PORADNICTWO ZAWODOWE DLA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH czerwca Materiały konferencyjne

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "PORADNICTWO ZAWODOWE DLA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH 12 13 czerwca 2003. Materiały konferencyjne"

Transkrypt

1 PORADNICTWO ZAWODOWE DLA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH czerwca 2003 Materiały konferencyjne BIURO KOORDYNACJI KSZTAŁCENIA KADR FUNDACJA FUNDUSZ WSPÓŁPRACY

2 Wydawca: Biuro Koordynacji Kształcenia Kadr Fundacja Fundusz Współpracy ul. Górnośląska 4a Warszawa tel.: (22) , faks: (22) Druk: Sowa Druk na życzenie tel. (22) Warszawa 2003

3 SPIS TREŚCI Słowo wstępne 5 Elżbieta Boczar Metody poznawania i rozumienia osoby niepełnosprawnej w poradnictwie zawodowym 7 Augustyn Bańka Rola poradnictwa zawodowego w integracji osób niepełnosprawnych z rynkiem pracy 15 Wojciech Kreft Rola informacji zawodowej w planowaniu kariery osób niepełnosprawnych 31 Luzjana Konarska-Kąpieś Wybór szkoły i zawodu 39 Czesław Noworol Narzędzia oceny zawodowej osób niepełnosprawnych 47 Jacek Grabowski Rola doradcy zawodowego w procesie orzekania niepełnosprawności 53 Bogumiła Ławniczak Rola i zadania psychologa w procesie orzekania o stopniu niepełnosprawności 61 Tadeusz Jokisz Rola i zadania lekarza w procesie orzekania o stopniu niepełnosprawności 67 Monika Misztal-Kurek Rola warsztatów terapii zajęciowej w rehabilitacji osób niepełnosprawnych 73 Tadeusz Majewski Polityka Unii Europejskiej wobec zatrudnienia osób niepełnosprawnych 81

4

5 Mamy przyjemność przedstawić Państwu kolejną publikację przygotowaną w ramach działalności Ogólnopolskiego Forum Poradnictwa Zawodowego. Składają się na nią wystąpienia specjalistów w dziedzinie poradnictwa i doradztwa zawodowego, którzy wzięli udział w konferencji nt. Poradnictwo zawodowe dla niepełnosprawnych, która została zorganizowana przez Biuro Koordynacji Kształcenia Kadr w dniach czerwca Ogólnopolskie Forum Poradnictwa Zawodowego zostało utworzone jako odpowiedź na przesłanie uczestników konferencji Model zintegrowanego poradnictwa zawodowego w Polsce zorganizowanej przez BKKK w 2000 roku. Ideą powołanego Forum jest stworzenie platformy do dyskusji dla szerokiego grona ekspertów i specjalistów w dziedzinie poradnictwa i doradztwa zawodowego na temat najbardziej aktualnych i pilnych zagadnień związanych z poradnictwem i doradztwem zawodowym w Polsce. Poradnictwo zawodowe dla niepełnosprawnych stało się takim właśnie aktualnym problemem wymagającym dyskusji i wymiany doświadczeń a także nabrało szczególnego znaczenia w związku z faktem, iż rok 2003 został ogłoszony Europejskim Rokiem Osób Niepełnosprawnych. Konferencja pozwoliła na przedyskutowanie roli doradców w procesie udzielania pomocy osobom niepełnosprawnym, przede wszystkim zaś warsztatu pracy jakim dysponują doradcy. Mamy nadzieje, że udostępnione z konferencji materiały przyczynią się do poszerzenia wiedzy i rozwoju umiejętności doradców zawodowych.

6

7 Elżbieta Boczar Powiatowy Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli, Stargard Szczeciński METODY POZNAWANIA I ROZUMIENIA OSOBY NIEPEŁNOSPRAWNEJ W PORADNICTWIE ZAWODOWYM Wstęp Analiza dotychczas podjętych działań na rzecz osób niepełnosprawnych wskazuje na dążenie do stworzenia im równych szans i do zniesienia ich dyskryminacji na rynku pracy oraz we wszystkich innych dziedzinach życia. Z raportów Komisji Europejskich z okresu r. i z programów wyrównywania szans w najbliższych latach wynika założenie równych praw i obowiązków osób niepełnosprawnych jako pełnoprawnych członków społeczeństwa: prawo otrzymywania niezbędnej pomocy w zakresie oświaty, opieki zdrowotnej, zatrudnienia i świadczeń socjalnych, gwarancja respektowania ich potrzeb i pełnego uczestnictwa w życiu społecznym 1. Osobie niepełnosprawnej przysługuje, poza ustaleniem stopnia niepełnosprawności, także określenie rodzaju odpowiedniego zatrudnienia, formy koniecznej rehabilitacji oraz wskazanie do korzystania z systemu pomocy społecznej, usług socjalnych i opiekuńczych, świadczonych przez instytucje rządowe i pozarządowe. Formy udzielania pomocy osobom niepełnosprawnym są bezpłatne, dobrowolne, dostępne bez względu na płeć, wiek, poziom wykształcenia. Zwiększyła się też możliwość zatrudniania niepełnosprawnych pracowników poprzez wprowadzenie ulg podatkowych dla zakładów i pracodawców. Wszystkie działania pomocowe teoretycznie dotyczą człowieka o obniżonej sprawności, ale niestety dość często deklarowana pomoc dla niepełnosprawnych nie ma pokrycia w realnej rzeczywistości. Wymagania stawiane przez pracodawców kandydatom na pra- 1 Podaję za: T. Żółkowska, Miejsce osób z niepełnosprawnością w Unii Europejskiej, artykuł niepublikowany, Szczecin, 2002 r. 7

8 cowników często stanowią nieprzekraczalną barierę dla niepełnosprawnego. Dostosowanie stanowiska pracy, wymagające nieraz nietypowych rozwiązań technicznych, zapewnienie zaplecza socjalnego, opieki medycznej nie zawsze mieści się w zakresie finansowych możliwości zakładu. Często również sam niepełnosprawny pracownik nie czuje się swobodnie i komfortowo w wydzielonym miejscu zatrudnienia. Bądź sam rezygnuje ze świadczenia pracy, bądź pracodawca rezygnuje z jego usług. Prezentowane sposoby i formy poradnictwa dla niepełnosprawnych wyraźnie wykazują orientację pozytywistyczną. To prawo oraz różne instytucje określają, co jest najlepsze dla osób niepełnosprawnych i najbardziej przez nich oczekiwane. Autorytatywny doradca podaje najlepsze rozwiązania i wskazuje wybory. Wszelkie programy, opracowania intencjonalnie są ukierunkowane na pomoc osobom niepełnosprawnym, lecz, moim zdaniem, nie uwzględniają indywidualnego, subiektywnego spojrzenia samej osoby niepełnosprawnej na jej sytuację. Jak więc pomóc osobie niepełnosprawnej w dostosowaniu się do stawianych wymagań, uaktywnieniu jej własnych możliwości i umiejętności? Uważam, że niezbędne jest poznanie nie tylko rodzaju niepełnosprawności, jej konsekwencji i ogólnych potrzeb w podejmowaniu i wykonywaniu pracy, ale przede wszystkim poznanie znaczenia utrudnień i oczekiwań, jakie nadaje im osoba niepełnosprawna, by ułożyć życie w sensowną całość. Dlatego tak istotnym elementem poradnictwa staje się poznawanie osoby, pozwalające na głębokie zrozumienie jej złożonej sytuacji, związanych z tą sytuacją przeżyć oraz kontekstu, w jakim poznawane zjawisko występuje. Podstawą działań ukierunkowanych na pomaganie osobom niepełnosprawnym jest, moim zdaniem, przyjrzenie się wszystkim złożonym i głębokim zmianom, z jakimi spotyka się osoba doświadczona przez los niepełnosprawnością. Fenomen doradztwa widziany od strony doradcy i radzącego się może mieć różny charakter. A zatem, czy bardziej istotne jest znalezienie wspólnej płaszczyzny, umożliwiającej przyjęcie rozwiązań satysfakcjonujących obie kontaktujące się strony, czy też chodzi jedynie o budowanie określonego modelu doradzania lub o nawoływanie do całościowego, schematycznego oglądu wybranych działań w zakresie poradnictwa? W jaki sposób doradca może poznać osobę niepełnosprawną w stopniu zapewniającym jej zrozumienie? Jakie poradnictwo będzie służyło akceptacji własnej niepełnosprawności, rozwojowi cech i umiejętności niezbędnych do efektywnego działania? Czy ma to być jedynie poradnictwo zawodowe, czy może życiowe? Uczynię próbę odpowiedzi na postawione pytania, chociaż zdaję sobie sprawę, że nie jest to łatwe i wymaga jeszcze wielu przemyśleń i dyskusji. Przedstawię krótko metody gromadzenia informacji o osobach radzących się, stosowane najczęściej przez doradców, omówię zaprezentowane przez profesor Alicję Kargulową kierunki poradnictwa i przeniosę te rozważania na teren poradnictwa dla osób niepełnosprawnych. Metody poznawania osoby niepełnosprawnej przez doradców Automatyzacja stanowisk, pojawianie się nowych technologii powoduje zanik formy tradycyjnego zatrudnienia. Pracownikom stawia się coraz wyższe wymagania dotyczące posiadanych kwalifikacji i umiejętności. Niekiedy przed brakiem zatrudnienia nie chroni nawet spełnienie tych wymagań, ponieważ zachodzą niezwykle szybkie zmiany w ofertach istniejących i niezbędnych zawodów. Oznacza to tendencję do zapotrzebowania na pracowników o szerokim zakresie kompetencji zawodowych, z dużymi umiejętnościami społecznymi, takimi jak: współdziałanie, komunikatywność, samodzielność, własna inicjatywa, aktywność, elastyczność i możliwość łatwej adaptacji do określonych warunków. 8

9 Wiedza o wymaganiach rynku pracy, perspektywach zmian, zasobach tkwiących w samym człowieku oraz znaczeniach przypisywanych wszelkiemu działaniu i doświadczeniom w kontekście społecznym, nabiera szczególnej wagi dla osób, które nie zawsze mogą sprostać tym oczekiwaniom i dostosować się do ich tempa, a tak właśnie jest z osobami niepełnosprawnymi. W celu poznania jednostki zwracającej się o poradę, doradca posługuje się głównie badaniami ilościowymi (testy, ankiety, kwestionariusze). Koncepcja takich badań opiera się na założeniu, iż zachowanie i działanie ludzi przebiega według określonych reguł, w związku z tym można je poznać dzięki statystykom, posługując się przyjętymi normami i wykresami. Poznawanie koncentruje się na mierzalnych aspektach zjawisk, a nie na ich znaczeniu dla danej osoby. Zastosowanie odpowiednich metod ma prowadzić do ustalenia faktów oraz wzajemnych zależności. Jest podstawą do wyciągania wniosków o obecnym i przyszłym życiu jakiejś osoby. Nie uwzględnia jej intencji, a jedynie rejestruje zewnętrzne zachowania bądź statyczne umiejętności. W takim postępowaniu nie ma też miejsca na głębszą analizę zjawiska. Taki sposób zdobywania wiedzy można zastosować również w badaniach dotyczących osób niepełnosprawnych. Jednak tego rodzaju poznanie opiera się na ogólnych kategoriach, dających możliwość klasyfikowania i układania elementów według przyjętych zasad. Niewiele natomiast można się dowiedzieć o jednostkowych cechach zachodzących interakcji, zaś w ogóle trudno jest dostrzec przeżycia i odczucia towarzyszące tym interakcjom, a także istotę tych przeżyć dla osoby poznawanej. Trudno też w tym przypadku wyciągnąć wnioski dla poradnictwa, chyba że ogólne, o potrzebie i formie pomocy oczekiwanej przez niepełnosprawnych. Działania ukierunkowane na poznawanie człowieka, poszukiwanie najlepszych wzorców udzielania porad sprawiają, że każdy doradca staje się nie tylko praktykiem, ale również badaczem. Dlatego w swojej pracy powinien wykorzystywać, moim zdaniem, wiedzę naukową. Proponuję przyjrzeć się metodologicznym rozważaniom A. Kargulowej 2 na temat trendów służących poznawaniu poradnictwa. Wśród nich autorka wyróżniła orientację pozytywistyczną, nazwaną przez nią racjonalno-instrumentalną, orientację interpretatywną, określoną jako rozumiejąco-adaptacyjna, oraz emancypacyjno-krytyczną i postmodernistyczną. Kierunek racjonalno-instrumentalny, jak pisze autorka, uwzględnia założenie, że decyzje zawodowe człowieka są wypadkową cech jego osobowości i czynników zewnętrznych, ale odnoszą się do siły sprawczej, jaką jest państwo. Poradnictwo działa w kręgu jednolitych systemów, a doradca nabywa wiedzy niezbędnej do podyktowania właściwego wyboru osobom radzącym się. Stosuje techniki służące ustaleniu stopnia opanowania różnych funkcji i umiejętności niezbędnego, według niego, do podjęcia określonego działania. Są to między innymi predyspozycje i procesy poznawcze takie, jak: ogólna sprawność intelektualna, pamięć, myślenie, uwaga, oraz cechy osobowości, a także cechy wynikające z miejsca zamieszkania czy pochodzenia społecznego 3. Obserwując pracę doradców, mogę stwierdzić utrzymywanie się do chwili obecnej przedstawionych tu form zbierania informacji o osobach radzących się, sposobów wnioskowania i dopasowywania tych informacji do obrazu zawartego w przygotowanych standardach. Osoby korzystające z porady są poddawane badaniom celem określenia przydat- 2 A. Kargulowa, Kierunki badań nad poradnictwem zawodowym, w: B. Wojtasik (red.), Podejmowanie decyzji zawodowych przez młodzież i osoby dorosłe w nowej rzeczywistości społeczno-politycznej, Wrocław 2001, s Tamże, s

