Badanie zmiennoci widm fluorescencyjnych powierzchniowych wód morskich metod lidarow

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Badanie zmiennoci widm fluorescencyjnych powierzchniowych wód morskich metod lidarow"

Transkrypt

1 mgr Violetta Drozdowska Badanie zmiennoci widm fluorescencyjnych powierzchniowych wód morskich metod lidarow Rozprawa doktorska Instytut Oceanologii PAN, w Sopocie Promotor: dr hab. Tadeusz Król Sopot 5

2 Serdecznie dzikuj Przyjaciołom, a zwłaszcza Joasi Szczuckiej i Mirce Ostrowskiej, za ogromn pomoc i wsparcie, Dzikuj Koleankom i Kolegom z Instytutu Oceanologii PAN za wszelk yczliwo podczas wspólnie przeytych chwil na ldzie i na morzu, Dzikuj Promotorowi za słowa otuchy. 1

3 Spis treci 1. Wstp - cel i teza pracy 4. Wprowadzenie w problematyk zagadnienia 7.1. Woda morska i jej główne składniki 8.. Fluorescencja i jej podstawowe parametry Fluorescencja wody morskiej i warunkujce j czynniki rodowiskowe Ramanowskie rozproszenie wiatła na molekułach wody Charakterystyka stosowanych metod lidarowych Aparatura pomiarowa i metodyka 3.1. Lidarowe pomiary widm fluorescencyjnych in situ wody morskiej Opis lidaru FLS Uycie rozproszenia ramanowskiego wody do normowania danych z pomiarów lidarowych Definicja parametru fluorescencyjnego Charakterystyka ogólna prezentowanych widm fluorescencji wód Pomiary gruboci filmu olejowego na powierzchni wody Opis lidaru FLS-UV Opis metody wyznaczania gruboci filmu olejowego na powierzchni wody 4 4. Wyniki bada eksperymentalnych Charakterystyka regionów w których prowadzono pomiary lidarowe Morze Bałtyckie - południowy Bałtyk Cienina Sund, Kattegat i Skagerrak Morze Północne Morza: Grenlandzkie, Islandzkie i Norweskie Klasyfikacja i interpretacja zarejestrowanych widm fluorescencji Widma fluorescencyjne wody naturalnej mierzone technikami lidarowymi Wpływ właciwoci optycznych wody na jej widma fluorescencji Wpływ zaolejenia powierzchni wody na kształt i natenie widma fluorescencji wody morskiej 7

4 5.. Zmienno widm fluorescencyjnych wody morskiej i korelacje z wybranymi właciwociami optycznymi wody morskiej Interpretacja zrónicowania widm fluorescencyjnych wody morskiej Rozkłady zawartoci substancji fluoryzujcych w badanych wodach Zwizki pomidzy wzgldn koncentracj naturalnych fluoryzujcych składników wody morskiej a właciwociami wody Podsumowanie i wnioski Literatura 17 3

5 1. Wstp - cel i teza pracy Woda morska oprócz molekuł wody i domieszek soli zawiera szereg składników organicznych pochodzenia naturalnego (fitoplankton oraz detryt) oraz antropogenicznych - powstałych w wyniku działalnoci człowieka (zanieczyszczenia organiczne, substancje ropopochodne, fenole i ich pochodne). Ilo i skład materii organicznej znajdujcej si w górnej, przewietlonej warstwie wody odgrywa istotn rol w kształtowaniu właciwoci optycznych wody morskiej. ywy fitoplankton, którego miar moe by koncentracja Chlorofilu a (Chl a), jest najlepszym wskanikiem statusu ekologicznego kadego ekosystemu morskiego (Woniak, 199). Natomiast rozpuszczone substancje organiczne CDOM (z jz. ang.: chromophoric dissolved organic matter optycznie aktywna rozpuszczona materia organiczna), powstałe wskutek degradacji produktów rolin i zwierzt pod wpływem działalnoci bakteryjnej, znajduj si w morzu głównie na skutek transportu przez wody rzeczne. Z powodu duej stabilnoci chemicznej wykorzystywane s one do ledzenia wpływu słodkiej wody rzecznej do morza (Reuter i in., 1993; Parlanti i in., 1997, ). Zanieczyszczenia organiczne wody morskiej mog wprowadza chaos w gospodarce tlenowej organizmów morskich i powodowa due zmiany w składzie gatunkowym fitoplanktonu, a nawet katastrofy biologiczne. Wane jest okrelenie wskaników pozwalajcych na wykrywanie i wielko zmian, jakim ulegaj ekosystemy morskie. Zmiana jakoci wody powodowana zanieczyszczeniami i procesami eutrofizacji jest typowym problemem dotyczcym stref wód przybrzenych oraz mórz czciowo zamknitych. Takim akwenem jest Bałtyk, ulegajcy oddziaływaniom z bardziej słon wod dopływajc z Oceanu Atlantyckiego i wod słodk dopływajc rzekami, który jest głównym obiektem bada w prezentowanej tutaj pracy. Fluorescencj molekuł organicznych w orodku cigłym (np. w wodzie) charakteryzuj szerokie widma wzbudzenia oraz emisji. Przyczyn tego jest silne oddziaływanie molekuł z otoczeniem i powstanie złoonej struktury stanów wzbudzonych. Ze wzgldu na procesy dyssypacji energii obserwuje si przesunicie w stron fal dłuszych widm emisji wzgldem widm absorpcji (wzbudzenia) (Kawski 199). Znajomo właciwoci fluorescencyjnych składników wód morskich (Belin i in., 1993 i 1997; Visser 1984; Yentsch i Yentsch 1979; Broenkow i in 1985; Hilton i in., 1989; Schubert i in., 1989) i analiza indukowanej fluorescencji in situ pozwala na okrelenie wielu organicznych komponentów wód morskich. Zdalnie zarejestrowane, metod lidarow (LIDAR z jez. ang. light detecting 4

6 and ranging), widma fluorescencji in situ wody morskiej mog by normalizowane poprzez wyodrbniany sygnał rozproszenia ramanowskiego na molekułach wody. Pozwala to na okrelenie parametru fluorescencyjnego który jest proporcjonalny do koncentracji substancji fluoryzujcej (Klyshko i Fadeev, 1978; Hoge i Swift, 1981). Jednoczesne badania zasolenia, temperatury i zaolejenia powierzchni wody oraz uzupełniajce pomiary kalibracyjne koncentracji Chl a i składu pigmentów fitoplanktonu pozwalaj na uzyskanie wielkoci zmian biomasy i poznanie właciwoci fluorescencyjnych materii organicznej zawartej w powierzchniowej warstwie mórz (Hengsterman i Reuter 199; Drozdowska i in., ; Dudelzak i in., 1991; Brown i in., 1997; Browell 198; Kaitala i in., 1994; Determann i in., 1994; Patsayeva, 1995 b). Pomiary lidarowe, bezkontaktowe badania laserowo wzbudzanych widm fluorescencji in situ wody, usytuowane s pomidzy tradycyjnymi metodami polegajcymi na praco- i czasochłonnych analizach laboratoryjnych pobranych prób wody, a metodami satelitarnymi opartymi na pasywnej teledetekcji widma reflektancji morza. Pewien obraz zmian właciwoci fluorescencyjnych wód bałtyckich oraz cieniny Sund, Kattegatu i Skagerraku oraz Morza Północnego zawieraj prace Babichenko i Poryvkiny (1991; Babichenko i in., 1993, 1999), Reutera (1986), Koblentz-Mishke (1987) i Dudelzaka (Dudelzak i in.,1991). Wyniki dotychczasowych pomiarów lidarowych nie pozwalaj na dokonanie uogólnie co do charakteru i zmian jakoci wody Morza Bałtyckiego oraz na okrelenie podobiestw i rónic tych wód w odniesieniu do innych europejskich akwenów morskich. Wikszo danych z cytowanych wyej prac odnosi si do małych rejonów Morza Bałtyckiego lecych poza południowym Bałtykiem. Głównym celem rozprawy jest przedstawienie charakterystyki widm fluorescencyjnych powierzchniowych wód morskich i okrelenie ich zmiennoci na tle zmian podstawowych parametrów fizyko-chemicznych wody powierzchniowej (takich jak koncentracja Chl a, zaolejenie powierzchni, zasolenie, itd.). Powysze badania wód rónych europejskich akwenów morskich, a w szczególnoci wód Morza Bałtyckiego, opieraj si na analizie zdalnie zarejestrowanych widm fluorescencyjnych in situ wody morskiej oraz uzupełniajcych pomiarach kalibracyjnych. Ponadto rozprawa ma na celu okrelenie wzgldnych zmian iloci i składu naturalnej materii organicznej wystpujcej w warstwie powierzchniowej morza oraz jej rozmieszczenia w zalenoci od warunków rodowiskowych i hydrologicznych. Ponadto na podstawie wyników powyszych bada bdzie mona okreli zasig wystpowania wód o podobnej charakterystyce biooptycznej, jak równie wpływ obecnoci zanieczyszcze olejowych na 5

7 rejestrowane w wodach Bałtyku zmiany ilociowe i jakociowe wystpujcej materii organicznej. Rozprawa obejmuje nastpujce szczegółowe zadania badawcze: Okrelenie iloci materii organicznej (zawieszonej i rozpuszczonej) w warstwie powierzchniowej morza w oparciu o analiz indukowanych widm fluorescencyjnych in situ warstwy powierzchniowej wody morskiej, Znalezienie korelacji pomidzy parametrem fluorescencyjnym chlorofilu a (Chl a) a koncentracj chlorofilu a i okrelenie rozkładu przestrzennego fitoplanktonu w warstwie powierzchniowej badanych akwenów, Okrelenie rónic wystpujcej rozpuszczonej materii organicznej (CDOM) w rónych akwenach morskich i okrelenie rozkładu przestrzennego CDOM, Okrelenie wystpowania naturalnej materii organicznej w warstwie powierzchniowej morza w odniesieniu do warunków rodowiskowych (zasolenie i zanieczyszczenia organiczne). W dalszej czci rozprawy zostan przedstawione: Opis techniki pomiaru lidarowego, z wszechstronnym wykorzystaniem parametrów technicznych, w badaniach oceanograficznych, Procedura, samodzielnie opracowana, uzyskiwania i analizy widm fluorescencyjnych prezentowanych w niniejszej pracy, Dowiadczenia majce na celu przebadanie wpływu zaolejenia powierzchni wody na natenie pasm rozproszenia ramanowskiego oraz fluorescencji pochodzcej od rozpuszczonej materii organicznej (CDOM) i chlorofilu a w widmie powrotnym, Okrelenie optymalnych długoci fal wzbudzenia i detekcji umoliwiajcych przeprowadzenie bada rodowiska morskiego z uwzgldnieniem jego właciwoci, Dyskusj uycia techniki lidaru fluorescencyjnego do jakociowego i ilociowego badania materii organicznej zawieszonej i rozpuszczonej w wodzie (CDOM, chlorofilu a i innych pigmentów znajdujcych si w fitoplanktonie morskim). Głównym miejscem bada jest południowy obszar Morza Bałtyckiego, gdzie ju od kilku lat autorka wraz ze współpracownikami z Instytutu Oceanologii PAN prowadzi pomiary lidarowe widm fluorescencji warstwy powierzchniowej wody i odpowiednie pomiary kalibracyjne. Ponadto pomiary prowadzono równie na wodach cienin duskich oraz Morza Północnego, Norweskiego i Grenlandzkiego, które to akweny objte były badaniami podczas 6

