BADANIE MÓZGU KOBIET PODCZAS ORGAZMU PRZY U YCIU fmri

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "BADANIE MÓZGU KOBIET PODCZAS ORGAZMU PRZY U YCIU fmri"

Transkrypt

1 BADANIE MÓZGU KOBIET PODCZAS ORGAZMU PRZY U YCIU fmri Barry R. Komisaruk, PhD, Beverly Whipple, PhD, RN, FAAN Streszczenie Kobiety diagnozowane z powodu ca kowitego uszkodzenia rdzenia kr gowego (SCI, spinal cord injury) na poziomie T10 i powy ej odbierajà bodêce czuciowe generowane przez mechaniczà samostymulacj pochwowo-szyjkowà (VCSS, vaginal-cervical mechanical self-stimulation). U kobiet tych, w przedstawionym poni ej badaniu, oceniamy odpowiedê mózgu na seksualne pobudzenie i orgazm. W dalszej cz Êci wysuwamy równie hipotez, e droga doprowadzajàca dla tego nieoczekiwanego pobudzenia przebiega przez nerw b dny, który omija rdzeƒ kr gowy. Przy u yciu fmri stwierdziliêmy, e region w rdzeniu przed u onym, w którym nerw b dny rzutuje (jàdro pasma samotnego, NTS-The Nucleus of the Solitery Tract) jest aktywowany podczas VCSS. ZastosowaliÊmy tak e pomiar celowany na odpowiedê przeciwbólowà, indukowanà VCSS, powsta à na eksperymentalnie wywo any ból palca. Odpowiedê ta potwierdza funkcjonalnoêç tej drogi nerwowej. Podczas VCSS kilkanaêcie kobiet doêwiadczy o orgazmu. Do obszarów mózgu, które uleg y aktywacji podczas orgazmu zaliczamy: jàdro podwzgórzowe przy okomorowe, cia o migda owate, jàdro pó le àce prà kowia obszaru przedwzrokowego, hipokamp, zwoje podstawy (szczególnie skorupa), mó d ek, przednià kor obr czy, wysp, ciemieniowà i czo owà kor i struktury ni szego pnia mózgu (istota szara Êrodkowa, istota siatkowata Êródmózgowia, NTS). Stwierdzamy, jako wniosek naszego badania, e w nerwie b dnym omijajàcym rdzeƒ kr gowy biegnie droga nerwowa odpowiedzialna za czucie pochwowo-szyjkowe i e aktywacja tej drogi jest zwiàzana z dzia aniem przeciwbólowym i orgazmem. S owa kluczowe fmri mózgu, orgazm, rdzeƒ kr gowy, pochwa, nerw b dny Barry R. Komisaruk, PhD Professor II in the Department of Psychology Beverly Whipple, PhD, RN, FAAN Professor Emerita of the College of Nursing, Rutgers. The State University of New Jersey, Newark, NJ. The authors gratefully acknowledge the following funding support: The Christopher Reeve Paralysis Foundation (BRK and BW), NIH-R25GM60826 (BRK), and the Charles and Johanna Busch Foundation, Rutgers, The State University of New Jersey (BRK and BW). FUNCTIONAL MRI OF THE BRAIN DURING ORGASM IN WOMEN Summary Women diagnosed with complete spinal cord injury (SCI) at T10 or higher report sensations generated by vaginal-cervical mechanical self-stimulation (VCSS). In this paper we review brain response to sexual arousal and orgasm in such women, and further hypothesize that the afferent pathway for this unexpected perception is provided by Vagus nerves, which bypass the spinal cord. Using functional magnetic resonance imaging (fmri), we ascertained that the region of the medulla oblongata to which the vagus nerves project (the Nucleus of the Solitary Tract or NTS) is activated by VCSS. We also used an objective measure, VCSS-induced analgesia response to