10 ności do zawodu. Dzięki wykryciu deficytów lub wyeksponowaniu zdolności młody człowiek ma być uchroniony przed błędem wyboru. To doradca decyduje, jaką pracę może on wykonywać, i uzasadnia swoje spostrzeżenia. Uzyskane wyniki testów dla wielu osób pozostają nic nie mówiącą liczbą lub niezrozumiałym aspektem, niewiele wnoszącym w rozwiązanie trudności bądź wątpliwości. Pojawia się również ryzyko błędnego prognozowania przyszłości osoby radzącej się przez doradcę, co do dalszej przyszłości radzącego się. Stwierdzenie ograniczeń pogłębia jedynie, moim zdaniem, frustrację jednostki, a sposoby radzenia sobie z nimi często schematycznie przygotowywane i przekazywane, nie przynoszą oczekiwanej zmiany. Kolejny kierunek omówiony przez A. Kargulową, to kierunek interpretatywny, czyli rozumiejąco-adaptacyjny. Autorka podkreśla, że jego znaczenie koncentruje się na zrozumieniu sensu społecznych działań człowieka. Doradca odchodzi od przewidywania, oceny i osądzania. Analizuje, co wnoszą do sytuacji porady obie strony, pragnie odsłonić wszystkie aspekty i konteksty. Doradca nie stawia sobie za cel wywołania zmian, kreowania sytuacji, ani nie pretenduje do roli odkrywcy przyszłości. Poprzez interpretacje, pisze dalej autorka, stara się udzielić porady, uzupełniając i poszerzając rozumienie zaistniałego faktu. W swoich działaniach sięga do wcześniejszych doświadczeń własnych oraz doświadczeń osoby radzącej się, po to, by odnaleźć możliwości tkwiące w człowieku. Bazując na wcześniejszej wiedzy i umiejętnościach, ukazuje potrzebującemu sposoby rozwiązania problemu przez niego samego 4. O takiej formie działania doradcy, zbliżonej do podejścia terapeutycznego, gdzie istotny jest klimat, jaki wnosi zarówno doradca, jak i radzący się, który uaktywnia obie strony i sprawia, że spotkanie stron przeradza się w twórczy i kreatywny dialog, pisze B. Wojtasik 5. Odnosząc założenia tego trendu do działań w poradnictwie, łatwo dostrzec, że porada w tym wypadku nie jest jedynie próbą oceny, oszacowania zjawiska, ale staje się drogą do głębokiego wglądu w siebie, uaktywniania pokładów tkwiących w człowieku, służących do kreowania lub przekształcania własnego życia. Człowiek coraz częściej dokonuje różnych trudnych życiowych wyborów, w związku z tym potrzebuje nie tyle informacji, choć są one ważne, ile wsparcia i zrozumienia siebie i tego, co się wokół niego dzieje. Wszelkie decyzje podejmuje się w sposób autonomiczny, a doradca jedynie pomaga mu w przyjrzeniu się im w sposób szerszy i mniej emocjonalny. Kierunek emancypacyjno-krytyczny, według A. Kargulowej, uwzględnia związek nauki z praktyką. Doradca podejmuje dialog z rzeczywistością, ale zmierza do ujawnienia ukrytych motywacji w różnych obszarach codziennego życia. W ten sposób, twierdzi autorka, można zdemaskować interesy poradnictwa, odkryć, jakim celom i komu służy. Poznanie ukrytych elementów ma sprzyjać emancypacji osoby z trudnych warunków życia, ma być impulsem do pobudzenia jej kreatywności, krokiem do zrozumienia sprzeczności społecznych 6. Obserwacja ludzi uwikłanych w sieć zobowiązań, narzuconych programów, ram i barier, z których nie potrafią się wyzwolić, prowadzi do wniosku, że ujawniając różnorodne zależności, ukryte intencje, można pomóc człowiekowi w odkryciu siebie w nowej postaci, 4 Tamże, s B. Wojtasik, Rozmowa poradnicza jako spotkanie doradcy zawodu i osoby radzącej się, w Wojtasik B. (red.), Podejmowanie decyzji zawodowych przez młodzież i osoby dorosłe w nowej rzeczywistości społeczno-politycznej, Wrocław 2001, s Tamże, s

11 pobudzić do samorefleksji i poszukiwania sensu własnego działania. Tak więc, opierając się na założeniach powyższej orientacji, można zarówno poznać poradnictwo, jak pisze A. Kargulowa 7, i przyczynić się do wyzwolenia człowieka. Ostatni z przedstawionych przez A. Kargulową trendów w poznawaniu i udoskonalaniu poradnictwa zawodowego to kierunek postmodernistyczny. Jego głównym założeniem, podkreślanym w artykule, jest zaprzeczenie istnienia jedynej, bezwarunkowej prawdy, oglądu człowieka i jego świata w skali makro, ponieważ każdy człowiek pojmuje siebie i swoje otoczenie na swój własny sposób. Poradnictwo przebiega według niejednolitego, niejednoznacznego wzoru, prowadzi do dyskusji, ale nie do sztywnych ustaleń. Musi uwzględniać niejednoznaczność i zmienność zdarzeń i procesów. Zachęca do elastyczności i umiejętności dostosowywania się do pojawiających się nowych warunków funkcjonowania człowieka 8. Poszukując odpowiednika tej orientacji w poradnictwie, łatwo dostrzec obecność nagłych, niespodziewanych zdarzeń, które stawiają człowieka oraz jego możliwości w nowym, nieprzewidzianym świetle. Nie można zaprojektować jednej, ogólnej i niezmiennej wizji przyszłości, szczególnie gdy transformacja w różnych dziedzinach w świecie zachodzi w tak szybkim tempie, jak obecnie. Poradnictwo dla osób niepełnosprawnych Podstawowe obszary funkcjonowania każdego człowieka w różnych aspektach psychofizycznych i społecznych nie różnią się od siebie. Jednak niepełnosprawność zakłóca funkcjonowanie w tych obszarach, wymaga podjęcia kroków w kierunku nowego samookreślenia, wglądu we własne możliwości, oczekiwania i aspiracje. Osoba niepełnosprawna na nowo musi opanować wykonywanie różnorodnych czynności, dostosowując się do aktualnych ograniczeń. Poszukuje równowagi, nowych sposobów realizacji ról społecznych i zaspokajania potrzeb. Pokonywanie ograniczeń, wydobywanie i uaktywnianie osobowościowych zasobów, tworzenie nowego obrazu siebie wymaga od człowieka wielkiego wysiłku. Brak akceptacji niepełnosprawności wiąże się między innymi z brakiem możliwości sprostania potrzebom i oczekiwaniom otoczenia, głównie dotyczącym pracy, ale także innych dziedzin życia. Znaczący wpływ na postawę ludzi wobec osób niepełnosprawnych ma stopień niepełnosprawności, a w szczególności zniekształcenia lub deformacje ciała widoczne gołym okiem, trudności w poruszaniu się, ograniczenie zdolności komunikowania się oraz umiejętności społecznych 9. Nie tylko po stronie osób sprawnych pojawiają się problemy z akceptacją osoby z mniejszą sprawnością. Również same osoby niepełnosprawne mają trudności w przyjęciu i dostosowaniu się do wymuszonej nowej jakości życia. Ograniczenia w realizacji potrzeb i wartości, spowodowane istniejącymi warunkami, nasilają wewnętrzne napięcie, zakłócają równowagę z samym sobą i środowiskiem, utrudniają aktywność oraz osiąganie celów 10. Osoba niepełnosprawna jest w stanie prowadzić aktywne życie. Może pełnić rolę zawodową w zależności od postawionego zadania, warunków pracy, ale i w zależności od relacji pomiędzy nią a środowiskiem, w którym przebywa. Podobnie jak ludzie sprawni, stara się osiągnąć sukces i zrealizować własne oczekiwania. Osoby niepełnosprawne są czę- 7 A. Kargulowa, Kierunki badań nad poradnictwem zawodowym, w: B. Wojtasik, (red) Podejmowanie decyzji...,s.20 8 Tamże, s Tamże, s H. Larkowa, Człowiek niepełnosprawny. Problemy psychologiczne. Warszawa 1987, s

