Wprowadzenie do metodologii badań nieeksperymentalnych*

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Wprowadzenie do metodologii badań nieeksperymentalnych*"

Transkrypt

1 Czas. Stomatol., 2009, 62, 7, Polish Dental Society Wprowadzenie do metodologii badań nieeksperymentalnych* Introduction to the methodology of non-experimental studies Tomasz Konopka Z Katedry Periodontologii Akademii Medycznej we Wrocławiu Kierownik: prof. dr hab. M. Ziętek Summary Introduction: Evidence-based medicine (EBM) is the practice of assessing medical literature to answer clinically important questions about, for example, the relationship between two pathologies. In nonexperimental studies there exists the traditional, hierarchical model of finding the connection between factors and the disease, which consists of case reports, case-control studies, cohort and intervention studies. Basing on the quality of these studies criteria for grading recommendations have been elaborated. Aim of the study: To evaluate different nonexperimental methods and their power of evidence to the independence and significance of some determinants as risk factor, the kind of recommendations according to given study methodology, and to discuss on a particular case the most frequent mistakes made in periodontal research. Conclusion: Such evidence should provide better information for the national health system and promote evidence-based health prevention. Streszczenie Wstęp: medycyna oparta na dowodach (EBM) jest sposobem oszacowania piśmiennictwa medycznego w celu odpowiedzi na ważne pytania klinicznie, na przykład o związek pomiędzy dwiema patologiami. W badaniach nieeksperymentalnych istnieje tradycyjny hierarchiczny model dowodzenia związku pomiędzy czynnikami a chorobą, obejmujący opisy przypadków, badania kliniczno-kontrolne, kohortowe i interwencyjne. Na podstawie oceny jakości tych badań opracowano odpowiednie kryteria rekomendacyjne. Cel pracy: ocena różnych badań i siły ich dowodu na niezależność i istotność danego uwarunkowania jako czynnika ryzyka, rodzaju rekomendacji wypływającej z różnej typologii badań oraz omówienie na konkretnym przykładzie najczęstszych błędów popełnianych przy wykonywaniu badań z zakresu periodontal medicine. Podsumowanie: zebrane dowody powinny przynosić lepszą informację dla narodowego systemu zdrowia i promować profilaktykę opartą na faktach. KEYWORDS: non-experimental studies, methodology, risk factor, periodontal medicine vs. systemic diseases HASŁA INDEKSOWE: badania nieeksperymentalne, metodologia, czynnik ryzyka, związki chorób przyzębia z chorobami ogólnoustrojowymi *Pracę wygłoszono na spotkaniu ekspertów, którego tematem był: związek chorób przyzębia z chorobami ogólnoustrojowymi ( r.). 597

2 T. Konopka Czas. Stomatol., Wstęp Offenbacher [11] w 1996 roku wprowadził pojęcie periodontal medicine jako obszar badań nad dwukierunkową interakcją pomiędzy chorobami przyzębia a chorobami układowymi. W ostatniej dekadzie wykonano wiele różnych typologicznie badań nieeksperymentalnych nad wpływem periodontopatii na chorobowość i zachorowalność na choroby sercowo-naczyniowe, mózgowo-naczyniowe, cukrzycę, przedwczesne porody noworodków z niską masą urodzeniową, zapalenia płuc i zaostrzenia przewlekłych i obturacyjnych chorób płuc. Badano także wpływ zapaleń przyzębia na umieralność z powodu zawałów serca, udarów mózgu i śmiertelność okołoporodową. Ciągle aktualne pozostają pytania, dla których z tych chorób periodontopatie są niezależnym i istotnym czynnikiem ryzyka ich powstania i dla których leczenie periodontologiczne będzie elementem profilaktyki pierwszo- i/lub drugorzędowej. Lekarz zmuszony jest codziennie do podejmowania wielu decyzji. Ciągłe innowacje w medycynie mogą stwarzać sytuacje, w których decyzje te jako zbyt rutynowe będą w niezgodzie z aktualnymi dowodami naukowymi. Medycyna oparta na dowodach (ang. Evidence Based Medicine-EBM) to system wyszukiwania, oceny i wdrażania współczesnych wyników badań naukowych do procesu podejmowania decyzji klinicznych [3, 25]. EBM daje zatem każdemu lekarzowi, a w szczególności stomatologowi, szanse weryfikacji tradycyjnego sposobu myślenia i wypełniania paradygmatu pomocy pacjentom według najlepszej wiedzy. Głównym sposobem weryfikacji hipotez użytecznych klinicznie pozostaje wykonanie poprawnych metodologicznie randomizowanych badań z odpowiednią grupą (grupami) odniesienia. Każde działanie realizowane zgodnie z wytycznymi EBM powinno składać się z czterech etapów [2]: 1) sformułowania jednoznacznego pytania klinicznego (np. czy pacjenci z zapaleniem przyzębia mają większe prawdopodobieństwo rozwoju chorób będących powikłaniami miażdżycy naczyń lub czy leczenie periodontologiczne zapaleń przyzębia u mężczyzn poniżej 50 roku życia w istotny sposób redukuje umieralność na zawały mięśnia sercowego)? 2) wyszukanie odpowiedniego piśmiennictwa z baz bibliograficznych, 3) krytyczną ocenę dowodów z uwzględnieniem najczęstszych błędów w planowaniu i prowadzeniu badań nieeksperymentalnych, 4) rekomendacje dotyczące zastosowań przydatnych wyników w praktyce klinicznej (np. wdrożenia u każdego pacjenta z przebytym zawałem serca lub udarem mózgu niechirurgicznego leczenia periodontologicznego jako elementu profilaktyki drugorzędowej). Cel pracy Celem tej pracy było zarysowanie hierarchiczności badań nad siłą dowodu na niezależność i istotność danego uwarunkowania jako czynnika ryzyka, rodzaju rekomendacji wypływającej z różnej typologii badań oraz wskazanie na konkretnym przykładzie najczęstszych błędów popełnianych przy wykonaniu badań z zakresu periodontal medicine. Hierarchia dowodów z badań na określenie czynnika ryzyka Tradycyjne spojrzenie na badania określające potencjalnie etiologiczne czynniki ryzyka danej choroby zakłada hierarchiczny model dowodzenia, w którym zróżnicowana zdolność dowodzenia zależy bezpośrednio od typologii badania. I tak na podstawie opisu przypadków można jedynie wysunąć sugestię związ- 598

3 2009, 62, 7 Metodologia badań nieeksperymentalnych ku. Wyższy szczebel dowodzenia to badania kliniczno-kontrolne i przekrojowe, po wykonaniu których i obliczeniu istotnego skorygowanego ilorazu szans można już mówić o tzw. wskaźniku ryzyka choroby [5]. Dopiero istotny wynik badań kohortowych (długotrwałych), w których oddziaływanie potencjalnego czynnika poprzedza skutek zdrowotny, jest dowodem na oszacowanie takiego związku jako znamiennego i określenia prawdziwego czynnika ryzyka. Najsilniejszym dowodem istotności takiej zależności jest wykonanie badań interwencyjnych i wykazanie, że poprzez modulowanie czynnika ryzyka dochodzi do znamiennych zmian w zapadalności na badaną chorobę [5]. To najprostsze widzenie tego zagadnienia zakłada zatem trzy szczeble dowodzenia: sugestia związku, wskaźnik ryzyka i czynnik ryzyka. Bardziej szczegółową hierarchię pięciu poziomów dowodzenia zależności między potencjalnym czynnikiem a chorobą przedstawia skala oksfordzka z 2001 roku [cyt. wg 18] (tab. 1). W skali tej uwzględniono możliwość oceny pod względem jakościowym i ilościowym każdego z rodzaju podstawowych badań nieeksperymentalnych. Największą zaletą takiego wartościowania badań jest konieczność ich pogrupowania w zależności od typologii oraz oceny metodologicznej. Analiza wg skali oksfordzkiej pozwoli odpowiedzieć na przynajmniej cztery zagadnienia z zakresu periodontal medicine: czy były wykonywane któreś z badań nieekspermentalnych dla oszacowania wpływu periodontopatii na ocenianą chorobę? Jeżeli tak poziom przynajmniej 4, czy może istnieć zależność pomiędzy periodontopatią a ocenianą chorobą? Jeżeli tak poziom 3a, 2c i 2b, czy periodontopatia jest istotnym czynnikiem ryzyka ocenianej choroby? Jeżeli tak poziom 2a, 1c i 1b, czy leczenie periodontologiczne redukuje ryzyko zachorowalności na ocenianą chorobę? Jeżeli tak poziom 1a. Wyrazem zapotrzebowania na syntetyczne opracowanie takiego zagadnienia jest metaanaliza, będąca doskonałym uzupełnieniem wyników pojedynczych badań. Chodzi tutaj o T a b e l a 1. Poziomy dowodzenia zależności między czynnikiem a chorobą w skali oksfordzkiej Dowód Poziom 1a Pełnowartościowe (wolne od oddziaływania modyfikowalnych zmiennych zakłócających) badania interwencyjne Poziom 1b Niereprezentatywne badania interwencyjne Poziom 1c Poziom 2a Badania przeżycia Pełnowartościowe badania kohortowe Poziom 2b Niereprezentatywne badania kohortowe Poziom 2c Poziom 3a Badania ekologiczne Opis Pełnowartościowe badania kliniczno-kontrolne Poziom 3b Niereprezentatywne badania kliniczno-kontrolne Poziom 4 Poziom 5 Opis przypadków i złej jakości badania kliniczno-kontrolne lub kohortowe Spekulacja opinia eksperta bez próby oszacowania siły związku 599