experimentally-induced finger pain, to ascertain the functionality of this pathway. During VCSS, several women experienced orgasms. Brain regions activated during orgasm included the hypothalamic paraventricular nucleus, amygdala, accumbens-bed nucleus of the stria terminalis-preoptic area, hippocampus, basal ganglia (especially putamen), cerebellum, and anterior cingulate, insular, parietal and frontal cortices, and lower brainstem (central gray, mesencephalic reticular formation, and NTS). We conclude that the vagus nerves provide a spinal cord-bypass pathway for vaginal-cervical sensibility and that activation of this pathway can produce analgesia and orgasm. Key words brain imaging, fmri, orgasm, spinal cord, vagina, Vagus nerves PRACA RECENZOWANA 10 Przeglàd Seksuologiczny, kwiecieƒ/czerwiec 2007, nr 10

2 Orgazm, jako fenomen warty badaƒ neurobiologicznych, otrzyma mniej uwagi ni wynika oby to z jego wa nego wp ywu na percepcyjne funkcjonowanie cz owieka. Dzieje si tak z powodu jego dziedzicznych w aêciwoêci i historycznie ma ej iloêci badaƒ. JesteÊmy zainteresowani zjawiskiem orgazmu z dwóch powodów: po pierwsze dalej odkrywamy jego intrygujàce neurobiologiczne w aêciwoêci, po drugie pragniemy zweryfikowaç doêwiadczenia pewnej grupy kobiet, które przyznawa y, e doêwiadczy y orgazmu: a) pomimo, e ich lekarze wykluczyli u nich takà mo liwoêç, ze wzgl du na ich zaburzenia neurologiczne, na przyk ad ca kowite SCI.; b) w odpowiedzi na stymulacj pochwowego punktu G ; c) w odpowiedzi na szyjkowà stymulacj ; i/albo w odpowiedzi na stymulacj wyobra eniowà, bez fizycznej stymulacji. ORGAZM GENITALNY I NIEGENITALNY Pomimo, e orgazm jest charakteryzowany jako odpowiedê na stymulacj genitalnà, istnieje wiele doniesieƒ, e inne formy stymulacji czuciowej równie wywo ujà orgazm. Niektórzy badani stymulacj t postrzegajà jako czucie genitalne, inni jako niegenitalne. Na przyk ad, istniejà udokumentowane przypadki kobiet, które przyznajà, e do- Êwiadczajà orgazm tylko przez myêlenie, bez adnej stymulacji fizycznej. Ich reakcje fizyczne przyspieszenie akcji serca, wzrost ciênienia, rozszerzenie êrenic i próg bólu potwierdzajà ich oêwiadczenie (Whipple, Ogden i Komisaruk 1992). M czyêni i kobiety z uszkodzeniem rdzenia kr gowego opisujà, e skóra w okolicy miejsca uszkodzenia wykazuje nadwra liwoêç na dotyk. Zg aszana bywa przez nich bolesnoêç i intensywnoêç odczucia, je eli dojdzie do przypadkowego przejechania szczotkà podczas mycia tego miejsca. JeÊli natomiast stymulacja jest wykonywana w odpowiedni sposób, albo przez odpowiednià osob, taki dotyk mo e wywo aç uczucie orgazmu, które mo- e albo nie mo e byç spostrzegane jako pochodzàce z genitaliów. Jedna z kobiet z ca kowitym SCI na poziomie wy szego odcinka piersiowego doêwiadcza a obszaru nadreaktywnoêci w okolicy karku i ramion. Przyznawa a ona równie, e stymulacja tych obszarów wywo uje u niej orgazm. W warunkach laboratoryjnych, przy samostymulacji miejsca po àczenia karku z ramionami wibratorem odnotowano u tej kobiety znaczàcy wzrost akcji serca i ciênienia krwi. Opisa a ona równie, e odczuciu przez nià