12 sto traktowane jako odrębna grupa. Jest to podyktowane trudnościami w wypełnianiu przez nie ról zawodowych i społecznych zgodnie z przyjętymi w danym społeczeństwie standardami. Osoby niepełnosprawne nie chcą być izolowane, odsuwane od społeczności, a wręcz przeciwnie brak kontaktów, akceptacji odczuwają bardzo dotkliwie. Brak kontaktu bądź niepełne relacje z innymi prowadzi do tworzenia obrazu osoby niepełnosprawnej na podstawie fragmentarycznych, często nieprawdziwych informacji. Pojawiają się stereotypy i mity, zarówno o samej osobie niepełnosprawnej, jak i jej funkcjonowaniu oraz pracy. Z badań Wright 11 wynika, że człowiek niepełnosprawny odczuwa lęk, iż nie będzie rozumiany przez pełnosprawnych, co znacznie utrudnia proces rehabilitacji również zawodowej. Dopiero bezpośrednia relacja, osobowy kontakt otwiera innych na niepełnosprawnego, pozwala go poznać i zrozumieć jego potrzeby, problemy i możliwości. Osoby niepełnosprawne wymagają również szczególnego rodzaju poradnictwa. Nie wystarczy posługiwać się wiedzą o tych osobach opartą na statystyce i liczbach. Takie sformalizowane poradnictwo nie jest w stanie przyjść z autentyczną pomocą i radą osobom niepełnosprawnym. W zbliżeniu doradcy do poznania i zrozumienia osoby niepełnosprawnej we wszystkich aspektach jej szczególnej sytuacji niewątpliwie pomoże przyjęcie założeń kierunku interpretatywnego, nazwanego przez A. Kargulową podejściem rozumiejącoadaptacyjnym 12. Uważam, że kierunek ten uwzględniając nie liczby i bezosobowe fakty, lecz procesy i zjawiska, z perspektywy jednostki, a więc również osoby niepełnosprawnej, umożliwia bezpośredni kontakt z człowiekiem, odwołuje się do jego kompetencji, pozwala na otwartość i refleksję obu stron. Nie narzuca technik poznawania, wyzwalając aktywność radzącego się, który w tej sytuacji swobodnie prezentuje swoje poglądy, oczekiwania i potrzeby. Przyjęcie takiej postawy nie tylko pozwala na lepsze wzajemne rozumienie się doradcy i radzącego się, doprowadza też do wzrostu samoświadomości zarówno badanego jak i badacza, rodzi szczególną więź, wzbogacającą obie strony. Techniką służącą poznawaniu i równocześnie pogłębianiu zrozumienia osoby niepełnosprawnej może stać się wywiad narracyjny 13. Osoba radząca się opowiada swoją historię, która służy do analizy, między innymi, sygnalizowanych potrzeb, oczekiwań i osobistych doświadczeń. Doradca poprzez prześledzenie, genezy prezentowanych faktów ich przebiegu, konsekwencji oraz ich znaczenia dla danej osoby, może nie tylko poznać niepełnosprawnego i jego świat, ale i przedsięwziąć właściwe sposoby niesienia mu pomocy. Inną techniką, którą można wykorzystać w poradnictwie niedyrektywnym, jest poznawanie w działaniu 14. Polega to na wejściu doradcy w środowisko, w którym występuje interesujące go zjawisko. Technika rozwija samoświadomość i pogłębia doświadczenie zarówno badającego, jak i badacza. Uaktywnia twórcze i sprawcze podejście do analizowanego problemu, czego wynikiem u osoby niepełnosprawnej może być przystąpienie do obmyślenia własnego programu rehabilitacji i do planowania dalszej drogi zawodowej i życiowej. 11 Tamże, s A. Kargulowa, Kierunki badań nad poradnictwem zawodowym, w: B. Wojtasik (red.), Podejmowanie decyzji..., s Zob.: K. Kaźmierska, Wywiad narracyjny technika i pojęcia analityczne, w: H. Czyżewski, A. Piotrowski, A. Rakuszewska-Pawełek (red.), Biografia i tożsamość narodowa, Łódź D. Skulicz, Badanie w działaniu (Action research) w: S. Palka (red.), Orientacje w metodologii badań pedagogicznych, Kraków 1998, s. 113 i dalsze. 12

13 Bożena Wojtasik 15 zwraca uwagę na szersze wykorzystywanie w poradnictwie jednej z ważniejszych form działalności doradczej, którą jest rozmowa poradnicza. Każdy, kto uczestniczy w takiej rozmowie, podkreśla autorka, włącza w nią samego siebie, akceptuje drugiego człowieka takim, jaki jest. Rozmowa poradnicza służy lepszemu porozumiewaniu się doradcy i radzącego się. Nie jest oceną, ale zrozumieniem. W związku z tym, że każdy człowiek, a także niepełnosprawny, w sposób indywidualny, niepowtarzalny doświadcza różnorodnych zdarzeń, nie można w poszukiwaniu właściwego rozwiązania stosować jednej matrycy działań doradczych. Stąd niezmiernie trafnym jest, moim zdaniem, przyjęcie orientacji interpretatywnej, jako podstawy budowania poradnictwa dla osób niepełnosprawnych, oraz zastosowanie opisanych technik jako metod służących wzajemnemu poznawaniu, rozumieniu i współpracy doradcy z osobą radzącą się w poszukiwaniu najlepszej oferty pomocy dla niej. Zastosowaniu tych technik nie sprzyja pośpiech i dystans. Potrzebne są odpowiednie warunki stwarzające właściwą atmosferę, a to wymaga dodatkowych kosztów i nakładu pracy. Jednak efektywność tych technik w przypadku poznawania osoby niepełnosprawnej jest relatywnie wyższa, ponieważ dotykają one nie tylko zewnętrznej warstwy, ale sięgają w głąb człowieka. W poznawaniu indywidualnych problemów, przeżyć i potrzeb osoby niepełnosprawnej nie można się oprzeć na jakiś ogólnych regułach i zasadach. Każda doświadczona niepełnosprawnością jednostka przeżywa ją na swój własny sposób, czego innego również oczekuje od doradcy. Poradnictwo oparte na proponowanych metodach nie redukuje rzeczywistości danej osoby do własnych oczekiwań lub założeń. Uznaje za ważne wszystko, co jest istotne z perspektywy jej wartości i przeżyć. Tylko wgląd w codzienną rzeczywistość tej osoby może dać nam pełny i prawdziwy jej obraz. Pomoc osobie niepełnosprawnej nie może ograniczyć się do obszaru zawodowego. Niezbędne są tu wszechstronne działania, uwzględniające przeszłość, teraźniejsze życie i plany na przyszłość osoby niepełnosprawnej. Podsumowanie Ogromne możliwości zastosowania różnorodnych metod w poradnictwie zawodowym dla osób niepełnosprawnych wiążą się z wykorzystaniem wiedzy, jaką niesie nauka. Każda forma pomocy dla niepełnosprawnych jest potrzebna, jeśli służy temu, by lepiej radzili oni sobie w społeczeństwie, również w zakresie wyboru i wykonywania zawodu. Najistotniejsze jednak, moim zdaniem jest poznanie osoby niepełnosprawnej na tyle dogłębnie, by pozwoliło to na pełne zrozumienie jej potrzeb, oczekiwań i przeżyć. Standaryzacja metod przyjętych w wielu instytucjach doradczych prowadzi do sformalizowania procesu doradzania i jego oczekiwanych efektów. Dla sformułowania właściwej diagnozy istotne znaczenie ma nie tyle wiedza doradcy, ile informacje uzyskane od osoby niepełnosprawnej. W poradnictwie dla niepełnosprawnych ważne jest uwzględnienie wiedzy naukowej. Wybór właściwych sposobów poznawania drugiej osoby, przyjęta forma analizowania uzyskanego materiału i wyciągane wnioski, powinny wynikać nie tylko z ogólnych założeń, ale przede wszystkim z indywidualnych potrzeb i oczekiwań osób radzących się. 15 B. Wojtasik, Rozmowa poradnicza jako spotkanie doradcy zawodu i osoby radzącej się, w: B. Wojtasik (red.), Podejmowanie decyzji zawodowych przez młodzież i osoby dorosłe w nowej rzeczywistości społeczno-politycznej, Wrocław 2001, s

14 Dlatego uważam, że specyfiką poradnictwa dla niepełnosprawnych jest: dostrzeganie indywidualnych przeżyć osoby i jej problemów wynikających z aktualnej sytuacji życiowej, z jednoczesnym uwzględnieniem jej przeszłości (sposoby radzenia sobie z trudnościami, umiejętności i cechy) oraz projektowanej przyszłości (ogólno życiowa, zawodowa), nastawionej na kształtowanie zdolności i cech ułatwiających przezwyciężanie trudności, wykraczanie poza granice możliwości, a nie na koncentrowanie się na brakach i słabościach; przyjęcie naukowych podstaw, z których wywodzić się będą metody poznawania danej osoby, pozwalające na pełne jej zrozumienie w kontekście społecznym, poszerzenie samoświadomości radzącego się i doradcy, poszukiwanie wspólnej interpretacji; udzielanie pomocy zgodnej z potrzebami i oczekiwaniami nie tyle ogólnymi, ile jednostkowymi, wyjście poza obiektywizm; ukierunkowanie na program działań opracowany wspólnie z osobą radzącą się, ukształtowany na podstawie realnego, doświadczenia niepełnosprawności i jej skutków, z uwzględnieniem optymalnego poziomu emocji z tym związanych; sprzężenie działania ze zrozumieniem osoba niepełnosprawna przestaje być anonimowa dla doradcy, pojawia się specyficzna więź, z której wywodzą się konkretne działania. LITERATURA Hryniewicka A., Psychologiczne, społeczne i fizjologiczne konsekwencje niepełnosprawności, Medycyna Dydaktyka Wychowanie 1997, XXIX 1, Kargulowa A., Kierunki badań nad poradnictwem zawodowym, w: B. Wojtasik (red.), Podejmowanie decyzji zawodowych przez młodzież i osoby dorosłe w nowej rzeczywistości społeczno-politycznej, Wrocław Komorowska H., Metody ilościowe a metody jakościowe w badaniach pedagogicznych, Edukacja nr 3. Larkowa H., Człowiek niepełnosprawny. Problemy psychologiczne, Warszawa Malewski M., Metody ilościowe i jakościowe w badaniach nad edukacją. Spór o metodologiczną komplementarność, Kultura i Edukacja 1997 nr1. Pachociński R., Metody ilościowe i jakościowe w badaniach oświatowych, Edukacja 1997 nr 3. Palka S., Orientacje w metodologii badań pedagogicznych, Kraków Sękowski A., Postawy wobec osób niepełnosprawnych, Psychologia Wychowawcza 1999 nr.3 Wojtasik B., Rozmowa poradnicza jako spotkanie doradcy zawodu i osoby radzącej się, w: B. Wojtasik (red.), Podejmowanie decyzji zawodowych przez młodzież i osoby dorosłe w nowej rzeczywistości społeczno-politycznej, Wrocław Wyka A., Ku nowym wzorom badań społecznych w Polsce. Cechy badań jakościowych w ostatnich latach, Kultura i Społeczeństwo 1990 nr 1. Żuraw H., Perspektywa antropologiczno-etnometodologiczna w studiach nad ludźmi niepełnosprawnymi, Kwartalnik Pedagogiczny 1999 nr 1. Żółkowska T., Miejsce osób niepełnosprawnych w Unii Europejskiej, artykuł niepublikowany, Szczecin 2002.

15 Augustyn Bańka Uniwersytet Jagielloński ROLA PORADNICTWA ZAWODOWEGO W INTEGRACJI OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH Z RYNKIEM PRACY Niepełnosprawność w kontekście globalizacji i zmian w planowaniu oraz realizacji karier Problemy aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych współcześnie ulegają postępującej komplikacji wskutek ogólnych zmian dokonujących się na rynku pracy. Obecnie mamy do czynienia z istotnymi zmianami strukturalnymi rynku pracy, obejmującymi takie zjawiska, jak: globalizacja, zmiany strukturalne w istocie pracy, zastępowanie kwalifikacji przez kompetencje oraz rozwój karier bez granic (Arthur, Ruosseau, 1996), tj. takich, które nie ograniczają się do zawodu, sektora gospodarki, przedsiębiorstwa, rodzaju wykształcenia, specjalizacji czy niepełnosprawności. Zmiany te prowadzą ją w mniej znanych kierunkach, takich jak transnacjonalizacja ekonomii, globalizacja rynków pracy i zawodów (Bartlett i Ghosal, 1989). Globalizacja to zjawisko obejmujące wiele kwestii jednocześnie. Jedną z nich jest transnacjonalizacja, która w ekonomii wiąże się z rozwojem organizacji globalnych, wielonarodowych i międzynarodowych. Podstawową cechą transnacjonalizacji (Herriot, 1992) jest przekraczanie granic wyznaczonych przez kultury narodowe i lokalne kultury organizacyjne, przy zachowaniu ich walorów specyficzności i lokalnej elastyczności. Transnacjonalizacja rynków pracy oznacza też tendencję do planowania i realizowania współczesnych karier zawodowych nie tylko w granicach gospodarek narodowych, ale także w kontekście transgranicznym, międzynarodowym i międzykulturowym (Bańka, 1995;1997; 2002a i b). Problemy aktywizacji zawodowej osób niepełnosprawnych nie są odizolowane od wyżej wspomnianych kierunków zmian. A zatem problem planowania i realizacji karier zawodowych osób niepełnosprawnych jest wyzwaniem dla jednostek, społeczeństw, nauki i polityki na niespotykaną dotychczas skalę. 15