4 T. Konopka Czas. Stomatol., obliczenie skumulowanego i skorygowanego ilorazu szans na podstawie wszystkich badań z danego tematu, spełniających kryterium włączenia do metaanalizy. Alternatywnym podejściem do modelu hierarchicznego jest tzw. model kolisty [25]. Zakłada on komplementarność metod w rzeczywistej ocenie zakresu zależności oraz skutku, skuteczności i bezpieczeństwa interwencji. U podłoża tego założenia leży spostrzeżenie, że każda typologia badań ma swoje zalety i słabości, które trudno wyeliminować poprzez największy nawet rygor metodologiczny. Stąd trudno rekomendować jedną optymalną metodę badania nieeksperymentalnego. Chodzi raczej o dobór najbardziej optymalnej metody dla odpowiedzi na specyficzne pytanie. Należy także zwrócić uwagę na nowe typologie badań np. retrospektywne badania auditowe, prospektywne opisy przypadków, prognostyczne lub quasi-eksperymentalne [25]. Rodzaje rekomendacji Taktyka EBM powinna prowadzić do jasnych rekomendacji klinicznych dotyczących, np. oceny oddziaływania potencjalnych czynników ryzyka na daną chorobę czy zaleceń wdrożenia nowych rozwiązań w profilaktyce. W tabeli 2 zestawiono oksfordzkie kryteria rekomendacyjne [18], zaś w tabeli 3 kryteria zdefiniowane przez United States Preventive Services Task Force (USPSTF) [23, 24]. Oksfordzkie kryteria rekomendacyjne odnoszą się do hierarchicznej skali oksfordzkiej i służą między innymi do odpowiedzi na cztery pytania z zakresu periodontal medicine sformułowane powyżej. W takim ujęciu typologia badania ściśle determinuje charakter rekomendacji. Bardzo ważne są rekomendacje USPSTF dotyczące wdrażania działań profilaktycznych do praktyki klinicznej. Dla precyzyjnego zdefiniowania charakteru dowodu wyróżniono w tym zakresie trzy stopnie: zły dowody nie są wystarczające dla określenia skutku zdrowotnego z powodu małej liczby badań, istotnych błędów w planowaniu i prowadzeniu badań, sprzecznych wyników lub braku informacji o istotnych skutkach zdrowotnych, dostateczny dowody są wystarczające dla określenia skutku zdrowotnego, lecz ich wartość jest ograniczona z powodu liczby, jakości i zgodności poszczególnych badań, dobry dowody pochodzą z dobrze zaplanowanych i kontrolowanych badań, reprezentatywnych dla całej populacji, umożliwiających bezpośrednie oszacowanie skutków zdrowotnych [24]. Takie sformalizowanie kryteriów rekomendacyjnych eliminuje dowolność interpretacji, uwzględnia ekonomikę zdrowia, skraca czas wypracowywania konstruktywnych klinicznie wniosków oraz zachęca do rzetelnej oceny tradycyjnie uznanych hipotez np. teorii odogni- T a b e l a 2. Kryteria rekomendacyjne w skali oksfordzkiej Dowód Opis Poziom A Rekomendacja na podstawie zgodnych badań z poziomu 1 Poziom B Rekomendacja na podstawie zgodnych badań z poziomu 2 lub 3 lub ekstrapolacja* badań z poziomu 1 Poziom C Rekomendacja na podstawie poziomu 4 lub ekstrapolacje* badań z poziomu 2 lub 3 Poziom D Rekomendacja na podstawie poziomu 5 lub badania z wyższych poziomów wątpliwe, sprzeczne lub pozbawione wniosków * ekstrapolacja wnioskowanie na podstawie zróżnicowanych klinicznie badań. 600

5 2009, 62, 7 Metodologia badań nieeksperymentalnych T a b e l a 3. Kryteria rekomendacyjne zdefiniowane przez United States Preventive Services Task Force (USPSTF) Dowód Poziom A Poziom B Poziom C Poziom D Poziom E Opis Istnieją mocne dowody, że działania redukują zapadalność i korzyści znacząco przeważają nad stratami. Rekomenduje się wdrożenie działań do praktyki klinicznej u wybranych pacjentów Istnieją dowody, że działania redukują zapadalność i korzyści przeważają nad stratami. Rekomenduje się wdrożenie działań do praktyki klinicznej u wybranych pacjentów Istnieją dowody, że działania mogą zredukować zapadalność na chorobę, jednak nie można wnioskować, że korzyści przeważają nad stratami. Nie ma rekomendacji za lub przeciw wdrożeniu do praktyki klinicznej Istnieją dowody, że działania są nieefektywne lub straty przeważają nad korzyściami. Nie rekomenduje się tych działań w profilaktyce pierwotnej Nie ma podstaw do rekomendowania wdrażania działań do praktyki klinicznej. Dowodów na to brak, są sprzeczne, złej jakości, efektywność działania profilaktycznego nie może być określona skowej. Dobrą praktyką przy wypracowywaniu tych rekomendacji jest współpraca zespołu lekarskiego (np. periodontologów z kardiologami). Najczęstsze błędy w badaniach nieeksperymentalnych W badaniach nieeksperymentalnych można popełnić wiele błędów wpływających z reguły na przeszacowanie zależności między potencjalnym czynnikiem etiologicznym a chorobą. Wśród najczęściej popełnianych błędów wymienia się: brak reprezentatywności badanych grup, wadliwy wybór badanych grup, błędny sposób zbierania informacji, zróżnicowany sposób definiowania badanych patologii i włączania do badań, występowanie zmiennych zakłócających, błędy w uogólnianiu, duży ubytek przypadków na końcu obserwacji, bardzo rozbieżne protokoły postępowania w grupach objętych badaniem interwencyjnym oraz tzw. paradoks efektywności [2, 3, 19]. Szczególnej uwagi wymagają błędy związane z doborem badanych grup i oddziaływanie zmiennych zakłócających (ang. confounding variables). W badaniach kliniczno-kontrolnych grupa kontrolna dostarczająca informacji na temat populacyjnego rozkładu narażenia na badany czynnik musi być identyczna z grupą badaną pod względem zmiennych mających znaczenie dla prowadzonej obserwacji. Z kolei w badaniach kohortowych grupa kontrolna powinna być jak najbardziej zbliżona w zakresie występowania ważnych czynników prognostycznych ocenianej choroby. W każdych badaniach wyjaśniających związek między patologiami o wielu usankcjonowanych czynnikach ryzyka, spośród których część się dodatkowo pokrywa, zawsze istnieje niebezpieczeństwo przeszacowania związku na skutek działania zmiennych zakłócających. Są to wspólne czynniki ryzyka badanych chorób, związane z badanym narażeniem populacji będącej źródłem ocenianych przypadków i nie są ogniwem pośrednim w łańcuchu zależności między narażeniem a chorobą. Zmienna zakłócająca wcale nie musi mieć związku przyczynowego z badanymi patologiami, ale wystarczy tylko związek statystyczny. 601