opisywanemu towarzyszy o mrowienie w pochwie (Sipski, Komisaruk, Whipple i Alexander 1993). Kinsey, Pomeroy i Martin (1948), Master i Johnson(1966) i Paget (2001) wykazali u kobiet wystàpienie orgazmu przy dra nieniu piersi i brodawek sutkowych. W dodatku Paget (2001) wykaza wystàpienie orgazmu przy stymulacji ust i odbytu, zarówno u kobiet i m czyzn. Bohaterka z powieêci Kinflicks doêwiadczy a orgazmu, kiedy kochanek trzyma jej r k. Przyzna a ona równie, e mo e doêwiadczyç orgazmu przez stymulacj ka dego fragmentu jej cia a (Alther 1975). Bioràc pod uwag drog czuciowà dla zjawiska orgazmu, prawdopodobnie aktywowanà w niektórych z wymienionych wy ej przyk adów, mo na zasugerowaç podstawy neurologiczne dla tak wywo anego orgazmu. Nerw miedniczny jest odpowiedzialny za doprowadzajace unerwienie z pochwy, szyjki i odbytnicy (Barkley, Hotta, Robbins i Sato 1990, Komisaruk, Adler i Hutchinson 1972, Peters, Kristal i Komisaruk 1987). Poniewa aktywacja tego nerwu przez stymulacj pochwowà mo e wywo ywaç orgazm, nie jest zaskoczeniem, e aktywacja niegenitalna (tzn. analna) mo e równie wywo aç orgazm. Kobiety rzeczywiêcie opisujà uczucie parcia na stolec podczas skurczów macicy w czasie porodu. Wskazuje to na fakt, e unerwienie pochodzàce z tego samego nerwu wywo uje nak adajàce si na siebie odczucia. U m czyzn, unerwienie doprowadzajàce z gruczo u krokowego (pochodzàce z nerwu podbrzusznego), podczas wytrysku wp ywa na odczucie przyjemnoêci podczas orgazmu. Wykazano, e wykonanie prostakektomii zmniejsza odczucia m czyzn podczas orgazmu (Koeman, van Driel, Schultz i Mensink 1996). Rol jakà w osiàgni ciu orgazmu odgrywa to pobudzenie potwierdza fakt, e mo liwe jest osiàgni cie przez nich orgazmu przez stymulacj mechanicznà gruczo u krokowego podczas stosunku analnego. Pobudzenie to sumuje si z pobudzeniem doprowadzajàcym z nerwu Przeglàd Seksuologiczny, kwiecieƒ/czerwiec 2007, nr 10 11

3 miednicznego. Nerw podbrzuszny stanowi równie drog doprowadzajàcà z macicy i szyjki (Barkley i in. 1990, Bonica i in. 1967, Peters i in. 1987). Rola w wywo ywaniu orgazmu, przypisywana aktywnoêci doprowadzajàcej tego nerwu u m czyzn, mo e na zasadzie paralelnej, wyjaêniç podobne odczucia podczas stymulacji macicy i pochwy podczas porodu i podczas orgazmu. Orgazm wywo any stymulacjà piersi i brodawek mo e byç zwiàzany z funkcjonalnà zbie noêcià w centralnym uk adzie nerwowym dróg doprowadzajàcych nerwów rdzeniowych i dróg doprowadzajàcych z pochwy i szyjki (Komisaruk i Whipple 2000). Dowodem na takà konwergencj jest fakt, e u kobiet oksytocyna jest wydzielana z tylnego p ata przysadki do krwioobiegu w odpowiedzi na dwa êród a stymulacji: odruch mleko- -wyrzut i odruch Fergusona. Oksytocyna uwalniana przez ssanie stymuluje skurcz komórek mi Êniowo-nab onkowych, które otaczajà gruczo y mlekowe i dochodzi do wydalenia mleka. Uwalniana oksytocyna jednoczeênie stymuluje mi Ênie g adkie macicy do skurczu. Odwrotnie, ciênienie wewnàtrzmaciczne i mechaniczna stymulacja szyjki przez p ód podczas porodu stymuluje doprowadzajàcy nerw miedniczny i dochodzi do uwolnienia oksytocyny jako pozytywne