operacjach uruchomienia lub odtworzenia układu przewodzącego dźwięk (stapedektomie, stapedotomie, operacje tympanoplastyczne), po zabiegach poprawiających ukrwienie ucha wewnętrznego (blokada zwoju gwiaździstego, sympatektomia tympanalna) czy też operacjach blokujących impulsację drogą słuchową (przecięcie nerwu słuchowego, zniszczenie struktur ucha wewnętrznego). Ustępowanie szumów usznych po stapedektomii uzyskano u 60-65% pacjentów (Causse i wsp. 1984, Latkowski i wsp. 1992, 1995), u 50% po wszczepach ślimakowych (Pruszewicz & Szyfter 1994), a u 45% chorych po przecięciu nerwu słuchowego (Hause & Braqckmann 1981). Proponowane metody leczenia zachowawczego to farmakoterapia z zastosowaniem leków poprawiających ukrwienie ucha wewnętrznego vasoactiva, stymulujących czynność układu nerwowego neurostymulacja jonoforetyczna, podaż do ucha wewnętrznego leku z grupy środków miejscowo znieczulających lignokaina, ksylokaina, akupunktura, psychoterapia, laseroterapia, stymulacja ultradźwiękowa lub elektryczna, hipnoterapia, hiperbaria tlenowa, metoda habituacji, zwana tinnitus retraining therapy (TRT) czy też zastosowanie maskujących aparatów słuchowych. Podobne działanie do leków poprawiających ukrwienie wykazuje terapia hiperbaryczna, która polega na dostarczeniu do organizmu bardzo dużej ilości tlenu w warunkach zwiększonego ciśnienia. Dochodzi do natlenowania ucha wewnętrznego, a jednocześnie poprawy jego ukrwienia. Terapia ma zastosowanie przede wszystkim w szumach usznych towarzyszących nagłej głuchocie (Desloovere 2007). Selektywna elektrostymulacja terapeutyczna (SET), która polega na podawaniu za pomocą elektrody założonej do przewodu słuchowego zewnętrznego małych prądów pobudzających szlak słuchowy, przyczyniła się do całkowitego lub częściowego ustąpienia szumów usznych u 48% chorych (Szymiec i wsp. 1997), u 60% po stymulacji w okolicy okienka okrągłego (Aran & Cazals 1981), a u 67,6% pacjentów ze ślimakowym uszkodzeniem słuchu pozwoliła na osiągnięcie poprawy (Okusa i wsp. 1993). Całkowite ustąpienie szumu po SET u 18,6% chorych i złagodzenie szumu u 39,5% uzyskali Latkowski i wsp. (1991). Po leczeniu farmakologicznym wlewami dożylnymi 1% ksylokainy poprawę zgłaszało 69% pacjentów (Rogowski i wsp. Medycyna Biologiczna, maj-sierpień 2015, zeszyt 2 45

14 Leki bioregulacyjne w praktyce klinicznej 1997), a po lekach typu vasoactiva tylko 30% chorych (Konopka i wsp. 1997). Terapia wywołania habituacji (TRT) przyczyniła się do osłabienia szumu u 80% pacjentów (Jastroboff & Hazell 1998). Metoda habituacji, zwana tinnitus retraining therapy (TRT), opracowana w połowie lat 80. przez profesora Pawła Jastreboffa w Stanach Zjednoczonych, bazuje na procesach zachodzących w ośrodkowym układzie nerwowym. Zasadą terapii jest wykształcenie mechanizmów przyzwyczajenia do odczuwanego szumu, żeby nie był odbierany jako dokuczliwy. Osiąga się to systematycznym treningiem drogi słuchowej za pomocą generatorów szumu przypominających aparaty słuchowe. Terapia habituacji jest procesem długotrwałym, przeciętnie wymaga miesięcy (Jastreboff 2007). W laseroterapii wiązka laserowa kierowana jest przez przewód słuchowy zewnętrzny i błonę bębenkową na struktury ucha wewnętrznego, które mają ulec stymulacji, ale skuteczność laseroterapii oceniono jako wątpliwą (Teggi i wsp. 2007). Zabiegi niszczące ucho wewnętrzne stosowane są jedynie jako leczenie ostateczne po niepowodzeniu wszystkich innych metod leczenia i to tylko przy współistniejącej całkowitej głuchocie. Polegają na podaniu przezbębenkowym leków ototoksycznych, np. gentamycyny (Diamond i wsp. 2003) lub chirurgicznym przecięciu nerwu słuchowego (neurektomia) (Wazen i wsp. 1997). Metody oceny skuteczności terapii to metody subiektywne, takie jak przeprowadzenie ankiety, badanie za pomocą testów audiologicznych lub obiektywnych badań, czyli słuchowych potencjałów wywołanych z pnia mózgu (ABR), elektrokochleografii (ECoG) czy jedno z najnowszych badań rejestracji otoemisji akustycznych (SOAE, TOAE, DPOAE). W badaniach własnych (Morawiec-Bajda & Sułkowska 2004), w których dokonano oceny subiektywnej i pomiaru otoemisji akustycznej po SET, wykazano ustąpienie szumu u 11,1%, zmianę natężenia u 28,6% i zmianę częstotliwości u 33,3% pacjentów (ocena subiektywna), a także zwiększenie wartości otoemisji TOAE oraz DPOAE (ocena obiektywna) w porównaniu z wynikami przed leczeniem bodźcem elektrycznym. W ostatnich latach obserwuje się wzrost zainteresowania medycyną naturalną i wykorzystaniem leczniczego działania środków pochodzenia biologicznego, co wynika z działań ubocznych leków syntetyzowanych chemicznie, utrudnionego usuwania tych ostatnich z organizmu i ich kumulacji w ustroju oraz szkodliwych interakcji. Wśród preparatów naturalnych na uwagę zasługują leki bioregulacyjne, które stanowią pomost pomiędzy farmakologią akademicką a klasyczną homeopatią. Leki bioregulacyjne mają na celu uruchamianie własnych mechanizmów odpornościowych ustroju, aktywację reakcji enzymatycznych i biochemicznych, jak również przyśpieszanie wydalania toksyn z organizmu. Znalazły zastosowanie w chorobach ostrych i przewlekłych (Morawiec-Bajda i wsp. 1993). Ryc. 1 Ryc. 2 Wyniki leczenia lekiem Vertigoheel szumów usznych (grupę I leczono preparatem Vertigoheel, a grupa II otrzymywała placebo) Wyniki leczenia preparatem Vertigoheel szumów usznych w grupie I (N = 46) Vertigoheel jest lekiem czteroskładnikowym, główna składowa Anamirta cocculus zawiera pikrotoksynę o działaniu antagonistycznym do GABA (kwas gama-aminomasłowy), neurotransmitera mózgowego. Pikrotoksyna blokuje kanał jonu chlorowego i zmniejsza przepływ impulsacji w pętlach GABA-ergicznych, co prowadzi do stymulacji rozległych części OUN z pniem mózgu włącznie. Drugi komponent Conium maculatum, alkaloid znany jako a- 46 Medycyna Biologiczna, maj-sierpień 2015, zeszyt 2

15 Leki bioregulacyjne w praktyce klinicznej Ryc. 3 Ocena skuteczności leku Vertigoheel w leczeniu szumów usznych o różnej etiologii u chorych z różnym stanem słuchu i związany z nim szum uszny jest często efektem długotrwałego narażenia na hałas, zatem w przypadkach już istniejącego szumu unikanie głośnych dźwięków wydaje się warunkiem koniecznym. Wykazano, że regularne korzystanie z telefonu komórkowego przez co najmniej cztery lata wydaje się związane z podwojeniem ryzyka rozwoju przewlekłego szumu usznego (Hutter i wsp. 2010). Wyniki badań Pośpiech i wsp. (2001) wskazują na konieczność działań profilaktycznych w postaci unikania stresów i przemęczenia, prowadzenia zdrowego trybu życia, leczenia współistniejących chorób oraz zwiększenia aktywności ruchowej. -propyl-piperydyna poprawia krążenie krwi. Lek Vertigoheel okazał się skuteczny w leczeniu zawrotów głowy (Morawiec-Bajda i wsp. 1993). W leczonej lekiem Vertigoheel grupie chorych z szumami usznymi uzyskano poprawę objawów u 45,7% chorych, a najlepsze wyniki uzyskano w przypadkach niedosłuchu odbiorczego. Taki wynik może świadczyć o dobrej skuteczności zastosowanego leku, jeśli w grupie kontrolnej otrzymującej placebo dobre efekty miały miejsce tylko u 10% badanych (Morawiec-Bajda i wsp. 1998). Jak wynika z różnorodności metod leczenia szumów usznych i zbliżonych, nie zawsze satysfakcjonujących wyników terapii, zarówno dla lekarza, jak i pacjenta, często pozostaje choremu (po wykluczeniu groźnych chorób) przyzwyczaić się do tych, nierzadko przykrych i męczących, objawów. Zaleca się wówczas zasypianie przy cichych dźwiękach muzyki (włączony radioodbiornik) lub innych dostępnych na rynku źródłach przyjaznych dźwięków (jak np. szum wody, szum deszczu), unikanie pomieszczeń wyciszonych lub noszenie aparatów słuchowych maskujących własny szum uszny. Niekiedy wymagana jest zmiana trybu życia i zachowań w warunkach domowych. Poprawę w przypadku dokuczliwych szumów usznych może przynieść włączenie w ciągu dnia źródeł dźwięków relaksujących, a jednocześnie tłumiących dzwonienie, bzyczenie czy piski w uchu. Niezwykle istotny pozostaje element stresu, który z uwagi na grę naczyniową może nasilać istniejący szum uszny. Dlatego pomocne mogą być również metody relaksacyjne (joga, aktywność fizyczna). Uszkodzenie narządu słuchu Piśmiennictwo 1. Aran JM, Cazals Y. Electrical suppression of tinnitus. Ciba Found Symp 1981; 87: Causse J, Causse JB, Bel J. Resultatas du traitment des acouphenes. Ann d Oto-laryng 1984; 101: Chery-Croze S, Collet L, Morgan A. Medial olivocochlear system and tinnitus. Acta Otolaryngol (Stockh) 1993; 113: Cieśla K. Plastyczność układu słuchowego badania z zastosowaniem metod neuroobrazowych. Nowa Audiofonologia 2013; 2 (3): Desloovere C. Hyperbaric oxygen therapy for tinnitus. B-ENT 2007; 7: Diamond C, O Connell DA, Hornig JD, Liu R. Systematic review of intratympanic gentamicin in Meniere s disease, J Otolaryngol 2003; 32(6): Eccles J. The Physiology of Synapses Graham CH, Bartlett NR, Brown JL, Hsia Y, Mueller CG, Riggs LA. Perception of movement (Eds.), Vision and visual perception, Wiley, New York (1965); pp Hause JW, Brackmann DE. Tinnitus surgical treatment. Ciba Fund Symp 1981; 85: Henry JA, Dennis KC, Schechter MA. General review of tinnitus: prevalence, mechanisms, effects, and management, J Speech Lang Hear Res 2005; 48(5): Hutter HP, Moshammer H, Wallner P, Cartellieri M, Denk-Linnert DM, Katzinger M, Ehrenberger K, M. Kundi M. Tinnitus and mobile phone use. Occupational and Environmental Medicine 2010; DOI: / oem Jastreboff PJ. Tinnitus retraining therapy, Prog Brain Res 2007; 166: Jastreboff PJ, Hazell JW. A neurophysiological approach to tinnitus; clinical implications. Br J Audiol 1993; 27: Jastreboff PJ, Hazell JW. Treatment of tinnitus based on Medycyna Biologiczna, maj-sierpień 2015, zeszyt 2 47