6 T. Konopka Czas. Stomatol., Zabezpieczeniem przed błędami związanymi ze zmiennymi zakłócającymi są: zastosowanie procedury statystycznej korygowania (ang. adjustment), randomizacja, dobór wąskich grup badanych i parowanie. Dla praktycznego pokazania błędów w badaniach nieeksperymentalnych warto prześledzić metodologię dotychczasowych prac nad związkiem pomiędzy zapaleniem przyzębia a przedwczesnym porodem noworodka o niskiej masie ciała (PLBW). Wiele niedoskonałości metodologicznych było bowiem powodem znaczącej dyskrepancji wyników tych badań pomiędzy 1996 a 2006 rokiem. W pierwszym badaniu kliniczno-kontrolnym Offenbacher i wsp. [13] wykazali, że pierworódki z zapaleniem przyzębia mają prawie ośmiokrotnie wyższe prawdopodobieństwo przedwczesnego porodu noworodka o masie ciała poniżej 2500 g. Dziesięć lat później Michalowicz i wsp. [10] nie stwierdzili praktycznie żadnego wpływu leczenia periodontologicznego na częstość występowania wcześniactwa lub obniżonej masy urodzeniowej noworodka (mniej rygorystyczne kryteria niż PLBW), średni czas porodu i średnią masę urodzeniową oraz wynik skali Apgar. W tabeli 4 zebrano wiele błędów metodologicznych popełnionych w trakcie badań nad związkiem pomiędzy chorobami przyzębia a wcześniactwem [1, 4, 6, 9, 12, 17, 20, 21]. Tym zapewne należy tłumaczyć bezkrytyczne potwierdzanie tego związku przez wcześniejsze badania, a duży sceptycyzm w tym względzie wyrażany w lepszych metodologicznie badaniach późniejszych. Zestawienie to upewnia o bardzo istotnym wpływie zmiennych zakłócających na zależność między patologiami o wspólnych czynnikach ryzyka i o konieczności ich korygowania. Podsumowanie Przy rozważaniach o możliwych etiologicznych związkach pomiędzy chorobami przyzę- T a b e l a 4. Rodzaje błędów w badaniach nieeksperymentanych i przykład z badań nad związkami periodontopatii z przedwczesnymi porodami noworodków z niską masą urodzeniową (PLBW) Rodzaj błędu Brak reprezentaty wności badań Zły wybór grupy kontrolnej Odmienny sposób definiowania patologii Przykład Offenbacher i wsp. [14] liczebność grup w badaniach interwencyjnych 40 i 34 osób. Tarannum i Faizuddin [22] średnia częstość PLBW w Indiach 40% Marakoglu i wsp. [9] liczebność grupy kontrolnej 28 osób Siqueria i wsp. [20] istotnie lepsza opieka prenatalna w grupie kontrolnej Kryteria neonatologiczne: PLBW [9, 13, 16, 17]; wcześniactwo [1, 6, 12, 14, 20]; osobno wcześniactwo i niska masa [7, 8], poronienie [4]. Kryteria periodontologiczne: rozległość zapalenia przyzębia 3:60 [13], ciążowe zapalenie dziąseł [7], minimalna liczba zębów 20 [1] Błędy w zbieraniu danych Oddziaływanie zmiennych zakłócających Pitiphat i wsp. [15] brak badania klinicznego stanu przyzębia, badanie ankietowe oraz ocena rentgenogramów Brak korygowania nikotynizmu [1, 6, 9, 13, 16, 20], brak korygowania różnic w statusie społeczno-ekonomicznym [1, 6-9, 13, 16, 20], antybiotykoterapia [1, 9 13], cukrzyca [20] Błędy w uogólnianiu Brak zastosowania analizy wieloczynnikowej [6, 9] 602

7 2009, 62, 7 Metodologia badań nieeksperymentalnych bia a chorobami ogólnymi, w których ważna jest rola czynnika zapalnego, należy pamiętać o wypełnieniu kryteriów sformułowanych przez Slotsa [21]: 1) chorobowość u osób z zapaleniem przyzębia musi być znacząco wyższa niż u osób z klinicznie zdrowym przyzębiem (dane z badań kliniczno-kontrolnych), 2) narażenie na zapalenie przyzębia musi poprzedzać wystąpienie choroby ogólnej (badania kohortowe), 3) leczenie zapalenia przyzębia powinno zmniejszać zachorowalność na chorobę ogólną (badania interwencyjne), 4) mikroorganizmy identyfikowane w zapalnej chorobie ogólnej powinny mieć ten sam biotyp, serotyp i genotyp jak periodontopatogeny (badania mikrobiologiczne swoistych czynników etiologicznych), 5) możliwość eksperymentalnego wywołania choroby periodontopatogenami (badania doświadczalne u zwierząt), 6) postulowany związek pomiędzy zapaleniem przyzębia a chorobą ogólną powinien być wytłumaczalny biologicznie (badania nad mechanizmem etiopatologicznym). Piśmiennictwo 1. Bošnjak A, Relja T, Vucicević-Boras V, Plasaj H, Plančak D: Preterm delivery and periodontal disease: a case-control study from Croatia. J Clin Periodontol 2006,33: Brzeziński Z, Szamotulska K: Badania nieeksperymentalne. W: Epidemiologia kliniczna. Wydawnictwo Lekarskie, PZWL, Warszawa 1997: Cardarelli R, Virgilio R, Taylor L: Evidencebased medicine. Part 2. An introduction to critical appraisal of articles on therapy. J Am Osteopath Assoc 2007, 107: Farrell S, Ide M, Wilson R F: The relationship between maternal periodontitis, adverse pregnancy outcome and miscarriage in never smokers. J Clin Periodontol 2006, 33: Genco R: Current view of risk factors for periodontal diseases. J Periodontol 1996, 67: Jeffcoat M K, Geurs N C, Reddy M S, Cliver S P, Goldenberg R L, Hauth J C: Periodontal infection and preterm birth. Results of a prospective study. JADA 2001, 132: Lopez N J, Da Silva I, Ipinza J, Gutierrez J: Periodontal therapy reduces the rate of preterm low birth weight in women with pregnancy-associated gingivitis. J Periodontol 2005, 76: Lopez N J, Smith P C, Gutierrez J: Periodontal therapy may reduce the risk of preterm low birth weight in women with periodontal disease: a randomized controlled trial. J Periodontol 2002, 73: Marakoglu I, Gursoy U K, Marakoglu K, Cakmak H, Ataoglu T: Periodontitis as a risk factor for preterm low birth weight. Yonsei Med J 2008, 49,2: Michalowicz B S, Hodges J S, DiAngelis A, Lupo V R, Novak J, Ferguson J E, Buchanan W, Bofill J, Papapanou P N, Mitchell D A, Matseoane S, Tschida P A: Treatment of periodontal disease and the risk of preterm birth. N Engl J Med 2006, 355, 18: Offenbacher S: Periodontal diseases: pathogenesis. Ann Periodontol 1996, 1: Offenbacher S, Boggess K A, Murtha A P, Jared H L, Lieff S, McKaig R G, Mauriello S M, Moss K L, Beck J D: Progressive periodontal disease and risk of very preterm delivery. Obstet Gynecol 2006, 107, 1: Offenbacher S, Katz V, Fertik, Collins J, Boyd D, Maynor G, McKaig R, Beck J: Periodontal disease as a possible risk factor for preterm low birth weight. J Periodontol 1996, 67, 10: Offenbacher S, Lin D, Strauss R, McKaig R, Irving J, Barros S, Moss K, Barrow D, Hefti A, Beck J D: Effects of periodontal therapy 603

8 T. Konopka Czas. Stomatol., during pregnancy on periodontal status, biologic parameters, and pregnancy outcomes: a pilot study. J Periodontol 2006, 77: Pitiphat W, Joshipura K J, Gillman M W, Williams P L, Douglass C W, Rich-Edwards J W: Maternal periodontitis and adverse pregnancy outcomes. Commun Dent Oral Epidemiol 2008, 36: Radnai M, Gorzo I, Urban E, Eller J, Novak T, Pal A: Possible association between mother s periodontal status and preterm delivery. J Clin Periodontol 2006, 33: Rajapakse P S, Nagarathne M, Chandrasekra K B, Dasanayake A P: Periodontal disease and prematurity among non-smoking Sri Lankan women. J Dent Res 2005, 84: Report of the Independent Panel of Experts of the Scottsdate Project. Grand Rounds Supplement, 2007, September. 19. Sanderlin B W, AbdulRahim N: Evidencebased medicine. Part 6. An introduction to critical appraisal of clinical practice guidelines. J Am Osteopath Assoc 2007, 107: Siqueira F M, Cota L O M, Costa J E, Haddad J P A, Lana A M Q, Costa F O: Intrauterine growth restriction, low birth weight, and preterm birth: adverse pregnancy outcomes and their association with maternal periodontitis. J Periodontol 2007,78,12: Slots J: Casual or causal relationship between periodontal infection and non-oral disease? J Dent Res 1998, 77: Tarannum F, Faizuddin M: Effect of periodontal therapy on pregnancy outcome on women affected by periodontitis. J Periodontol 2007, 78: Unitetd States Preventive Services Task Force (USPSTF): Screening for obesity in adults. Recommendations and rationale. Ann Intern Med 2003, 139: Unitetd States Preventive Services Task Force (USPSTF): Screening for coronary heart disease: recommendation statement. Ann Intern Med 2004, 140: Walach H, Falkenberg T, Fønneba V, Lewith G, Jonas W B: Circular instead of hierarchical: methodological principles for the evaluation of complex interventions. BMC Med Res Meth 2006, 6: Otrzymano: dnia 2.VI.2009 r. Adres autora: Wrocław, ul. Krakowska 26 Tel.:

EBM w farmakoterapii

EBM w farmakoterapii EBM w farmakoterapii Dr Przemysław Niewiński Katedra i Zakład Farmakologii Klinicznej AM we Wrocławiu Katedra i Zakład Farmakologii Klinicznej AM Wrocław EBM Evidence Based Medicine (EBM) "praktyka medyczna

Bardziej szczegółowo

Stan przyzębia u kobiet ciężarnych a ryzyko wystąpienia porodu przedwczesnego

Stan przyzębia u kobiet ciężarnych a ryzyko wystąpienia porodu przedwczesnego Czas. Stomat., 2005, LVIII, 8 Stan przyzębia u kobiet ciężarnych a ryzyko wystąpienia porodu przedwczesnego Periodontal health in pregnant women and the risk of preterm birth Katarzyna Betleja 1, Jadwiga