8 dwóch rejsów polarnych AREX 1 i. Zgromadzony materiał obejmuje zbiór indukowanych widm fluorescencyjnych in situ wody morskiej, charakterystyki takich parametrów jak zasolenie, zaolejenie powierzchni wody, koncentracja Chl a w powierzchniowej warstwie wody. Indukowane widma fluorescencyjne wody morskiej otrzymywane były przy pomocy lidaru fluorescencyjnego FLS-1 (LDI Ltd., Estonia, Tallin), natomiast wykrywanie i szacowanie zanieczyszcze odbywało si przy pomocy lidaru FLS- UV, (LDI Ltd., Estonia, Tallin). Wartoci temperatury i zasolenia mierzone były sond CTD (Seabird 9/11 + ), natomiast kalibracyjne pomiary koncentracji Chl a przeprowadzane były metod fluorymetryczn (Fluorymetr przepływowy M 3 B, Poryvkina i in., 1994; Babichenko i in., ) i spektrofotometryczn (Spektrofotometr 4-1, UNICAM, Woniak i in., 1998).. Wprowadzenie w problematyk zagadnienia Wod morsk charakteryzuje zbiór własnoci fizyko-chemicznych, które odróniaj j od innych wód naturalnych. Parametrami fizycznymi charakteryzujcymi wod morsk, oprócz gstoci, temperatury i zasolenia, s równie rzeczywiste i pozorne właciwoci optyczne morza. Rzeczywiste właciwoci optyczne wody (współczynniki osłabiania c, absorpcji a, rozpraszania b oraz objtociowa funkcja rozpraszania wiatła) wynikaj z fizyko-chemicznych cech naturalnych składników wody morskiej. Natomiast pozorne parametry optyczne morza (funkcje owietlenia wektorowego i dyfuzyjnego osłabiania owietlenia oraz współczynniki dyfuzyjnego osłabiania owietlenia i współczynnik dyfuzyjnego osłabiania radiacji z dowolnego okrelonego kierunku, i in.) kształtowane s poprzez rzeczywiste właciwoci optyczne wody oraz przez strumie wiatła wchodzcy z atmosfery do morza. Zbiór tych współczynników charakteryzuje warunki pionowego przepływu energii wietlnej w morzu i stanowi grup właciwoci optycznych charakteryzujcych dany akwen i objawiajcych si w danych warunkach rodowiskowych (Dera 3). Właciwoci optyczne wody morskiej opisuje si korzystajc najczciej z modelu tzw. morza poziomo uwarstwionego. Zakłada si w nim, e właciwoci optyczne morza w płaszczynie poziomej na danej głbokoci z s stałe i zale tylko od głbokoci z (Jerlov, 1976). Istnieje szereg klasyfikacji optycznych wód morskich przeprowadzanych w oparciu o róne parametry: optyczne, hydrologiczne i biooptyczne. Klasyfikacje te wykorzystuj cechy absorpcyjno-rozpraszajce wód (Jerlov 1976) lub wi współczynnik osłabiania owietlenia odgórnego z koncentracj chlorofilu a (Woniak, 199, 1993). Właciwoci 7

9 optyczne wód otwartego oceanu (WC1) dobrze skorelowane s z optycznymi domieszkami autochtonicznymi zalenymi od np. koncentracji chlorofilu a. W wodach stref przybrzenych i morzach zamknitych tzw. wodach (WC) (Morel i Prieur, 1977) - dodatkowo właciwoci optyczne zwizane s z optycznymi domieszkami alochtonicznymi. Taka klasyfikacja wód dzieli akweny wodne na dwa typy WC1 i WC (z j. ang. Water Case 1 i ) i aktualnie jest najczciej stosowana. A 98% objtoci wód oceanu wiatowego stanowi wody typu WC1. Oznacza to, e właciwoci optyczne tych wód determinuje głównie fitoplankton, który podlega znanemu rytmowi biologicznemu (Parlanti i in., 1997, ; Reuter, 1986; Salyuk i in., 3). Natomiast właciwoci optyczne wód WC okrelaj, obok fitoplanktonu, inne składniki niezalene od iloci i fazy wzrostu fitoplanktonu, których obecno spowodowana jest głównie wnoszeniem do morza przez wody rzeczne rónorodnej materii organicznej i nieorganicznej, która ulegajc rónym procesom fizycznym, biologicznym i chemicznym powoduje znaczn rónorodno zarówno rzeczywistych jak i pozornych właciwoci optycznych wód. Std wida jak istotna dla okrelenia charakterystyki wody jest znajomo wystpujcej w niej materii (iloci, jakoci i rozkładu)..1. Woda morska i jej główne składniki O właciwociach optycznych wód morskich decyduj wszystkie składniki znajdujce si w ich górnej, przewietlonej warstwie zwanej warstw eufotyczn. Grubo warstwy eufotycznej definiowana jest jako głboko, do której dociera co najmniej 1% całkowitego owietlenia padajcego na powierzchni wody. Do składników tych nale przede wszystkim: plankton, rozpuszczona i zawieszona materia organiczna i nieorganiczna, oraz zanieczyszczenia organiczne, (rysunek.1). Fitoplankton bdcy pierwszym ogniwem łacucha pokarmowego w rodowisku wodnym, stanowi pierwotn baz pokarmow dla zooplanktonu i innych organizmów wodnych. Uwaany jest on za istotny wskanik zdrowia i kondycji, w jakiej znajduje si ekosystem wodny. Fitoplankton pełni funkcj zasadnicz w procesie produkcji pierwotnej materii organicznej, czyli w jednym z waniejszych procesów w przyrodzie - procesie przetwarzania materii nieorganicznej w materi organiczn na drodze fotosyntezy. Dlatego od lat prowadzone s intensywne badania produkcji pierwotnej mórz oraz jej ilociowe oszacowania (m. in. Steeman-Nielsen, 1975; Ficek 1; Ostrowska 1; Woniak i in., i 3). 8

10 Materia organiczna w morzu Naturalne substancje organiczne Zanieczyszczenia organiczne (produkty procesów biotechnologicznych) wiee i niecałkowicie rozłoone pozostałoci rolin i zwierzt (w tym fitoplankton) Substancje próchniczne humusy Kwasy humusowe Kwasy fulwowe Huminy Substancje białkowe Wglowodory Tłuszcze Parafiny Taniny Ligniny Rysunek.1 Skład materii organicznej w wodzie morskiej, w tym fitoplankton. (Babichenko 1). W skład materii organicznej fitoplanktonu wchodz głównie białka (wagowo ok. 5 %) i lipidy (ok. 3-5 %) (Parsons i in., 1977). Natomiast udział pigmentów w składzie materii komórek waha si w granicach od % do 1 % (Koblentz-Mishke, 1987). Pomimo to pigmenty s główn, a praktycznie jedyn grup absorbentów wiatła widzialnego decydujc o widmie absorpcji glonów w widzialnym pamie fal elektromagnetycznych. Wpływ pozostałych składników organicznych na absorpcj promieniowania elektromagnetycznego przez komórki fitoplanktonu uwidacznia si praktycznie w ultrafiolecie (Jerlov, 1976; Dera, 3). Dzieje si tak, poniewa pigmenty fotosyntetyczne posiadaj zdecydowanie wicej chromoforów optycznie czynnych w obszarze promieniowania widzialnego. Pochłanianie wiatła przez te pigmenty jest wic wane nie tylko dlatego, e stymuluje proces morskiej fotosyntezy, ale równie istotnie wpływa na właciwoci absorpcyjne wód morskich w widzialnym przedziale widma (Woniak 1993). W skrajnych przypadkach (akweny supereutroficzne) pigmenty fitoplanktonu mog pochłania nawet ok. 5 % energii promieniowania widzialnego wnikajcego do akwenu (Kaczmarek i Dera, 1998). Proces produkcji pierwotnej zachodzi przy istotnym współudziale pigmentów fotosyntetycznych, majcych za zadanie przechwycenie wiatła słonecznego wnikajcego do wody, niezbdnego dla procesu fotosyntezy bd te ochrony przed destrukcyjnym dla czsteczek chlorofilowych nadmiernym owietleniem. Wszystkie fotosyntetyczne organizmy, włczajc w to fitoplankton (algi i cyanobakterie) zawieraj Chl a. Std koncentracja Chl a jest uwaana za wskanik biomasy fitoplanktonu (Parsons i in., 1964; Hoge i Swift 1986; Matorin i in., 4; Leeben, ; Fadeev, 199; Fadeev i in., 1996). Pozostałe pigmenty 9

11 wspomagaj proces fotosyntezy zdobywajc energi potrzebn do fotosyntezy poprzez pochłanianie fotonów nie absorbowanych bezporednio przez Chl a (Rudiger, 198; Rowan, 1989; Woniak i in.,, 3; Majchrowski i in., ; Majchrowski 1; Ficek i in., 4; Babichenko i in., 199 i ), ochraniajc Chl a przed nadmiernym owietleniem bd uczestniczc w procesie transportu elektronów. I tak, najwaniejszymi pigmentami pomocniczymi wspomagajcymi proces fotosyntezy poprzez zbieranie wiatła s chlorofile, karotenoidy oraz fikobiliny, które pełni rol anten. Chlorofile (Chl b i Chl c) absorbuj w zakresie niebieskim i czerwonym widma wiatła. Najlepiej poznanymi karotenoidami zbierajcymi wiatło s: Fukoksantyna i Peridina, a fikobilinami: Fikoerytryna i Fikocyjanina. Karotenoidy absorbuj wiatło zielone, Fikobiliny absorbuj wiatło w niebiesko-zielonym obszarze widma i ponadto posiadaj właciwoci luminescencyjne (posiadaj charakterystyczne wskie pasma fluorescencji). Rol pigmentów ochronnych, ochraniajcych chlorofile przed ich destrukcj bd degradacj pod wpływem intensywnego promieniowania, pełni kilka form karotenoidów. Mechanizm ochronny umoliwia fitoplanktonowi dostosowanie si do gwałtownych zmian pola wiatła i pozwala na dokonanie tzw. procedur fotoochronnych, tj. zmiany zawartoci i składu pigmentów gdy owietlenie osiga warto niebezpieczn dla Chl a i moe spowodowa jego destrukcj (Demers i in., 1991). Kolejn grup pigmentów absorbujcych wiatło stanowi feopigmenty (Yentsh i in., 1979 i 1985) pełnice funkcje układów porednich w procesie transportu elektronów. Energia wiatła przechwyconego przez pigmenty pomocnicze moe by uyta w łacuchu elektronowym aparatu fotosyntetycznego lub te wypromieniowana jako wiatło fluorescencyjne, w wikszych długociach fal. Drugim wanym parametrem odpowiedzialnym za optyczne właciwoci wód jest ilo i skład optycznie czynnej rozpuszczonej materii organicznej CDOM. Według definicji CDOM s to rozpuszczone oraz zawieszone w wodzie substancje organiczne o rozmiarach mniejszych od.45 µm. Tylko 3% CDOM jest chemicznie sklasyfikowanych. Stanowi je: wglowodory, aminokwasy i inne zidentyfikowane komponenty. Natomiast pozostałe 7% stanowi niesklasyfikowane chemicznie substancje próchniczne (humusowe) dzielone na kwasy próchniczne i fulwowe (Babichenko i in., 1998; Filippova i in., 1). Jest to mieszanina trwałych, głównie polimerowych organicznych molekuł powstałych wskutek degradacji produktów rolin i zwierzt pod wpływem bakterii. Charakteryzuj si one eksponencjalnie rosnc wartoci współczynnika absorpcji ze wzrostem czstotliwoci w zakresie od wiatła widzialnego do ultrafioletu. Z powodu ich duej stabilnoci chemicznej i charakterystycznej emisji fluorescencji w wietle niebieskim, przy wzbudzeniu wiatłem UV, 1