16 Leki bioregulacyjne w praktyce klinicznej neurophysiological model. In Tinnitus. Treatment and relief. Ed. J. Vemon, Allyn & Bacon, Massachusetts 1998; 22: Konopka W, Zalewski P. Olszewski J, Olszewska-Ziąber A, Pietkiewicz P. Wyniki leczenia uporczywych szumów usznych. Otolaryng Pol 1997; supl. 24: Kowalska S, Sułkowski W. Szumy uszne w uszkodzeniach słuchu spowodowanych hałasem. Medycyna Pracy 2001; 52; 5: Landis B & Landis E. Is biofeedback effective for chronic tinnitus? An intensive study with seven subjects. American Journal of Otolaryngology 1992; 13(6): Latkowski B, Durko T, Białaczewski L, Jóźwiak J, Morawiec-Bajda A. Rehabilitacja słuchu u osób z otosklerozą. Otolaryng Pol 1995; 49: Latkowski B, Durko T, Pajor A, Morawiec-Bajda A, Kurnatowski T, Modrzewska H. Niepowodzenia i powikłania po stapedektomiach. Otolaryng Pol 1992; 14: Latkowski B, Gryczyński M, Jóźwiak J, Morawiec-Bajda A, Sidor W. Treatment of tinnitus with selective elekrtostimulation of audi tory tract. Otorinolaryngol 1991; 41: Latkowski B, Morawiec-Bajda A. Leki antyhomotoksyczne w leczeniu zawrotów głowy i szumów usznych. Nowa Medycyna 1996; 5: Martin GK, Shaw DWW, Dobie RA, Lonsbury- -Martin BL. Endolymphatic hydrops in the rabbit: Auditory brainstem responses and cochlear morphology. Hear Res 1983; 121: Moller AR. Pathophysiology of tinnitus. Ann Otol Rhinol Laryngol 1984; 93: Morawiec-Bajda A, Latkowski B, Wasilewski B. Leczenie szumów usznych preparatem Vertigoheel. Med Biol 1998; 2: Morawiec-Bajda A, Łukomski M, Latkowski B. The clinical efficacy of Vertigoheel in the treatment of vertigo of various etiology. Panminerva Medica 1993; 35, 2: Morawiec-Bajda A, Sułkowska J, Gryczyński M. Efficacy of selective therapeutic electrostimulation (set) in treatment of tinnitus patients estimated by objective measurements (BERA, AEMP, TOAE and DPOAE). Oto-Rhino-Laryngology Head and Neck Surgery (5 th European Congress of EUFOS Rodos, Greece, September ), International Proceedings 2004; Nilsson S, Axelsson A, Li-De G. Acupuncture for tinnitus management. Scand Audiol 1992; 21: Noreña AJ. An integrative model of tinnitus based on a central gain controlling neural sensitivity. Neurosci Biobehav Rev 2011; 35(5): Okusa M, Shiraishi T, Kubo T, Matsunaga T. Tinnitus supression by electrical promontory stimulation in sensorineural deaf patients. Acta Otolaryngol (Stockh) 1993; suppl. 501: Pośpiech L, Sztuka A, Bochnia M, Gawron W. Epidemiologia szumów usznych w materiale Kliniki Otolaryngologii Akademii Medycznej we Wrocławiu. Adv Clin Exp Med 2005; 14, 2: Pruszewicz A, Szyfter W. Szumy uszne. [w]: Zarys audiologii klinicznej PZWL, Warszwa 1994; Rogowski M, Sieśkiewicz A, Gindzieńska E. Wpływ w leczeniu ksylokainą na zachowanie się wywołanych emisji otoakustycznych u chorych z szumami usznymi. Otolaryng Pol 1997; supl. 24: Rostovtsev VN, Kofanov RV. Indirect electric stimulation of the auditory structures in the complex treatment of sensorineural hearing loss and subjective noise in the ears. Viestn Otorinolaringol 1992; 3: Szymiec E. Szumy uszne. Przew Lek 2002; 5, 10: Szymiec E, Szyfter W, Banaszewski J. Wyniki leczenia szumów usznych metodą elektrostymulacji. Otolaryng Pol 1997; 24: Tonndorf J. The analogy between tinnitus and pain: A suggestion for a physiological basis of chronic tinnitus. Hear Res 1987; 28: Teggi R, Bellini C, Piccioni LO, Palonta F, Bussi M. Transmeatal low-level laser therapy for chronic tinnitus with cochlear dysfunction, Audiol Neurootol 2009; 14(2): Wazen JJ, Foyt D, Sisti M. Selective cochlear neurectomy for debilitating tinnitus, Ann Otol Rhinol Laryngol 1997; 106 (7 Pt 1): Zenner HP, Ernst A. Cochlear-motor, transduction and signal-transfer tinnitus: models for three types of cochlear tinnitus. Eur Arch Otorhinolaryngol 1993; 249: Medycyna Biologiczna, maj-sierpień 2015, zeszyt 2