sprz enie zwrotne, odruch Fergusona (Ferguson 1941). Oksytocyna mo e równie wywo aç wydalenie mleka u kobiet w trakcie laktacji. Poniewa ostatnia wspólna droga nerwowa dla sekrecji oksytocyny mieêci si g ównie w przykomorowych jàdrach podwzgórza (dodatkowo w nadzwrokowym jàdrze podwzgórza) doprowadzajàce pobudzenie z piersi, brodawek, szyjki i pochwy równie pokrywa si z tà lokalizacjà. Oksytocyna jest uwalniana podczas orgazmu zarówno u kobiet jak i u m czyzn (Carmichael i in. 1987, 1994, Blaicher i in. 1999). WykazaliÊmy, e jàdro przykomorowe podwzgórza ulega aktywacji podczas orgazmu u kobiet (Komisaruk i in. 2004, w tym artykule). Percepcja orgazmu najprawdopodobniej nie jest zwiàzana z sekrecjà oksytocyny, poniewa podanie do ylne oksytocyny nie indukuje orgazmu, ani go nie wzmacnia (Gooren 1991). Istnieje jednak doniesienie, oparte na przypadku jednej kobiety, która opisa a wzmo one, subiektywne odczuwanie przyjemnoêci zwiàzane z intensywniejszymi skurczami macicy i pochwy po samodzielnej aplikacji donosowej oksytocyny (Andersen-Hunt i Dennerstein 1994). BezpoÊrednie dzia anie oksytocyny na mózg, zwiàzane z modulacjà orgazmu, nie mo e zostaç wykluczone. Wydaje si jednak bardziej prawdopodobne, e wzmacniajàce dzia anie oksytocyny zachodzi g ównie przez maciczne i pochwowe doprowadzajàce po àczenia nerwowe generowane przez oksytocyn, które stymulujà skurcze mi Êni g adkich pochwy, szyjki, i/albo macicy. Efekt oksytocyny aktywujàcy seksualnoêç, przez stymulacj skurczowà muskulatury genitalnej, zosta potwierdzony laboratoryjnie. U samic szczurzych nie wykazano wp ywu oksytocyny na orgazm. Podanie jednak oksytocyny podskórnie zwi kszy o ich wra liwoêç seksualnà. Przeci cie unerwienia czuciowego nerwów pochwy, szyjki i macicy znosi wy ej opisany efekt (Moody, Steinman, Komisaruk i Adle 1994). Spekulujemy, e inny czynnik jest bardziej znaczàcy dla osiàgni cia orgazmu ni sama oksytocyna. Dwa êród a wra eƒ czuciowych (brodawki sutkowe i szyjka macicy), z których pobudzenia dochodzà do tego samego miejsca w mózgu, mogà ze sobà wspó dzia aç (tzn. stymulacja piersi zmienia jakoêç odczuwania wspó towarzyszàcej stymulacji pochwowej) i aktywowaç jàdro przykomorowe, które w rezultacie aktywuje uk ad nerwowy. Uk ad ten z kolei generuje percepcyjne do- Êwiadczenie orgazmu. Nie wykluczamy, e oksytocyna mo e wp ywaç na ten system przez bezpoêredni efekt na mózg. Dowód na drog nerwowà omijajàcà rdzeƒ kr gowy: nerwy b dne Chocia czujemy si przekonani, e istnieje potrzeba rozszerzenia koncepcji postrzegania orgazmu poza sfer genitalnà, jesteêmy ciàgle zaintrygowani doniesieniami w literaturze na temat kobiet z ca kowitym SCI, które doêwiadczajà orgazmu. Zostali- Êmy jeszcze bardziej zach ceni do próby analizy tego fenomenu, kiedy kobiety z ca kowitym SCI z naszego badania przyzna y, e odpowiadajà na pochwowà i/albo szyjkowà samostymulacj. Niektóre z nich tylko odczuwa y t stymulacj, inne natomiast w odpowiedzi na nià zareagowa y orgazmem. WczeÊniejsze badania wykaza y, e kobiety z ca kowitym SCI mogà doêwiadczyç ró nych odczuç genitalnych, w tym tak e orgazmu (Cole 1975, Kettl i in. 1991, Whipple 12 Przeglàd Seksuologiczny, kwiecieƒ/czerwiec 2007, nr 10