12 czsto traktuje si je jako fluorescencyjne znaczniki mas wodnych w badaniach wpływu i mieszania si wód rzecznych z morskimi w strefach brzegowych (Smart i in., 1976; Reuter i in., 1993; Vodacek i in., 1994 i 1995; Fadeev V V, 1999, Fadeev i in., 1999; Dolenko i in., ; McKee, ; Hansell i Carlson, ). Substancje ółte znajdujce si w strefach przybrzenych oraz w otwartych wodach morskich maj róne ródła pochodzenia oraz róny skład chemiczny. Jednym ze ródeł pochodzenia CDOM w morzu s docierajce rzekami obumarłe organizmy i produkty przez nie wydalane powstałe w glebie i w wodzie gruntowej. Innym ródłem substancji ółtych jest tworzenie si w morzu produktów rozkładu planktonu morskiego. Na potwierdzenie tego w rejonach intensywnych zakwitów fitoplanktonu na Morzu Północnym (Doerffer i Amman, 1984) i na Morzu ródziemnym (Momzikoff i in., 199) zarejestrowano zwikszenie si iloci CDOM i jednoczenie intensywniejsz absorpcj wiatła UV. Cigle trwaj intensywne badania nad rozrónieniem właciwoci spektralnych charakteryzujcych CDOM pochodzenia morskiego i kontynentalnego (Reuter, 1986). Zanieczyszczenie organiczne rodowiska wodnego cigle wzrasta wraz ze wzrostem stopnia uprzemysłowienia i rozwojem rolnictwa. Zwizki organiczne zanieczyszczajce wod morsk to głównie oleje i inne produkty ropopochodne, fenole i ich pochodne oraz wieloczsteczkowe aromatyczne wglowodory (PAHs), itd. Wraliwo rodowiska morskiego na oleje nie jest jednakowa w kadym rejonie. Najbardziej naraone s strefy brzegowe oraz wypłycenia ławice, których dno gdzieniegdzie zasiedlone jest rzadkimi rodzajami flory i fauny, znajduj si tam miejsca tarliskowe, eruje dua ilo ptaków, prowadzi si intensywne połowy ryb. Std istnieje konieczno kontroli zaolejenia powierzchni wody (Visser, 197; Hengstermann i Reuter; 199). W Bałtyku głównym ródłem zanieczyszcze s obszary uprzemysłowione (6% wszystkich zanieczyszcze), tereny rolnicze (15%). Zgodnie z rónymi oszacowaniami wypadki morskie stanowi od,3 % do 4 % całkowitego dopływu, natomiast nieawaryjna aktywno eglugowa (zrzuty operacyjne), od,3 % do 1 %, i inne (Enckell, 1986; Industrial..., 199; Otremba, 1999)... Fluorescencja i jej podstawowe parametry Podstaw eksperymentaln prezentowanej pracy stanowi zjawisko fotoluminescencji, czyli luminescencji wywołanej absorpcj promieniowania wietlnego, w zakresie wiatła widzialnego i ultrafioletu. Fotoluminescencj charakteryzuj nastpujce parametry: widma absorpcji i emisji, wydajno fluorescencji, czas połowiczny zaniku wiecenia oraz anizotropia emisji. 11

13 Procesy jakim ulega molekuła po zaabsorbowaniu wiatła przedstawione s schematycznie na uproszczonym diagramie Jabłoskiego (rysunek.). Układ elektronowych i oscylacyjno-rotacyjnych poziomów energetycznych, typowo dla molekuł organicznych stanowi szerokie pasma energetyczne. W efekcie zaabsorbowania przez molekuł kwantu wiatła przechodzi ona w stan wzbudzony (obsadzane s stany o wikszej energii). Absorpcja wiatła zaley od struktury poziomów energetycznych molekuły. Tak wic i długoci fal wietlnych absorbowanych przez molekuł i wydajno tego procesu s reprezentowane przez widmo absorpcji i widmo wzbudzenia. Proces szybkiego przejcia molekuły do stanu podstawowego po wzbudzeniu, któremu towarzyszy emisja wiatła (S 1 do S ), jest zwany fluorescencj bd fluorescencj opónion, gdy zaabsorbowana energia migrowała pomidzy Relaksacja oscylacyjna S Konwersja wewntrzna (1-1 s) Konwersja interkombinacyjna S 1 Absorpcja (1-15 s) Fluorescencja ( s) Fluorescencja opóniona ( s) Fosforescencja (1-3 s - 1s) T 1 S Rysunek. Diagram Jabłoskiego. Schemat poziomów energetycznych i procesów transferu energii w molekułach (S stan podstawowy, S 1, S stany wzbudzone odpowiednio pierwszy i drugi, T 1 stan metastabilny), procesy bezpromieniste zaznaczone s lini przerywan a promieniste lini cigł. rónymi molekułami lub stanami (czas trwania procesu rzdu s), a proces dłuszy (rzdu 1-3 s) zwany jest fosforescencj. Rozkład natenia emitowanego wiatła (widmo fluorescencji) jest przedstawiany w funkcji długoci fal lub liczb falowych. Oprócz przej promienistych maj miejsce bezpromieniste procesy dyssypacji energii (konwersja wewntrzna, oddziaływania midzymolekularne). 1

14 .3. Fluorescencja wody morskiej i warunkujce j czynniki rodowiskowe Zwykle ciała absorbujce energi promienist posiadaj zdolno do fluorescencji. Jest ona uwarunkowana rónymi czynnikami fizycznymi i fizykochemicznymi (temperatura, stan skupienia, stenie, otoczenie molekuł, domieszki, rozpuszczalnik itd.). Szereg substancji fluoryzuje tylko w bardzo niskiej temperaturze lub podczas zamarzania roztworów (Kawski, 199; Kcki, 1998). Znajomo specyficznych widm fluorescencji naturalnych składników wody morskiej - takich jak pigmenty fotosyntetyczne fitoplanktonu (Tabela.I), CDOM i substancje ropopochodne - pozwala na wyizolowanie tych pasm z szerokich widm fluorescencji wody morskiej (Determan i in., 1994). W czystych wodach morskich emisja fluorescencji pochodzi głównie od CDOM i pigmentów fitoplanktonu, std wykorzystanie indukowanej fluorescencji pozwala wykrywa te składniki w warunkach naturalnych (Parlanti i in., 1997; ; Reuter, 1986; Salyuk i in., 3). Tabela..I. Długoci fal odpowiadajce maksimom pasm wzbudzenia i emisji fluorescencji głównych pigmentów fitoplanktonu (w oparciu o Yentsch i Yentsch, 1979; SooHoo i in, 1986; Broenkow i in, 1985; Rowan, 1989). Długo fali wiatła wzbudzajcego, nm Długo fali wiatła emisji, nm Pigment Chl a Chl c Chl b Fukoksantyna Peridina , 68 Fikoerytryna , 68 Fikocyjanina Fluorescencja fitoplanktonu opiera si na zdolnoci pigmentów fitoplanktonu do absorbowania i emitowania wiatła o okrelonych charakterystycznych długociach fal. Widma absorpcji i emisji rónych kultur fitoplanktonu (glonów) róni si cechami zwizanymi przede wszystkim ze składem ich pigmentów (chlorofile Chl a, b i c, fikobiliny Fikoerytryna i Fikocyjanina, karotenoidy Fukoksantyna i Peridina) i procesami 13

15 wewntrznego transferu energii wietlnej midzy pigmentami - od pigmentów pomocniczych (anten) do Chl a (Yentsch i Yentsch 1979; Broenkow i in 1985). Pigmenty pomocnicze nie wykazujce własnej fluorescencji in vivo (takie jak: Chl b, Chl c i karotenoidy) znane s z tego, e energia przez nie absorbowana jest transferowana do Chl a i moe powodowa jego fluorescencj (Hilton i in., 1989). Ponadto feofityny dodatkowo wykazuj w wietle widzialnym właciwoci fluorescencyjne in vivo: Fikoerytryna z maksimum emisji w nm i Fikocyjanina z maksimum w 65 nm. Pigmenty fotoochronne nie bior udziału w procesie transportu energii wietlnej do Chl a i nie fluoryzuj. Chl a, bdcy podstawowym fluoryzujcym pigmentem fitoplanktonu, charakteryzuje si typowym pasmem emisji fluorescencji z maksimum w 68 nm. Widma wzbudzenia jego fluorescencji, przy wzbudzaniu wiatłem o długociach fal lecych w zakresie widzialnym (4 nm 64 nm), przedstawiaj pasma emisji fluorescencji Chl a wzbudzonej bezporednio wiatłem niebieskim i pasma fluorescencji uczulonej wzbudzonej poprzez pigmenty pomocnicze - absorbujce fotony wiatła widzialnego i przekazujce ich energi do Chl a (Chl b, Chl c, karotenoidy i feofityny) (Cerovic i in., 1998; Voet i in., 1999), rysunek.3. natenie fluorescencji w 68 nm, jedn. wzgl. (filtr: max =68 nm, =1 nm) długo fali, nm Chl a Chl c Chl b / Karotenoidy Fikoerytryna Fikocyjanina Rysunek.3 Widma wzbudzenia fluorescencji Chl a, uzyskane poprzez wzbudzanie rónych pigmentów fotosyntetycznych (kultur fitoplanktonu) i rejestrowane przy uyciu filtru interferencyjnego ( λ=1 nm) przepuszczajcego wiatło o długoci fali 68 nm. Kolejnym składnikiem wody morskiej, wykazujcym właciwoci fluorescencyjne w wietle widzialnym, jest rozpuszczona materia organiczna, CDOM, a w szczególnoci jej frakcje humusowe (inaczej substancje ółte lub Gelbstoff). CDOM silnie pochłaniaj promieniowanie w zakresie UV i niebieskim. Widmo fluorescencji CDOM pochodzce z 14

16 rónych rejonów mórz, wykazuje w zakresie widzialnym zmienno wiadczc o rónorodnej budowie chemicznej poszczególnych zwizków, zrónicowanych pod wzgldem struktury wiza i składu molekuł. Na podstawie opublikowanych wyników laboratoryjnych i bada właciwoci fotoluminescencyjnych CDOM znanych jest kilka jej zasadniczych cech: substancje humusowe o wysokiej liczbie molekularnej wykazuj przesunicie widma fluorescencji i absorpcji w stron długofalow z jednoczesn nisz wydajnoci kwantow fluorescencji wzgldem substancji humusowych o niskiej liczbie molekularnej, które charakteryzuje przesunicie widm w stron krótkofalow i dua wydajno kwantowa fluorescencji. Co wicej, w wodach przybrzenych wystpuj substancje próchniczne o niskiej liczbie molekularnej podczas gdy wody otwarte zawieraj substancje próchniczne o wysokiej liczbie molekularnej (Belin i in 1993 i 1997; Patsayeva i in., 4). Ponadto naley zaznaczy, e prowadzono badania w Zatoce Pomorskiej w których poszukiwano współzalenoci pomidzy widmem absorpcji i fluorescencji. Wyniki tych bada nie potwierdziły w zadowalajcym stopniu istnienia takiej zalenoci, czyli zrby molekuł, które absorbuj i które fluoryzuj nie s tymi samymi komponentami (Drozdowska i Kowalczuk, 1999). Z powyszego wynika, e zarówno długo fali odpowiadajcej maksimum pasma fluorescencji jak i szeroko widma fluorescencji CDOM mog by uyte jako wyznaczniki rozkładu masy molekularnej fluoryzujcej materii organicznej. Stosujc stał długo fali wzbudzajcej spodziewamy si otrzyma widmo fluorescencji o znanym kształcie. Ponadto natenie fluorescencji (lub parametr fluorescencyjny) lub współczynniki absorpcji bd osłabiania wiatła mog słuy za miar iloci wystpujcych substancji ółtych. Wyniki bada wykazały, e skład CDOM ulega przestrzennej i sezonowej zmiennoci, która konsekwentnie przejawia si zmianami w widmach fluorescencji (Visser 1984; Parlanti i in., 1997; Patsayeva i in., 1b i 4). Ponadto badano kilka zewntrznych czynników takich jak temperatura, kwasowo (ph) i jony cikich metali, gdy podejrzewano, e mog wpływa na charakterystyk fluorescencji CDOM (Smart i in., 1976; Reuter i in., 1993) i wykazano, e wpływ tych czynników na zmiany kształtu widm fluorescencji jest prawie niezauwaalny, natomiast natenie fluorescencji CDOM zmienia si w zakresie do 1 %. Zanieczyszczenia organiczne wód morskich to przede wszystkim substancje ropopochodne i pochodne fenolu, czyli zwizki aromatyczne i wieloskładnikowe. W zwizku z podobiestwem w ich budowie, widma fluorescencyjne rónych zanieczyszcze wykazuj due podobiestwo. Procesy mieszania, rozpuszczania, formowania si emulsji, parowania, zachodzenia reakcji chemicznych, itd. mog powodowa zmiany w widmie fluorescencji tych 15