Bardziej szczegółowo

statystyka badania epidemiologiczne

statystyka badania epidemiologiczne statystyka badania epidemiologiczne Epidemiologia Epi = wśród Demos = lud Logos = nauka Epidemiologia to nauka zajmująca się badaniem rozprzestrzenienia i uwarunkowań chorób u ludzi, wykorzystująca tą

Bardziej szczegółowo

Rodzaje badań klinicznych. Zespół EBM Klinika Pediatrii Warszawski Uniwersytet Medyczny

Rodzaje badań klinicznych. Zespół EBM Klinika Pediatrii Warszawski Uniwersytet Medyczny Rodzaje badań klinicznych Zespół EBM Klinika Pediatrii Warszawski Uniwersytet Medyczny Dwie fundamentalne zasady EBM Zasada 1 Dane z badań naukowych nie wystarczają do podejmowania decyzji klinicznych

Bardziej szczegółowo

Badania interwencyjne w związkach zapaleń przyzębia z wybranymi chorobami układowymi

Badania interwencyjne w związkach zapaleń przyzębia z wybranymi chorobami układowymi Prace poglądowe Dent. Med. Probl. 2012, 49, 1, 78 87 ISSN 1644-387X Copyright by Wroclaw Medical University and Polish Dental Society Agata Kobierzycka 1, Tomasz Konopka 2 Badania interwencyjne w związkach

Bardziej szczegółowo

STANDARDY I KRYTERIA OCENY JAKOŚCI PROGRAMÓW PROMOCJI ZDROWIA I PROFILAKTYKI W RAMACH SYSTEMU REKOMENDACJI

STANDARDY I KRYTERIA OCENY JAKOŚCI PROGRAMÓW PROMOCJI ZDROWIA I PROFILAKTYKI W RAMACH SYSTEMU REKOMENDACJI STANDARDY I KRYTERIA OCENY JAKOŚCI PROGRAMÓW PROMOCJI ZDROWIA I PROFILAKTYKI W RAMACH SYSTEMU REKOMENDACJI 1. Ogólne dane o programie Nazwa własna Autorzy programu Organizacja/ instytucja odpowiedzialna

Bardziej szczegółowo

Choroba przyzębia a poród przedwczesny i niska masa urodzeniowa noworodków w świetle badań klinicznych

Choroba przyzębia a poród przedwczesny i niska masa urodzeniowa noworodków w świetle badań klinicznych Czas. Stomatol., 2006, LIX, 3 Choroba przyzębia a poród przedwczesny i niska masa urodzeniowa noworodków w świetle badań klinicznych Periodontal disease and preterm low birth weight in a clinical study

Bardziej szczegółowo

Wytyczne ACCF/AHA 2010: Ocena ryzyka sercowo-naczyniowego u bezobjawowych dorosłych

Wytyczne ACCF/AHA 2010: Ocena ryzyka sercowo-naczyniowego u bezobjawowych dorosłych Wytyczne ACCF/AHA 2010: Ocena ryzyka sercowo-naczyniowego u bezobjawowych dorosłych Jednym z pierwszych i podstawowych zadań lekarza jest prawidłowa i rzetelna ocena ryzyka oraz rokowania pacjenta. Ma

Bardziej szczegółowo

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Materiały edukacyjne Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Klasyfikacja ciśnienia tętniczego (mmhg) (wg. ESH/ESC )

Bardziej szczegółowo

Zapadalność (epidemiologia)

Zapadalność (epidemiologia) Chorobowość Chorobowość (ang. prevalence rate) liczba chorych w danej chwili na konkretną chorobę w określonej grupie mieszkańców (np. na 100 tys. mieszkańców). Współczynnik ten obejmuje zarówno osoby

Bardziej szczegółowo

Szanse i zagrożenia przygotowania RSS na podstawie raportu HTA

Szanse i zagrożenia przygotowania RSS na podstawie raportu HTA Szanse i zagrożenia przygotowania RSS na podstawie raportu HTA Co może być istotne w procesie tworzenia RSS? Magdalena Władysiuk Ustawa refundacyjna W krajach o średnim dochodzie RSSs są szansą na finansowanie

Bardziej szczegółowo

Choroby przyzębia. Rok IV

Choroby przyzębia. Rok IV Choroby przyzębia Rok IV Seminaria interaktywne 1. Budowa tkanek przyzębia brzeżnego. Rola i funkcja przyzębia w układzie stomatognatycznym. Kontrola odnowy tkanek w przyzębiu (powtórka z roku II i III).

Bardziej szczegółowo

SLAJDY WYBRANE I ZMODYFIKOWANE POD KĄTEM PREZENTACJI W INTERNECIE

SLAJDY WYBRANE I ZMODYFIKOWANE POD KĄTEM PREZENTACJI W INTERNECIE SUM - WLK 2011 WYKŁAD PIĄTY: BIOSTATYSTYKA C.D. Prof. dr hab. med. Jan E. Zejda! UWAGA! SLAJDY WYBRANE I ZMODYFIKOWANE POD KĄTEM PREZENTACJI W INTERNECIE TREŚĆ WYKŁADU Dokumentowanie efektu (analiza danych

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD TRZECI: OCENA ZWIĄZK PRZYCZYNOWO-SKUTKOWYCH W EPIDEMIOLOGII

WYKŁAD TRZECI: OCENA ZWIĄZK PRZYCZYNOWO-SKUTKOWYCH W EPIDEMIOLOGII SUM - WLK 2011 WYKŁAD TRZECI: OCENA ZWIĄZK ZKÓW PRZYCZYNOWO-SKUTKOWYCH W EPIDEMIOLOGII Prof. dr hab. med. Jan E. Zejda! UWAGA! SLAJDY WYBRANE I ZMODYFIKOWANE POD KĄTEM PREZENTACJI W INTERNECIE TREŚĆ WYKŁADU

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr XIX/169/2008 Rady Miasta Marki z dnia 18 czerwca 2008 roku

Uchwała Nr XIX/169/2008 Rady Miasta Marki z dnia 18 czerwca 2008 roku Uchwała Nr XIX/169/2008 Rady Miasta Marki z dnia 18 czerwca 2008 roku w sprawie wyrażenia zgody na realizację programu zdrowotnego w zakresie szczepień ochronnych przeciwko grypie, dla mieszkańców Miasta

Bardziej szczegółowo

Warsztaty Ocena wiarygodności badania z randomizacją

Warsztaty Ocena wiarygodności badania z randomizacją Warsztaty Ocena wiarygodności badania z randomizacją Ocena wiarygodności badania z randomizacją Każda grupa Wspólnie omawia odpowiedź na zadane pytanie Wybiera przedstawiciela, który w imieniu grupy przedstawia

Bardziej szczegółowo

Czy dobrze leczymy w Polsce ostre zespoły wieńcowe?

Czy dobrze leczymy w Polsce ostre zespoły wieńcowe? Czy dobrze leczymy w Polsce ostre zespoły wieńcowe? co można jeszcze poprawić? Grzegorz Opolski I Katedra i Klinika Kardiologii WUM Porównanie liczby ppci/mln mieszkańców w 37 krajach (dane za 2007 i

Bardziej szczegółowo

dystrybucji serotypów powodujących zakażenia inwazyjne w poszczególnych grupach wiekowych zapadalność na IChP w poszczególnych grupach wiekowych

dystrybucji serotypów powodujących zakażenia inwazyjne w poszczególnych grupach wiekowych zapadalność na IChP w poszczególnych grupach wiekowych Warszawa, 15.06.2015 Rekomendacje Pediatrycznego Zespołu Ekspertów ds. Programu Szczepień Ochronnych (PZEdsPSO) dotyczące realizacji szczepień obowiązkowych, skoniugowaną szczepionką przeciwko pneumokokom;

Bardziej szczegółowo

Badania obserwacyjne w ocenie bezpieczeństwa leków This gentle murmur it could be stings of remorse

Badania obserwacyjne w ocenie bezpieczeństwa leków This gentle murmur it could be stings of remorse Badania obserwacyjne w ocenie bezpieczeństwa leków This gentle murmur it could be stings of remorse Magdalena Władysiuk 1. Pharmacovigilance: Co to jest pharmacovigilance? Podstawowe założenia systemu

Bardziej szczegółowo

Granice tolerancji w zakresie jakości - kres czy początek wysokich standardów?