17

18 Leki bioregulacyjne w praktyce klinicznej Znaczenie układu odpornościowego przewodu pokarmowego dla organizmu Dr n. med. Barbara Sieradzka, Zakład Profilaktyki Zagrożeń Środowiskowych i Alergologii Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego Najwszechstronniejsza stymulacja układu odpornościowego następuje poprzez przewód pokarmowy. Układ odpornościowy związany z przewodem pokarmowym jest największą i najbardziej wyspecjalizowaną częścią ogólnego systemu immunologicznego organizmu. Błony śluzowe, zwłaszcza przewodu pokarmowego i oddechowego, oraz skóra są głównym miejscem styczności ustroju z różnorodnością elementów świata zewnętrznego. Porównując powierzchnie różnych układów stykających się ze światem zewnętrznym, dochodzimy do wniosku, że narażenie przewodu pokarmowego na antygeny środowiskowe i czynniki patogenne jest kilkadziesiąt razy większe niż skóry i znacznie większe niż dróg układu oddechowego. Układ odpornościowy związany z błonami śluzowymi (GALT) Mechanizmy chroniące błonę śluzową przed zagrożeniem z zewnątrz mają za zadanie ochronę przed kolonizacją i inwazją patogennych drobnoustrojów, niedopuszczanie do wchłaniania niezdegradowanych antygenów i rozwoju niepożądanej, nadmiernej reakcji immunologicznej na antygeny, które wymknęły się spod kontroli. Immunologiczne mechanizmy, które mają tym zadaniom sprostać, są niezwykle skomplikowane. W trakcie ewolucji zostały wykształcone dwa podstawowe rodzaje mechanizmów odpowiedzi immunologicznej: wrodzona (nieswoista, naturalna) i nabyta (swoista). Oba te mechanizmy odporności tworzą wiele barier. Na każdym etapie odpowiedzi immunologicznej istnieje ścisła współpraca i w wzajemne uzupełnianie się obu rodzajów odpowiedzi. Morfologiczną składową układu odpornościowego błon śluzowych są rozproszone skupiska grudek limfatycznych i grudki limfatyczne samotne w błonach śluzowych i podśluzowych, określane jako MALT(ang. mucosa associated lymphoid tissue) oraz pojedyncze limfocyty. MALT obejmuje tkankę limfatyczną błony podśluzowej i śluzowej przewodu pokarmowego GALT (ang. gut associated lymphoid tissue), skupiska tkanki limfatycznej w drogach oddechowych BALT (ang. bronchus associated lymphoid tissue), oraz tkankę limfatyczną nosa i gardła NALT (ang. nasopharynx/nose associated lymphoid tissue), ślinianek, gruczołów sutkowych, łzowych i tkankę limfatyczną związaną z układem moczowo-płciowym. Niezwykle interesująca jest koncepcja wspólnego układu odpornościowego błon śluzowych sformułowana w latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku przez Bienenstocka, która opierała się na spostrzeżeniu, że zetknięcie się limfocytów z antygenem w błonie śluzowej jelita, dzięki zdolności limfocytów do migracji, prowadzi do ogólnoustrojowej odporności w błonach śluzowych innych narządów (np. w drogach oddechowych. Dzieje się tak, ponieważ tkanka klonalna (namnażanie limfocytów o identycznej swoistości) w wyniku pierwotnej odpowiedzi immunologicznej, dostarcza dużą ilość komórek pamięci immunologicznej, które posiadają odpowiednie dla MALT zdolności chemotaktyczne (ukierunkowany ruch) i adhezję (przyleganie). Właściwości te umożliwiają stosowną dystrybucję i zasiedlanie namnożonymi limfocytami tkanek, co pozwala zapewnić swoistą ochronę w różnych błonach śluzowych organizmu. Dla przykładu: wydzielina gruczołów jamy nosowo-gardłowej oraz ślina zawierają także przeciwciała swoiste w stosunku do antygenów bakterii, które regionalnie zasiedlają dalsze odcinki przewodu pokarmowego. Należy podkreślić, że do najsilniejszej reakcji immunologicznej dochodzi na ogół w błonach śluzowych narządu, w którym doszło do pierwotnej immunizacji. Wiadomo także, iż mikroorganizmy żywe, zdolne do namnożenia się w świetle jelita, prowadzą do efektywniejszej odpowiedzi ogólnoustrojowej niż martwe patogeny przyjęte w formie szczepionki. Wzbudzanie ogólnoustrojowej odporności po lokalnym kontakcie z mikroorganizmami odgrywa szczególną rolę u niemowląt karmionych piersią. Jeżeli u matki karmiącej wystąpi na przykład zakażenie przewodu pokarmowego bakterią E. coli, to dojdzie do wystąpienia swoistych przeciwciał w mleku. Działanie układu odpornościowego błon śluzowych opiera się na mechanizmach swoistych i nieswoistych. Wśród tych pierwszych szczególną rolę pełnią wydzielnicze IgA (S-IgA secretory IgA). Ich rola obronna polega na: zapobieganiu adhezji mikroorganizmów do nabłonka, a tym samym penetracji do błon śluzowych, 50 Medycyna Biologiczna, maj-sierpień 2015, zeszyt 2

19 Leki bioregulacyjne w praktyce klinicznej opłaszczaniu i aglutynacji antygenów, działaniu bakteriostatycznym, unieszkodliwianiu toksyn bakteryjnych. Indukcja odpowiedzi immunologicznej prowadzi w rezultacie do ochrony błon śluzowych, zachodzi w narządach mających dobrze zorganizowane struktury limfatyczne. Przykładem są kępki Peyera w jelicie cienkim. W konsekwencji dochodzi do powstawania efektorowych komórek plazmatycznych produkujących przeciwciała w różnych miejscach błon śluzowych i w związanych z nimi gruczołach. Bariery ochronne błony śluzowej układu pokarmowego Najbardziej efektywną barierę tworzą mikrośrodowisko i składniki wydzielin gruczołów występujących w przewodzie pokarmowym: kwaśne ph soku żołądkowego, enzymy proteolityczne, lizozym, laktoferyna, peptydy przeciwmikrobowe, śluz, fizjologiczna flora bakteryjna. Uzupełnieniem tej bariery są wspomniane już wydzielnicze S-IgA. Przeciwciała te nazywane są wydzielniczymi lub sekrecyjnymi. Syntetyzowane są przez limfocyty B, przekształcone w plazmocyty i wydzielane na zewnętrzną powierzchnię błon śluzowych. Nabłonek cylindryczny jest kolejną barierą. W jego skład wchodzą enterocyty, komórki kubkowe i limfocyty śródnabłonkowe. Ważne znaczenie dla obrony immunologicznej przewodu pokarmowego mają tzw. komórki Panetha. Występują one w kryptach Lieberküna. Komórki te zawierają ziarnistości, w których znajdują się białka przeciwmikrobowe, między innymi defensyny i lizozym. Substancje te są uwalniane z ziarnistości podczas kontaktu komórek Panetha z bakteriami lub polisacharydami ich ścian. Struktura bariery nabłonkowej w jelitach jest bardzo szczelna. Na brak przepuszczalności wpływają między innymi ścisłe połączenia komórek nabłonka w jej szczytowych częściach, o typie obwódek zamykających, co skutkuje znacznym ograniczeniem wnikania całej gamy szkodliwych czynników w głąb błony śluzowej. Szczelność bariery jelitowej jest ściśle uzależniona od wieku. Fizjologicznie jelito jest najbardziej przepuszczalne wkrótce po urodzeniu. Następstwem zmniejszonej szczelności błon śluzowych przewodu pokarmowego jest ułatwiona penetracja alergenów i częstsze występowanie alergii pokarmowej u dzieci najmłodszych w porównaniu do starszych i dorosłych. Następną barierę chroniącą przed rozprzestrzenianiem się mikroorganizmów stanowi blaszka właściwa błony śluzowej. W blaszce właściwej występują bardzo liczne limfocyty T i plazmocyty, stosunkowo mniejszy udział jest makrofagów, komórek tucznych (mastocytów) oraz granulocytów, w tym eozynofili. Miejscowe komórki plazmatyczne wytwarzają przeciwciała, głównie IgA. Komórki o właściwościach żernych degradują duże cząsteczki i fragmenty obumarłych komórek oraz fagocytują bakterie. Ważną rolę w przewodzie pokarmowym odgrywają komórki tuczne. W ostatnich latach zwrócono uwagę, że mogą one w pewnym stopniu podlegać wpływom bodźców nerwowych. W bezpośrednim sąsiedztwie błony komórkowej mastocytów stwierdzono występowanie zakończeń nerwowych. Komórki tuczne odgrywają kluczową rolę w zwalczaniu zakażeń pasożytniczych. Tkanka limfatyczna błon śluzowych jelita (GALT) i indukcja odpowiedzi immunologicznej Tkanka limfatyczna związana z błonami śluzowymi przewodu pokarmowego (GALT) zawiera ponad 70% limfocytów całego organizmu, a wydzielające IgA limfocyty B przeważają w stosunku do innych komórek, wydzielających przeciwciała klasy IgM i IgG. Plazmocyty w błonie śluzowej przewodu pokarmowego to prawie 80% z aktywowanych limfocytów B w całym organizmie. Dwie podstawowe funkcje limfocytów w jelitach to obrona przeciwmikrobowa związana przede wszystkim z immunoglobulinami typu IgA oraz regulacja odpowiedzi immunologicznej w odniesieniu do antygenów dostających się do układu pokarmowego (pokarmowych i patogennych) w taki sposób, żeby nie dochodziło do wzbudzenia nadmiernej reakcji ze strony układu immunologicznego. Biorąc pod uwagę codzienne obciążenie olbrzymią ilością antygenów przyjętych wraz z pokarmami, działanie układu immunologicznego musi być bardzo precyzyjne, z przewagą supresji. Układ GALT składa się przede wszystkim ze skupisk tkanki limfatycznej rozmieszczonych tuż pod nabłonkiem jelita, czyli kępek Peyera, a ponadto z tkanki limfatycznej wyrostka robaczkowego i luźnych grudek chłonnych w całym przewodzie pokarmowym. Kępki Peyera zlokalizowane są głównie w końcowym odcinku jelita cienkiego. Każda z nich posiada w swoim pobliżu komórki M, które są umiejscowione wśród komórek nabłonka jelitowego. Nazwa komórek M związana jest z występowaniem mikropofałdowań na ich powierzchni. W komórkach tych występują dodatkowo wgłębienia cytoplazmy, tzw. kieszenie, w których gromadzą się zarówno limfocyty B, jak i T. Komórki M wychwytują różnego rodzaju cząsteczki (antygeny) ze światła Medycyna Biologiczna, maj-sierpień 2015, zeszyt 2 51