17 zwizków. Zarówno natenie jak i kształt widm emisji ulega zmianom. Utrudnia to zadanie wykorzystania fluorescencji zanieczyszcze do ich wykrywania i identyfikowania. Jednake fluorescencja zanieczyszcze organicznych powinna by uwzgldniona i traktowana jako tło w widmie fluorescencji wody morskiej. Charakterystyki fluorescencji fitoplanktonu (głównie natenie fluorescencji) mog si zmienia pod wpływem zmian warunków rodowiska. Głównymi czynnikami wpływajcymi na fluorescencj s dostpno azotu i warunki owietleniowe (SooHoo i in., 1986; Mitchell i Kiefer, 1988; Johnsen i Sakshang, 1996). Istotny wpływ na fluorescencj fitoplanktonu ma równie zawarto fosforu, elaza, a take zasolenie i temperatura wody (Geider i in., 1993). Brak azotu (stres azotowy) powoduje spadek koncentracji Chl a w komórkach fitoplanktonu i idce za tym zmiany ich właciwoci fotoluminescencyjnych. W warunkach braku azotu zauwaono spadek koncentracji take pigmentów fotoochronnych, fosforu i elaza (Geider i in, 1993). Ponadto w rónych kulturach fitoplanktonowych zaobserwowano zmiany koncentracji pigmentów pomocniczych wzgldem Chl a (Sosik i Mitchell, 1991; Leeben, ). Poniewa fluorescencja Chl a zaley od koncentracji pigmentów, ich właciwoci absorpcyjnych, wydajnoci procesów transportu i konwersji energii fotonów w aparacie fotosyntetycznym (Neori i in., 1988) to zmiany w dostpnoci zwizków azotowych wpływaj na zmiany charakterystyk fluorescencyjnych fitoplanktonu. Stosunek natenia in vivo fluorescencji Chl a do jego koncentracji (tzw. specyficzna fluorescencja Chl a) jest miar stresu fizjologicznego organizmów fitoplanktonowych i stosunek ten ronie, gdy brakuje azotu lub elaza (Kiefer, 1973; Geider i in., 1993). Zmiany warunków owietleniowych oddziałuj na funkcjonowanie aparatu fotosyntetycznego i powoduj róne reakcje fizjologiczne komórek (Majchrowski i Ostrowska, ). Powoduje to zmiany takich parametrów jak (1) wydajno fluorescencji, () rozmiar i upakowanie jednostek fotosyntetycznych, (3) skład i ilo pigmentów oraz (4) skład chemiczny i aktywno enzymów towarzyszcych fotosyntezie (Gilstad i in., 1993; Dera, 1995; Majchrowski, 1). Badania wykazały, e komórki zaadaptowane do warunków słabego owietlenia posiadaj 3 razy wicej pigmentów ni komórki zaadaptowane do duego natenia owietlenia. Stosunek koncentracji pigmentów pomocniczych do koncentracji Chl a zaley od składu gatunkowego fitoplanktonu. Dodatkowo wykazano, e stosunek natenia fluorescencji Chl a do koncentracji Chl a jest w przyblieniu stały dla rónych nate owietlenia (Prezelin, 198; Mitchell i Kiefer, 1988). 16

18 Techniki okrelania składu pigmentów fitoplanktonu poprzez badanie jego fluorescencji in vivo s powszechnie stosowane. Najczciej wykorzystuje si do tego metod fluorymetryczn (Yentsch i Phinney1985; Ostrowska, 1) zastosowan dla pobranych z morza próbek wody morskiej lub poprzez zanurzenie fluorymetru w wodzie. Aby uzyska informacje o koncentracji pigmentów, na podstawie zarejestrowanych zdalnie widm fluorescencji indukowanej laserem, stosuje si algorytmy pozwalajce na przeprowadzenie analizy nachodzcych na siebie pasm emisji (Barbini i in., 1)..4. Ramanowskie rozproszenie wiatła na molekułach wody Dowiadczalnego odkrycia zjawiska, przewidzianego przez teori ju w 193 r. z której wynikało, e w promieniowaniu rozproszonym obok fotonów o energii fali wiatła padajcego o energii h ν powinny pojawi si równie fotony o czstociach ν ±ν R, dokonał w 198 r. fizyk hinduski Chandrasekhara Venkata Raman, od którego wziło ono nazw (Kcki, 1998). Wyjanienie procesu powstawania nieelastycznego rozpraszania wiatła w orodku, tzw. rozpraszania ramanowskiego mona znale w wielu podrcznikach i publikacjach (Demtröder, 1993; Kcki, 1998). W rozproszeniu Ramana, cz wiatła padajcego o czstotliwoci ν ulega absorpcji i reemisji, w rezultacie powstaje wiatło rozproszone o czstoci ν ± s = ν ν R, gdzie R ν jest przesuniciem ramanowskim zwizanym z energi pochłonit najczciej przez drganie oscylacyjno rotacyjne molekuły. Zjawisko rozproszenia ramanowskiego promieniowania słonecznego na molekułach wody jest procesem wpływajcym take na rozkład spektralny podwodnego pola wiatła w oceanie (Desiderio, ; Gordon, 1999). Na skutek zaindukowania drgajcego elektrycznego momentu dipolowego molekuła wysyła w przestrze promieniowanie rozproszone, którego czsto jest taka sama jak promieniowanie padajce. Ten typ rozpraszania nazywa si rozpraszaniem rayleighowskim. Promieniowanie o czstoci ν ν R lub ν +ν R (odpowiednio pasmo stokesowskie i antystokesowskie) powstaje na skutek pochłonicia przez molekuł kwantu energii wiatła padajcego i reemisji kwantu wiatła, którego energia jest zwikszona lub zmniejszona o energi drgania własnego lub wirtualnego molekuły. Znacznie czciej zachodzi dyssypacja czci energii wiatła padajcego, w wyniku czego pasmo o czstoci ν ν R w widmie 17

19 rozproszonym jest silniejsze od pasma o czstotliwoci przedstawi na schemacie poziomów energetycznych molekuły, rysunek.4. ν +ν R Proces ten mona Rozproszenie Ramana pochodzce od nieelastycznego rozpraszania wiatła na molekułach wody, emitowane przez oscylacyjne wizanie O-H ciekłej wody, przesunite o Rysunek.4 Schemat przej ramanowskich i odpowiadajce im widmo. E i E 1 poziomy energetyczne molekuły, odpowiednio podstawowy i wzbudzony, ν i ν poziomy oscylacyjne nalece do poziomów energetycznych, odpowiednio E i E cm -1 wzgldem wiatła wzbudzajcego zaley wyłcznie od współczynników pochłaniania wiatła przez orodek, gdy koncentracja molekuł wody n, jest praktycznie w z stała. Przekrój czynny molekuł wody na rozpraszanie Ramana równie ma warto stał. Temperatura i zasolenie modyfikuj kształt pasma emisji ramanowskiej, jednak nie maj 18

20 znaczcego wpływu na całkowite natenie całego pasma (Determann i in., 1994; Raimondi i Cecchi, 1995; Gordon, 1999). Natenie pasma rozproszenia ramanowskiego jest wyznacznikiem iloci molekuł wody, które rozpraszały fotony wiatła. Pozwala to wyeliminowa wpływ zewntrznych czynników rodowiska (przezroczysto wody, stan powierzchni wody) na sumaryczne widmo powrotne otrzymywane zdaln metod laserow. Fluorescencja normalizowana wzgldem natenia rozproszenia Ramana (parametr fluorescencyjny) moe by traktowana jako wielko zalena wyłcznie od wydajnoci kwantowej fluorescencji substancji fluoryzujcej, czyli jej koncentracji i przekroju czynnego na fluorescencj..5. Charakterystyka stosowanych metod lidarowych Lidary znajduj bardzo szerokie zastosowanie w wielu dziedzinach dotyczcych badania rodowiska wodnego. Głównymi tego powodami s wysoka czuło oraz moliwoci pracy w trybie zdalnym i przeprowadzania szybkich analiz bez koniecznoci czasochłonnego analizowania pobranych próbek wody. Dodatkowym atutem jest moliwo pracy w trybie cigłym, który jest niezbdny do wykrywania zanieczyszcze czy krótko-okresowych odchyle dotyczcych rónych jakociowych parametrów wody. Wanymi walorami pomiarów lidarowych s: Impulsy wiatła (w zakresie UV i wiatła widzialnego) s skolimowane, monochromatyczne i o duej mocy - co jest konieczne w przypadku badania pigmentów fitoplanktonowych. Impulsy wiatła powrotnego s bramkowane czasowo - co pozwala na rejestrowanie i badanie procesów emitujcych wiatło o dowolnie długim czasie ycia. Wpływ atmosfery na rozchodzcy si sygnał jest tak mały, e w warunkach czystej atmosfery w widzialnym zakresie widma i na nieduych odległociach moe by pomijalny. Otrzymywanie wyników pomiarów w trybie natychmiastowym real-time. Oddziaływania czynników fizycznych, chemicznych i biologicznych wystpujcych w ekosystemie s bardzo rónorodne, złoone i zmienne w czasie. Pomiar lidarowy umoliwia rejestracj chwilowych zmian zachodzcych w rodowisku wodnym. 19

Izolacja Anteny szerokopasmowe i wskopasmowe

Izolacja Anteny szerokopasmowe i wskopasmowe Izolacja Anteny szerokopasmowe i wskopasmowe W literaturze technicznej mona znale róne opinie, na temat okrelenia, kiedy antena moe zosta nazwana szerokopasmow. Niektórzy producenci nazywaj anten szerokopasmow

Bardziej szczegółowo

OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS

OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS Zagadnienia teoretyczne. Spektrofotometria jest techniką instrumentalną, w której do celów analitycznych wykorzystuje się przejścia energetyczne zachodzące

Bardziej szczegółowo

IR II. 12. Oznaczanie chloroformu w tetrachloroetylenie metodą spektrofotometrii w podczerwieni

IR II. 12. Oznaczanie chloroformu w tetrachloroetylenie metodą spektrofotometrii w podczerwieni IR II 12. Oznaczanie chloroformu w tetrachloroetylenie metodą spektrofotometrii w podczerwieni Promieniowanie podczerwone ma naturę elektromagnetyczną i jego absorpcja przez materię podlega tym samym prawom,

Bardziej szczegółowo

ZASTOSOWANIE LASERÓW W OCHRONIE ŚRODOWISKA

ZASTOSOWANIE LASERÓW W OCHRONIE ŚRODOWISKA ZASTOSOWANIE LASERÓW W OCHRONIE ŚRODOWISKA W tym przypadku lasery pozwalają na prowadzenie kontroli stanu sanitarnego Powietrza, Zbiorników wodnych, Powierzchni i pokrycia terenu. Stosowane rodzaje laserów

Bardziej szczegółowo

Przewaga klasycznego spektrometru Ramana czyli siatkowego, dyspersyjnego nad przystawką ramanowską FT-Raman

Przewaga klasycznego spektrometru Ramana czyli siatkowego, dyspersyjnego nad przystawką ramanowską FT-Raman Porównanie Przewaga klasycznego spektrometru Ramana czyli siatkowego, dyspersyjnego nad przystawką ramanowską FT-Raman Spektroskopia FT-Raman Spektroskopia FT-Raman jest dostępna od 1987 roku. Systemy

Bardziej szczegółowo

ELEMENTY REGULATORÓW ELEKTRYCZNYCH (A 4)

ELEMENTY REGULATORÓW ELEKTRYCZNYCH (A 4) ELEMENTY REGULATORÓW ELEKTRYCZNYCH (A 4) 1. Cel wiczenia. Celem wiczenia jest poznanie budowy i działania elementów regulatorów elektrycznych. W trakcie wiczenia zdejmowane s charakterystyki statyczne

Bardziej szczegółowo

Argumenty na poparcie idei wydzielenia OSD w formie tzw. małego OSD bez majtku.