16 Transnacjonalizacja rynków pracy pociąga za sobą istotne konsekwencje we wszystkich sferach życia jednostek i społeczeństw: w ruchliwości edukacyjnej, której przejawem jest m.in. wzrost wskaźnika skolaryzacji w edukacji drugiego stopnia; w ruchliwości (tranzycji) zawodowej (pojawianie się i zanikanie zawodów, niemożność zaplanowania i realizacji całożyciowej kariery w ramach jednego zawodu, oraz odchodzenie od traktowania wyboru zawodu jako najważniejszej decyzji życiowej i najważniejszego zadania rozwojowego); w ścieżkach przejścia (tranzycji) z rynku edukacyjnego do rynku pracy (nie ma jednego skutecznego, ani najważniejszego modelu przejścia z edukacji zawodowej do rynku pracy) (OECD,1999; Bańka, 2001a); w psychologicznym rozwoju tożsamości jednostki jako przejścia (tranzycji) przez stałe stadia rozwojowe od dzieciństwa do późnej dorosłości; w rozmywaniu się wszelkich granic geograficznych, narodowych, kulturowych, czasowych i przestrzennych w wykonywaniu pracy, zawodu, w aktywności rekreacyjnej czy aktywności rozwojowo-edukacyjnej; w rozmywaniu się granic między nie[pełnosprawnością] a pełnosprawnością, nie[zdolnością] a zdolnością do pracy (wg współczesnych realiów każdy człowiek może być czasowo osobą niepełnosprawną i niezdolną do pracy). Wyzwania, jakie stoją przed aktywizacją zawodową osób niepełnosprawnych, mają wymiar zarówno ekonomiczno-organizacyjny, jak i psychologiczny. Współczesne organizacje różnią się od tych sprzed lat dwudziestu tym (P. Drucker (1993), że aby mogły być konkurencyjne i przetrwać na rynku, muszą wykazywać większą produktywność przy mniejszym zatrudnieniu. Skutkiem tego są procesy restrukturyzacji, w ramach których ulega zmianie nie tylko struktura organizacji i zatrudnienia w przedsiębiorstwie, lecz także natura samej pracy. William Bridges w swojej książce Jobshift (1995) wykazał, iż całkowitemu rozpadowi ulega tradycyjna wizja pracy, z precyzyjnie zdefiniowanymi zadaniami i obowiązkami oraz zakresami odpowiedzialności wobec jednej organizacji. Tradycyjne opisy pracy, tradycyjne klasyfikacje i charakterystyki zawodów, takie jak DOT (1977) czy Klasyfikacja zawodów i specjalności (1995), tracą na znaczeniu w planowaniu karier zarówno osób nie[pełnosprawnych], jak i pełnosprawnych. Planowanie karier osób niepełnosprawnych musi obecnie, tak samo jak w przypadku osób pełnosprawnych, uwzględniać elastyczność w definiowaniu pracy, zawodu i zatrudnienia. W ramach tendencji do profilowania modelu pracy pod kątem potrzeb i wymagań konsumenta/klienta, czynności wykonywane indywidualnie są wypierane przez czynności wykonywane zespołowo. Coraz mniej w związku z tym pozostaje miejsca na prace, aktywności i formy zatrudnienia zarezerwowane zwyczajowo dla tradycyjnych kategorii niepełnosprawności. Ponieważ role przypisywane są raczej procesom, wykonywanym najczęściej zespołowo, a nie poszczególnym funkcjom, niewiele więc funkcji i stanowisk przeznacza się w społecznym podziale pracy specjalnie dla osób niepełnosprawnych. Od pracownika wymaga się coraz większej elastyczności w przechodzeniu od jednej pracy do drugiej; wymóg ten zaczyna być stawiany także osobom niepełnosprawnym. Pojęciem dominującym staje się pojęcie obszarów pracy (ang. work parcels), osłabiające organizacyjne znaczenie zaangażowania w pracę (task and job involvement). Osoby niepełnosprawne zwykle kompensowały swoje ułomności zaangażowaniem lub wąską specjalizacją. Obecnie cechy te nie są wartościami, jakimi kierują się współczesne organizacje gospodarcze, toteż podstawowym atutem osób niepełnosprawnych może być jedynie silne przywiązanie do pracy (ang. work commitment), rozumiane jako pozytywna i uogólniona postawa wobec pracy jako takiej. 16

17 Prace nie są głównymi czynnikami konstytutywnymi współczesnych organizacji. Kategoriami, wokół których organizuje się nowoczesna organizacja, to kompetencje (Lawler, 1994). Wiedza, zdolności i postawy jednostki są dopasowywane do stawianych zadań i kontekstu ich wykonania, w efekcie ludzie wykonują obszary zadań, do których są najlepiej przygotowani, i do wykonywania których posiadają kompetencje jako realne, nie zaś nie potencjalne zdolności. Zainteresowanie współczesnych organizacji kompetencjami, a nie kwalifikacjami i uzdolnieniami stawia w niekorzystnej sytuacji osoby niepełnosprawne. Ważnym wyzwaniem dla programów aktywizacji zawodowej osób niepełnosprawnych jest zmiana kontraktu psychologicznego. Kontrakt psychologiczny zastępuje kontrakt formalny (Rousseau, 1995). Opiera się on na niepisanej umowie wymiany świadczeń między pracodawcą a pracownikiem. Nowe kontraktowanie pracy przede wszystkim osłabia, w oczach pracodawców, potrzebę lojalności wobec organizacji (ang. organizational involvement) oraz ogranicza pewność zatrudnienia (ang. employment security). Najbardziej poszkodowanym 17

18 podmiotem rynku w wyniku wymienionych zmian są osoby niepełnosprawne, które swoją ograniczoną zdolność do pracy kompensowały tradycyjnie lojalnością. Lojalność i przywiązanie do organizacji w nowym układzie nie stanowią już najważniejszego kapitału kariery (ang. career capital). O ile dawniej przedsiębiorstwa i organizacje zatrudniające pracowników były żywotnie zainteresowane obniżaniem wskaźnika fluktuacji, o tyle dzisiaj bardziej są zainteresowane elastycznymi i nietypowymi formami zatrudnienia. Nowy kontrakt jest wyzwaniem dla tradycyjnego modelu kapitału karier osób niepełnosprawnych z uwagi na to, że jest on zasadniczo niesymetryczny; obowiązki i prawa nie rozkładają się równomiernie pod stronie pracodawcy i pracobiorcy. Pracodawcy poszukują pracowników, którzy gwarantują najszybszego zwrotu nakładów, a pracownicy pełnosprawni pracodawców, którzy dają najwyższe zarobki; osobom niepełnosprawnym nie pozostaje już prawie nic, jeżeli nie otrzymają pomocy z zewnątrz. Lojalność, oddanie zawodowe (ang. vocational attachement), przywiązanie (commitment) do pracy i zawodu, zaangażowanie (involvement) w wykonywaną pracę nie gwarantują sukcesu, czyli podtrzymania kariery (trwałości zatrudnienia, kontynuacji kariery etc.). Cechą szczególną sytuacji zarówno osób niepełnosprawnych jak i pełnosprawnych na współczesnych rynkach pracy jest brak jakichkolwiek gwarancji osiągnięcia trwałego sukcesu na drodze kariery zawodowej. Niepewność rozwoju kariery opartej na ciągłości zatrudnienia pogłębiają współczesne zmiany społeczne, obejmujące: wzrost procentu osób z orzeczoną kategorią niepełnosprawności, wzrost procentu kobiet na rynku pracy, upowszechnianie się modelu rodziny dwuzawodowej, migracje ludnościowe, postępującą pluralizację społeczeństwa. Zmiany te powodują zarówno odejście od tradycyjnych preferencji zatrudnieniowych, jak i wzrost liczby ludzi (szczególnie młodych) widzących karierę indywidualistycznie, bez granic (ang. boundaryless) oddzielających zawody, prace, obszary rodziny, państwa, sektorów gospodarczych (Artur, Rousseau, 1996). Jeżeli osoby niepełnosprawne będą chciały dostać się na rynek pracy, również będą musiały dostosować się do tego trendu. Zastępowanie tradycyjnego kryterium kapitału ludzkiego, jakim były kwalifikacje, poświadczone uprawnienia i przywileje, nowym kapitałem, jakim głównie są kompetencje jako suma zachowań wartościowych dla określonych użytkowników, prowadzi do skupiania się pracodawców na obserwowalnych zachowaniach ludzi. Tradycyjny sposób patrzenia przez osoby niepełnosprawne na karierę i aktywność zawodową musi być jak najszybciej zastąpiony przez nowy sposób widzenia. Ogólnie rzecz biorąc, istnieją dwa sposoby patrzenia na karierę. W podejściu pierwszym kariera jest strukturalną własnością zawodu lub organizacji (Artur i in., 1999). Na przykład, kariera prawnika w tym ujęciu będzie oznaczać sekwencję pozycji zajmowanych przez typowego lub idealnego reprezentanta tego zawodu: studenta prawa, aplikanta, młodszego członka firmy prawniczej, starszego członka firmy prawniczej itd., aż do emerytury. Kariera może być również widziana jako ścieżka mobilności (ang. mobility path) w ramach pojedynczej organizacji, tak jak w przypadku kariery marketingowca: ilustratora, przedstawiciela handlowego, menedżera działu marketingu, menedżera regionalnego marketingu, dyrektora firmy. Ten model kariery (model gospodarki industrialnej) zakłada stadia rozwoju kariery (wyboru zawodu, stabilizacji i zakończenia). Tranzycja z edukacji oraz niepełnosprawności do rynku pracy jest procesem jednorazowym. Drugie podejście ujmuje karierę jako własność jednostki, a nie zawodu lub organizacji. Współczesne, szerokie ujęcie kariery zakłada, że jest to sekwencja pozycji związanych z zatrudnieniem, ról, aktywności i doświadczeń zdobywanych przez jednostkę w trakcie całego jej życia (Arnold, 1999, s. 16). Na mocy tych definicji kariera posiada dłuższy horyzont czasu niż wybór zawodu, wykonywanie zawodu lub pracy (Herr i Cramer, 1996, s. 18). Składa się ona z powtarzanych cykli, które w makroskali nie mają żadnej stadialności, na- 18

19 tomiast w ramach cyklu życia mogą być postrzegane jako spójne, sensowne lub satysfakcjonujące. Tranzycja z niepełnosprawności do zdolności zatrudnieniowej i do rynku pracy jest procesem wielowymiarowym, powtarzalnym i cyklicznym. 19