Granice tolerancji w zakresie jakości - kres czy początek wysokich standardów? Granice tolerancji w zakresie jakości - kres czy początek wysokich standardów? Marcin Makowski Head of Centralized Monitoring, AstraZeneca, TransCelerate RBM Workstream O autorze Szef jednostki centralnego

Bardziej szczegółowo

Cytrynian kofeiny w codziennej praktyce u wcześniaków z Zespołem Zaburzeń Oddychania wyniki badania ogólnopolskiego

Cytrynian kofeiny w codziennej praktyce u wcześniaków z Zespołem Zaburzeń Oddychania wyniki badania ogólnopolskiego Cytrynian kofeiny w codziennej praktyce u wcześniaków z Zespołem Zaburzeń Oddychania wyniki badania ogólnopolskiego Iwona Sadowska-Krawczenko Oddział Kliniczny Noworodków, Wcześniaków z Intensywną Terapią

Bardziej szczegółowo

Pragmatyczne badania III fazy w procesie decyzyjnym projekt GET REAL. Mateusz Nikodem

Pragmatyczne badania III fazy w procesie decyzyjnym projekt GET REAL. Mateusz Nikodem Pragmatyczne badania III fazy w procesie decyzyjnym projekt GET REAL Mateusz Nikodem > WP 2 To provide different possible options of designs for preauthorization studies to assess Relative Effectiveness

Bardziej szczegółowo

Dlaczego warto publikować? Kto to jest autor? Rodzaje prac naukowych

Dlaczego warto publikować? Kto to jest autor? Rodzaje prac naukowych Dlaczego warto publikować? Kto to jest autor? Rodzaje prac naukowych Piotr Knapik Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu What can journals do for you? Make your career Make you influential Make you attractive

Bardziej szczegółowo

Rejestr codziennej praktyki lekarskiej dotyczący cy leczenia nadciśnienia nienia tętniczego t tniczego. czynnikami ryzyka sercowo- naczyniowego

Rejestr codziennej praktyki lekarskiej dotyczący cy leczenia nadciśnienia nienia tętniczego t tniczego. czynnikami ryzyka sercowo- naczyniowego Rejestr codziennej praktyki lekarskiej dotyczący cy leczenia nadciśnienia nienia tętniczego t tniczego współwyst występującego z innymi czynnikami ryzyka sercowo- naczyniowego Nr rejestru: HOE 498_9004

Bardziej szczegółowo

Paramedycyna a postulaty evidence-based medicine

Paramedycyna a postulaty evidence-based medicine Paramedycyna a postulaty evidence-based medicine Celem jest pokazanie jak postulaty koncepcji evidence- based medicine wpłynęły na współcześnie podejmowane dyskusje dotyczące paramedycyny 1) Ustalenia

Bardziej szczegółowo

Hipercholesterolemia rodzinna - co warto wiedzieć

Hipercholesterolemia rodzinna - co warto wiedzieć I Katedra i Klinika Kardiologii Gdański Uniwersytet Medyczny Hipercholesterolemia rodzinna - co warto wiedzieć Dlaczego to takie ważne? Marcin Gruchała Czynniki ryzyka zawału serca 15 152 osób z pierwszym

Bardziej szczegółowo

Radioterapia w leczeniu raka pęcherza moczowego - zalecenia

Radioterapia w leczeniu raka pęcherza moczowego - zalecenia Radioterapia w leczeniu raka pęcherza moczowego - zalecenia Radioterapia w leczeniu raka pęcherza moczowego może być stosowana łącznie z leczeniem operacyjnym chemioterapią. Na podstawie literatury anglojęzycznej

Bardziej szczegółowo

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami Seweryn SPAŁEK Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami MONOGRAFIA Wydawnictwo Politechniki Śląskiej Gliwice 2004 SPIS TREŚCI WPROWADZENIE 5 1. ZARZĄDZANIE PROJEKTAMI W ORGANIZACJI 13 1.1. Zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Bank pytań na egzamin magisterski 2013/2014- kierunek Zdrowie Publiczne. Zdrowie środowiskowe

Bank pytań na egzamin magisterski 2013/2014- kierunek Zdrowie Publiczne. Zdrowie środowiskowe Bank pytań na egzamin magisterski 2013/2014- kierunek Zdrowie Publiczne Zdrowie środowiskowe 1. Podaj definicję ekologiczną zdrowia i definicję zdrowia środowiskowego. 2. Wymień znane Ci czynniki fizyczne

Bardziej szczegółowo

(1) Nazwa przedmiotu Seminarium magisterskie (2) Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot

(1) Nazwa przedmiotu Seminarium magisterskie (2) Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot (1) Nazwa przedmiotu magisterskie (2) Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Medyczny Instytut Położnictwa i Ratownictwa Medycznego Katedra: Położnictwa (3) Kod przedmiotu - (4) Studia Kierunek

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 53/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki chorób układu krążenia

Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 53/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki chorób układu krążenia Program profilaktyki chorób układu krążenia 1 I. UZASADNIENIE CELOWOŚCI WDROŻENIA PROGRAMU PROFILAKTYKI CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA, zwanego dalej Programem. 1. Opis problemu zdrowotnego. Choroby układu krążenia

Bardziej szczegółowo

Szczepienia w samorządowych programach zdrowotnych. Czynniki wpływające na zdrowie. Styl życia i zachowania zdrowotne %

Szczepienia w samorządowych programach zdrowotnych. Czynniki wpływające na zdrowie. Styl życia i zachowania zdrowotne % Szczepienia w samorządowych programach zdrowotnych Warszawa, 26.05.2011 Michał Brzeziński Polskie Towarzystwo Programów Zdrowotnych Czynniki wpływające na zdrowie Czynniki warunkujące zdrowie wg. Lalonda:

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD 2: PSYCHOLOGIA POZNAWCZA JAKO NAUKA EKSPERYMENTALNA

WYKŁAD 2: PSYCHOLOGIA POZNAWCZA JAKO NAUKA EKSPERYMENTALNA WYKŁAD 2: PSYCHOLOGIA POZNAWCZA JAKO NAUKA EKSPERYMENTALNA Psychologia poznawcza dr Mateusz Hohol METODA NAUKOWA (1) problem badawczy (2) hipoteza (4) analiza danych (3) eksperyment (5) wniosek: potwierzenie

Bardziej szczegółowo

Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań

Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań Łukasz Adamkiewicz Health and Environment Alliance (HEAL) 10 Marca 2014, Kraków HEAL reprezentuje interesy Ponad 65 organizacji członkowskich

Bardziej szczegółowo

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Uwaga: Niniejsze zmiany do streszczenia charakterystyki produktu leczniczego i ulotki dla pacjenta są wersją obowiązującą

Bardziej szczegółowo

Etyka finansowania leczenia chorób rzadkich onkologicznych

Etyka finansowania leczenia chorób rzadkich onkologicznych Etyka finansowania leczenia chorób rzadkich onkologicznych Piotr Fiedor VI Letnia Akademia Onkologiczna dla Dziennikarzy Opracowano na podstawie źródeł udostępnionych w systemie informacji publicznej 11.08.2016

Bardziej szczegółowo

Samorządowy program zdrowotny zasady przygotowania i proces oceny w Agencji Oceny Technologii Medycznych

Samorządowy program zdrowotny zasady przygotowania i proces oceny w Agencji Oceny Technologii Medycznych Samorządowy program zdrowotny zasady przygotowania i proces oceny w Agencji Oceny Technologii Medycznych Rafał Rdzany Kierownik Działu Programów Zdrowotnych, WOT Agencja Oceny Technologii Medycznych Konferencja

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 15 listopada 2010 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 15 listopada 2010 r. Dziennik Ustaw Nr 222 15439 Poz. 1453 1453 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 15 listopada 2010 r. w sprawie wzorów wniosków przedkładanych w związku z badaniem klinicznym, wysokości opłat za złożenie

Bardziej szczegółowo

Prof. dr hab. n. med. Jerzy Jakowicki. Prof. dr hab. n. med. Jerzy Jakowicki

Prof. dr hab. n. med. Jerzy Jakowicki. Prof. dr hab. n. med. Jerzy Jakowicki (1) Nazwa Badania naukowe w położnictwie (2) Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Medyczny Instytut Położnictwa i Ratownictwa Medycznego Katedra: Położnictwa (3) Kod - (4) Studia Kierunek studiów

Bardziej szczegółowo

Karmienie piersią lekarstwem na kryzys. Katarzyna Szamotulska 6 czerwca 2009

Karmienie piersią lekarstwem na kryzys. Katarzyna Szamotulska 6 czerwca 2009 Karmienie piersią lekarstwem na kryzys Katarzyna Szamotulska 6 czerwca 2009 1 Opracowania na temat korzyści ekonomicznych wynikających z karmienia piersią Model holenderski CTM. van Rossum, FL. Büchner,

Bardziej szczegółowo

Konsultant Krajowy w Dziedzinie Periodontologii Zakład Chorób Błony Śluzowej i Przyzębia Warszawski Uniwersytet Medyczny

Konsultant Krajowy w Dziedzinie Periodontologii Zakład Chorób Błony Śluzowej i Przyzębia Warszawski Uniwersytet Medyczny Konsultant Krajowy w Dziedzinie Periodontologii Zakład Chorób Błony Śluzowej i Przyzębia Warszawski Uniwersytet Medyczny Warszawa sluzowki@wum.edu.pl ul. Miodowa 18, 00-246 tel/fax: (22) 502-20-36; e-mail:

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Badania naukowe w pielęgniarstwie

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Badania naukowe w pielęgniarstwie S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne Kod modułu SBN Nazwa modułu Badania naukowe w pielęgniarstwie Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Forma studiów Rok

Bardziej szczegółowo

Standardy edukacyjne Polskiego Towarzystwa Farmakoekonomicznego

Standardy edukacyjne Polskiego Towarzystwa Farmakoekonomicznego Standardy edukacyjne Polskiego Towarzystwa Farmakoekonomicznego Grupa Robocza ds. Edukacji Polskiego Towarzystwa Farmakoekonomicznego Wersja: 6.0 F Autorzy- członkowie grupy (w kolejności alfabetycznej):

Bardziej szczegółowo

rozpowszechnienie (występowanie i rozmieszczenie chorób, inwalidztwa, zgonów oraz innych stanów związanych ze zdrowiem, w populacjach ludzkich),

rozpowszechnienie (występowanie i rozmieszczenie chorób, inwalidztwa, zgonów oraz innych stanów związanych ze zdrowiem, w populacjach ludzkich), EPIDEMIOLOGIA Określenie Epidemiologia pochodzi z języka greckiego: epi na demos lud logos słowo, nauka czyli, nauka badająca: rozpowszechnienie (występowanie i rozmieszczenie chorób, inwalidztwa, zgonów

Bardziej szczegółowo

POZA KLASYCZNYM DOSSIER I SPEŁNIANIEM WYMOGÓW FORMALNYCH WYKORZYSTANIE REAL WORLD DATA, PRZEGLĄDY BURDEN OF ILLNESS I UNMET NEED.