Argumenty na poparcie idei wydzielenia OSD w formie tzw. małego OSD bez majtku. Warszawa, dnia 22 03 2007 Zrzeszenie Zwizków Zawodowych Energetyków Dotyczy: Informacja prawna dotyczca kwestii wydzielenia Operatora Systemu Dystrybucyjnego w energetyce Argumenty na poparcie idei wydzielenia

Bardziej szczegółowo

Wykorzystywane zjawiska Rodzaje laserów Kontrolowane cechy

Wykorzystywane zjawiska Rodzaje laserów Kontrolowane cechy ZASTOSOWANIE LASERÓW W OCHRONIE RODOWISKA W tym przypadku lasery pozwalaj na prowadzenie kontroli stanu sanitarnego - powietrza, - zbiorników wodnych, - powierzchni i pokrycia terenu. Stosowane rodzaje

Bardziej szczegółowo

Planowanie adresacji IP dla przedsibiorstwa.

Planowanie adresacji IP dla przedsibiorstwa. Planowanie adresacji IP dla przedsibiorstwa. Wstp Przy podejciu do planowania adresacji IP moemy spotka si z 2 głównymi przypadkami: planowanie za pomoc adresów sieci prywatnej przypadek, w którym jeeli

Bardziej szczegółowo

Napd i sterowanie hydrauliczne i pneumatyczne

Napd i sterowanie hydrauliczne i pneumatyczne Napd i sterowanie hydrauliczne i pneumatyczne Hydraulika wykład 2 Moduły stabilizacji jazdy RSM Układ ten pracuje na zasadzie tłumienia przez akumulator o odpowiedniej pojemnoci ruchu dwóch mas łyki z

Bardziej szczegółowo

Spektroskopia ramanowska w badaniach powierzchni

Spektroskopia ramanowska w badaniach powierzchni Spektroskopia ramanowska w badaniach powierzchni z Efekt Ramana (1922, CV Raman) I, ν próbka y Chandra Shekhara Venketa Raman x I 0, ν 0 Monochromatyczne promieniowanie o częstości ν 0 ulega rozproszeniu

Bardziej szczegółowo

CYKL POWIETRZNY W BILANSIE PROMIENIOWANIA SŁONECZNEGO

CYKL POWIETRZNY W BILANSIE PROMIENIOWANIA SŁONECZNEGO CYKL POWIETRZNY W BILANSIE PROMIENIOWANIA SŁONECZNEGO W cyklu powietrznym jest jeden z najniszych udziałów energii promieniowania słonecznego. Jest to zaledwie około 0,3% (około 4 W/m 2 ) strumienia energii

Bardziej szczegółowo

POBÓR MOCY MASZYN I URZDZE ODLEWNICZYCH

POBÓR MOCY MASZYN I URZDZE ODLEWNICZYCH Eugeniusz ZIÓŁKOWSKI, 1 Roman WRONA 2 Wydział Odlewnictwa AGH 1. Wprowadzenie. Monitorowanie poboru mocy maszyn i urzdze odlewniczych moe w istotny sposób przyczyni si do oceny technicznej i ekonomicznej

Bardziej szczegółowo

Laboratorium elektryczne. Falowniki i przekształtniki - I (E 14)

Laboratorium elektryczne. Falowniki i przekształtniki - I (E 14) POLITECHNIKA LSKA WYDZIAŁINYNIERII RODOWISKA I ENERGETYKI INSTYTUT MASZYN I URZDZE ENERGETYCZNYCH Laboratorium elektryczne Falowniki i przekształtniki - I (E 14) Opracował: mgr in. Janusz MDRYCH Zatwierdził:

Bardziej szczegółowo

BUDOWA LUNETY CELOWNICZEJ

BUDOWA LUNETY CELOWNICZEJ BUDOWA LUNETY CELOWNICZEJ Luneta celownicza składa si z nastpujcych sekcji (liczc od obiektywu): - soczewek obiektywu - układu regulacji paralaxy (dotyczy lunet sportowych) - mechanizmu regulacji krzya

Bardziej szczegółowo

90m. Tłumienie [db] Spadek mocy sygnału [%] 3 50,00 6 75,00 9 87,50 10 90,00 20 99,00. WZiPT PL mgr in. Dariusz Ku. Kabel miedziany 1.

90m. Tłumienie [db] Spadek mocy sygnału [%] 3 50,00 6 75,00 9 87,50 10 90,00 20 99,00. WZiPT PL mgr in. Dariusz Ku. Kabel miedziany 1. wiatłowody Zalety wiatłowodów Prawie nieograniczona przepustowo Odporno na interferencje i przesłuchy Niewielkie wymiary i masa Trwało i elastyczno Niewielkie tłumienie sygnału Bezpieczestwo sygnału Niski

Bardziej szczegółowo

Model fizykochemiczny i biologiczny

Model fizykochemiczny i biologiczny Model fizykochemiczny i biologiczny dr Czesław Kliś Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego

Bardziej szczegółowo

M.11.01.04 ZASYPANIE WYKOPÓW WRAZ Z ZAGSZCZENIEM

M.11.01.04 ZASYPANIE WYKOPÓW WRAZ Z ZAGSZCZENIEM ZASYPANIE WYKOPÓW WRAZ Z ZAGSZCZENIEM 1. WSTP 1.1. Przedmiot ST Przedmiotem niniejszej ST s wymagania szczegółowe dotyczce wykonania i odbioru Robót zwizanych z zasypywaniem wykopów z zagszczeniem dla

Bardziej szczegółowo

ZMIANY W KRZYWIZNACH KRGOSŁUPA MCZYZN I KOBIET W POZYCJI SIEDZCEJ W ZALENOCI OD TYPU POSTAWY CIAŁA WSTP

ZMIANY W KRZYWIZNACH KRGOSŁUPA MCZYZN I KOBIET W POZYCJI SIEDZCEJ W ZALENOCI OD TYPU POSTAWY CIAŁA WSTP Elbieta CHLEBICKA Agnieszka GUZIK Wincenty LIWA Politechnika Wrocławska ZMIANY W KRZYWIZNACH KRGOSŁUPA MCZYZN I KOBIET W POZYCJI SIEDZCEJ W ZALENOCI OD TYPU POSTAWY CIAŁA WSTP siedzca, która jest przyjmowana

Bardziej szczegółowo

spektroskopia UV Vis (cz. 2)

spektroskopia UV Vis (cz. 2) spektroskopia UV Vis (cz. 2) spektroskopia UV-Vis dlaczego? wiele związków organicznych posiada chromofory, które absorbują w zakresie UV duża czułość: zastosowanie w badaniach kinetyki reakcji spektroskop

Bardziej szczegółowo

geometry a w przypadku istnienia notki na marginesie: 1 z 5

geometry a w przypadku istnienia notki na marginesie: 1 z 5 1 z 5 geometry Pakiet słuy do okrelenia parametrów strony, podobnie jak vmargin.sty, ale w sposób bardziej intuicyjny. Parametry moemy okrela na dwa sposoby: okrelc je w polu opcji przy wywołaniu pakiety:

Bardziej szczegółowo

Spektroskopia UV-VIS zagadnienia

Spektroskopia UV-VIS zagadnienia Spektroskopia absorbcyjna to dziedzina, która obejmuje metody badania materii przy użyciu promieniowania elektromagnetycznego, które może z tą materią oddziaływać. Spektroskopia UV-VS zagadnienia promieniowanie

Bardziej szczegółowo

2. Metody, których podstawą są widma atomowe 32

2. Metody, których podstawą są widma atomowe 32 Spis treści 5 Spis treści Przedmowa do wydania czwartego 11 Przedmowa do wydania trzeciego 13 1. Wiadomości ogólne z metod spektroskopowych 15 1.1. Podstawowe wielkości metod spektroskopowych 15 1.2. Rola

Bardziej szczegółowo

SPEKTROSKOPIA RAMANA. Laboratorium Laserowej Spektroskopii Molekularnej PŁ

SPEKTROSKOPIA RAMANA. Laboratorium Laserowej Spektroskopii Molekularnej PŁ SPEKTROSKOPIA RAMANA Laboratorium Laserowej Spektroskopii Molekularnej PŁ WIDMO OSCYLACYJNE Zręby atomowe w molekule wykonują oscylacje wokół położenia równowagi. Ruch ten można rozłożyć na 3n-6 w przypadku

Bardziej szczegółowo

Satelitarna kontrola środowiska Morza Bałtyckiego (SatBałtyk) (2010-2014)

Satelitarna kontrola środowiska Morza Bałtyckiego (SatBałtyk) (2010-2014) Projekt POIG.01010222011/0900 Satelitarna kontrola środowiska Morza Bałtyckiego (SatBałtyk) (2010-2014) Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Priorytet 1 Badania i rozwój nowoczesnych technologii Działanie

Bardziej szczegółowo

Metody chemiczne w analizie biogeochemicznej środowiska. (Materiał pomocniczy do zajęć laboratoryjnych)

Metody chemiczne w analizie biogeochemicznej środowiska. (Materiał pomocniczy do zajęć laboratoryjnych) Metody chemiczne w analizie biogeochemicznej środowiska. (Materiał pomocniczy do zajęć laboratoryjnych) Metody instrumentalne podział ze względu na uzyskane informację. 1. Analiza struktury; XRD (dyfrakcja

Bardziej szczegółowo

Dane i produkty zintegrowanego systemu satelitarnej teledetekcji Morza Bałtyckiego- SatBałtyk.

Dane i produkty zintegrowanego systemu satelitarnej teledetekcji Morza Bałtyckiego- SatBałtyk. Dane i produkty zintegrowanego systemu satelitarnej teledetekcji Morza Bałtyckiego- SatBałtyk. Mirosław Darecki Marek Kowalewski, Jerzy Dera, Mirosława Ostrowska, Bogdan Woźniak Instytut Oceanologii Polskiej

Bardziej szczegółowo

Wojciech Drzewiecki SYSTEMY INFORMACJI GEOGRAFICZNEJ

Wojciech Drzewiecki SYSTEMY INFORMACJI GEOGRAFICZNEJ Wojciech Drzewiecki SYSTEMY INFORMACJI GEOGRAFICZNEJ Systemem Informacji Geograficznej (Systemem Informacji Przestrzennej, GIS, SIP) nazywamy skomputeryzowany system pozyskiwania, przechowywania, przetwarzania,

Bardziej szczegółowo

Dyskretyzacja sygnałów cigłych.