20 Leki bioregulacyjne w praktyce klinicznej jelita i doprowadzają je do komórek dendrytycznych w kępkach Peyera. Z kolei komórki dendrytyczne trawią tak przechwycone cząsteczki, redukują je do rozmiarów peptydów immunogennych (zdolnych wzbudzić odpowiedź immunologiczną), wmontowują do cząsteczek MHC i prezentują w sposób dostępny dla limfocytów T. Zdolność do prezentacji antygenów w niektórych warunkach mogą posiadać także enterocyty. Z kępek Peyera limfocyty wraz z limfą wędrują do węzłów chłonnych krezkowych, w których dochodzi do dalszego dojrzewania tych komórek, i przez przewód piersiowy dostają się do krwiobiegu, by powtórnie osiedlać się w błonach śluzowych i strukturach limfatycznych z nimi związanych, głównie przewodu pokarmowego, ale także w innych obszarach układu MALT. Ryc. 1 Przekrój poprzeczny przez błonę śluzową jelita cienkiego kosmki jelitowe kępka Peyera błona surowicza błona śluzowa błona podśluzowa błona mięśniowa W regulacji odpowiedzi immunologicznej niezwykle ważną rolę pełnią limfocyty T regulujące (tzw. limfocyty Treg). Aktywowane w układzie pokarmowym limfocyty Treg mają wpływ na przebieg chorób o podłożu immunologicznym, w tym alergii, chorób autoimmunologicznych i przewlekłych schorzeń zapalnych. Limfocyty regulujące Treg uwalniają czynniki, m.in. tak istotne jak czynnik transformujący wzrostu(tgf beta-1) i interleukina 10 (IL-10), które hamują zarówno pomocnicze limfocyty prozapalne typu Th1, jak i limfocyty stymulujące zapalenie alergiczne typu Th2. Limfocyty typu Treg pochodzenia jelitowego regulują produkcję cytokin przez limfocyty T, wpływając na równowagę cytokininową Th1/Th2 oraz rozwój tolerancji immunologicznej na antygeny zewnętrzne, w tym alergeny. Funkcje regulacyjne (supresyjne) pełnią także limfocyty śródnabłonkowe, które zapobiegają uogólnionej reakcji immunologicznej na antygeny pokarmowe. Mają zdolność także do eliminowania niektórych patogenów oraz mogą stymulować proliferację komórek nabłonka jelitowego. Zjawisko tolerancji w układzie pokarmowym Tolerancja pokarmowa wyraża się zahamowaniem odpowiedzi immunologicznej zarówno typu późnego, jak i wytwarzania przeciwciał odpornościowych po ponownym podaniu pozajelitowym antygenu, który pierwotnie zastosowano doustnie. Sprawnie działający układ immunologiczny musi posiadać umiejętność odróżniania antygenów patogenów od antygenów pokarmowych. Załamanie się mechanizmów regulujących prawidłową odpowiedź immunologiczną w przewodzie pokarmowym może prowadzić do przewlekłych chorób, np. takich jak celiakia, czy nieswoistych zapaleń jelit. Wywołanie tolerancji pokarmowej uzależnione jest między innymi od wieku, dawki, częstości podania alergenu, ewentualnie od dodatkowo zastosowanego adiuwantu. Antygeny typu LPS (lipopolisacharyd składnik ścian drobnoustrojów Gram-ujemnych), w stosunku do których odpowiedź nie wymaga uczestnictwa limfocytów T, nie wywołują tolerancji. Mechanizmy odpowiadające za wystąpienie tolerancji pokarmowej to: klonalna delecja, anergia i aktywna supresja. Rodzaj mechanizmu zależy od dawki przyjmowanego doustnie antygenu. W przypadku podania małej dawki antygenu za tolerancję odpowiedzialne są mechanizmy supresji, w których wiodące znaczenie mają limfocyty Th2 wytwarzające IL-4 i IL-10 oraz limfocyty Th3 odpowiadające za wytwarzanie dużych ilości TGF-beta. Z kolei po zastosowaniu dużych dawek antygenu wykształcenie tolerancji w stosunku do tego antygenu związane jest głównie z delecją limfocytów efektorowych lub ich anergią. Zjawisko tolerancji pokarmowej ma na celu zapobiegać uogólnionej odpowiedzi immunologicznej na antygeny pokarmowe w razie przedostania się ich do krążenia w następstwie zmian szczelności bariery między światłem jelita a krwią. Mechanizmy nabywania tolerancji we wczesnym okresie życia Mechanizmy nabywania tolerancji we wczesnych okresach życia nie zostały dostatecznie poznane. Istotną rolę w nabywaniu tolerancji na pokarmy wydaje się odgrywać sposób karmienia noworodków i niemowląt. U dzieci karmionych piersią układ odpornościowy dojrzewa szybciej i jest sprawniejszy niż u dzieci karmionych sztucznie. Siara (początkowe mleko matki) zawiera wiele składników immunologicznie aktywnych. Poza dużą ilością S-IgA oraz transportowanej w makrofagach IgM do czynników o potencjalnym działaniu immunologicznym należy zaliczyć między innymi laktoferynę, lizozym, antyoksydanty, liczne cytokiny, w tym 52 Medycyna Biologiczna, maj-sierpień 2015, zeszyt 2

Rodzaje autoprzeciwciał, sposoby ich wykrywania, znaczenie w ustaleniu diagnozy i monitorowaniu. Objawy związane z mechanizmami uszkodzenia.

Rodzaje autoprzeciwciał, sposoby ich wykrywania, znaczenie w ustaleniu diagnozy i monitorowaniu. Objawy związane z mechanizmami uszkodzenia. Zakres zagadnień do poszczególnych tematów zajęć I Choroby układowe tkanki łącznej 1. Toczeń rumieniowaty układowy 2. Reumatoidalne zapalenie stawów 3. Twardzina układowa 4. Zapalenie wielomięśniowe/zapalenie

Bardziej szczegółowo

Co piąte dziecko w Polsce ma AZS. Atopowe Zapalenie Skóry to przewlekła choroba skóry o podłożu alergicznym.

Co piąte dziecko w Polsce ma AZS. Atopowe Zapalenie Skóry to przewlekła choroba skóry o podłożu alergicznym. Co piąte dziecko w Polsce ma AZS. Atopowe Zapalenie Skóry to przewlekła choroba skóry o podłożu alergicznym. Jest objawem atopii, czyli wyrazem patologicznej reakcji immunologicznej. Pojawia się najczęściej

Bardziej szczegółowo

Zapalenie ucha środkowego

Zapalenie ucha środkowego Zapalenie ucha środkowego Poradnik dla pacjenta Dr Maciej Starachowski Ostre zapalenie ucha środkowego. Co to jest? Ostre zapalenie ucha środkowego jest rozpoznawane w przypadku zmian zapalnych w uchu

Bardziej szczegółowo

Atopowe zapalenie skóry diagnostyka różnicowa zmian chorobowych

Atopowe zapalenie skóry diagnostyka różnicowa zmian chorobowych ARTYKUŁY POGLĄDOWE 223 Atopowe zapalenie skóry diagnostyka różnicowa zmian chorobowych Atopic dermatitis differential diagnosis of the skin lesions ANNA BRUCKA-STEMPKOWSKA, DAGMARA KUBIK, ALEKSANDRA LESIAK*,

Bardziej szczegółowo

Rada Przejrzystości. Agencja Oceny Technologii Medycznych

Rada Przejrzystości. Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Rada Przejrzystości Stanowisko Rady Przejrzystości nr 29/2012 z dnia 11 czerwca 2012 r. w sprawie zasadności finansowania środka spożywczego specjalnego przeznaczenia

Bardziej szczegółowo

Astma oskrzelowa. Zapalenie powoduje nadreaktywność oskrzeli ( cecha nabyta ) na różne bodźce.

Astma oskrzelowa. Zapalenie powoduje nadreaktywność oskrzeli ( cecha nabyta ) na różne bodźce. Astma oskrzelowa Astma jest przewlekłym procesem zapalnym dróg oddechowych, w którym biorą udział liczne komórki, a przede wszystkim : mastocyty ( komórki tuczne ), eozynofile i limfocyty T. U osób podatnych

Bardziej szczegółowo

Raport z ankiety dotyczącej. Atopowego Zapalenia Skóry

Raport z ankiety dotyczącej. Atopowego Zapalenia Skóry Raport z ankiety dotyczącej Atopowego Zapalenia Skóry Atopowe zapalenie skóry to przewlekła choroba zapalna przebiegająca z okresami zaostrzeń i remisji. Podstawowym objawem jest uporczywy świąd i suchość

Bardziej szczegółowo

Testy dla kobiet w ciąży. Zakażenie HIV i AIDS u dzieci.

Testy dla kobiet w ciąży. Zakażenie HIV i AIDS u dzieci. Testy dla kobiet w ciąży. Zakażenie HIV i AIDS u dzieci. dr n. med. Agnieszka Ołdakowska Klinika Chorób Zakaźnych Wieku Dziecięcego Warszawski Uniwersytet Medyczny Wojewódzki Szpital Zakaźny w Warszawie

Bardziej szczegółowo

ZDROWE JELITA NOWE SPOSOBY PROFILAKTYKI. Poradnik dla pacjenta o diagnozowaniu i leczeniu chorób jelit

ZDROWE JELITA NOWE SPOSOBY PROFILAKTYKI. Poradnik dla pacjenta o diagnozowaniu i leczeniu chorób jelit ZDROWE JELITA NOWE SPOSOBY PROFILAKTYKI Poradnik dla pacjenta o diagnozowaniu i leczeniu chorób jelit W przypadku choroby nasze jelita mają niewiele możliwości zwrócenia na siebie naszej uwagi. Typowe

Bardziej szczegółowo

OD POSTACI ŁUSZCZYCY I LOKALIZACJI ZMIAN. Łuszczyca zwyczajna

OD POSTACI ŁUSZCZYCY I LOKALIZACJI ZMIAN. Łuszczyca zwyczajna 112 LECZENIE W ZALEŻNOŚCI OD POSTACI ŁUSZCZYCY I LOKALIZACJI ZMIAN Łuszczyca zwyczajna Przedstawione poniżej schematy postępowania są zgodne z polskim konsensusem nt. leczenia łuszczycy, ale uwzględniają

Bardziej szczegółowo

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki,

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA WŁASNA PRODUKTU LECZNICZEGO CROTAMITON FARMAPOL płyn do stosowania na skórę, 100 mg/g 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY SUBSTANCJI CZYNNEJ 1 g płynu do stosowania

Bardziej szczegółowo

Poradnia Immunologiczna

Poradnia Immunologiczna Poradnia Immunologiczna Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli Lublin, 2011 Szanowni Państwo, Uprzejmie informujemy, że w Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli funkcjonuje