20 Kariery wszystkich współczesnych ludzi mają bez wyjątku charakter personalny, podmiotowy. Kariera jest zawsze czyjaś, czyli jest stanem posiadania jednostki. Nie jest to po prostu zawód, np. nauczyciela czy prawnika. Można robić karierę, która obejmuje bycie nauczycielem lub prawnikiem, ale zawsze jest to kariera własna. Zawody są tylko kontekstem, w którym kariera się realizuje. W tym znaczeniu kariera dotyczy również uczniów, bezrobotnych, zawodowo biernych oraz niepełnosprawnych, bowiem jest ona udziałem każdego, kto przeznacza czas na pracę lub poszukiwanie zatrudnienia. Kariera jako zjawisko podmiotowe zawiera elementy obiektywne i subiektywne. Obiektywne elementy to zarówno obiektywne sytuacje, takie jak pozycje, specyficzne kompetencje, obowiązki, role, jak i obiektywne aktywności, zachowania i decyzje zawodowe. Subiektywne elementy to percepcje i interpretacje zdarzeń związanych z pracą, takie jak: aspiracje, oczekiwania, wartości, potrzeby, satysfakcje i uczucia dotyczące doświadczeń zawodowych. Obiektywne elementy to obserwowalne i wyuczalne zachowania. W ostatnich 20 latach dokonały się zasadnicze zmiany we wszystkich rodzajach ścieżek tranzycji: z nauki szkolnej do rynku pracy, z niepełnosprawności do pełnosprawności (OECD, 2003), z bezrobocia do rynku pracy (OECD, 1999), niższego stadium rozwojowego do wyższego stadium cyklu życia (Super,1981; Levinson, 1986). Osoby niepełnosprawne doświadczają zmian we wszystkich wymienionych ścieżkach tranzycji. Dość powszechne dawniej zjawisko podejmowania przez większość młodzieży pracy zawodowej zaraz po ukończeniu edukacji (OECD, 1999; Bańka, 2001a i b; 2002) obecnie prawie nie występuje, podobnie jak nie występuje automatyzm przechodzenia niepełnosprawnych do rynku pracy. Podstawowym wyzwaniem jest dostosowanie się systemów orzekania i kwalifikacji niepełnosprawności do zmieniających się reguł funkcjonowania rynku pracy. Pod pojęciem tranzycji rozumie się zarówno w przypadku przejścia z edukacji zawodowej do życia zawodowego, jak i niepełnosprawności w pełnosprawność (Roberts, 1997) nie jednorazowy akt np. podjęcia pracy zawodowej, ale rozciągnięty w czasie proces przechodzenia od zależności do niezależności w aspekcie ekonomicznym i rodzinnym oraz pod względem możliwości utrzymania własnego gospodarstwa domowego. Tranzycja to sekwencja procesów (wymiarów) akumulacji kompetencji życiowych, tj. kapitału kariery umożliwiającego samodzielne życie w poczuciu bezpieczeństwa w: a) sytuacji permanentnej zmiany przechodzenia z pracy do pracy, z zawodu do zawodu, od bezrobocia do zatrudnienia, od niepełnosprawności (jako niezdolności do pracy) do sprawności (zdolności do pracy), z jednego stadium życia do innego, od jednej roli do innej; b) w rzeczywistości instytucjonalnej wyznaczającej rytm życia społecznego. Poszczególne wymiary tranzycji wzajemnie się warunkują, mają dla osób żyjących w różnych kulturach różną wartość. Mogą też charakteryzować się szeregiem wskaźników, jak np. długością okresów pozostawania w poszczególnych stadiach aktywności czy częstotliwością zmian i zwrotów w sposobach kompletowania przygotowań (Bańka, 1997; 2001b). 20

TRANSNACJONALNE PORADNICTWO ZAWODOWE. Augustyn Bańka

TRANSNACJONALNE PORADNICTWO ZAWODOWE. Augustyn Bańka TRANSNACJONALNE PORADNICTWO ZAWODOWE Augustyn Bańka Kierunki i efekty zmian na rynku pracy Globalizacja- to zjawisko obejmujące wiele kwestii jednocześnie. Jedną z nich jest transnacjonalizacja, która

Bardziej szczegółowo

Program doradztwa edukacyjnego i orientacji zawodowej

Program doradztwa edukacyjnego i orientacji zawodowej 1 Program doradztwa edukacyjnego i orientacji zawodowej dla uczniów Gimnazjum nr 44 im. gen. Mariusza Zaruskiego w Poznaniu w roku szkolnym: 2015/2016. 1. Program obejmuje ogół działań podejmowanych przez

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Wewnątrzszkolny system doradztwa zawodowego w Technikum nr 4 im. ks.józefa Sieradzana w Kaliszu WPROWADZENIE

Wewnątrzszkolny system doradztwa zawodowego w Technikum nr 4 im. ks.józefa Sieradzana w Kaliszu WPROWADZENIE Wewnątrzszkolny system doradztwa zawodowego w Technikum nr 4 im. ks.józefa Sieradzana w Kaliszu WPROWADZENIE Każdy człowiek ma w życiu jakieś cele, dążenia i plany, które chciałby w przyszłości osiągnąć

Bardziej szczegółowo

POSTAW NA ROZWÓJ! Kampania informacyjno - promocyjna oraz doradztwo dla osób dorosłych w zakresie kształcenia ustawicznego

POSTAW NA ROZWÓJ! Kampania informacyjno - promocyjna oraz doradztwo dla osób dorosłych w zakresie kształcenia ustawicznego POSTAW NA ROZWÓJ! Kampania informacyjno - promocyjna oraz doradztwo dla osób dorosłych w zakresie kształcenia ustawicznego Doradztwo zawodowe i edukacja dorosłych jako systemy wspierania rozwoju człowieka

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM DORADZTWA ZAWODOWEGO Zespołu Szkół nr 60 w Warszawie

SZKOLNY PROGRAM DORADZTWA ZAWODOWEGO Zespołu Szkół nr 60 w Warszawie SZKOLNY PROGRAM DORADZTWA ZAWODOWEGO Zespołu Szkół nr 60 w Warszawie Obowiązujące akty prawne dotyczące udzielania uczniom pomocy w wyborze zawodu i kierunku kształcenia: 1. Ustawa z dnia 7 września 1991r.

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Szkoły Podstawowej im. Króla Władysława Jagiełły w Zespole Szkół w Błażowej

Koncepcja pracy Szkoły Podstawowej im. Króla Władysława Jagiełły w Zespole Szkół w Błażowej Koncepcja pracy Szkoły Podstawowej im. Króla Władysława Jagiełły w Zespole Szkół w Błażowej Nasza szkoła realizuje potrzeby i oczekiwania całej społeczności szkolnej i środowiska lokalnego. Kształci i

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM DORADZTWA ZAWODOWEGO. GIMNAZJUM MISTRZOSTWA SPORTOWEGO NR 2 w Rybniku

SZKOLNY PROGRAM DORADZTWA ZAWODOWEGO. GIMNAZJUM MISTRZOSTWA SPORTOWEGO NR 2 w Rybniku SZKOLNY PROGRAM DORADZTWA ZAWODOWEGO GIMNAZJUM MISTRZOSTWA SPORTOWEGO NR 2 w Rybniku rok szkolny 2015/2016 Obowiązujące akty prawne dotyczące udzielania uczniom pomocy w wyborze zawodu i kierunku kształcenia:

Bardziej szczegółowo

ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ

ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ 1. Wspieranie dziecka w poznawaniu oraz wykorzystywaniu własnego potencjału rozwojowego i budowaniu pozytywnego obrazu własnego ja. 2. Tworzenie warunków umożliwiających dziecku

Bardziej szczegółowo

Poznaj swojego doradcę zawodowego

Poznaj swojego doradcę zawodowego Poznaj swojego doradcę zawodowego wywiad z doradcą zawodowym Gimnazjum nr 56 w Poznaniu mgr Anielą Kobusińską Luty przeprowadziła Oliwia Rataj uczennica klasy II 4 Oliwia Rataj: Dlaczego zajmujemy się

Bardziej szczegółowo

Predyspozycje zawodowe życiowym drogowskazem dla młodzieży

Predyspozycje zawodowe życiowym drogowskazem dla młodzieży Załącznik nr 6 Wewnątrzszkolny System Doradztwa Zawodowego w Gimnazjum im. A. Mickiewicza w Drawsku Pomorskim. Predyspozycje zawodowe życiowym drogowskazem dla młodzieży 1. Podstawowe przepisy prawa polskiego

Bardziej szczegółowo

Współpraca doradcy zawodowego z rodzicami. Elwira Zadęcka Krakowska Szkoła Doradztwa Zawodowego

Współpraca doradcy zawodowego z rodzicami. Elwira Zadęcka Krakowska Szkoła Doradztwa Zawodowego Współpraca doradcy zawodowego z rodzicami Elwira Zadęcka Krakowska Szkoła Doradztwa Zawodowego Wybór zawodu wyznacza kierunek kształcenia wyznacza kierunek i stopień rozwoju osobowości umożliwia przynależność

Bardziej szczegółowo

Wewnątrzszkolne Doskonalenie Nauczycieli Nowatorskie metody nauczania

Wewnątrzszkolne Doskonalenie Nauczycieli Nowatorskie metody nauczania Wewnątrzszkolne Doskonalenie Nauczycieli Nowatorskie metody nauczania Zapraszam na szkolenie on line prezentujące dwie nowoczesne metody pracy: coaching i mentoring. Idea i definicja coachingu Coaching,

Bardziej szczegółowo

PROGRAM DORADZTWA ZAWODOWEGO GIMNAZJUM NR 1 im. Noblistów Polskich w ELBLĄGU

PROGRAM DORADZTWA ZAWODOWEGO GIMNAZJUM NR 1 im. Noblistów Polskich w ELBLĄGU PROGRAM DORADZTWA ZAWODOWEGO GIMNAZJUM NR 1 im. Noblistów Polskich w ELBLĄGU Obowiązujące akty prawne dotyczące udzielania uczniom pomocy w wyborze zawodu i kierunku kształcenia: - Ustawa z dnia 7 września

Bardziej szczegółowo

WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM DORADZTWA ZAWODOWEGO w Szkole Podstawowej nr 118 im. Przyjaciół Mazowsza w Warszawie na rok szkolny 2014/2015

WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM DORADZTWA ZAWODOWEGO w Szkole Podstawowej nr 118 im. Przyjaciół Mazowsza w Warszawie na rok szkolny 2014/2015 WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM DORADZTWA ZAWODOWEGO w Szkole Podstawowej nr 118 im. Przyjaciół Mazowsza w Warszawie na rok szkolny 2014/2015 1. Ocena zapotrzebowania na WSDZ w Szkole Podstawowej nr 118 Wewnątrzszkolny

Bardziej szczegółowo

Proces zarządzania zasobami ludzkimi

Proces zarządzania zasobami ludzkimi Marek Angowski Proces zarządzania zasobami ludzkimi Część 1 Etapy procesy zarządzania zasobami ludzkimi Planowanie zasobów ludzkich Rekrutacja Selekcja i dobór kandydatów Szkolenia i doskonalenie zawodowe

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Przedszkola nr 5 Zielona Półnutka w Swarzędzu

Koncepcja pracy Przedszkola nr 5 Zielona Półnutka w Swarzędzu Koncepcja pracy Przedszkola nr 5 Zielona Półnutka w Swarzędzu Każde dziecko ma prawo do pełnego dostępu do edukacji bez względu na to, jaki prezentuje potencjał rozwojowy. Przedszkole daje szansę rozwoju

Bardziej szczegółowo

PEDAGOGIKA II STOPNIA SPECJALNOŚĆ: DORADZTWO ZAWODOWE I PERSONALNE RÓŻNICE PROGRAMOWE

PEDAGOGIKA II STOPNIA SPECJALNOŚĆ: DORADZTWO ZAWODOWE I PERSONALNE RÓŻNICE PROGRAMOWE PEDAGOGIKA II STOPNIA SPECJALNOŚĆ: DORADZTWO ZAWODOWE I PERSONALNE RÓŻNICE PROGRAMOWE Przedmiot: Psychologia różnic indywidualnych [w przygotowaniu] [w przygotowaniu] Przedmiot: Teoretyczne podstawy doradztwa

Bardziej szczegółowo

DIAGNOSTYKA W TECHNIKACH I ZASADNICZYCH SZKOŁACH ZAWODOWYCH

DIAGNOSTYKA W TECHNIKACH I ZASADNICZYCH SZKOŁACH ZAWODOWYCH DIAGNOSTYKA W TECHNIKACH I ZASADNICZYCH SZKOŁACH ZAWODOWYCH dr Anna Wawrzonek Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Wydział Studiów Edukacyjnych Szkoły zawodowe Zasadnicze szkoły zawodowe Technika

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Gimnazjum nr 5 im. Sejmu Polskiego na lata 2010-2015

Koncepcja pracy Gimnazjum nr 5 im. Sejmu Polskiego na lata 2010-2015 Koncepcja pracy Gimnazjum nr 5 im. Sejmu Polskiego na lata 2010-2015 1 I. Informacja o szkole: a. Nazwa szkoły: Gimnazjum nr 5 im. Sejmu Polskiego w Słupsku. b. Adres szkoły: ul. Profesora Lotha 3, 76

Bardziej szczegółowo

CENTRUM EDUKACJI I AKTYWIZACJI ZAWODOWEJ OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH W ŁODZI

CENTRUM EDUKACJI I AKTYWIZACJI ZAWODOWEJ OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH W ŁODZI CENTRUM EDUKACJI I AKTYWIZACJI ZAWODOWEJ OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH W ŁODZI Oddział Fundacji powstał 1 lipca 2012 Prowadzimy projekt skierowany dla: osób z orzeczoną niepełnosprawnością niepracujących w wieku