Dyskretyzacja sygnałów cigłych. POLITECHNIKA LSKA WYDZIAŁ INYNIERII RODOWISKA I ENERGETYKI INSTYTUT MASZYN I URZDZE ENERGETYCZNYCH LABORATORIUM METROLOGII Dyskretyzacja sygnałów cigłych. (M 15) www.imiue.polsl.pl/~wwwzmiape Opracował:

Bardziej szczegółowo

Badania technologii napawania laserowego i plazmowego proszkami na osnowie kobaltu, przylgni grzybków zaworów ze stali X40CrSiMo10-2

Badania technologii napawania laserowego i plazmowego proszkami na osnowie kobaltu, przylgni grzybków zaworów ze stali X40CrSiMo10-2 AMME 2003 12th Badania technologii laserowego i plazmowego proszkami na osnowie kobaltu, przylgni grzybków zaworów ze stali X40CrSiMo10-2 A. Klimpel, A. Lisiecki, D. Janicki Katedra Spawalnictwa, Politechnika

Bardziej szczegółowo

Cash flow projektu zakładajcego posiadanie własnego magazynu oraz posiłkowanie si magazynem obcym w przypadku sezonowych zwyek

Cash flow projektu zakładajcego posiadanie własnego magazynu oraz posiłkowanie si magazynem obcym w przypadku sezonowych zwyek Optymalizacja zaangaowania kapitałowego 4.01.2005 r. w decyzjach typu make or buy. Magazyn czy obcy cz. 2. Cash flow projektu zakładajcego posiadanie własnego magazynu oraz posiłkowanie si magazynem obcym

Bardziej szczegółowo

Program Sprzeda wersja 2011 Korekty rabatowe

Program Sprzeda wersja 2011 Korekty rabatowe Autor: Jacek Bielecki Ostatnia zmiana: 14 marca 2011 Wersja: 2011 Spis treci Program Sprzeda wersja 2011 Korekty rabatowe PROGRAM SPRZEDA WERSJA 2011 KOREKTY RABATOWE... 1 Spis treci... 1 Aktywacja funkcjonalnoci...

Bardziej szczegółowo

SPEKTROFOTOMETRIA UV-Vis. - długość fali [nm, m], - częstość drgań [Hz; 1 Hz = 1 cykl/s]

SPEKTROFOTOMETRIA UV-Vis. - długość fali [nm, m], - częstość drgań [Hz; 1 Hz = 1 cykl/s] SPEKTROFOTOMETRIA UV-Vis Instrukcja do ćwiczeń opracowana w Katedrze Chemii Środowiska Uniwersytetu Łódzkiego. Spektrofotometria w zakresie nadfioletu (UV) i promieniowania widzialnego (Vis) jest jedną

Bardziej szczegółowo

MODELE ODPOWIEDZI DO PRZYKŁADOWEGO ARKUSZA EGZAMINACYJNEGO Z FIZYKI I ASTRONOMII

MODELE ODPOWIEDZI DO PRZYKŁADOWEGO ARKUSZA EGZAMINACYJNEGO Z FIZYKI I ASTRONOMII TEST PRZED MATUR 007 MODELE ODPOWIEDZI DO PRZYKŁADOWEGO ARKUSZA EGZAMINACYJNEGO Z FIZYKI I ASTRONOMII ZAKRES ROZSZERZONY Numer zadania......3. Punktowane elementy rozwizania (odpowiedzi) za podanie odpowiedzi

Bardziej szczegółowo

Pomiar stopnia polaryzacji luminescencji cz steczek organicznych w zale»no±ci od lepko±ci roztworu

Pomiar stopnia polaryzacji luminescencji cz steczek organicznych w zale»no±ci od lepko±ci roztworu Pomiar stopnia polaryzacji luminescencji cz steczek organicznych w zale»no±ci od lepko±ci roztworu Cel wiczenia: Poznanie zagadnie«zwi zanych z fotoluminescencj roztworów i u»yciem ±wiatªa spolaryzowanego

Bardziej szczegółowo

A. Zaborski, Elastooptyka podstawy fizyczne ELASTOOPTYKA

A. Zaborski, Elastooptyka podstawy fizyczne ELASTOOPTYKA ELASTOOPTYKA Elastooptyka stanowi grup metod optycznych słucych do dowiadczalnego wyznaczania stanu naprenia i odkształcenia. W niniejszym rozdziale omówiona zostanie jedynie podstawowa metoda, wykorzystujca

Bardziej szczegółowo

Pomiar drogi koherencji wybranych źródeł światła

Pomiar drogi koherencji wybranych źródeł światła Politechnika Gdańska WYDZIAŁ ELEKTRONIKI TELEKOMUNIKACJI I INFORMATYKI Katedra Optoelektroniki i Systemów Elektronicznych Pomiar drogi koherencji wybranych źródeł światła Instrukcja do ćwiczenia laboratoryjnego

Bardziej szczegółowo

LIDAR. Pomiary odległości przy pomocy lasera i wyznaczanie prędkości światła. Opracował: Michał Posyniak

LIDAR. Pomiary odległości przy pomocy lasera i wyznaczanie prędkości światła. Opracował: Michał Posyniak LID Pomiary odległości przy pomocy lasera i wyznaczanie prędkości światła. Opracował: Michał Posyniak Celem ćwiczenia jest zapoznanie się z budową i działaniem lidaru oraz wykonanie za jego pomocą prostych

Bardziej szczegółowo

Poniszy rysunek przedstawia obraz ukoczonej powierzchni wykorzystywanej w wiczeniu.

Poniszy rysunek przedstawia obraz ukoczonej powierzchni wykorzystywanej w wiczeniu. Ten rozdział pokae jak tworzy powierzchnie prostoliniowe i trasowane oraz dostarczy niezbdnych informacji o rónych typach powierzchni, które moemy stosowa przy tworzeniu geometrii. Rozdział pokazuje równie

Bardziej szczegółowo

PROCEDURY REGULACYJNE STEROWNIKÓW PROGRAMOWALNYCH (PLC)

PROCEDURY REGULACYJNE STEROWNIKÓW PROGRAMOWALNYCH (PLC) PROCEDURY REGULACYJNE STEROWNIKÓW PROGRAMOWALNYCH (PLC) W dotychczasowych systemach automatyki przemysłowej algorytm PID był realizowany przez osobny regulator sprztowy - analogowy lub mikroprocesorowy.

Bardziej szczegółowo

(z wyjtkiem hałasu impulsowego) w rodowisku, pochodzcego od instalacji lub urzdze

(z wyjtkiem hałasu impulsowego) w rodowisku, pochodzcego od instalacji lub urzdze Metodyka referencyjna oraz czstotliwo prowadzenia okresowych pomiarów hałasu (z wyjtkiem hałasu impulsowego) w rodowisku, pochodzcego od instalacji lub urzdze - załcznik nr 8 do rozporzdzenia Ministra

Bardziej szczegółowo

Optyka geometryczna. Soczewki. Marcin S. Ma kowicz. rok szk. 2009/2010. Zespóª Szkóª Ponadgimnazjalnych Nr 2 w Brzesku

Optyka geometryczna. Soczewki. Marcin S. Ma kowicz. rok szk. 2009/2010. Zespóª Szkóª Ponadgimnazjalnych Nr 2 w Brzesku skupiaj ce rozpraszaj ce Optyka geometryczna Zespóª Szkóª Ponadgimnazjalnych Nr 2 w Brzesku rok szk. 2009/2010 skupiaj ce rozpraszaj ce Spis tre±ci 1 Wprowadzenie 2 Ciekawostki 3 skupiaj ce Konstrukcja

Bardziej szczegółowo

AQUAGOR POMPA CIEPŁA WODA/WODA

AQUAGOR POMPA CIEPŁA WODA/WODA AQUAGOR POMPA CIEPŁA WODA/WODA Pompy ciepła woda/woda to jeden z najbardziej wydajnych systemów energii cieplnej. Temperatura wód gruntowych to bardzo solidne i stałe ródło energii, bo ich temperatura

Bardziej szczegółowo

Bazy danych. Plan wykładu. Proces modelowania i implementacji bazy danych. Elementy ERD. Wykład 2: Diagramy zwizków encji (ERD)

Bazy danych. Plan wykładu. Proces modelowania i implementacji bazy danych. Elementy ERD. Wykład 2: Diagramy zwizków encji (ERD) Plan wykładu Bazy danych Wykład 2: Diagramy zwizków encji (ERD) Diagramy zwizków encji elementy ERD licznoci zwizków podklasy klucze zbiory słabych encji Małgorzata Krtowska Katedra Oprogramowania e-mail:

Bardziej szczegółowo

Rys2 Na czerwono przebieg, na niebiesko aproksymacja wielomianem II stopnia.

Rys2 Na czerwono przebieg, na niebiesko aproksymacja wielomianem II stopnia. dr in. Artur Bernat, KMP, WM., PKos., wykład II (rodowisko Matlab), strona: 1 Wykład III> z Podstaw Przetwarzania Informacji (na danych

Bardziej szczegółowo

Mikroskopia fluorescencyjna

Mikroskopia fluorescencyjna Mikroskopia fluorescencyjna Mikroskop fluorescencyjny to mikroskop świetlny, wykorzystujący zjawisko fluorescencji większość z nich to mikroskopy tzw. epi-fluorescencyjne zjawisko fotoluminescencji: fluorescencja

Bardziej szczegółowo

Niezwykłe światło. ultrakrótkie impulsy laserowe. Piotr Fita

Niezwykłe światło. ultrakrótkie impulsy laserowe. Piotr Fita Niezwykłe światło ultrakrótkie impulsy laserowe Laboratorium Procesów Ultraszybkich Zakład Optyki Wydział Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego Światło Fala elektromagnetyczna Dla światła widzialnego długość

Bardziej szczegółowo

Bazy danych. Plan wykładu. Proces modelowania i implementacji bazy danych. Elementy ERD. Wykład 2: Diagramy zwizków encji (ERD)

Bazy danych. Plan wykładu. Proces modelowania i implementacji bazy danych. Elementy ERD. Wykład 2: Diagramy zwizków encji (ERD) Plan wykładu Bazy danych Wykład 2: Diagramy zwizków encji (ERD) Diagramy zwizków encji elementy ERD licznoci zwizków podklasy klucze zbiory słabych encji Małgorzata Krtowska Katedra Oprogramowania e-mail:

Bardziej szczegółowo

Wymierne korzyci wynikajce z analizy procesów

Wymierne korzyci wynikajce z analizy procesów Wymierne korzyci wynikajce z analizy procesów Analiza procesu jest narzdziem do osignicia wyszej efektywnoci organizacji (midzy innymi). Wymaga ona zbudowania modelu procesu biznesowego bdcego opisem funkcjonowania

Bardziej szczegółowo

MULTIMETR CYFROWY UT 20 B INSTRUKCJA OBSŁUGI

MULTIMETR CYFROWY UT 20 B INSTRUKCJA OBSŁUGI MULTIMETR CYFROWY UT 20 B INSTRUKCJA OBSŁUGI Instrukcja obsługi dostarcza informacji dotyczcych parametrów technicznych, sposobu uytkowania oraz bezpieczestwa pracy. Strona 1 1.Wprowadzenie: Miernik UT20B

Bardziej szczegółowo

Eugeniusz ZIÓŁKOWSKI 1 Wydział Odlewnictwa AGH, Kraków

Eugeniusz ZIÓŁKOWSKI 1 Wydział Odlewnictwa AGH, Kraków Eugeniusz ZIÓŁKOWSKI 1 Wydział Odlewnictwa AGH, Kraków 1. Wprowadzenie. Szczegółowa analiza poboru mocy przez badan maszyn czy urzdzenie odlewnicze, zarówno w aspekcie technologicznym jak i ekonomicznym,

Bardziej szczegółowo

MIEJSKIE KONKURSY PRZEDMIOTOWE PRZYRODA ROK SZKOLNY 2008/2009 EDYCJA IV. Woda w przyrodzie

MIEJSKIE KONKURSY PRZEDMIOTOWE PRZYRODA ROK SZKOLNY 2008/2009 EDYCJA IV. Woda w przyrodzie MIEJKIE KOKURY PRZEDMIOTOWE PRZYROD ROK ZKOLY 28/29 EDYCJ IV Woda w przyrodzie. Uważnie przeczytaj pytania i zastanów się nad odpowiedzią 2. taraj się pisać czytelnie 3. Masz 6 minut na odpowiedzi, wykorzystaj