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Propedeutyka onkologii

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Propedeutyka onkologii S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne Kod modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Nazwa modułu Propedeutyka onkologii Obowiązkowy Lekarsko-Stomatologiczny

Bardziej szczegółowo

Fundacja Wielka Orkiestra Świątecznej Pomocy. Uniwersytet Medyczny w Poznaniu RAPORT. z realizacji

Fundacja Wielka Orkiestra Świątecznej Pomocy. Uniwersytet Medyczny w Poznaniu RAPORT. z realizacji Fundacja Wielka Orkiestra Świątecznej Pomocy Uniwersytet Medyczny w Poznaniu RAPORT z realizacji Programu Powszechnych Przesiewowych Badań Słuchu Noworodków w Polsce w latach 2003-2015 Klinika Otolaryngologii

Bardziej szczegółowo

MIKROFLORA JELITOWA I NIETOLERANCJE POKARMOWE _

MIKROFLORA JELITOWA I NIETOLERANCJE POKARMOWE _ MIKROFLORA JELITOWA I NIETOLERANCJE POKARMOWE _ PROWADZĄCY: DR PAULINA SZACHTA, MAŁGORZATA DROBCZYŃSKA, ŁUKASZ SIEŃCZEWSKI Poziom I Jelito w pytaniach i odpowiedziach, czyli fakty i mity. Budowa i funkcjonowanie

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWA AMBULATORYJNA OPIEKA SPECJALISTYCZNA NAD PACJENTEM Z ALERGIĄ LECZONYM IMMUNOTERAPIĄ

KOMPLEKSOWA AMBULATORYJNA OPIEKA SPECJALISTYCZNA NAD PACJENTEM Z ALERGIĄ LECZONYM IMMUNOTERAPIĄ KOMPLEKSOWA AMBULATORYJNA OPIEKA SPECJALISTYCZNA NAD PACJENTEM Z ALERGIĄ LECZONYM IMMUNOTERAPIĄ Charakterystyka problemu zdrowotnego Alergia uznawana jest za chorobę cywilizacyjną XX wieku. W wielu obserwacjach

Bardziej szczegółowo

KATEDRA CHIRURGII STOMATOLOGICZNEJ I SZCZĘKOWO- TWARZOWEJ ZAKŁAD CHIRURGII STOMATOLOGICZNEJ

KATEDRA CHIRURGII STOMATOLOGICZNEJ I SZCZĘKOWO- TWARZOWEJ ZAKŁAD CHIRURGII STOMATOLOGICZNEJ DLA STUDENTÓW III ROKU ODDZIAŁU STOMATOLOGII SEMESTR VI (LETNI) 1. Zapoznanie z organizacją Katedry, w szczególności z organizacją Zakładu Chirurgii Stomatologicznej. Powiązania chirurgii stomatologicznej

Bardziej szczegółowo

MAM HAKA NA CHŁONIAKA

MAM HAKA NA CHŁONIAKA MAM HAKA NA CHŁONIAKA CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA Chłoniaki są to choroby nowotworowe, w których następuje nieprawidłowy wzrost komórek układu limfatycznego (chłonnego). Podobnie jak inne nowotwory, chłoniaki

Bardziej szczegółowo

Działania służby medycyny pracy w aspekcie profilaktyki narażenia na hałas w miejscu pracy

Działania służby medycyny pracy w aspekcie profilaktyki narażenia na hałas w miejscu pracy Działania służby medycyny pracy w aspekcie profilaktyki narażenia na hałas w miejscu pracy Katarzyna Skręt Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy w Rzeszowie Hałas Dźwięk wrażenie słuchowe, spowodowane falą

Bardziej szczegółowo

LECZENIE CHOROBY LEŚNIOWSKIEGO - CROHNA (chlc) (ICD-10 K 50)

LECZENIE CHOROBY LEŚNIOWSKIEGO - CROHNA (chlc) (ICD-10 K 50) Załącznik B.32. LECZENIE CHOROBY LEŚNIOWSKIEGO - CROHNA (chlc) (ICD-10 K 50) ZAKRES ŚWIADCZENIA GWARANTOWANEGO ŚWIADCZENIOBIORCY SCHEMAT DAWKOWANIA LEKÓW W PROGRAMIE BADANIA DIAGNOSTYCZNE WYKONYWANE W

Bardziej szczegółowo

Zaawansowany. Zaliczenie pierwszego semestru z anatomii i z patologii

Zaawansowany. Zaliczenie pierwszego semestru z anatomii i z patologii 1 Kierunek: PILĘGNIARSTWO Nazwa przedmiotu Chirurgia i pielęgniarstwo chirurgiczne Kod przedmiotu Poziom przedmiotu Rok studiów Semestr Liczba punktów Metody nauczania Język wykładowy Imię i nazwisko wykładowcy

Bardziej szczegółowo

3 MAJA MIĘDZYNARODOWY DZIEŃ ASTMY I ALERGII

3 MAJA MIĘDZYNARODOWY DZIEŃ ASTMY I ALERGII 3 MAJA MIĘDZYNARODOWY DZIEŃ ASTMY I ALERGII Astma jest przewlekłą chorobą zapalną dróg oddechowych, charakteryzującą się nawracającymi atakami duszności, kaszlu i świszczącego oddechu, których częstotliwość

Bardziej szczegółowo

Jakie są przyczyny uszkodzenia słuchu?

Jakie są przyczyny uszkodzenia słuchu? Jakie są przyczyny uszkodzenia słuchu? Pruszewicz według kryterium etiologicznego podzielił zaburzenia słuchu u dzieci na trzy grupy: 1. głuchota dziedziczna i wady rozwojowe, 2. głuchota wrodzona, 3.

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu leczniczego Demezon

Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu leczniczego Demezon VI.2 VI.2.1 Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu leczniczego Demezon Omówienie rozpowszechnienia choroby Deksametazonu sodu fosforan w postaci roztworu do wstrzykiwań stosowany jest

Bardziej szczegółowo

Informacja dla pacjentów

Informacja dla pacjentów info Informacja dla pacjentów ze szpiczakiem mnogim leczonych bortezomibem Polineuropatia indukowana bortezomibem Konsultacja merytoryczna: Prof. dr hab. Lidia Usnarska-Zubkiewicz Katedra i Klinika Hematologii,

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) 1. Kryteria kwalifikacji: ŚWIADCZENIOBIORCY 1.1. Leczenie interferonem beta: 1) rozpoznanie postaci rzutowej stwardnienia rozsianego oparte na kryteriach

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne Otolaryngologia

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne Otolaryngologia S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) Kod modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Forma studiów Nazwa modułu I nforma cje ogólne Otolaryngologia Obowiązkowy Lekarsko-Stomatologiczny

Bardziej szczegółowo

ACOUSTIC WAVE THEAPY X-WAVE TERAPIA FALAMI AKUSTYCZNYMI

ACOUSTIC WAVE THEAPY X-WAVE TERAPIA FALAMI AKUSTYCZNYMI ACOUSTIC WAVE THEAPY X-WAVE TERAPIA FALAMI AKUSTYCZNYMI TERAPIA FALAMI AKUSTYCZNYMI zaawansowane, nieinwazyjne leczenie cellulitu pomagające uzyskać gładką skórę w miejscach, gdzie zazwyczaj występują

Bardziej szczegółowo

TRĄDZIK POSPOLITY PATOGENEZA, LECZENIE, PIELĘGNACJA

TRĄDZIK POSPOLITY PATOGENEZA, LECZENIE, PIELĘGNACJA TRĄDZIK POSPOLITY PATOGENEZA, LECZENIE, PIELĘGNACJA Kogo dotyczy? Trądzik jest bardzo rozpowszechnioną chorobą skóry Dotyczy niemal 100% osób b w wieku 12 20 lat. Z obserwacji lekarzy dermatologów w wynika,

Bardziej szczegółowo

Nazwa programu: LECZENIE PIERWOTNYCH NIEDOBORÓW ODPORNOŚCI U DZIECI

Nazwa programu: LECZENIE PIERWOTNYCH NIEDOBORÓW ODPORNOŚCI U DZIECI Załącznik nr 11 do Zarządzenia Nr 41/2009 Prezesa NFZ z dnia 15 września 2009 roku Nazwa programu: LECZENIE PIERWOTNYCH NIEDOBORÓW ODPORNOŚCI U DZIECI ICD 10 D80 w tym D80.0, D80.1, D80.3, D80.4, D80.5,

Bardziej szczegółowo

Pakiet onkologiczny. w podstawowej opiece zdrowotnej

Pakiet onkologiczny. w podstawowej opiece zdrowotnej Pakiet onkologiczny w podstawowej opiece zdrowotnej Agnieszka Jankowska-Zduńczyk Specjalista medycyny rodzinnej Konsultant krajowy w dziedzinie medycyny rodzinnej Profilaktyka chorób nowotworowych Pakiet

Bardziej szczegółowo

WSKAZANIA DO LECZENIA CHIRURGICZNEGO W CHOROBACH ZAPALNYCH JELIT. Zuzanna Kaszycka Klinika Chirurgii Gastroenterologicznej i Transplantologii

WSKAZANIA DO LECZENIA CHIRURGICZNEGO W CHOROBACH ZAPALNYCH JELIT. Zuzanna Kaszycka Klinika Chirurgii Gastroenterologicznej i Transplantologii WSKAZANIA DO LECZENIA CHIRURGICZNEGO W CHOROBACH ZAPALNYCH JELIT Zuzanna Kaszycka Klinika Chirurgii Gastroenterologicznej i Transplantologii Choroba Crohna Zapalenie przewodu pokarmowego w chorobie Crohna

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY SUBSTANCJI CZYNNYCH

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY SUBSTANCJI CZYNNYCH CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA WŁASNA PRODUKTU LECZNICZEGO PIMAFUCORT (10 mg + 10 mg + 3500 I.U.)/g, maść 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY SUBSTANCJI CZYNNYCH Jeden gram maści zawiera 10

Bardziej szczegółowo

BROSZURA INFORMACYJNA DLA PACJENTA

BROSZURA INFORMACYJNA DLA PACJENTA BROSZURA INFORMACYJNA DLA PACJENTA Zastosowanie produktu BOTOX /Vistabel 4 jednostki Allergan/0,1 ml toksyna botulinowa typu A w leczeniu zmarszczek pionowych gładzizny czoła Spis treści Co to są zmarszczki

Bardziej szczegółowo

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji PROGRAM POPRAWY WCZESNEGO WYKRYWANIA I DIAGNOZOWANIA NOWOTWORÓW U DZIECI W PIĘCIU WOJEWÓDZTWACH POLSKI Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 339 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 339 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 339 SECTIO D 5 Zakład Pielęgniarstwa Chirurgicznego WP i NoZ AM w Lublinie, p.o. kierownika Zakładu: Prof. dr hab. n.