POZA KLASYCZNYM DOSSIER I SPEŁNIANIEM WYMOGÓW FORMALNYCH WYKORZYSTANIE REAL WORLD DATA, PRZEGLĄDY BURDEN OF ILLNESS I UNMET NEED. POZA KLASYCZNYM DOSSIER I SPEŁNIANIEM WYMOGÓW FORMALNYCH WYKORZYSTANIE REAL WORLD DATA, PRZEGLĄDY BURDEN OF ILLNESS I UNMET NEED Izabela Pieniążek Klasyczne dossier? Rozporządzenie MZ w sprawie MINIMALNYCH

Bardziej szczegółowo

Farmakoekonomika podstawy. Paweł Petryszyn Katedra i Zakład Farmakologii Klinicznej UM we Wrocławiu

Farmakoekonomika podstawy. Paweł Petryszyn Katedra i Zakład Farmakologii Klinicznej UM we Wrocławiu Farmakoekonomika podstawy Paweł Petryszyn Katedra i Zakład Farmakologii Klinicznej UM we Wrocławiu Dyrektywa przejrzystości z 1988 r. Obowiązek uzasadniania podjętych decyzji dotyczących cen i refundacji

Bardziej szczegółowo

Zadanie pytania klinicznego (PICO) Wyszukanie i selekcja wiarygodnej informacji. Ocena informacji o metodzie leczenia

Zadanie pytania klinicznego (PICO) Wyszukanie i selekcja wiarygodnej informacji. Ocena informacji o metodzie leczenia Praktykowanie EBM Krok 1 Krok 2 Krok 3 Krok 4 Zadanie pytania klinicznego (PICO) Wyszukanie i selekcja wiarygodnej informacji Ocena informacji o metodzie leczenia Podjęcie decyzji klinicznej na podstawie

Bardziej szczegółowo

Rodzaje i metodyka badań klinicznych

Rodzaje i metodyka badań klinicznych Rodzaje i metodyka badań klinicznych dr med. Jacek Mrukowicz Polski Instytut Evidence Based Medicine Medycyna Praktyczna, Kraków 1 Problem ze współczesnym światem nie polega na tym, że ludzie wiedzą za

Bardziej szczegółowo

Jarosław Kalinka1, Wojciech Hanke2 ROLA PALENIA TYTONIU JAKO CZYNNIKA RYZYKA H IPO TRO FII PŁODU I PORODU PRZEDWCZESNEGO

Jarosław Kalinka1, Wojciech Hanke2 ROLA PALENIA TYTONIU JAKO CZYNNIKA RYZYKA H IPO TRO FII PŁODU I PORODU PRZEDWCZESNEGO PRZEG. EPID., 1996, 50, 3 Jarosław Kalinka1, Wojciech Hanke2 ROLA PALENIA TYTONIU JAKO CZYNNIKA RYZYKA H IPO TRO FII PŁODU I PORODU PRZEDWCZESNEGO 1 Instytut Ginekologii i Położnictwa AM w Łodzi Dyrektor:

Bardziej szczegółowo

Badania naukowe w pielęgniarstwie

Badania naukowe w pielęgniarstwie SYLABUS MODUŁU (PRZEDMIOTU) Informacje ogólne Kod modułu SBN Nazwa modułu Badania naukowe w pielęgniarstwie Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Forma studiów Rok studiów

Bardziej szczegółowo

This copy is for personal use only - distribution prohibited.

This copy is for personal use only - distribution prohibited. Kwart. Ortop. 20, 4, str. 34, ISSN 2083-8697 - - - - - REHABILITACJA STAWU BIODROWEGO I KOLANOWEGO, FINANSOWANA PRZEZ NARODOWY FUNDUSZ ZDROWIA W LATACH 2009 200 REHABILITATION OF THE HIP AND KNEE JOINTS

Bardziej szczegółowo

Przywrócenie rytmu zatokowego i jego utrzymanie

Przywrócenie rytmu zatokowego i jego utrzymanie Przywrócenie rytmu zatokowego i jego utrzymanie Jak wspomniano we wcześniejszych artykułach cyklu, strategia postępowania w migotaniu przedsionków (AF) polega albo na kontroli częstości rytmu komór i zapobieganiu

Bardziej szczegółowo

166 Wstęp do statystyki matematycznej

166 Wstęp do statystyki matematycznej 166 Wstęp do statystyki matematycznej Etap trzeci realizacji procesu analizy danych statystycznych w zasadzie powinien rozwiązać nasz zasadniczy problem związany z identyfikacją cechy populacji generalnej

Bardziej szczegółowo

Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa Niedoceniany problem?

Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa Niedoceniany problem? Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa Niedoceniany problem? Żylna Choroba Zakrzepowo-Zatorowa (ŻChZZ) stanowi ważny ny, interdyscyplinarny problem współczesnej medycyny Zakrzepica żył głębokich (ZŻG) (Deep

Bardziej szczegółowo

Zasady projektowania programów z zakresu zdrowia publicznego

Zasady projektowania programów z zakresu zdrowia publicznego Zasady projektowania programów z zakresu zdrowia publicznego Anna Panasiuk Gł. Specjalista w Dz. Metodologii, Inf. Naukowej i Szkoleń, BORK Agencja Oceny Technologii Medycznych Seminarium samorządowe pt.:

Bardziej szczegółowo

Zdrowotne i społeczne problemy wieku starszego - sprzężenia zwrotne

Zdrowotne i społeczne problemy wieku starszego - sprzężenia zwrotne Zdrowotne i społeczne problemy wieku starszego - sprzężenia zwrotne Piotr Pruszczyk, Klinika Chorób Wewnętrznych i Kardiologii z Centrum Diagnostyki i Leczenia Żylnej Choroby Zakrzepowo Zatorowej Szpital

Bardziej szczegółowo

PROKALCYTONINA infekcje bakteryjne i sepsa. wprowadzenie

PROKALCYTONINA infekcje bakteryjne i sepsa. wprowadzenie PROKALCYTONINA infekcje bakteryjne i sepsa wprowadzenie CZĘŚĆ PIERWSZA: Czym jest prokalcytonina? PCT w diagnostyce i monitowaniu sepsy PCT w diagnostyce zapalenia dolnych dróg oddechowych Interpretacje

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI I WCZESNEGO WYKRYWANIA CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA

PROGRAM PROFILAKTYKI I WCZESNEGO WYKRYWANIA CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA PROGRAM PROFILAKTYKI I WCZESNEGO WYKRYWANIA CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA - 2006 1. UZASADNIENIE POTRZEBY PROGRAMU Choroby układu krążenia są główną przyczyną zgonów w Polsce i na świecie. Umieralność z tego

Bardziej szczegółowo

Systemowe aspekty leczenia WZW typu C

Systemowe aspekty leczenia WZW typu C Systemowe aspekty leczenia WZW typu C Dr n. med. Jakub Gierczyński, MBA Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego-PZH Instytut Zarządzania w Ochronie Zdrowia, Uczelnia Łazarskiego Warszawa, 06.06.2017 r. Systemowe

Bardziej szczegółowo

Związek pomiędzy chorobami przyzębia a udarem mózgu analiza krytyczna dotychczasowych badań*

Związek pomiędzy chorobami przyzębia a udarem mózgu analiza krytyczna dotychczasowych badań* Czas. Stomatol., 2009, 62, 7, 567-577 2009 Polish Dental Society http://www.czas.stomat.net Związek pomiędzy chorobami przyzębia a udarem mózgu analiza krytyczna dotychczasowych badań* Relationship between

Bardziej szczegółowo

II. Streszczenie (2 strony) 1) skrótowy opis celów i podstawowych elementów programu;

II. Streszczenie (2 strony) 1) skrótowy opis celów i podstawowych elementów programu; Załącznik nr 2 SCHEMAT DOKUMENTU PROGRAMU ZDROWOTNEGO I. Strona tytułowa 1) nazwa programu; Tworzenie regionalnych ośrodków referencyjnych prewencji chorób serca i naczyń na tle miażdżycy w zakresie strategii