Bardziej szczegółowo

Wewnątrzszkolny System Doradztwa Zawodowego Gimnazjum Nr 1 w Jaworzu

Wewnątrzszkolny System Doradztwa Zawodowego Gimnazjum Nr 1 w Jaworzu Wewnątrzszkolny System Doradztwa Zawodowego Gimnazjum Nr 1 w Jaworzu Ilekroć w dokumencie pojawi się zapis: rodzice należy przez to rozumieć także prawnych opiekunów ucznia, orientacja zawodowa należy

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH UKSW. Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne

WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH UKSW. Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne Załącznik do Uchwały Nr 82/2016 Senatu UKSW z dnia 19 maja 2016 r. WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH UKSW Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne PODNOSZENIE KOMPETENCJI NAUCZYCIELSKICH W PRACY Z UCZNIEM O SPECJALNYCH

Bardziej szczegółowo

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł zawodowy uzyskiwany przez absolwenta: licencjat Przyporządkowanie

Bardziej szczegółowo

Wewnątrzszkolny System Doradztwa Zawodowego. Gimnazjum nr1 im. Jana Pawła II w Świdniku

Wewnątrzszkolny System Doradztwa Zawodowego. Gimnazjum nr1 im. Jana Pawła II w Świdniku GIMNAZJUM NR 1 im. Jana Pawła II ul. M. Kopernika 9 21-040 Świdnik 081 468 77 00 fax: 081 468 77 02 e-mail: sekretariat.gimnazju m1 @swidnik.edu.pl www.gimn azju m1.swidnik.edu.pl Wewnątrzszkolny System

Bardziej szczegółowo

MODEL KOMPETENCYJNY DYREKTORA

MODEL KOMPETENCYJNY DYREKTORA MODEL KOMPETENCYJNY DYREKTORA JAKO NARZĘDZIE WSPOMAGAJĄCE ZARZĄDZANIE PLACÓWKĄ ZARZĄDZANIE PO WROCŁAWSKU prof. UWr Kinga Lachowicz-Tabaczek Instytut Psychologii Uniwersytetu Wrocławskiego, HR Projekt Wrocław

Bardziej szczegółowo

DORADZTWO ZAWODOWE. Strona1. Doradztwo zawodowe

DORADZTWO ZAWODOWE. Strona1. Doradztwo zawodowe Strona1 DORADZTWO ZAWODOWE Moduł 1: Diagnoza zawodowa Pierwsze spotkanie poświęcone jest określeniu problemu z jakim zmaga się klient, oraz zaproponowaniu sposobu jego rozwiązania. Jeśli klient jest zainteresowany

Bardziej szczegółowo

I. WYMAGANIA WOBEC PRZEDSZKOLI 1)

I. WYMAGANIA WOBEC PRZEDSZKOLI 1) I. WYMAGANIA WOBEC PRZEDSZKOLI 1) Wymaganie Charakterystyka wymagania na poziomie D Charakterystyka wymagania na poziomie B 1. Przedszkole realizuje koncepcję pracy ukierunkowaną na rozwój dzieci Przedszkole

Bardziej szczegółowo

Specyficzne potrzeby wspierania w pracy osób z niepełnosprawnością intelektualną Stargard Szczeciński, 20 listopada 2008

Specyficzne potrzeby wspierania w pracy osób z niepełnosprawnością intelektualną Stargard Szczeciński, 20 listopada 2008 Krystyna Mrugalska Honorowy Prezes Polskiego Stowarzyszenia na Rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym Specyficzne potrzeby wspierania w pracy osób z niepełnosprawnością intelektualną Stargard Szczeciński,

Bardziej szczegółowo

WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu PROGRAM KSZTAŁCENIA. PEDAGOGIKA / Pedagogika doradztwo zawodowe i personalne z przedsiębiorczością

WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu PROGRAM KSZTAŁCENIA. PEDAGOGIKA / Pedagogika doradztwo zawodowe i personalne z przedsiębiorczością PROGRAM KSZTAŁCENIA Kierunek Obszar/obszary kształcenia, w których umiejscowiony jest kierunek studiów PEDAGOGIKA / Pedagogika doradztwo zawodowe i personalne z przedsiębiorczością NAUKI SPOŁECZNE Forma

Bardziej szczegółowo

Opracowanie: mgr Ewa Jagiełłowicz (psycholog) mgr Anna Konopka (pedagog)

Opracowanie: mgr Ewa Jagiełłowicz (psycholog) mgr Anna Konopka (pedagog) DORADZTWO ZAWODOWE W PRZEKROJU ŻYCIOWYM Opracowanie: mgr Ewa Jagiełłowicz (psycholog) mgr Anna Konopka (pedagog) AKTY PRAWNE Konstytucja RP z dnia 2.04.1997 r. (art.65), Ustawa z dnia 7.09.1991 r. o systemie

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 7 W ŁOWICZU

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 7 W ŁOWICZU KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 7 W ŁOWICZU Każde dziecko ma prawo do pełnego dostępu do edukacji bez względu na to, jaki prezentuje potencjał rozwojowy. Przedszkole daje szansę rozwoju dzieciom uczy tolerancji,

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA KIERUNKOWE rok akademicki 2014/2015. Pedagogika, studia II stopnia

ZAGADNIENIA KIERUNKOWE rok akademicki 2014/2015. Pedagogika, studia II stopnia ZAGADNIENIA KIERUNKOWE 1. Pedagogika jako nauka źródła pedagogiki jako nauki teoretycznej i praktycznej, miejsce pedagogiki w systemie nauk oraz jej powiązania z innymi dyscyplinami; interdyscyplinarność

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE MARKĄ. Doradztwo i outsourcing

ZARZĄDZANIE MARKĄ. Doradztwo i outsourcing ZARZĄDZANIE MARKĄ Doradztwo i outsourcing Pomagamy zwiększać wartość marek i maksymalizować zysk. Prowadzimy projekty w zakresie szeroko rozumianego doskonalenia organizacji i wzmacniania wartości marki:

Bardziej szczegółowo

MATRYCA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA

MATRYCA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA ZAŁĄCZNIK NR 2 MATRYCA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Studia podyplomowe ZARZĄDZANIE FINANSAMI I MARKETING Przedmioty OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Absolwent studiów podyplomowych - ZARZĄDZANIE FINANSAMI I MARKETING:

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Akademii Marynarki Wojennej

Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Akademii Marynarki Wojennej Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Akademii Marynarki Wojennej Program kształcenia studiów podyplomowych Przygotowanie pedagogiczne Gdynia 2014 r. Podstawa prawna realizacji studiów. Ustawa Prawo

Bardziej szczegółowo

ELEMENTY DYDAKTYKI DOROSŁYCH DYDAKTYKA TECHNOLOGICZNA DYDAKTYKA HUMANISTYCZNA DYDAKTYKA KRYTYCZNA

ELEMENTY DYDAKTYKI DOROSŁYCH DYDAKTYKA TECHNOLOGICZNA DYDAKTYKA HUMANISTYCZNA DYDAKTYKA KRYTYCZNA ELEMENTY DYDAKTYKI DOROSŁYCH DYDAKTYKA TECHNOLOGICZNA DYDAKTYKA HUMANISTYCZNA DYDAKTYKA KRYTYCZNA Warunki uczenia się Słuchacze odczuwają potrzebę uczenia się Zasady nauczania 1. Nauczyciel ujawnia studentom

Bardziej szczegółowo

Uczenie się dorosłych w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 5 kwietnia 2013

Uczenie się dorosłych w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 5 kwietnia 2013 Uczenie się dorosłych w nowej perspektywie finansowej Warszawa, 5 kwietnia 2013 Porządek prezentacji 1. Nowe podejście do kształcenia dorosłych w polityce LLL 2. Inicjowanie i monitorowanie krajowej polityki

Bardziej szczegółowo

Wewnątrzszkolny System Doradztwa Zawodowego. w Gimnazjum i Liceum Zespołu Szkół Urszulańskich. w Rybniku

Wewnątrzszkolny System Doradztwa Zawodowego. w Gimnazjum i Liceum Zespołu Szkół Urszulańskich. w Rybniku Wewnątrzszkolny System Doradztwa Zawodowego w Gimnazjum i Liceum Zespołu Szkół Urszulańskich w Rybniku 1 Wewnątrzszkolny System Doradztwa Zawodowego obejmuje ogół działań podejmowanych przez szkołę w celu

Bardziej szczegółowo

SPECYFIKA PRZYWÓDZTWA EDUKACYJNEGO I KOMPETENCJE POLSKICH DYREKTORÓW

SPECYFIKA PRZYWÓDZTWA EDUKACYJNEGO I KOMPETENCJE POLSKICH DYREKTORÓW Prezentacja przedstawiona podczas VIII Kongresu Zarządzania Oświatą, OSKKO, Warszawa 25-27.09.2013 www.oskko.edu.pl/kongres/ SPECYFIKA PRZYWÓDZTWA EDUKACYJNEGO I KOMPETENCJE POLSKICH DYREKTORÓW DR ROMAN

Bardziej szczegółowo

WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM DORADZTWA ZAWODOWEGO

WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM DORADZTWA ZAWODOWEGO WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM DORADZTWA ZAWODOWEGO XL Liceum Ogólnokształcące z Oddziałami Dwujęzycznymi im. Stefana Żeromskiego w Warszawie 1 AKTY PRAWNE: Ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty

Bardziej szczegółowo

Nauczanie języków obcych w różnorodnym środowisku: uczniowie z niepełnosprawnością w szkołach ogólnodostępnych

Nauczanie języków obcych w różnorodnym środowisku: uczniowie z niepełnosprawnością w szkołach ogólnodostępnych Nauczanie języków obcych w różnorodnym środowisku: uczniowie z niepełnosprawnością w szkołach ogólnodostępnych Katarzyna Karpińska-Szaj Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań Wartośd społeczna i wartośd

Bardziej szczegółowo

CZYNNIKI WYBORU DROGI EDUKACYJNO-ZAWODOWEJ

CZYNNIKI WYBORU DROGI EDUKACYJNO-ZAWODOWEJ CZYNNIKI WYBORU DROGI EDUKACYJNO-ZAWODOWEJ Cieszyn, 18.10.2012r. Od 01.09.2012 Zespół Poradni Psychologiczno- Pedagogicznych w Cieszynie Na mocy uchwały nr XXII/177/12 Rady Powiatu Cieszyńskiego ZDANIA

Bardziej szczegółowo

Andragogika. 1. Wprowadzenie do andragogiki. Opr. Katarzyna Verbeek

Andragogika. 1. Wprowadzenie do andragogiki. Opr. Katarzyna Verbeek Andragogika Opr. Katarzyna Verbeek 1. Wprowadzenie do andragogiki Andragogika to dziedzina zajmująca się szeroko pojętym kształceniem dorosłych, ich edukowaniem, wychowaniem i rozwojem. Wywodzi się z pedagogiki,

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA WOBEC SZKÓŁ I PLACÓWEK

WYMAGANIA WOBEC SZKÓŁ I PLACÓWEK 3 Załącznik do rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia.. r. (poz..) WYMAGANIA WOBEC SZKÓŁ I PLACÓWEK I. WYMAGANIA WOBEC PRZEDSZKOLI 1) Wymaganie Charakterystyka wymagania na poziomie podstawowym

Bardziej szczegółowo

PROGRAM DZIAŁALNOŚCI ŚRODOWISKOWEGO DOMU SAMOPOMOCY. W NOWEJ WSI EŁCKIEJ TYP A, TYP B i TYP C

PROGRAM DZIAŁALNOŚCI ŚRODOWISKOWEGO DOMU SAMOPOMOCY. W NOWEJ WSI EŁCKIEJ TYP A, TYP B i TYP C PROGRAM DZIAŁALNOŚCI ŚRODOWISKOWEGO DOMU SAMOPOMOCY W NOWEJ WSI EŁCKIEJ TYP A, TYP B i TYP C Środowiskowy Domy Samopomocy w Nowej Wsi Ełckiej funkcjonuje od dnia 1 grudnia 2012 r. Dom jest dziennym ośrodkiem