Bardziej szczegółowo

Dz. U. z 2013 poz. 1347 Brzmienie od 5 grudnia 2013. I. Osoby dorosłe

Dz. U. z 2013 poz. 1347 Brzmienie od 5 grudnia 2013. I. Osoby dorosłe Dz. U. z 2013 poz. 1347 Brzmienie od 5 grudnia 2013 Załącznik nr 1 WYKAZ NIEULECZALNYCH, POSTĘPUJĄCYCH, OGRANICZAJĄCYCH ŻYCIE CHORÓB NOWOTWOROWYCH INIENOWOTWOROWYCH, W KTÓRYCH SĄ UDZIELANE ŚWIADCZENIA

Bardziej szczegółowo

Gdańsk 10.10.2015 r.

Gdańsk 10.10.2015 r. Celiakia- czy nadążamy za zmieniającymi się rekomendacjami Gdańsk 10.10.2015 r. prof. dr hab. n. med. Barbara Kamińska Katedra i Klinika Pediatrii, Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci Gdański

Bardziej szczegółowo

Młodzieńcze Idiopatyczne Zapalenie Stawów

Młodzieńcze Idiopatyczne Zapalenie Stawów www.printo.it/pediatric-rheumatology/pl/intro Młodzieńcze Idiopatyczne Zapalenie Stawów Wersja 2016 2. RÓŻNE POSTACI MIZS 2.1 Czy istnieją różne postaci tej choroby? Istnieje kilka postaci MIZS. Różnią

Bardziej szczegółowo

LECZENIE CHOROBY GAUCHERA ICD-10 E

LECZENIE CHOROBY GAUCHERA ICD-10 E załącznik nr 19 do zarządzenia Nr 36/2008/DGL Prezesa NFZ z dnia 19 czerwca 2008 r. Nazwa programu: LECZENIE CHOROBY GAUCHERA ICD-10 E 75 Zaburzenia przemian sfingolipidów i inne zaburzenia spichrzania

Bardziej szczegółowo

6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej

6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej 6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej 6.2.1. Podsumowanie korzyści wynikających z leczenia Co to jest T2488? T2488

Bardziej szczegółowo

Aneks II Zmiany w drukach informacyjnych produktów leczniczych zarejestrowanych w procedurze narodowej

Aneks II Zmiany w drukach informacyjnych produktów leczniczych zarejestrowanych w procedurze narodowej Aktualizacja ChPL i ulotki dla produktów leczniczych zawierających jako substancję czynną immunoglobulinę anty-t limfocytarną pochodzenia króliczego stosowaną u ludzi [rabbit anti-human thymocyte] (proszek

Bardziej szczegółowo

WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI

WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI Elżbieta Adamkiewicz-Drożyńska Katedra i Klinika Pediatrii, Hematologii i Onkologii Początki choroby nowotworowej u dzieci Kumulacja wielu zmian genetycznych

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Karta przedmiotu Instytut Zdrowia obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Kierunek studiów: Pielęgniarstwo Profil: Praktyczny Forma studiów: Stacjonarne Kod

Bardziej szczegółowo

Standardy leczenia wirusowych zapaleń wątroby typu C Rekomendacje Polskiej Grupy Ekspertów HCV - maj 2010

Standardy leczenia wirusowych zapaleń wątroby typu C Rekomendacje Polskiej Grupy Ekspertów HCV - maj 2010 Standardy leczenia wirusowych zapaleń wątroby typu C Rekomendacje Polskiej Grupy Ekspertów HCV - maj 2010 1. Leczeniem powinni być objęci chorzy z ostrym, przewlekłym zapaleniem wątroby oraz wyrównaną

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Psychiatria w pytaniach i odpowiedziach. 2. NAZWA JEDNOSTKI (jednostek

Bardziej szczegółowo

Łojotokowe czy atopowe zapalenie skóry?

Łojotokowe czy atopowe zapalenie skóry? Łojotokowe czy atopowe zapalenie skóry? dr n.med. Wioletta Zagórska Klinika Pneumonologii i Alergologii WUM 14.03.2015r. Etiopatogeneza ŁZS Nadmierna aktywność gruczołów łojowych, zmiany w obrębie skóry

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK DLA PACJENTÓW JAK DBAĆ O GARDŁO I KRTAŃ? Przewlekły nieżyt gardła i krtani

PRZEWODNIK DLA PACJENTÓW JAK DBAĆ O GARDŁO I KRTAŃ? Przewlekły nieżyt gardła i krtani PRZEWODNIK DLA PACJENTÓW JAK DBAĆ O GARDŁO I KRTAŃ? Przewlekły nieżyt gardła i krtani 1 W codziennej praktyce lekarskiej rozróżnia się zapalenie gardła, będące procesem zapalnym, rozwijającym się bez udziału

Bardziej szczegółowo

3 Zespół czerwonego ucha opis, diagnostyka i leczenie Antoni Prusiński. 4 Zawroty głowy w aspekcie medycyny ratunkowej Antoni Prusiński

3 Zespół czerwonego ucha opis, diagnostyka i leczenie Antoni Prusiński. 4 Zawroty głowy w aspekcie medycyny ratunkowej Antoni Prusiński VERTIGOPROFIL VOL. 3/Nr 3(11)/2009 Redaktor naczelny: Prof. dr hab. n. med. Antoni Prusiński Zastępca redaktora naczelnego: Dr n. med. Tomasz Berkowicz 2 XXXVI Międzynarodowy Kongres Towarzystwa Neurootologicznego

Bardziej szczegółowo

Układ odpornościowy, układ immunologiczny to układ struktur umożliwiających działanie mechanizmom odporności. Struktury te to: narządy limfoidalne

Układ odpornościowy, układ immunologiczny to układ struktur umożliwiających działanie mechanizmom odporności. Struktury te to: narządy limfoidalne Układ odpornościowy, układ immunologiczny to układ struktur umożliwiających działanie mechanizmom odporności. Struktury te to: narządy limfoidalne naczynie chłonne komórki uczestniczące w reakcjach immunologicznych

Bardziej szczegółowo

Co to jest termografia?

Co to jest termografia? Co to jest termografia? Słowo Termografia Pochodzi od dwóch słów "termo" czyli ciepło i "grafia" rysować, opisywać więc termografia to opisywanie przy pomocy temperatury zmian zachodzących w naszym organiźmie

Bardziej szczegółowo

ROLA MIOGENNYCH PRZEDSIONKOWYCH POTENCJAŁÓW WYWOŁANYCH W DIAGNOSTYCE ZAWROTÓW GŁOWY O RÓŻNEJ ETIOLOGII

ROLA MIOGENNYCH PRZEDSIONKOWYCH POTENCJAŁÓW WYWOŁANYCH W DIAGNOSTYCE ZAWROTÓW GŁOWY O RÓŻNEJ ETIOLOGII Dominik Bień ROLA MIOGENNYCH PRZEDSIONKOWYCH POTENCJAŁÓW WYWOŁANYCH W DIAGNOSTYCE ZAWROTÓW GŁOWY O RÓŻNEJ ETIOLOGII ROZPRAWA NA STOPIEŃ DOKTORA NAUK MEDYCZNYCH BADANIA WYKONANO W KLINICE OTORYNOLARYNGOLOGII

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 2 do procedury opracowywania i okresowego przeglądu programów kształcenia II WYDZIAŁ LEKARSKI. Rok: IV.