4 1990), które to my (Komisaruk i Whipple, 1994, Whipple i Komisaruk 1997, Whipple, Gerdes i Komisaruk i 1996, Komisaruk, Gerdes i Whipple 1997) i inni (Sipski i Alexander 1995, Sipski,Alexander i Rosen 1995) potwierdzili. W dodatku, Berard (1989) wykaza, e kobiety ci arne z SCI poni ej T12 mogà odczuwaç skurcze macicy i ruchy p odu w macicy. Wysun liêmy hipotez, e pewne odczucia genitalne mogà pojawiç si jeêli ca kowite SCI rozciàga si do wysokoêci T11. Wybór miejsca zosta dokonany na podstawie dowodów o obwodowej dystrybucji i poziomie wejêcia do rdzenia kr gowego czuciowych nerwów u kobiet (Bonica 1967), jak równie na podstawie mapowania pól i stref czuciowych wejêcia nerwów do rdzenia kr gowego u samic szczurzych. (Berkley i in. 1990, Cunningham, Steinman, Whipple, Mayer i Komisaruk 1991, Komisaruk i in. 1972, Kow i Pfaff , Peters i in. 1987). Hipoteza zosta a sformu owana na podstawie tego, e nerw podbrzuszny wznosi si w aƒcuchu sympatycznym i wchodzi do rdzenia kr gowego na wysoko- Êci T (Bonica 1967, Netter 1986). Konsekwentnie z rozmieszczeniem nerwów, wykazaliêmy, e grupa 10 kobiet (z niskim uszkodzeniem rdzenia), które mia y ca kowite uszkodzenie rdzenia poni ej T10 (to przypuszczalnie umo liwia niektórym genitalno-rdzeniowym wp ywom na dotarcie do mózgu na poziomie T10) odczuwa y samostymulacj szyjki macicy (CSS). Odczuwa y one równie aplikacj stymulatora przez jednego z badaczy i wykaza y znaczàcy efekt przeciwbólowy (obiektywny pomiar odpowiedzi) w stosunku do bólu wywieranego na opuszki palców podczas CSS (Whipple i Komisaruk, 1985, 1988). Poza tym dwie z nich osiàgn y orgazm w wyniku samostymulacji (Komisaruk, Gerdes i in 1997, Komisaruk i Whipple, 1994, Whipple i in 1996, Whipple i Komisaruk i 1997). Du e zainteresowanie wzbudzi a grupa 6 kobiet z ca kowitym SCI na wysokoêci albo powy ej T10 (powy ej T 7, grupa z wysokim uszkodzeniem rdzenia kr gowego). Grupa ta mia a postrzeganie porównywalne do kobiet z niskim uszkodzeniem rdzenia. Szczególnie grupa 4 z 6 kobiet zareagowa a na stymulacj przez badacza i na CSS. Wszystkie doêwiadczy y efektu przeciwbólowego mierzonego bólem opuszek palców (znaczàcy efekt grupy) i jedna z kobiet doêwiadczy a orgazmu w laboratorium. W dodatku, w obu grupach, wszystkie kobiety z wyjàtkiem jednej z grupy z niskim uszkodzeniem, cz sto doêwiadcza y dyskomfort zwiàzany z krwawieniem miesi cznym. W oparciu o przedstawione powy ej zaskakujàce obserwacje, uwa amy e u kobiet z wy szym ca kowitym SCI doêwiadczajàcych stymulacji pochwowo-szyjkowej pobudzenie do mózgu dochodzi przez nerwy b dne (10 nerw czaszkowy) z pomini ciem rdzenia kr gowego (Komisaruk, Gerdes i in 1997, Komisaruk i Whipple, 1994, Komisaruk, Whipple,Gerdes, Harkness i Keyes 1997, Whipple i in. 1996, Whipple i Komisaruk 1997). Zak adane by o, e droga nerwowa, którà pobudzenie genitalne dociera do mózgu prowadzi przez trakt rdzeniowo-wzgórzowy. W przypadku traumatycznego SCI, jeêli ten trakt zostanie przerwany, to genitalna stymulacja odpowiedzialna za orgazm