Bardziej szczegółowo

Obieg węgla w Morzu Bałtyckim

Obieg węgla w Morzu Bałtyckim Obieg węgla w Morzu Bałtyckim Karol Kuliński Zakład Chemii i Biochemii Morza Promotor: Prof. dr hab. inż. Janusz Pempkowiak Finansowanie: Działalność statutowa IOPAN, Temat II.2 Grant promotorski MNiSW

Bardziej szczegółowo

Energia odnawialna w województwie zachodniopomorskim Koncepcje współpracy

Energia odnawialna w województwie zachodniopomorskim Koncepcje współpracy Energia odnawialna w województwie zachodniopomorskim Koncepcje współpracy Podstaw rozwoju kadego społeczestwa jest jego rozwój gospodarczy, a energia stanowi wan rol w jego realizacji. Z uwagi na cigły

Bardziej szczegółowo

OGNIWO PALIWOWE W UKŁADACH ZASILANIA POTRZEB WŁASNYCH

OGNIWO PALIWOWE W UKŁADACH ZASILANIA POTRZEB WŁASNYCH Antoni DMOWSKI, Politechnika Warszawska, Instytut Elektroenergetyki Bartłomiej KRAS, APS Energia OGNIWO PALIWOWE W UKŁADACH ZASILANIA POTRZEB WŁASNYCH 1. Wstp Obecne rozwizania podtrzymania zasilania obwodów

Bardziej szczegółowo

Bazy danych Podstawy teoretyczne

Bazy danych Podstawy teoretyczne Pojcia podstawowe Baza Danych jest to zbiór danych o okrelonej strukturze zapisany w nieulotnej pamici, mogcy zaspokoi potrzeby wielu u!ytkowników korzystajcych z niego w sposóbs selektywny w dogodnym

Bardziej szczegółowo

Programowanie Obiektowe

Programowanie Obiektowe Programowanie Obiektowe dr in. Piotr Zabawa IBM/Rational Certified Consultant pzabawa@pk.edu.pl WYKŁAD 1 Wstp, jzyki, obiektowo Cele wykładu Zaznajomienie słuchaczy z głównymi cechami obiektowoci Przedstawienie

Bardziej szczegółowo

Spektroskopia modulacyjna

Spektroskopia modulacyjna Spektroskopia modulacyjna pozwala na otrzymanie energii przejść optycznych w strukturze z bardzo dużą dokładnością. Charakteryzuje się również wysoką czułością, co pozwala na obserwację słabych przejść,

Bardziej szczegółowo

Klonowanie MAC adresu oraz TTL

Klonowanie MAC adresu oraz TTL 1. Co to jest MAC adres? Klonowanie MAC adresu oraz TTL Adres MAC (Media Access Control) to unikalny adres (numer seryjny) kadego urzdzenia sieciowego (jak np. karta sieciowa). Kady MAC adres ma długo

Bardziej szczegółowo

Promieniowanie cieplne ciał.

Promieniowanie cieplne ciał. Wypromieniowanie fal elektromagnetycznych przez ciała Promieniowanie cieplne (termiczne) Luminescencja Chemiluminescencja Elektroluminescencja Katodoluminescencja Fotoluminescencja Emitowanie fal elektromagnetycznych

Bardziej szczegółowo

DECYZJA. odmawiam uwzgldnienia wniosku. Uzasadnienie

DECYZJA. odmawiam uwzgldnienia wniosku. Uzasadnienie Decyzja Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych z dnia 21 marca 2005 r. odmawiajca uwzgldnienia wniosku o zobowizanie Zarzdu Banku, do wykrelenia danych osobowych dotyczcych Skarcego z Bankowego

Bardziej szczegółowo

PRACOWNIA PODSTAW BIOFIZYKI

PRACOWNIA PODSTAW BIOFIZYKI PRACOWNIA PODSTAW BIOFIZYKI Ćwiczenia laboratoryjne dla studentów III roku kierunku Zastosowania fizyki w biologii i medycynie Biofizyka molekularna Pomiary zaników fluorescencji wybranych barwników (PB16)

Bardziej szczegółowo

AUTOMATYCZNE I ZDALNE STEROWANIE STACJ UZDATNIANIA WODY

AUTOMATYCZNE I ZDALNE STEROWANIE STACJ UZDATNIANIA WODY AUTOMATECH AUTOMATYCZNE I ZDALNE STEROWANIE STACJ UZDATNIANIA WODY W roku 2006 Gmina Kampinos dokonała modernizacji swojej stacji uzdatniania wody (SUW). Obok zmian typu budowlanego (nowe zbiorniki wody,

Bardziej szczegółowo

Materiały metalowe. Wpływ składu chemicznego na struktur i własnoci stali. Wpływ składu chemicznego na struktur stali niestopowych i niskostopowych

Materiały metalowe. Wpływ składu chemicznego na struktur i własnoci stali. Wpływ składu chemicznego na struktur stali niestopowych i niskostopowych i własnoci stali Prezentacja ta ma na celu zaprezentowanie oraz przyblienie wiadomoci o wpływie pierwiastków stopowych na struktur stali, przygotowaniu zgładów metalograficznych oraz obserwacji struktur

Bardziej szczegółowo

Ocena obcienia prac fizyczn dynamiczn na stanowisku pracy

Ocena obcienia prac fizyczn dynamiczn na stanowisku pracy Ocena obcienia prac fizyczn dynamiczn na stanowisku pracy dr med. Joanna Bugajska - Centralny Instytut Ochrony Pracy (artykuł z pakietu edukacyjnego Nauka o pracy - bezpieczestwo, higiena, ergonomia CIOP)

Bardziej szczegółowo

Krajowy System Monitorowania Technologii rodowiskowych Zarys koncepcji Dlaczego taki system jest potrzebny?

Krajowy System Monitorowania Technologii rodowiskowych Zarys koncepcji Dlaczego taki system jest potrzebny? Krajowy System Monitorowania Technologii rodowiskowych Dlaczego taki system jest potrzebny? Zarys koncepcji Sektor technologii rodowiskowych postrzegany jest w Europie i na wiecie jako jeden z najbardziej

Bardziej szczegółowo

Spektrometria w bliskiej podczerwieni - zastosowanie w cukrownictwie. Radosław Gruska Politechnika Łódzka Wydział Biotechnologii i Nauk o Żywności

Spektrometria w bliskiej podczerwieni - zastosowanie w cukrownictwie. Radosław Gruska Politechnika Łódzka Wydział Biotechnologii i Nauk o Żywności Spektrometria w bliskiej podczerwieni - zastosowanie w cukrownictwie Radosław Gruska Politechnika Łódzka Wydział Biotechnologii i Nauk o Żywności Spektroskopia, a spektrometria Spektroskopia nauka o powstawaniu

Bardziej szczegółowo

Multipro GbE. Testy RFC2544. Wszystko na jednej platformie

Multipro GbE. Testy RFC2544. Wszystko na jednej platformie Multipro GbE Testy RFC2544 Wszystko na jednej platformie Interlab Sp z o.o, ul.kosiarzy 37 paw.20, 02-953 Warszawa tel: (022) 840-81-70; fax: 022 651 83 71; mail: interlab@interlab.pl www.interlab.pl Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR./07 RADY MIASTA ZIELONA GÓRA. z dnia 2007 r.

UCHWAŁA NR./07 RADY MIASTA ZIELONA GÓRA. z dnia 2007 r. UCHWAŁA NR./07 RADY MIASTA ZIELONA GÓRA z dnia 2007 r. w sprawie przystpienia do zmiany miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego miasta Zielona Góra. Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 5 ustawy z

Bardziej szczegółowo

ZAWARTO PROJEKTU OPIS TECHNICZNY ZESTAWIENIE MATERIAŁÓW KARTY KATALOGOWE CZ GRAFICZNA. Klauzula sprawdzenia

ZAWARTO PROJEKTU OPIS TECHNICZNY ZESTAWIENIE MATERIAŁÓW KARTY KATALOGOWE CZ GRAFICZNA. Klauzula sprawdzenia !"#$#%%&'(#(('' REMONT I PRZEBUDOWA BUDYNKÓW URZDU MIEJSKIEGO ŁAZISKA GÓRNE INWESTOR: GMINA MIEJSKA ŁAZISKA GÓRNE ul. Plac Ratuszowy 1 SYSTEM BUDYNEK URZEDU MIEJSKIEGO UL. RATUSZOWEJ AUTORZY OPRACOWANIA:

Bardziej szczegółowo

obsług dowolnego typu formularzy (np. formularzy ankietowych), pobieranie wzorców formularzy z serwera centralnego,

obsług dowolnego typu formularzy (np. formularzy ankietowych), pobieranie wzorców formularzy z serwera centralnego, Wstp GeForms to program przeznaczony na telefony komórkowe (tzw. midlet) z obsług Javy (J2ME) umoliwiajcy wprowadzanie danych według rónorodnych wzorców. Wzory formularzy s pobierane z serwera centralnego

Bardziej szczegółowo

1) Grafy eulerowskie własnoci algorytmy. 2) Problem chiskiego listonosza

1) Grafy eulerowskie własnoci algorytmy. 2) Problem chiskiego listonosza 165 1) Grafy eulerowskie własnoci algorytmy 2) Problem chiskiego listonosza 166 Grafy eulerowskie Def. Graf (multigraf, niekoniecznie spójny) jest grafem eulerowskim, jeli zawiera cykl zawierajcy wszystkie

Bardziej szczegółowo

ARKUSZ EGZAMINACYJNY ETAP PRAKTYCZNY EGZAMINU POTWIERDZAJ CEGO KWALIFIKACJE ZAWODOWE CZERWIEC 2014

ARKUSZ EGZAMINACYJNY ETAP PRAKTYCZNY EGZAMINU POTWIERDZAJ CEGO KWALIFIKACJE ZAWODOWE CZERWIEC 2014 Zawód: technik elektronik Symbol cyfrowy zawodu: 311[07] Numer zadania: 1 Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczcia egzaminu 311[07]-01-142 Czas trwania egzaminu: 240 minut ARKUSZ

Bardziej szczegółowo

Katedra Fizyki i Biofizyki instrukcje do ćwiczeń laboratoryjnych dla kierunku Lekarskiego

Katedra Fizyki i Biofizyki instrukcje do ćwiczeń laboratoryjnych dla kierunku Lekarskiego Ćw. M8 Zjawisko absorpcji i emisji światła w analityce. Pomiar widm absorpcji i stężenia ryboflawiny w roztworach wodnych za pomocą spektrofotometru. Wyznaczanie stężeń substancji w roztworze metodą fluorescencyjną.

Bardziej szczegółowo

1. Energia elektryczna zasady ogólne

1. Energia elektryczna zasady ogólne 1. Energia elektryczna zasady ogólne Oszczdzanie energii elektrycznej jest dzi niezbdne. Jak wynika z prognoz, w najbliszych latach mona si spodziewa znacznego wzrostu zapotrzebowania na energi elektryczn.

Bardziej szczegółowo

Instrukcja obsługi programu DIALux 2.6

Instrukcja obsługi programu DIALux 2.6 Instrukcja obsługi programu DIALux 2.6 Marcin Kuliski Politechnika Wrocławska Program DIALux słuy do projektowania sztucznego owietlenia pomieszcze zamknitych, terenów otwartych oraz dróg. Jego najnowsze,

Bardziej szczegółowo

Ostateczna postać długotrwałych zmian w określonych warunkach klimatyczno-geologicznych to:

Ostateczna postać długotrwałych zmian w określonych warunkach klimatyczno-geologicznych to: WYDZIAŁ: GEOLOGII, GEOFIZYKI I OCHRONY ŚRODOWISKA KIERUNEK STUDIÓW: OCHRONA ŚRODOWISKA RODZAJ STUDIÓW: STACJONARNE I STOPNIA ROK AKADEMICKI 2014/2015 WYKAZ PRZEDMIOTÓW EGZAMINACYJNYCH: I. Ekologia II.