Załącznik nr 2 do procedury opracowywania i okresowego przeglądu programów kształcenia II WYDZIAŁ LEKARSKI. Rok: IV. 1. Metryczka Nazwa Wydziału: Program kształcenia (Kierunek studiów, poziom i profil kształcenia, forma studiów np.: Zdrowie publiczne I stopnia profil praktyczny, studia stacjonarne): Rok akademicki: 2015/2016

Bardziej szczegółowo

Oferta diagnostyczna Instytutu Mikroekologii. Mgr Małgorzata Drobczyńska Instytut Mikroekologii Ul. Sielska 10 60-129 Poznań

Oferta diagnostyczna Instytutu Mikroekologii. Mgr Małgorzata Drobczyńska Instytut Mikroekologii Ul. Sielska 10 60-129 Poznań Oferta diagnostyczna Instytutu Mikroekologii Mgr Małgorzata Drobczyńska Instytut Mikroekologii Ul. Sielska 10 60-129 Poznań INSTYTUT MIKROEKOLOGII Najnowocześniejsza diagnostyka medyczna w leczeniu przewlekłych

Bardziej szczegółowo

Program Profilaktyki Zdrowotnej

Program Profilaktyki Zdrowotnej Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr IX/56/2011 Program Profilaktyki Zdrowotnej Realizowany w roku 2011 pod nazwą Badania wad postawy wśród dzieci klas pierwszych szkół podstawowych miasta Tczewa w ramach programu

Bardziej szczegółowo

Aktualne zasady diagnostyki i leczenia chorób zapalnych jelit

Aktualne zasady diagnostyki i leczenia chorób zapalnych jelit Instytut Pomnik Centrum Zdrowia Dziecka Odział Gastroenterologii, Hepatologii, Zaburzeń Odżywiania i Pediatrii Al. Dzieci Polskich 20, 04-730, Warszawa Aktualne zasady diagnostyki i leczenia chorób zapalnych

Bardziej szczegółowo

ZAKAŻENIA SZPITALNE. Michał Pytkowski Zdrowie Publiczne III rok

ZAKAŻENIA SZPITALNE. Michał Pytkowski Zdrowie Publiczne III rok ZAKAŻENIA SZPITALNE Michał Pytkowski Zdrowie Publiczne III rok REGULACJE PRAWNE WHO Ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi Rozporządzenie Ministra

Bardziej szczegółowo

Zewnątrzwydzielnicza niewydolność trzustki u psów

Zewnątrzwydzielnicza niewydolność trzustki u psów Zewnątrzwydzielnicza niewydolność Roman Lechowski Katedra Chorób Małych Zwierząt z Klinika, Wydział Medycyny Weterynaryjnej SGGW w Warszawie Niewystarczajace wytwarzanie enzymów trawiennych przez trzustkę

Bardziej szczegółowo

TERAPIA FALAMI AKUSTYCZNYMI

TERAPIA FALAMI AKUSTYCZNYMI TERAPIA FALAMI AKUSTYCZNYMI zaawansowane, nieinwazyjne leczenie cellulitu pomaga osiągnąć gładką skórę w miejscach, gdzie zazwyczaj występują wgłębienia potwierdzona naukowo metoda zabiegów estetycznych

Bardziej szczegółowo

12 SQ-HDM Grupa farmakoterapeutyczna: Wyciągi alergenowe, kurz domowy; Kod ATC: V01AA03

12 SQ-HDM Grupa farmakoterapeutyczna: Wyciągi alergenowe, kurz domowy; Kod ATC: V01AA03 SUBSTANCJA CZYNNA (INN) GRUPA FARMAKOTERAPEUTYCZNA (KOD ATC) PODMIOT ODPOWIEDZIALNY NAZWA HANDLOWA PRODUKTU LECZNICZEGO, KTÓREGO DOTYCZY PLAN ZARZĄDZANIA RYZYKIEM 12 SQ-HDM Grupa farmakoterapeutyczna:

Bardziej szczegółowo

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2008 Leczenie stwardnienia rozsianego

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2008 Leczenie stwardnienia rozsianego załącznik nr 16 do zarządzenia Nr 36/2008/DGL Prezesa NFZ z dnia 19 czerwca 2008 r. Nazwa programu: LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO ICD-10 G.35 - stwardnienie rozsiane Dziedzina medycyny: neurologia I.

Bardziej szczegółowo

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby SPIS TREŚCI JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje Wątroba jest największym narządem wewnętrznym naszego organizmu. Wątroba jest kluczowym organem regulującym nasz metabolizm (każda substancja

Bardziej szczegółowo

Pasożyty skóry u kotów, czyli czym można się zarazić od swojego kota.

Pasożyty skóry u kotów, czyli czym można się zarazić od swojego kota. Pasożyty skóry u kotów, czyli czym można się zarazić od swojego kota. dr Marcin Szczepanik Zakład Diagnostyki Klinicznej i Dermatologii Weterynaryjnej Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych Wydział Medycyny

Bardziej szczegółowo

Działania niepożądane radioterapii

Działania niepożądane radioterapii Działania niepożądane radioterapii Powikłania po radioterapii dzielimy na wczesne i późne. Powikłania wczesne ostre występują w trakcie leczenia i do 3 miesięcy po jego zakończeniu. Ostry odczyn popromienny

Bardziej szczegółowo

This copy is for personal use only - distribution prohibited.

This copy is for personal use only - distribution prohibited. J. Olszewski i inni WSTĘP Szumy uszne (tinnitus) definiowane są jako wrażenie dźwięku, występującego mimo braku bodźca akustycznego w otoczeniu. Według aktualnego stanu wiedzy tinnitus jest skutkiem nieprawidłowej

Bardziej szczegółowo

Imię nazwisko pacjenta... Lekarz nadzorujący Rozpoznanie. Nazwa operacji:..

Imię nazwisko pacjenta... Lekarz nadzorujący Rozpoznanie. Nazwa operacji:.. Drenaż wentylacyjny To operacja przeprowadzana głównie u dzieci, rzadziej u dorosłych, z wysiękowym zapaleniem ucha środkowego i niedosłuchem. Polega na umieszczeniu w błonie bębenkowej szpulki (drenika

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. Nazwa przedmiotu/modułu. Farmakologia Kliniczna. Wydział Lekarski I. Nazwa kierunku studiów. Lekarski. Język przedmiotu

SYLABUS. Nazwa przedmiotu/modułu. Farmakologia Kliniczna. Wydział Lekarski I. Nazwa kierunku studiów. Lekarski. Język przedmiotu Nazwa przedmiotu/modułu Wydział Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Forma studiów Język przedmiotu Wydział Lekarski I Lekarski Jednolite magisterskie stacjonarne polski SYLABUS Farmakologia Kliniczna

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE PRZEDMIOTY PODSTAWOWE Anatomia człowieka 1. Które z białek występujących w organizmie człowieka odpowiedzialne są za kurczliwość mięśni? 2. Co to są neurony i w jaki sposób stykają się między sobą i efektorami?

Bardziej szczegółowo

Dobierając optymalny program szczepień, jesteśmy w stanie zapobiec chorobom, które mogą być zagrożeniem dla zdrowia Państwa pupila.

Dobierając optymalny program szczepień, jesteśmy w stanie zapobiec chorobom, które mogą być zagrożeniem dla zdrowia Państwa pupila. SZCZEPIENIA KOTÓW Działamy według zasady: Lepiej zapobiegać niż leczyć Wychodząc naprzeciw Państwa oczekiwaniom oraz dbając o dobro Waszych pupili opisaliśmy program profilaktyczny chorób zakaźnych psów,

Bardziej szczegółowo

Lek. Joanna Marciniak

Lek. Joanna Marciniak Lek. Joanna Marciniak Katedra i Klinika Dermatologii, Wenerologii i Alergologii Uniwersytetu Medycznego im. Piastów Śląskich we lekarz rezydent Wpływ atopowego zapalenia skóry na jakość życia chorych dzieci

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) Załącznik B.29. LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) 1. Kryteria kwalifikacji: ŚWIADCZENIOBIORCY 1.1. Leczenie interferonem beta: 1) wiek od 12 roku życia; 2) rozpoznanie postaci rzutowej stwardnienia

Bardziej szczegółowo

Depilacja laserowa laserowe usuwanie owłosienia

Depilacja laserowa laserowe usuwanie owłosienia Depilacja laserowa laserowe usuwanie owłosienia USTUPSKA-KUBECZEK Katarzyna Mechanizm działania światła lasera na mieszek włosowy i włos Laser stosowany do zabiegów depilacji działa powierzchownie, nie

Bardziej szczegółowo

ZYGMUNT ADAMSKI ANDRZEJ KASZUBA

ZYGMUNT ADAMSKI ANDRZEJ KASZUBA D e r m a t o lo g ia d l a KOSMETOLOGÓW R edakcja naukow a w yd a n ia II PROF. DR HAB. N. MED. ZYGMUNT ADAMSKI PROF. DR HAB. N. MED. ANDRZEJ KASZUBA Dermatologia dla kosmetologów Redakcja naukowa wydania

Bardziej szczegółowo

Choroby ultra-rzadkie. Instytut Pomnik Centrum Zdrowia Dziecka

Choroby ultra-rzadkie. Instytut Pomnik Centrum Zdrowia Dziecka Choroby ultra-rzadkie Instytut Pomnik Centrum Zdrowia Dziecka Definicje, częstość występowania Podstawą definicji chorób rzadkich są dane epidemiologiczne dotyczące występowania choroby w całej populacji

Bardziej szczegółowo

Iwona Budrewicz Promocja Zdrowia Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Kamieniu Pomorskim

Iwona Budrewicz Promocja Zdrowia Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Kamieniu Pomorskim Iwona Budrewicz Promocja Zdrowia Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Kamieniu Pomorskim Gruźlica jest przewlekłą chorobą zakaźną. W większości przypadków zakażenie zlokalizowane jest w płucach

Bardziej szczegółowo

HIV nie śpi. W dzisiejszych czasach o wirusie mówi się mniej niż kiedyś, lecz to wcale nie znaczy, że problem zniknął wręcz przeciwnie.