zostaje zablokowany u kobiet i m czyzn (Beric i Light 1993). Ciekawe jest, e ta droga nerwowa zawiera tak e aksony, które przenoszà impulsy bólowe do mózgu. W takich przypadkach jak niereagujàcy na leki ból nowotworowy, trakt rdzeniowo-wzgórzowy mo e zostaç przerwany chirurgicznie. W przypadku jednego pacjenta p ci m skiej procedura ta razem z zablokowaniem bólu spowodowa a blokad orgazmu przez stymulacj genitalnà. Blokada bólu utrzymywa a si przez wiele miesi cy. Kiedy ból powróci, powróci- o tak e genitalne odczuwanie orgazmu (Elliott 1969). Nasza hipoteza na temat dodatkowej drogi czuciowej u kobiet staje si wi c wiarygodna. Dowody na temat roli nerwu b dnego w przewodzeniu impulsów czuciowych z pochwy i szyjki zosta y najpierw zaprezentowane przez Guevara-Guzmana i wspó pracowników w oparciu o badanie na zwierz tach (Ortega-Villalobos i in. 1990). Wykazali oni, e znacznik neuronalny, peroksydaza chrzanowa, podany doszyjkowo powoduje zaznaczenie neuronów w zwoju guzowatym, który mieêci si w korzeniach grzbietowych (czuciowych) zwojów nerwu b dnego. Ostatnio potwierdzono u szczurów istnienie unerwienia czuciowego macicy i szyjki przebiegajàcego w nerwie b dnym (Collins, Lin, Berthoud i Papka 1999). Przeglàd Seksuologiczny, kwiecieƒ/czerwiec 2007, nr 10 13

5 Unerwienie czuciowe pochwy i szyjki pochodzàce z nerwu b dnego zosta o potwierdzone badaniami czynnoêciowymi. Elektryczna stymulacja pochwy wykaza a dzia anie analgetyczne u szczurów (Maixner i Randich 1984, Ness, Randich, Fillingim, Faught i Backensto 2001, Randich i Gebhart 1992) i u ludzi (Kirchner, Birklein, Stefan i Handwerer 2000). WykazaliÊmy tak e, e elektryczna stymulacja pochwowo-szyjkowa u szczurów wykazuje efekt przeciwbólowy nawet po obustronnym przeci ciu nerwów genitalno-rdzeniowych (sromowy, miedniczny i podbrzuszny; Cueva-Rolon i in. 1996). U niektórych szczurów (Cueva-Rolon i in. 1994) efekt analgetyczny zosta zniesiony po obustronnym przeci ciu nerwów b dnych. Poza tym, w jednym badaniu wykazano znaczne rozszerzenie êrenic w odpowiedzi na pochwowo-szyjkowà stymulacj, chocia o mniejszym nasileniu, po ca kowitej ablacji rdzenia kr gowego w odcinku T7. Odpowiednio, ca kowite przeci cie nerwów b dnych w odcinku podprzeponowym ca kowicie znios o odpowiedê ze êrenic (Komisaruk, Bianca i in. 1996). Poza tym, elektryczna stymulacja centralnego koƒca przeci tego nerwu b dnego spowodowa a znaczne i natychmiastowe rozszerzenie êrenic (Bianca i in. 1994, Komisaruk i in. 1995). W dodatku Hubscher i Berkley (1994, 1995) wykazali, e neurony z jàdra pasma samotnego u szczurów odpowiadajà na mechanicznà stymulacj pochwy, szyjki, macicy albo odbytu i vagotomia zmienia t odpowiedê. Jak widaç, istnieje wiele dowodów, zarówno anatomicznych i czynnoêciowych, popierajàcych rol nerwu b dnego w przenoszeniu impulsów czuciowych z genitaliów, przynajmniej u szczurów laboratoryjnych. Dowód na to, e nerw b dny jest nerwem genitalno-czuciowym u kobiet Aby upewniç si, e nerw b dny odpowiedzialny jest za przenoszenie bodêców czuciowych z obszarów genitalnych u yli- Êmy fmri i obserwowaliêmy projekcj nerwu