Bardziej szczegółowo

AKTYWIZACJA ZAWODOWA MŁODZIEŻY NIEPEŁNOSPRAWNEJ. Doświadczenia Fundacji Pomocy Matematykom i Informatykom Niesprawnym Ruchowo

AKTYWIZACJA ZAWODOWA MŁODZIEŻY NIEPEŁNOSPRAWNEJ. Doświadczenia Fundacji Pomocy Matematykom i Informatykom Niesprawnym Ruchowo AKTYWIZACJA ZAWODOWA MŁODZIEŻY NIEPEŁNOSPRAWNEJ Doświadczenia Fundacji Pomocy Matematykom i Informatykom Niesprawnym Ruchowo Kontrowersje 1) niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji nie oznacza

Bardziej szczegółowo

POWIATOWY URZĄD PRACY W RADOMIU

POWIATOWY URZĄD PRACY W RADOMIU POWIATOWY URZĄD PRACY W RADOMIU BANK PROGRAMÓW GRUPOWYCH PORAD ZAWODOWYCH I GRUPOWEJ INFORMACJI ZAWODOWEJ 2014r. Bank Programów Porad Grupowych i Grupowych Informacji Zawodowych w Powiatowym Urzędzie Pracy

Bardziej szczegółowo

Część I. Kryteria oceny programowej

Część I. Kryteria oceny programowej Część I Kryteria oceny programowej 1. Jednostka formułuje koncepcję rozwoju ocenianego kierunku. 1) Koncepcja kształcenia nawiązuje do misji Uczelni oraz odpowiada celom określonym w strategii jednostki,

Bardziej szczegółowo

Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych

Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych W tej jednostce dydaktycznej poznasz najbardziej powszechne problemy osób z nabytą niepełnosprawnością i ich rodzin. Nie znajdziesz tutaj rozwiązań,

Bardziej szczegółowo

INFORMACJE O PROJEKTACH, O KTÓRYCH MOWA W ART. 2 UST

INFORMACJE O PROJEKTACH, O KTÓRYCH MOWA W ART. 2 UST INFORMACJE O PROJEKTACH, O KTÓRYCH MOWA W ART. 2 UST. 1 PKT 26A USTAWY, W RAMACH KTÓRYCH MOŻNA UZYSKAĆ POMOC W ZAKRESIE PORADNICTWA ZAWODOWEGO I INFORMACJI ZAWODOWEJ ORAZ POMOCY W AKTYWNYM POSZUKIWANIU

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania z podstaw przedsiębiorczości

Przedmiotowy system oceniania z podstaw przedsiębiorczości Przedmiotowy system oceniania z podstaw przedsiębiorczości 1. Przewidywane osiągnięcia ucznia Uczeń potrafi: Dokonać trafnej samooceny oraz autoprezentacji. Zastosować w praktyce podstawowe zasady pracy

Bardziej szczegółowo

WEWNĄTRZSZKOLNE STANDARDY JAKOŚCI PRACY

WEWNĄTRZSZKOLNE STANDARDY JAKOŚCI PRACY WEWNĄTRZSZKOLNE STANDARDY JAKOŚCI PRACY (ustalone w oparciu o obszary i wymagania opisane w załączniku do rozporządzenia MEN w sprawie nadzoru pedagogicznego z 2009r. ) SZKOŁA PODSTAWOWA im. JANA PAWŁA

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 3 wstępnej wersji produktu finalnego. Program zajęć szkoleniowych i superwizji dla Asystentów Osoby Niepełnosprawnej w CAS

Załącznik nr 3 wstępnej wersji produktu finalnego. Program zajęć szkoleniowych i superwizji dla Asystentów Osoby Niepełnosprawnej w CAS Załącznik nr 3 wstępnej wersji produktu finalnego Program zajęć szkoleniowych i superwizji dla Asystentów Osoby Niepełnosprawnej w CAS I. Założenia podstawowego modułu szkoleniowego dla AON 2 II. Warsztat

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla studiów podyplomowych: Sposób dokumentacji efektów kształcenia

Efekty kształcenia dla studiów podyplomowych: Sposób dokumentacji efektów kształcenia Efekty kształcenia dla studiów podyplomowych: Lp. K_W01 K_W02 K_W06 K_W08 K_W09 Efekty kształcenia dla studiów podyplomowych zna terminologię używaną w pedagogice a w szczególności w oraz jej zastosowanie

Bardziej szczegółowo

Rola psychologa w pracy z niepełnosprawnymi studentami

Rola psychologa w pracy z niepełnosprawnymi studentami Pełnosprawny Student II Kraków, 26-27 listopada 2008 r. Rola psychologa w pracy z niepełnosprawnymi studentami Joanna Sztobryn Giercuszkiewicz Diana Müller Trochę praktyki Akademickie Centrum Zaufania

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA PUBLICZNEGO W CZAPLINKU NA LATA 2013 2018. Strategia rozwoju placówki

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA PUBLICZNEGO W CZAPLINKU NA LATA 2013 2018. Strategia rozwoju placówki KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA PUBLICZNEGO W CZAPLINKU NA LATA 2013 2018 Świat bez dzieci byłby jak niebo bez gwiazd Św. J. Vianney Strategia rozwoju placówki Zapewnienie ciągłego rozwoju i doskonalenia jakości

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Przedszkola przy Zespole Szkół Publicznych im. Noblistów Polskich w Lesznowoli w roku szkolnym 2012/2013

Koncepcja pracy Przedszkola przy Zespole Szkół Publicznych im. Noblistów Polskich w Lesznowoli w roku szkolnym 2012/2013 Koncepcja pracy Przedszkola przy Zespole Szkół Publicznych im. Noblistów Polskich w Lesznowoli w roku szkolnym 2012/2013 WIZJA Jesteśmy po to, aby stworzyć warunki wychowawcze i edukacyjne, zapewniające

Bardziej szczegółowo

POWIATOWY URZĄD PRACY W RADOMIU

POWIATOWY URZĄD PRACY W RADOMIU POWIATOWY URZĄD PRACY W RADOMIU BANK PROGRAMÓW GRUPOWYCH PORAD ZAWODOWYCH I GRUPOWEJ INFORMACJI ZAWODOWEJ 2013r. Bank Programów Porad Grupowych i Grupowych Informacji Zawodowych w Powiatowym Urzędzie Pracy

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM DORADZTWA ZAWODOWEGO. GIMNAZJUM NR 39 im. Agaty Mróz Olszewskiej W WARSZAWIE

SZKOLNY PROGRAM DORADZTWA ZAWODOWEGO. GIMNAZJUM NR 39 im. Agaty Mróz Olszewskiej W WARSZAWIE SZKOLNY PROGRAM DORADZTWA ZAWODOWEGO GIMNAZJUM NR 39 im. Agaty Mróz Olszewskiej W WARSZAWIE Rok szkolny 2015/2016 1 SZKOLNY PROGRAM DORADZTWA ZAWODOWEGO Obowiązujące akty prawne dotyczące udzielania uczniom

Bardziej szczegółowo

Planowanie pracy z uczniem posiadającym orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego.

Planowanie pracy z uczniem posiadającym orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego. Centrum Edukacji Nauczycieli w Białymstoku Seminarium Organizacja zajęć rewalidacyjnych i rewalidacyjno-wychowawczych Planowanie pracy z uczniem posiadającym orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego.

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Pedagogiki, Zakład Edukacji Osób z Niepełnosprawnością 4. Kod przedmiotu / modułu

Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Pedagogiki, Zakład Edukacji Osób z Niepełnosprawnością 4. Kod przedmiotu / modułu OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu / modułu w języku polskim Wspomaganie rozwoju dziecka niewidomego i słabowidzącego 2. Nazwa przedmiotu / modułu w języku angielskim Supporting

Bardziej szczegółowo

DORADZTWO EDUKACYJNO ZAWODOWEGO DLA MŁODZIEŻY SZKÓŁ GIMNAZJALNYCH I LICEALNYCH

DORADZTWO EDUKACYJNO ZAWODOWEGO DLA MŁODZIEŻY SZKÓŁ GIMNAZJALNYCH I LICEALNYCH DORADZTWO EDUKACYJNO ZAWODOWEGO DLA MŁODZIEŻY SZKÓŁ GIMNAZJALNYCH I LICEALNYCH Warszawa, 2012 GŁÓWNE ZAŁOŻENIA PROGRAMU (1) We współczesnym świecie najwyższe kwalifikacje oraz poziom zaangażowania w coraz

Bardziej szczegółowo

Rodzic jako pierwszy doradca zawodowy swego dziecka

Rodzic jako pierwszy doradca zawodowy swego dziecka PZS Oborniki Śląskie 2014-2016 Rodzic jako pierwszy doradca zawodowy swego dziecka https://encryptedtbn1.gstatic.com/images?q=tbn:and9gcqgwwobexasyfhhs5hnb2biuzl3k_mpqxletqvzaayboi-nvct8rg DLACZEGO RODZIC?

Bardziej szczegółowo

SZKOLENIE : Indywidualne poradnictwo zawodowe w praktyce

SZKOLENIE : Indywidualne poradnictwo zawodowe w praktyce SZKOLENIE : Indywidualne poradnictwo zawodowe w praktyce Cel szkolenia: Nabycie praktycznych umiejętności prowadzenia indywidualnego poradnictwa zawodowego dostosowanego do potrzeb klienta Rozszerzenie

Bardziej szczegółowo

WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu

WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu PROGRAM KSZTAŁCENIA Kierunek Obszar/obszary kształcenia, w których umiejscowiony jest kierunek studiów PEDAGOGIKA / Edukacja wczesnoszkolna z wychowaniem przedszkolnym NAUKI SPOŁECZNE Forma kształcenia

Bardziej szczegółowo

MAMO, TATO, POBAWMY SIĘ RAZEM! innowacja pedagogiczna

MAMO, TATO, POBAWMY SIĘ RAZEM! innowacja pedagogiczna MAMO, TATO, POBAWMY SIĘ RAZEM! innowacja pedagogiczna 1. Osoby wdrażające innowacje: mgr Justyna Witas, mgr Adriana Jachnicka, mgr Marta Jafernik 2. Termin wprowadzenia i czas trwania innowacji: Innowacja

Bardziej szczegółowo

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Rodzeństwo dzieci niepełnosprawnych Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Tłumaczenie: Psycholog - Dorota Fedorowska (Fundacja EDUCO) Czynniki obciążające rodziny posiadające niepełnosprawne dziecko Obciążenie

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 9 W SIEDLCACH

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 9 W SIEDLCACH KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 9 W SIEDLCACH Wszystkiego, co naprawdę trzeba wiedzieć, nauczyłem się w przedszkolu- o tym jak żyć co robić, jak postępować, współżyć z innymi patrzeć, odczuwać,

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych KIERUNEK FINANSE I RACHUNKOWOŚĆ studia stacjonarne i niestacjonarne licencjackie (I stopnia)

Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych KIERUNEK FINANSE I RACHUNKOWOŚĆ studia stacjonarne i niestacjonarne licencjackie (I stopnia) Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych KIERUNEK FINANSE I RACHUNKOWOŚĆ studia stacjonarne i niestacjonarne licencjackie (I stopnia) Specjalności: finanse przedsiębiorstw informatyka w finansach Ulotka

Bardziej szczegółowo

Projekty edukacyjne -jedna z ciekawszych form organizowania procesu kształcenia Realizacja programu edukacyjnego metodą projektu

Projekty edukacyjne -jedna z ciekawszych form organizowania procesu kształcenia Realizacja programu edukacyjnego metodą projektu Projekty edukacyjne -jedna z ciekawszych form organizowania procesu kształcenia Realizacja programu edukacyjnego metodą projektu Opracowała Janina Nowak WOM Gorzów Wlkp. 2006 Co to jest projekt edukacyjny

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 50 W BIELSKU-BIAŁEJ

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 50 W BIELSKU-BIAŁEJ KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 50 W BIELSKU-BIAŁEJ Podstawa prawna: Rozporządzenie MEN z dnia 7 października 2009r. w sprawie nadzoru pedagogicznego (Dz. U. Nr 168, poz. 1324 z późn. zm.) Ustawa z dn.