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych (AOTM) Agency for Health Technology Assessment (AOTM)

Agencja Oceny Technologii Medycznych (AOTM) Agency for Health Technology Assessment (AOTM) 9 FA R M AC J A W S P Ó Ł C Z E S N A 2011; 4: 9-13 Akademia Medycyny ARTYKUŁ POGLĄDOWY/REVIEW PAPER Otrzymano/Submitted: 16.03.2011 Zaakceptowano/Accepted: 18.03.2011 Agencja Oceny Technologii Medycznych

Bardziej szczegółowo

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH S ł u p s k i e P r a c e B i o l o g i c z n e 1 2005 Władimir Bożiłow 1, Małgorzata Roślak 2, Henryk Stolarczyk 2 1 Akademia Medyczna, Bydgoszcz 2 Uniwersytet Łódzki, Łódź ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ

Bardziej szczegółowo

STAN PRZYZĘBIA I WYBRANE WYKŁADNIKI STANU JAMY USTNEJ POLAKÓW W WIEKU OD 65 DO 74 LAT

STAN PRZYZĘBIA I WYBRANE WYKŁADNIKI STANU JAMY USTNEJ POLAKÓW W WIEKU OD 65 DO 74 LAT PRZEGL EPIDEMIOL 2015; 69: 643-647 Zdrowie publiczne Tomasz Konopka 1, Elżbieta Dembowska 2, Małgorzata Pietruska 3, Paweł Dymalski 4, Renata Górska 5 STAN PRZYZĘBIA I WYBRANE WYKŁADNIKI STANU JAMY USTNEJ

Bardziej szczegółowo

BIOSTATYSTYKA KARTA PRZEDMIOTU. 1. Nazwa przedmiotu. 2. Numer kodowy COM03c. 3. Język, w którym prowadzone są zajęcia polski. 4. Typ kursu obowiązkowy

BIOSTATYSTYKA KARTA PRZEDMIOTU. 1. Nazwa przedmiotu. 2. Numer kodowy COM03c. 3. Język, w którym prowadzone są zajęcia polski. 4. Typ kursu obowiązkowy Projekt OPERACJA SUKCES unikatowy model kształcenia na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Medycznego w Łodzi odpowiedzią na potrzeby gospodarki opartej na wiedzy współfinansowany ze środków Europejskiego

Bardziej szczegółowo

Dlaczego promocja zdrowia i profilaktyka jest opłacalną inwestycją?

Dlaczego promocja zdrowia i profilaktyka jest opłacalną inwestycją? Dlaczego promocja zdrowia i profilaktyka jest opłacalną inwestycją? Prof. dr hab. med. Barbara Woynarowska Wydział Pedagogiczny Uniwersytetu Warszawskiego Komitet Zdrowia Publicznego PAN Plan prezentacji

Bardziej szczegółowo

EWA HELWICH Instytut Matki i Dziecka w Warszawie

EWA HELWICH Instytut Matki i Dziecka w Warszawie VI KONGRES Polskiego Towarzystwa Medycyny Perinatalnej Poznań, 26 28 września 2013 Polska Sieć Neonatologiczna EWA HELWICH Instytut Matki i Dziecka w Warszawie Nadzór celowany w odniesieniu do najważniejszych

Bardziej szczegółowo

W badaniu 4S (ang. Scandinavian Simvastatin Survivat Study), oceniano wpływ symwastatyny na całkowitą śmiertelność u 4444 pacjentów z chorobą wieńcową i z wyjściowym stężeniem cholesterolu całkowitego

Bardziej szczegółowo

Odległe następstwa różnych scenariuszy polityki zdrowotnej w zakresie kontroli zakażeń HCV Robert Flisiak

Odległe następstwa różnych scenariuszy polityki zdrowotnej w zakresie kontroli zakażeń HCV Robert Flisiak Odległe następstwa różnych scenariuszy polityki zdrowotnej w zakresie kontroli zakażeń HCV Robert Flisiak Klinika Chorób Zakaźnych i Hepatologii Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku Polskie Towarzystwo

Bardziej szczegółowo

ZDROWIE DZIECI PO LECZENIU NIEPŁODNOŚCI

ZDROWIE DZIECI PO LECZENIU NIEPŁODNOŚCI ZDROWIE DZIECI PO LECZENIU NIEPŁODNOŚCI Rafał Kurzawa rafal.kurzawa@gmail.com Pomorski Uniwersytet Medyczny Sekcja Płodności i Niepłodności PTG Ośrodek Studiów nad Płodnością Człowieka IVF ma 35 lat

Bardziej szczegółowo

METODY I TECHNIKI BADAŃ SPOŁECZNYCH

METODY I TECHNIKI BADAŃ SPOŁECZNYCH METODY I TECHNIKI BADAŃ SPOŁECZNYCH Schemat poznania naukowego TEORIE dedukcja PRZEWIDYWANIA Świat konstrukcji teoret Świat faktów empirycznych Budowanie teorii Sprawdzanie FAKTY FAKTY ETAPY PROCESU BADAWCZEGO

Bardziej szczegółowo

Pułapki i zagrożenia zbierania i interpretacji danych okiem statystyka

Pułapki i zagrożenia zbierania i interpretacji danych okiem statystyka Pułapki i zagrożenia zbierania i interpretacji danych okiem statystyka Michał Skrzypek SCCS, Zabrze Zakład Biostatystyki Wydział Zdrowia Publicznego SUM w Katowicach MEDTRENDS, Zabrze 27-28.03.2015 1 There

Bardziej szczegółowo

Ostre zespoły wieńcowe u kobiet od rozpoznania do odległych wyników leczenia

Ostre zespoły wieńcowe u kobiet od rozpoznania do odległych wyników leczenia Ostre zespoły wieńcowe u kobiet od rozpoznania do odległych wyników leczenia Janina Stępińska Klinika Intensywnej Terapii Kardiologicznej Instytut Kardiologii, Warszawa o Abott Potencjalny konflikt interesów

Bardziej szczegółowo

VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dla produktu Zanacodar Combi przeznaczone do publicznej wiadomości

VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dla produktu Zanacodar Combi przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dla produktu Zanacodar Combi przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2.1 Omówienie rozpowszechnienia choroby Szacuje się, że wysokie ciśnienie krwi jest przyczyną

Bardziej szczegółowo

Leczenie przeciwpłytkowe w niewydolności nerek (PCHN) Dr hab. Dorota Zyśko, prof. nadzw Łódź 2014

Leczenie przeciwpłytkowe w niewydolności nerek (PCHN) Dr hab. Dorota Zyśko, prof. nadzw Łódź 2014 Leczenie przeciwpłytkowe w niewydolności nerek (PCHN) Dr hab. Dorota Zyśko, prof. nadzw Łódź 2014 Leki przeciwpłytkowe (ASA, clopidogrel) Leki przeciwzakrzepowe (heparyna, warfin, acenocumarol) Leki trombolityczne

Bardziej szczegółowo

OCENA SPEŁNIENIA WYMAGAŃ DOTYCZĄCYCH NADZORU NAD KRYTYCZNYMI PUNKTAMI KONTROLI PRZEZ PRZEDSIĘBIORSTWA NALEŻĄCEDO ŁAŃCUCHA ŻYWNOŚCIOWEGO

OCENA SPEŁNIENIA WYMAGAŃ DOTYCZĄCYCH NADZORU NAD KRYTYCZNYMI PUNKTAMI KONTROLI PRZEZ PRZEDSIĘBIORSTWA NALEŻĄCEDO ŁAŃCUCHA ŻYWNOŚCIOWEGO BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLV, 2012, 3, str. 349 353 Agata Szkiel OCENA SPEŁNIENIA WYMAGAŃ DOTYCZĄCYCH NADZORU NAD KRYTYCZNYMI PUNKTAMI KONTROLI PRZEZ PRZEDSIĘBIORSTWA NALEŻĄCEDO ŁAŃCUCHA ŻYWNOŚCIOWEGO Katedra

Bardziej szczegółowo

Skale i wskaźniki jakości leczenia w OIT

Skale i wskaźniki jakości leczenia w OIT Skale i wskaźniki jakości leczenia w OIT Katarzyna Rutkowska Szpital Kliniczny Nr 1 w Zabrzu Wyniki leczenia (clinical outcome) śmiertelność (survival) sprawność funkcjonowania (functional outcome) jakość

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Badania naukowe w pielęgniarstwie

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Badania naukowe w pielęgniarstwie S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne Kod modułu CBNP Nazwa modułu Badania naukowe w pielęgniarstwie Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Forma studiów Rok

Bardziej szczegółowo

dr Przemysław Bury Centrum Stomatologii Uniwersytetu Medycznego im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

dr Przemysław Bury Centrum Stomatologii Uniwersytetu Medycznego im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu Projekt badań profilaktycznych z zakresu zdrowia jamy ustnej, skierowany do dzieci uczęszczających w roku szkolnym 2010/2011 do klas I i VI szkół podstawowych prowadzonych przez Gminę Śrem Opracowanie:

Bardziej szczegółowo

SYLABUS DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA (2016/ /2018) (skrajne daty)

SYLABUS DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA (2016/ /2018) (skrajne daty) Załącznik nr 4 do Uchwały Senatu nr 430/01/2015 SYLABUS DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2016-2018 (2016/2017-2017/2018) (skrajne daty) 1.1. PODSTAWOWE INFORMACJE O PRZEDMIOCIE/MODULE Nazwa przedmiotu/ modułu

Bardziej szczegółowo

Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego.

Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego. Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego. Konferencja otwierająca realizację projektu. Wieruszów, 28.04.2015 DLACZEGO PROFILAKTYKA?

Bardziej szczegółowo

Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją

Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją 234 Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją The effectiveness of local anesthetics in the reduction of needle

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD 3 Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska

WYKŁAD 3 Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska WYKŁAD 3 Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska Narodowego Programu Zdrowia na lata 2007-2015: zjednoczenie wysiłków społeczeństwa i administracji publicznej prowadzące do zmniejszenia nierówności i poprawy

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 1

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 1 KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Wprowadzenie do statystyki Introduction to statistics Kod Punktacja ECTS* 1 Koordynator Prof. dr hab. Jerzy Wołek Zespół dydaktyczny Prof. dr hab. Jerzy Wołek doktoranci

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU

SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu w języku polskim SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU Metodologia 2. Nazwa przedmiotu w języku angielskim Methodology 3. Jednostka prowadząca przedmiot Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych,

Bardziej szczegółowo

Copyright by Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2000, 2008

Copyright by Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2000, 2008 Redaktor: Alicja Zagrodzka Korekta: Krystyna Chludzińska Projekt okładki: Katarzyna Juras Copyright by Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2000, 2008 ISBN 978-83-7383-296-1 Wydawnictwo Naukowe Scholar

Bardziej szczegółowo

PROPOZYCJA WYKORZYSTANIA KONCEPCJI SZPITALA DOMOWEGO W ORGANIZACJI ŚWIADCZEŃ ZDROWOTNYCH. TEL. 509 088 528; pawel.podsiadlo@outlook.

PROPOZYCJA WYKORZYSTANIA KONCEPCJI SZPITALA DOMOWEGO W ORGANIZACJI ŚWIADCZEŃ ZDROWOTNYCH. TEL. 509 088 528; pawel.podsiadlo@outlook. PROPOZYCJA WYKORZYSTANIA KONCEPCJI SZPITALA DOMOWEGO W ORGANIZACJI ŚWIADCZEŃ ZDROWOTNYCH. TEL. 509 088 528; pawel.podsiadlo@outlook.com KONCEPCJA SZPITALA DOMOWEGO Analiza chorób przewlekłych w Unii Europejskiej.

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 412 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 412 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 412 SECTIO D 2005 Zakład Pielęgniarstwa Internistycznego z Pracownią Pielęgniarstwa Onkologicznego WPiNoZ Akademii Medycznej

Bardziej szczegółowo

Czy AOTM uczestniczy w procesie kształtowania dostępności do szczepień ochronnych? Magdalena Władysiuk MD, MBA

Czy AOTM uczestniczy w procesie kształtowania dostępności do szczepień ochronnych? Magdalena Władysiuk MD, MBA Czy AOTM uczestniczy w procesie kształtowania dostępności do szczepień ochronnych? Magdalena Władysiuk MD, MBA Immunoprofilaktyka chorób zakaźnych Uniknięcie negatywnych konsekwencji zdrowotnych związanych

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 5 1 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Białej Podlaskiej Instytut Pielęgniarstwa Higher State Vocational School

Bardziej szczegółowo

prof. dr hab. n. med. Renata Górska konsultant krajowy ds. periodontologii

prof. dr hab. n. med. Renata Górska konsultant krajowy ds. periodontologii prof. dr hab. n. med. Renata Górska konsultant krajowy ds. periodontologii Z okazji II Światowego Dnia Zdrowia Jamy Ustnej chciałabym zwrócić Państwa uwagę na niezwykle ważny problem, który jest przedmiotem

Bardziej szczegółowo

Dostępność terapii z zastosowaniem pomp insulinowych. Dr hab.n.med. Tomasz Klupa Uniwersytet Jagielloński, Katedra i Klinika Chorób Metabolicznych

Dostępność terapii z zastosowaniem pomp insulinowych. Dr hab.n.med. Tomasz Klupa Uniwersytet Jagielloński, Katedra i Klinika Chorób Metabolicznych Dostępność terapii z zastosowaniem pomp insulinowych Dr hab.n.med. Tomasz Klupa Uniwersytet Jagielloński, Katedra i Klinika Chorób Metabolicznych Konflikt interesów Wykłady i seminaria dla firmy Medtronic.w

Bardziej szczegółowo

WNIOSKOWANIE STATYSTYCZNE

WNIOSKOWANIE STATYSTYCZNE STATYSTYKA WNIOSKOWANIE STATYSTYCZNE ESTYMACJA oszacowanie z pewną dokładnością wartości opisującej rozkład badanej cechy statystycznej. WERYFIKACJA HIPOTEZ sprawdzanie słuszności przypuszczeń dotyczących

Bardziej szczegółowo

Idea opieki farmaceutycznej Idea opieki farmaceutycznej narodziła się Stanach Zjednoczonych w latach 90- tych XX w., Jest to proces w którym

Idea opieki farmaceutycznej Idea opieki farmaceutycznej narodziła się Stanach Zjednoczonych w latach 90- tych XX w., Jest to proces w którym Idea opieki farmaceutycznej Idea opieki farmaceutycznej narodziła się Stanach Zjednoczonych w latach 90- tych XX w., Jest to proces w którym farmaceuta współpracuje z pacjentem oraz innym personelem medycznym,

Bardziej szczegółowo

Analysis of infectious complications inf children with acute lymphoblastic leukemia treated in Voivodship Children's Hospital in Olsztyn

Analysis of infectious complications inf children with acute lymphoblastic leukemia treated in Voivodship Children's Hospital in Olsztyn Analiza powikłań infekcyjnych u dzieci z ostrą białaczką limfoblastyczną leczonych w Wojewódzkim Specjalistycznym Szpitalu Dziecięcym w Olsztynie Analysis of infectious complications inf children with

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział 1. Epidemiologia fundament zdrowia publicznego... 1

Spis treści. Rozdział 1. Epidemiologia fundament zdrowia publicznego... 1 Spis treści Rozdział 1. Epidemiologia fundament zdrowia publicznego... 1 1.1. Epidemiologia i zdrowie publiczne Anita Gębska-Kuczerowska, Jerzy Bzdęga... 1 1.2. Rola epidemiologii w nauce o zdrowiu publicznym.

Bardziej szczegółowo

Postępowanie w ostrych zespołach wieńcowych. wytyczne i praktyka

Postępowanie w ostrych zespołach wieńcowych. wytyczne i praktyka Postępowanie w ostrych zespołach wieńcowych wytyczne i praktyka Grzegorz Opolski I Katedra i Klinika Kardiologii WUM Śmiertelność Zmniejszenie śmiertelności w świeżym zawale serca w okresie 2003-2010 20%

Bardziej szczegółowo

TELEMEDYCYNA I E-ZDROWIE KIERUNKI ROZWOJU SYSTEMU OPIEKI ZDROWOTNEJ

TELEMEDYCYNA I E-ZDROWIE KIERUNKI ROZWOJU SYSTEMU OPIEKI ZDROWOTNEJ Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego TELEMEDYCYNA I E-ZDROWIE KIERUNKI ROZWOJU SYSTEMU OPIEKI ZDROWOTNEJ PROPOZYCJA WYKORZYSTANIA KONCEPCJI SZPITALA

Bardziej szczegółowo

... W N I O S E K K O N K U R S O W Y o sfinansowanie z Budżetu Miasta Gdańska zadania z zakresu promocji zdrowia i profilaktyki chorób społecznych:

... W N I O S E K K O N K U R S O W Y o sfinansowanie z Budżetu Miasta Gdańska zadania z zakresu promocji zdrowia i profilaktyki chorób społecznych: Załącznik Nr 1.1... Pieczęć Oferenta Miejscowość, data Prezydent Miasta Gdańska ul. Nowe Ogrody 8/12 80-803 Gdańsk W N I O S E K K O N K U R S O W Y o sfinansowanie z Budżetu Miasta Gdańska zadania z zakresu

Bardziej szczegółowo

PACJENT W GABINECIE MEDYCYNY ESTETYCZNEJ - OCZEKIWANIA I ŹRÓDŁA INFORMACJI

PACJENT W GABINECIE MEDYCYNY ESTETYCZNEJ - OCZEKIWANIA I ŹRÓDŁA INFORMACJI PODYPLOMOWA SZKOŁA MEDYCYNY ESTETYCZNEJ POLSKIEGO TOWARZYSTWA LEKARSKIEGO W WARSZAWIE EDYCJA 2009-2011 PACJENT W GABINECIE MEDYCYNY ESTETYCZNEJ - OCZEKIWANIA I ŹRÓDŁA INFORMACJI Lek. med. Piotr Siennicki

Bardziej szczegółowo