w mózgu (obszar NTS) przy zastosowaniu VCSS. W badaniu tym braliêmy pod uwag kobiety z ca kowitym uszkodzeniem rdzenia kr gowego na tle mechanicznym, a nie kompresyjnym. Pozwoli o to uniknàç artefaktów pod postacià niewykrytej, przetrwa ej po urazie drogi nerwowej. Region NTS w mózgu zosta okreêlony przy pomocy fmri z u yciem testu z s odko s onà, kwa- Êno gorzkà miksturà (Komisaruk, Mosier i in. 2002), eby aktywacji uleg górny region NTS, do którego docierajà bodêce smakowe (Travers i Norgren 1995). SprawdzaliÊmy, czy dany region ulega aktywacji przez podanie 1ml testowej mikstury do ust pacjentki i zarejestrowanie przy pomocy fmri aktywowanej drogi nerwowej. Nast pnie u takiej kobiety wykonano VCSS. U cz owieka NTS jest d ugim, cylindrycznym jàdrem usytuowanym pionowo w rdzeniu przed u onym pnia mózgu, który z kolei stanowi wyd u enie rdzenia kr gowego. U szczurów NTS odpowiada za czucie trzewne. Obserwacje te pozwalajà ekstrapolowaç, e u cz owieka w najwy ym polu NTS projektuje si czucie odpowiednio z warg, prze yku, o àdka i jelit (Altschuler, Rinaman i Miselis, 1992). Z tego powodu hipoteza, e odpowiedê na CSS pojawi si w najni szym regionie NTS (tj. region NTS po przeciwnej stronie i poni ej pola aktywowanego przez mikstur ) wydaje si byç s uszna. FMRI pierwszej kobiety #1 pokazuje lokalizacj anatomicznà NTS w oparciu o atlas histologiczny. Pokazuje równie w p aszczyênie strza kowej i wieƒcowej regiony odpowiednio aktywowane przez smak i przez CSS (ryc. 1). Otrzymane wyniki stanowià poparcie dla naszej hipotezy. Kobieta ta potwierdzi a równie wystàpienie orgazmu podczas CSS. Rycina 2 przedstawia dane 5 ró nych kobiet, z uszkodzeniem rdzenia kr gowego, w p aszczyênie wieƒcowej, pokazujàc indywidualnà lokalizacj aktywacji NTS podczas VCSS. Zwraca uwag podobieƒstwo lokalizacji u respondentek. Ka da z tych kobiet mog a czuç stymulacj w pochwie albo na szyjce. Kiedy stymulacja dotyczy a szyjki, jedna z kobiet AN, opisa a uczucie zmiany ciênienia kiedy stymulator zosta usuni ty. Inna kobieta VA, opisa a uczucie ch odu w Êrodku, które to zwi ksza o si wraz ze wzrostem ucisku na szyjk. Ta percepcyjna odpowiedê na VCSS przedstawiona przez te dwie kobiety by a zgodna z naszymi wczeêniejszymi obserwacjami u innych kobiet z podobnym zasi giem i poziomem uszkodzenia rdzenia kr gowego (Komisaruk, Gerdes i in. 1997). Kolejna kobieta AP opisa a uczucie jako 14 Przeglàd Seksuologiczny, kwiecieƒ/czerwiec 2007, nr 10

6 SMAK SAMO-STYM SZYJKOWA Ryc. 1. Regiony mózgu aktywowane przez samostymulacj szyjkowà oraz silnym bodêcem smakowym u kobiet z ca kowitym uszkodzeniem rdzenia kr gowego, które blokuje drog czuciowà przez rdzeƒ kr gowy. Aktywowane regiony korespondujà z wy szà i ni szà granicà NTS, które jest jàdrem czuciowym nerwu b dnego w pniu mózgu, w rdzeniu przed u onym. dotyk w Êrodku kiedy zwi kszano u niej nacisk na szyjk. Wykazano równie u niej wzrost o 93,5% progu bólowego podczas VCSS. Uczestniczka ED mia a prawid owà wra liwoêç na poziomie T10, ale jej brak poni ej tego poziomu. Twierdzi a ona równie, e czuje stymulacje przedniej Êciany pochwy i du y