Bardziej szczegółowo

Psychospołeczne uwarunkowania aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych. nosprawnych. w Warszawie. Konferencja nt.

Psychospołeczne uwarunkowania aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych. nosprawnych. w Warszawie. Konferencja nt. Konferencja nt.: Niepełnosprawni szanse i perspektywy włąw łączenia społecznego koncepcja rozwiąza zań systemowych. Warszawa: 10.10.2006 roku, Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej Psychospołeczne uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

Finasowanie Oświaty w perspektywie 2014 2020. Środki UE. www.bras-edukacja.pl

Finasowanie Oświaty w perspektywie 2014 2020. Środki UE. www.bras-edukacja.pl Finasowanie Oświaty w perspektywie 2014 2020. Środki UE Działalność szkół, placówek oświatowych, instytucji wsparcia oświaty finansowana będzie w ramach dwóch głównych Programów Operacyjnych: 1. Regionalny

Bardziej szczegółowo

IPET Indywidualny Program Edukacyjno- Terapeutyczny dla dziecka z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego

IPET Indywidualny Program Edukacyjno- Terapeutyczny dla dziecka z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego IPET Indywidualny Program Edukacyjno- Terapeutyczny dla dziecka z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego Wydział Specjalnych Potrzeb Edukacyjnych Jolanta Rafał-Łuniewska Dziecko z niepełnosprawnością

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie kadrami. Opracowanie: Aneta Stosik

Zarządzanie kadrami. Opracowanie: Aneta Stosik Zarządzanie kadrami Opracowanie: Aneta Stosik Zarządzanie kadrami - definicje Zbiór działań związanych z ludźmi, ukierunkowanych na osiąganie celów organizacji i zaspokojenie potrzeb pracowników Proces

Bardziej szczegółowo

Załącznik do Uchwały Nr 96/2015 Senatu UKSW z dnia 25 czerwca 2015 r.

Załącznik do Uchwały Nr 96/2015 Senatu UKSW z dnia 25 czerwca 2015 r. Załącznik do Uchwały Nr 96/2015 Senatu UKSW z dnia 25 czerwca 2015 r. Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne PEDAGOGIKA OSÓB Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ INTELEKTUALNĄ I TYFLOPEDAGOGIKA WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH

Bardziej szczegółowo

POWIATOWY PROGRAM NA RZECZ OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH NA LATA 2009 2013

POWIATOWY PROGRAM NA RZECZ OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH NA LATA 2009 2013 Załącznik do Uchwały Nr XXXIV/167/2009 Rady Powiatu w Oławie z dnia 25 marca 2009 r. POWIATOWY PROGRAM NA RZECZ OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH NA LATA 2009 2013 OŁAWA, marzec 2009 rok Podstawa prawna: 1. art.

Bardziej szczegółowo

Projekt Programu rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 (streszczenie)

Projekt Programu rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 (streszczenie) Projekt Programu rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 (streszczenie) Program rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 jest strategicznym dokumentem opisującym cele i sposoby rozwoju warszawskiej

Bardziej szczegółowo

Karta (sylabus) modułu/przedmiotu

Karta (sylabus) modułu/przedmiotu Karta (sylabus) modułu/przedmiotu. Pedagogika.. Studia I. Stopnia Przedmiot: Poradnictwo wychowawczo-społeczne i Kod przedmiotu: orientacja zawodowa Przedmiot w języku angielskim: Educational and social

Bardziej szczegółowo

Cele podejmowanych działań:

Cele podejmowanych działań: Cele podejmowanych działań: Działania wychowawcze podjęte w takiej formie mają w szczególności na celu rozwój i kształtowanie społecznych kompetencji wychowanek, a także rozwój nieukształtowanej jeszcze

Bardziej szczegółowo

KOMPETENCJE ABSOLWENTÓW UCZELNI WYŻSZYCH W ŚWIETLE OCZEKIWAŃ PRACODAWCY

KOMPETENCJE ABSOLWENTÓW UCZELNI WYŻSZYCH W ŚWIETLE OCZEKIWAŃ PRACODAWCY KOMPETENCJE ABSOLWENTÓW UCZELNI WYŻSZYCH W ŚWIETLE OCZEKIWAŃ PRACODAWCY MONIKA TURLEJ SPECJALISTA DS. REKRUTACJI; SAGE SP. ZO.O. Wizerunek dużej firmy czy małego punktu usługowego jest bezpośrednio budowany

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA PUBLICZNEGO W KĄTACH WROCŁAWSKICH

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA PUBLICZNEGO W KĄTACH WROCŁAWSKICH KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA PUBLICZNEGO W KĄTACH WROCŁAWSKICH na lata 2014-2018 Podstawa prawna: Koncepcja pracy przedszkola oparta jest na celach i zadaniach zawartych w aktach prawnych: ustawie o systemie

Bardziej szczegółowo

PLAN DORADZTWA ZAWODOWEGO Gimnazjum im. Biskupa Michała Kozala w Białośliwiu

PLAN DORADZTWA ZAWODOWEGO Gimnazjum im. Biskupa Michała Kozala w Białośliwiu PLAN DORADZTWA ZAWODOWEGO Gimnazjum im. Biskupa Michała Kozala w Białośliwiu Przedstawiony Radzie Pedagogicznej w dniu 15 września 2015 r. 1 1. Organizacją wewnątrzszkolnego systemu doradztwa zajmują się

Bardziej szczegółowo

Regionalny Program Strategiczny w zakresie aktywności zawodowej i społecznej. Wejherowo, 9 październik 2013 r.

Regionalny Program Strategiczny w zakresie aktywności zawodowej i społecznej. Wejherowo, 9 październik 2013 r. Regionalny Program Strategiczny w zakresie aktywności zawodowej i społecznej Wejherowo, 9 październik 2013 r. Strategia 6 RPS RPO 2014-2020 Strategia Rozwoju Województwa Pomorskiego 2020 (wrzesień 2012)

Bardziej szczegółowo

WSPÓŁPRACA SZKOŁY I PORADNI PSYCHOLOGICZNO- PEDAGOGICZNEJ NA RZECZ DZIECKA WIELOKULTUROWEGO I WIELOJĘZYCZNEGO

WSPÓŁPRACA SZKOŁY I PORADNI PSYCHOLOGICZNO- PEDAGOGICZNEJ NA RZECZ DZIECKA WIELOKULTUROWEGO I WIELOJĘZYCZNEGO WSPÓŁPRACA SZKOŁY I PORADNI PSYCHOLOGICZNO- PEDAGOGICZNEJ NA RZECZ DZIECKA WIELOKULTUROWEGO I WIELOJĘZYCZNEGO Rawa Mazowiecka, 28-29 września 2012 r. 1 System oświaty wsparcie w rozwoju i pomoc psychologiczno-pedagogiczną

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NIEPUBLICZNEGO Nr 1 Pod Topolą w Szczytnie. Kochać dziecko, to służyć mu, jak daleko jest to tylko możliwe. M.

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NIEPUBLICZNEGO Nr 1 Pod Topolą w Szczytnie. Kochać dziecko, to służyć mu, jak daleko jest to tylko możliwe. M. KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NIEPUBLICZNEGO Nr 1 Pod Topolą w Szczytnie Kochać dziecko, to służyć mu, jak daleko jest to tylko możliwe. M. Montessori MISJA PRZEDSZKOLA Nasze przedszkole jest drogowskazem

Bardziej szczegółowo

Bezpośrednio po zgłoszeniu / w ramach konsultacji lub innym ustalonym terminie

Bezpośrednio po zgłoszeniu / w ramach konsultacji lub innym ustalonym terminie Porady indywidualne bez badań dla dzieci i młodzieży Poradnictwo dla rodziców (opiekunów prawnych) dzieci i młodzieży Konsultacje dla rodziców, nauczycieli, wychowawców, pedagogów szkolnych, dyrektorów

Bardziej szczegółowo

WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM DORADZTWA ZAWODOWEGO

WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM DORADZTWA ZAWODOWEGO WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM DORADZTWA ZAWODOWEGO III LO im S. ŻEROMSKIEGO Z ODDZIAŁAMI DWUJĘZYCZNYMI W BIELSKU - BIAŁEJ Bielsko Biała; sierpień 2015 Wewnątrzszkolny System Doradztwa Zawodowego obejmuje ogół

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 do Specyfikacji. tel. 29 761 73 95 faks 29 643 24 22 http://www.rzekun.pl/osrodek-pomocy-spolecznej.html ops@rzekun.

Załącznik nr 1 do Specyfikacji. tel. 29 761 73 95 faks 29 643 24 22 http://www.rzekun.pl/osrodek-pomocy-spolecznej.html ops@rzekun. Załącznik nr 1 do Specyfikacji Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia Przedmiotem zamówienia jest zorganizowanie i przeprowadzenie konsultacji, warsztatów, treningów oraz szkoleń w zakresie umiejętności

Bardziej szczegółowo

ROCZNY PLAN WSPOMAGANIA. Zespół Szkolno Przedszkolny, Przedszkole Miejskie w Cedyni (nazwa przedszkola/szkoły)

ROCZNY PLAN WSPOMAGANIA. Zespół Szkolno Przedszkolny, Przedszkole Miejskie w Cedyni (nazwa przedszkola/szkoły) Projekt realizowany przez Powiat Gryfiński pn. Bezpośrednie wsparcie rozwoju szkół poprzez zmodernizowany system doskonalenia nauczycieli w powiecie gryfińskim współfinansowany przez Unię Europejską ze

Bardziej szczegółowo

Konsultacje społeczne

Konsultacje społeczne Konsultacje społeczne Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2011-2020 10 maja 2011 r. Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego Prezentacja drugiego celu operacyjnego: zwiększenie partycypacji społecznej

Bardziej szczegółowo

Specjalnościowe efekty kształcenia. dla kierunku. KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia Specjalność: edukacja artystyczna

Specjalnościowe efekty kształcenia. dla kierunku. KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia Specjalność: edukacja artystyczna Załącznik do Uchwały nr 46/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Specjalnościowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

S T A T U T SPECJALISTYCZNEGO NIEPUBLICZNEGO PRZEDSZKOLA EDUKACYJNO - REHABILITACYJNEGO. K A T O W I C E UL. UŁAŃSKA 5 a

S T A T U T SPECJALISTYCZNEGO NIEPUBLICZNEGO PRZEDSZKOLA EDUKACYJNO - REHABILITACYJNEGO. K A T O W I C E UL. UŁAŃSKA 5 a S T A T U T SPECJALISTYCZNEGO NIEPUBLICZNEGO PRZEDSZKOLA EDUKACYJNO - REHABILITACYJNEGO K A T O W I C E UL. UŁAŃSKA 5 a Załącznik do Uchwały nr 1/2010 Zarządu Katowickiej Fundacji Pomocy Dzieciom Kalekim

Bardziej szczegółowo

Coaching systemowy. Aureliusz Leżeński Dyrektor Działu Coachingu Systemowego

Coaching systemowy. Aureliusz Leżeński Dyrektor Działu Coachingu Systemowego Coaching systemowy Aureliusz Leżeński Dyrektor Działu Coachingu Systemowego Coaching systemowy Coaching Instytutu Rozwoju Biznesu wyróżnia się systemowym podejściem - partnerem jest zarówno klient (menedżer),

Bardziej szczegółowo

Lp. Kompetencja Poziom operacyjny Opis kompetencji

Lp. Kompetencja Poziom operacyjny Opis kompetencji Lp. Kompetencja Poziom operacyjny Opis kompetencji 1 Najwyższa jakość działania [kultura osobista, lojalność, prawość i uczciwość, dbałość o ład i porządek, terminowość] Wyznacza oczekiwania dbając o ład

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Planowanie rozwoju

Bardziej szczegółowo