HIV nie śpi. W dzisiejszych czasach o wirusie mówi się mniej niż kiedyś, lecz to wcale nie znaczy, że problem zniknął wręcz przeciwnie. HIV nie śpi W dzisiejszych czasach o wirusie mówi się mniej niż kiedyś, lecz to wcale nie znaczy, że problem zniknął wręcz przeciwnie. Paulina Karska kl. 2GB -1- Strona 1 z 8 Spis treści : 1. Wstęp- ogólnie

Bardziej szczegółowo

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2012 Leczenie dystonii ogniskowych i połowiczego kurczu twarzy

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2012 Leczenie dystonii ogniskowych i połowiczego kurczu twarzy Załącznik nr 13 do Zarządzenia Nr 59/2011/DGL Prezesa NFZ z dnia 10 października 2011 roku Nazwa programu: LECZENIE DYSTONII OGNISKOWYCH I POŁOWICZEGO KURCZU TWARZY ICD-10 G24.3 - kręcz karku G24.5 - kurcz

Bardziej szczegółowo

WIEDZA. K_W01 Zna definicje, cele i metody żywienia klinicznego oraz sposoby oceny odżywienia w oparciu o metody kliniczne.

WIEDZA. K_W01 Zna definicje, cele i metody żywienia klinicznego oraz sposoby oceny odżywienia w oparciu o metody kliniczne. Opis zakładanych efektów kształcenia na studiach podyplomowych Nazwa studiów: Żywienie kliniczne Typ studiów: doskonalące Symbol Efekty kształcenia dla studiów podyplomowych WIEDZA K_W01 Zna definicje,

Bardziej szczegółowo

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47 Spis treści Przedmowa... 9 1. Ustalanie zapotrzebowania energetycznego w róŝnych stanach chorobowych (Danuta Gajewska)... 11 Wiadomości ogólne... 11 Całkowita przemiana materii... 12 Wprowadzenie... 12

Bardziej szczegółowo

Cewkowo-śródmiąższowe zapalenie nerek

Cewkowo-śródmiąższowe zapalenie nerek Cewkowo-śródmiąższowe zapalenie nerek Krzysztof Letachowicz Katedra i Klinika Nefrologii i Medycyny Transplantacyjnej, Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu Kierownik: Prof. dr hab. Marian Klinger Cewkowo-śródmiąższowe

Bardziej szczegółowo

STAN ZDROWIA POLSKICH DZIECI. Prof. nadzw. Teresa Jackowska Konsultant Krajowy w dziedzinie pediatrii

STAN ZDROWIA POLSKICH DZIECI. Prof. nadzw. Teresa Jackowska Konsultant Krajowy w dziedzinie pediatrii STAN ZDROWIA POLSKICH DZIECI Prof. nadzw. Teresa Jackowska Konsultant Krajowy w dziedzinie pediatrii W trosce o młode pokolenie. Jak wychować zdrowe dziecko? Konferencja prasowa 09.09.2015 Sytuacja demograficzna

Bardziej szczegółowo

ZAPOTRZEBOWANIE NA NIEINWAZYJNĄ TERAPIĘ PROTÉGÉ INTIMA TO PRZEŁOMOWY, NIECHIRURGICZNEGO OBKURCZANIA SEKSUALNEJ.

ZAPOTRZEBOWANIE NA NIEINWAZYJNĄ TERAPIĘ PROTÉGÉ INTIMA TO PRZEŁOMOWY, NIECHIRURGICZNEGO OBKURCZANIA SEKSUALNEJ. ZAPOTRZEBOWANIE NA PROTÉGÉ INTIMA TO PRZEŁOMOWY, NIEINWAZYJNY SYSTEM dedykowany DO PRZEPROWADZANIA NIECHIRURGICZNEGO OBKURCZANIA i ujędrniania WARG SROMOWYCH ORAZ DO ZWIĘKSZENIA SATYSFAKCJI SEKSUALNEJ.

Bardziej szczegółowo

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta Miacalcic, 50 j.m./ml, roztwór do wstrzykiwań Miacalcic, 100 j.m./ml, roztwór do wstrzykiwań Calcitoninum salmonis Należy zapoznać się z treścią

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

Inwazyjna choroba meningokokowa. Posocznica (sepsa) meningokokowa

Inwazyjna choroba meningokokowa. Posocznica (sepsa) meningokokowa Inwazyjna choroba meningokokowa Posocznica (sepsa) meningokokowa Sepsa, posocznica, meningokoki to słowa, które u większości ludzi wzbudzają niepokój. Każdy z nas: rodzic, opiekun, nauczyciel, dorosły

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. Część A - Opis przedmiotu kształcenia. II Wydział Lekarski z Oddziałem Anglojęzycznym Lekarski. podstawowy X

SYLABUS. Część A - Opis przedmiotu kształcenia. II Wydział Lekarski z Oddziałem Anglojęzycznym Lekarski. podstawowy X SYLABUS Nazwa modułu/przedmiotu : Wydział: Kierunek studiów: Część A - Opis przedmiotu kształcenia. Propedeutyka chorób dzieci Kod modułu LK.3.E.002 II Wydział Lekarski z Oddziałem Anglojęzycznym Lekarski

Bardziej szczegółowo

TERAPIA ZABURZEŃ CZYNNOŚCI SYSTEMU ŻUCHWOWO-GNYKOWO-CZASZKOWEGO PROGRAM KURSU

TERAPIA ZABURZEŃ CZYNNOŚCI SYSTEMU ŻUCHWOWO-GNYKOWO-CZASZKOWEGO PROGRAM KURSU TERAPIA ZABURZEŃ CZYNNOŚCI SYSTEMU ŻUCHWOWO-GNYKOWO-CZASZKOWEGO PROGRAM KURSU Dla stomatologów, foniatrów, laryngologów, okulistów i fizjoterapeutów WERSJA 2014.2 20 godzin akademickich zrealizowanych

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 589 Poz. 86 Załącznik B.29. LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) 1. Kryteria kwalifikacji: ŚWIADCZENIOBIORCY 1.1. Leczenie interferonem beta: 1) rozpoznanie

Bardziej szczegółowo

Choroba Parkinsona. najczęstsze pytania i najtrudniejsze zagadnienia. Anna Potulska-Chromik, Izabela Stefaniak. egzemplarz bezpłatny

Choroba Parkinsona. najczęstsze pytania i najtrudniejsze zagadnienia. Anna Potulska-Chromik, Izabela Stefaniak. egzemplarz bezpłatny Choroba Parkinsona najczęstsze pytania i najtrudniejsze zagadnienia egzemplarz bezpłatny Anna Potulska-Chromik, Izabela Stefaniak Wydawnictwo w całości powstało dzięki wsparciu firmy Lundbeck Poland Sp.

Bardziej szczegółowo

LECZENIE INHIBITORAMI TNF ALFA ŚWIADCZENIOBIORCÓW Z CIĘŻKĄ, AKTYWNĄ POSTACIĄ ZESZTYWNIAJĄCEGO ZAPALENIA STAWÓW KRĘGOSŁUPA (ZZSK) (ICD-10 M 45)

LECZENIE INHIBITORAMI TNF ALFA ŚWIADCZENIOBIORCÓW Z CIĘŻKĄ, AKTYWNĄ POSTACIĄ ZESZTYWNIAJĄCEGO ZAPALENIA STAWÓW KRĘGOSŁUPA (ZZSK) (ICD-10 M 45) Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 615 Poz. 27 Załącznik B.36. LECZENIE INHIBITORAMI TNF ALFA ŚWIADCZENIOBIORCÓW Z CIĘŻKĄ, AKTYWNĄ POSTACIĄ ZESZTYWNIAJĄCEGO ZAPALENIA STAWÓW KRĘGOSŁUPA (ZZSK) (ICD-10 M

Bardziej szczegółowo

Doustne środki antykoncepcyjne a ryzyko wystąpienia zakrzepicy. Dr hab. Jacek Golański Zakład Zaburzeń Krzepnięcia Krwi Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Doustne środki antykoncepcyjne a ryzyko wystąpienia zakrzepicy. Dr hab. Jacek Golański Zakład Zaburzeń Krzepnięcia Krwi Uniwersytet Medyczny w Łodzi Doustne środki antykoncepcyjne a ryzyko wystąpienia zakrzepicy Dr hab. Jacek Golański Zakład Zaburzeń Krzepnięcia Krwi Uniwersytet Medyczny w Łodzi Żylna choroba zakrzepowozatorowa (ŻChZZ) stanowi ważny

Bardziej szczegółowo

Immulina wzmacnia odporność

Immulina wzmacnia odporność Immulina wzmacnia odporność Narodowe Centrum Badania Preparatów Naturalnych Immulina została opracowana przez zespół naukowców z Narodowego Centrum Badania Preparatów Naturalnych Uniwersytetu Missisipi

Bardziej szczegółowo

Czym jest funkcjonalna (czynnościowa) chirurgia zatok przynosowych (FESS)

Czym jest funkcjonalna (czynnościowa) chirurgia zatok przynosowych (FESS) Czym jest funkcjonalna (czynnościowa) chirurgia zatok przynosowych (FESS) Operacja zatok metodą endoskopową jest alternatywą dla tradycyjnej metody charakteryzującej się dużą inwazyjnością. Obecnie w laryngologii

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Glimbax, 0,74 mg/ml (0,074%), roztwór do płukania jamy ustnej i gardła (Diclofenacum)

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Glimbax, 0,74 mg/ml (0,074%), roztwór do płukania jamy ustnej i gardła (Diclofenacum) ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA Glimbax, 0,74 mg/ml (0,074%), roztwór do płukania jamy ustnej i gardła (Diclofenacum) Należy przeczytać uważnie całą ulotkę, ponieważ zawiera ona ważne informacje

Bardziej szczegółowo