Bardziej szczegółowo

Politechnika lska w Gliwicach Instytut Maszyn i Urzdze Energetycznych Zakład Podstaw Konstrukcji i Eksploatacji Maszyn Energetycznych

Politechnika lska w Gliwicach Instytut Maszyn i Urzdze Energetycznych Zakład Podstaw Konstrukcji i Eksploatacji Maszyn Energetycznych Politechnika lska w Gliwicach Instytut Maszyn i Urzdze Energetycznych Zakład Podstaw Konstrukcji i Eksploatacji Maszyn Energetycznych wiczenie laboratoryjne z wytrzymałoci materiałów Temat wiczenia: Wyznaczanie

Bardziej szczegółowo

Systemy mobilne wykład 5. Systemy komórkowe. Wykład prowadzi: Mikołaj Sobczak

Systemy mobilne wykład 5. Systemy komórkowe. Wykład prowadzi: Mikołaj Sobczak Systemy komórkowe Wykład prowadzi: Mikołaj Sobczak 1 Rozwizanie klasyczne Rozwizanie klasyczne - nadajnik o duej mocy pokrywajcy swym zasigiem znaczny obszar Dua emitowana moc Due terminale kocowe Powane

Bardziej szczegółowo

BEVELMASTERTM TM 203C - PRZENONA OBRABIARKA DO RUR W EKRANACH BEVELMASTER TM 204B - PRZENONA OBRABIARKA DO RUR I KOŁNIERZY

BEVELMASTERTM TM 203C - PRZENONA OBRABIARKA DO RUR W EKRANACH BEVELMASTER TM 204B - PRZENONA OBRABIARKA DO RUR I KOŁNIERZY BEVELMASTERTM TM 203C - PRZENONA OBRABIARKA DO RUR W EKRANACH Obrabiarka typu Bevelmaster TM 203C słuy do obróbki czoła rur w zakresie rednic zewntrznych Ø19,10-76,20mm. Maszyna posiada zewntrzny system

Bardziej szczegółowo

I. Pobieranie próbek. Lp. Wykaz czynności Wielkość współczynnika

I. Pobieranie próbek. Lp. Wykaz czynności Wielkość współczynnika Koszty i wykaz badań wykonywanych w Wojewódzkim Inspektoracie Ochrony Środowiska w Poznaniu 1. Stawka podstawowa wynosi 40,41 zł. 2. Wyliczenie kosztów usługi następuje w sposób następujący: koszt usługi

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM METROLOGII

LABORATORIUM METROLOGII LABORATORIUM METROLOGII POMIARY TEMPERATURY NAGRZEWANEGO WSADU Cel ćwiczenia: zapoznanie z metodyką pomiarów temperatury nagrzewanego wsadu stalowego 1 POJĘCIE TEMPERATURY Z definicji, która jest oparta

Bardziej szczegółowo

Minimalizacja odpadów w operacji chromowania elektrolitycznego metali jako czci składowej procesu nakładania powłok chromowych

Minimalizacja odpadów w operacji chromowania elektrolitycznego metali jako czci składowej procesu nakładania powłok chromowych AMME 2002 11th Minimalizacja odpadów w operacji chromowania elektrolitycznego metali jako czci składowej procesu nakładania powłok chromowych R. Nowosielski, M. Spilka Zakład Materiałów Nanokrystalicznych

Bardziej szczegółowo

Radioodbiornik i odbiornik telewizyjny RADIOODBIORNIK

Radioodbiornik i odbiornik telewizyjny RADIOODBIORNIK Radioodbiornik i odbiornik telewizyjny RADIOODBIORNIK ODKRYWCA FAL RADIOWYCH Fale radiowe zostały doświadczalnie odkryte przez HEINRICHA HERTZA. Zalicza się do nich: fale radiowe krótkie, średnie i długie,

Bardziej szczegółowo

VI. Elementy techniki, lasery

VI. Elementy techniki, lasery Światłowody VI. Elementy techniki, lasery BERNARD ZIĘTEK http://www.fizyka.umk.pl www.fizyka.umk.pl/~ /~bezet a) Sprzęgacze czołowe 1. Sprzęgacze światłowodowe (czołowe, boczne, stałe, rozłączalne) Złącza,

Bardziej szczegółowo

METODYKA POMIARÓW WIDM ABSORPCJI (WA) NA CARY-300 (Varian) i V-550 (JASCO)

METODYKA POMIARÓW WIDM ABSORPCJI (WA) NA CARY-300 (Varian) i V-550 (JASCO) METODYKA POMIARÓW WIDM ABSORPCJI (WA) NA CARY-300 (Varian) i V-550 (JASCO) Czas od włączenia spektrofotometru Cary-300 do momentu uzyskania stabilnej pracy: ok 30 minut., w przypadku V-550 ok. 3h. WA widmo

Bardziej szczegółowo

SPEKTROSKOPIA LASEROWA

SPEKTROSKOPIA LASEROWA SPEKTROSKOPIA LASEROWA Spektroskopia laserowa dostarcza wiedzy o naturze zjawisk zachodz cych na poziomie atomów i cz steczek oraz oddzia ywaniu promieniowania z materi i nale y do jednej z najwa niejszych

Bardziej szczegółowo

Program Sprzeda 2012

Program Sprzeda 2012 Program Sprzeda 2012 Autor: Jacek Bielecki Ostatnia zmiana: 2012-04-25 Wersja: 2012.961 Spis treci PROGRAM SPRZEDA 2012... 1 Spis treci... 1 Instalacja... 1 Instalacja stacji roboczych... 1 Uruchamianie...

Bardziej szczegółowo

ODPOWIEDZI I SCHEMAT PUNKTOWANIA ZESTAW NR 2 POZIOM PODSTAWOWY. 1. x y x y

ODPOWIEDZI I SCHEMAT PUNKTOWANIA ZESTAW NR 2 POZIOM PODSTAWOWY. 1. x y x y Nr zadania Nr czynnoci Przykadowy zestaw zada nr z matematyki ODPOWIEDZI I SCHEMAT PUNKTOWANIA ZESTAW NR POZIOM PODSTAWOWY Etapy rozwizania zadania. Podanie dziedziny funkcji f: 6, 8.. Podanie wszystkich

Bardziej szczegółowo

Amortyzacja rodków trwałych

Amortyzacja rodków trwałych Amortyzacja rodków trwałych Wydawnictwo Podatkowe GOFIN http://www.gofin.pl/podp.php/190/665/ Dodatek do Zeszytów Metodycznych Rachunkowoci z dnia 2003-07-20 Nr 7 Nr kolejny 110 Warto pocztkow rodków trwałych

Bardziej szczegółowo

RZDOWY PROGRAM WYRÓWNYWANIA WARUNKÓW STARTU SZKOLNEGO UCZNIÓW W 2006 r. WYPRAWKA SZKOLNA

RZDOWY PROGRAM WYRÓWNYWANIA WARUNKÓW STARTU SZKOLNEGO UCZNIÓW W 2006 r. WYPRAWKA SZKOLNA Projekt z dnia 22.03.2006 Załcznik do uchwały Nr Rady Ministrów z dnia r. RZDOWY PROGRAM WYRÓWNYWANIA WARUNKÓW STARTU SZKOLNEGO UCZNIÓW W 2006 r. WYPRAWKA SZKOLNA 1 Wstp Rzdowy program wyrównywania warunków

Bardziej szczegółowo

Materiały metalowe. Odkształcenie plastyczne i rekrystalizacja metali. Copyright by L.A. Dobrzaski, IMIiB, Gliwice

Materiały metalowe. Odkształcenie plastyczne i rekrystalizacja metali. Copyright by L.A. Dobrzaski, IMIiB, Gliwice Stale szybkotnce to takie stale stopowe, które maj zastosowanie na narzdzia tnce do obróbki skrawaniem, na narzdzia wykrojnikowe, a take na narzdzia do obróbki plastycznej na zimno i na gorco. Stale te

Bardziej szczegółowo

zdefiniowanie kilku grup dyskusyjnych, z których chcemy odbiera informacje, dodawanie, usuwanie lub edycj wczeniej zdefiniowanych grup dyskusyjnych,

zdefiniowanie kilku grup dyskusyjnych, z których chcemy odbiera informacje, dodawanie, usuwanie lub edycj wczeniej zdefiniowanych grup dyskusyjnych, Wstp W nowoczesnym wiecie coraz istotniejsz rol odgrywa informacja i łatwy dostp do niej. Nie dziwi wic fakt, i nowoczesne telefony komórkowe to nie tylko urzdzenia do prowadzenia rozmów telefonicznych,

Bardziej szczegółowo

Zrównowaona technologia elementem współczesnych metod zarzdzania produkcj

Zrównowaona technologia elementem współczesnych metod zarzdzania produkcj AMME 2001 10th JUBILEE INTERNATIONAL SC IENTIFIC CONFERENCE Zrównowaona technologia elementem współczesnych metod zarzdzania produkcj R. Nowosielski, M. Spilka Zakład Materiałów Nanokrystalicznych i Funkcjonalnych

Bardziej szczegółowo

PROGRAMY OCHRONY POWIETRZA W WOJEWÓDZTWIE MAZOWIECKIM

PROGRAMY OCHRONY POWIETRZA W WOJEWÓDZTWIE MAZOWIECKIM PROGRAMY OCHRONY POWIETRZA W WOJEWÓDZTWIE MAZOWIECKIM. Województwo mazowieckie było pierwszym województwem w Polsce, w którym okrelone zostały programy ochrony powietrza. Sze rozporzdze Wojewody Mazowieckiego

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM FIZYKI PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOŁY ZAWODOWEJ W NYSIE

LABORATORIUM FIZYKI PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOŁY ZAWODOWEJ W NYSIE LABORATORIUM FIZYKI PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOŁY ZAWODOWEJ W NYSIE Ćwiczenie nr 6 Temat: Wyznaczenie stałej siatki dyfrakcyjnej i dyfrakcja światła na otworach kwadratowych i okrągłych. 1. Wprowadzenie Fale

Bardziej szczegółowo

Teoretyczne i praktyczne aspekty obiegu węgla w Morzu Bałtyckim

Teoretyczne i praktyczne aspekty obiegu węgla w Morzu Bałtyckim Teoretyczne i praktyczne aspekty obiegu węgla w Morzu Bałtyckim Janusz Pempkowiak, Karol Kuliński, Beata Szymczycha, Aleksandra Winogradow Zakład Chemii i Biochemii Morza, Instytut Oceanologii PAN, Sopot,

Bardziej szczegółowo

Poprawa efektywnoci metody wstecznej propagacji bdu. Jacek Bartman

Poprawa efektywnoci metody wstecznej propagacji bdu. Jacek Bartman Poprawa efektywnoci metody wstecznej propagac bdu Algorytm wstecznej propagac bdu. Wygeneruj losowo wektory wag. 2. Podaj wybrany wzorzec na wejcie sieci. 3. Wyznacz odpowiedzi wszystkich neuronów wyjciowych

Bardziej szczegółowo

WYKONANIE WYKOPÓW W GRUNTACH I V KAT.

WYKONANIE WYKOPÓW W GRUNTACH I V KAT. WYKONANIE WYKOPÓW W GRUNTACH I V KAT. 1. WSTP 1.1. Przedmiot Szczegółowej Specyfikacji Technicznej (SST) Przedmiotem n/n Szczegółowej Specyfikacji Technicznej s wymagania dotyczce wykonania i odbioru robót

Bardziej szczegółowo