wzrost progu bólowego o 108,8%. Ka da z czterech wymienionych kobiet spe nia a kryteria American Spinal Injury Association (ASIA 1992) dotyczàce ca kowitego uszkodzenia rdzenia kr gowego, gdzie raportowany jest brak czucia przy symulacji analnej. Kobieta EL nie mia a skórnej wra liwoêci poni ej T9. Jakkolwiek doêwiadcza a stymulacji analnej i w zwiàzku z tym zosta a zdiagnozowana jako niekompletne uszkodzenia rdzenia kr gowego. U kobiety tej MRI wykaza uszkodzenie rdzenia w formie strzykawki (tzn. patologiczna, cylindryczna jama w rdzeniu kr gowym) na poziomie T7-8, chocia nie by o dowodów na ca kowite przerwanie ciàg oêci rdzenia (ryc. 2. kobieta EL). Kobieta ta twierdzi a, e mia a uczucie dotyku w Êrodku i skurcz mi Êni pochwy kiedy stymulator by wk adany. Próg detekcji bólu u niej wzrós o 39,6%. Jak pokazano na rycinie 2, niektóre z badanych kobiet doêwiadczy y równie orgazmu podczas VCSS, co zosta o zarejestrowane równie przy pomocy fmri. Pozwoli o nam to na obserwacj regionów w mózgu aktywowanych przed, podczas i po osiàgni ciu orgazmu. Rycina 3 pokazuje ca kowity obraz mózgu na poczàtku CSS w porównaniu z aktywnoêcià mózgu podczas orgazmu. Zwraca uwag bardziej intensywna i o szerszym zasi gu aktywacja w ni szym pniu mózgu, przedmózgowiu i mó d ku podczas orgazmu. Ten wzór aktywacji mózgu podczas orgazmu jest powszechny u kobiet. Rycina 4 pokazuje przy dwóch ró nych istotnoêciach statystycznych (p<0,05 Przeglàd Seksuologiczny, kwiecieƒ/czerwiec 2007, nr 10 15

7 Ryc. 2. Aktywacja NTS przez samo-stymulacj szyjkowà u 5 kobiet z uszkodzeniem rdzenia kr gowego (regiony, które nas interesujà zosta y zaznaczone strza kà). Poziom i stopieƒ uszkodzenia zosta opisany pod ka dym zdj ciem. Kryteria ASIA zaznaczajà najni szy poziom dermatomu, gdzie istnieje obustronna, prawid owa reakcja czucia powierzchniowego (uszczypni cie albo dotyk). A oznacza ca kowite uszkodzenie rdzenia kr goweg (brak czucia albo Êwiadomych ruchów poni ej miejsca uszkodzenia i brak ÊwiadomoÊci palpacyjnej stymulacji odbytu); B oznacza nieca kowite uszkodzenia rdzenia kr gowego, gdzie notuje si brak czucia albo Êwiadomych ruchów poni ej miejsca uszkodzenia, ale zostaje zachowana percepcja palpacyjnej stymulacji odbytu. Oznakowanie Neur jest bardziej sztywnà kategoryzacjà uszkodzeƒ rdzenia, z której korzystaliêmy we wczeêniejszych pracach (Komisaruk, Gerdes i in. 1997). Jest to najni szy poziom, gdzie nie ma jakiegokolwiek czucia. Ponadto, numery 1 i 2 reprezentujà odpowiednio uszkodzonà i prawid owà wra liwoêç czuciowà. W zwiàzku z tym w przypadku kobiety AN wskazuje na uszkodzenie wra liwoêci na poziomie T7 i jej brak poni ej, a wskazuje na prawid owe czucie na poziomie T7, ale brak poni ej u kobiety VA. Obie kobiety doêwiadczy y zwi kszonego progu bólowego w odpowiedzi na VCSS o 21.4% i 45.3% w porównaniu z próbà kontrolnà. Próg czucia dotyku mierzony w óknami von Freya pozosta niezmieniony. Ryc. 3. Porównanie aktywacji kolejnych poziomów w mózgu (przekroje w p aszczyênie czo owej) podczas samo-stymulacji szyjkowej przed orgazmem i podczas orgazmu. 16 Przeglàd Seksuologiczny, kwiecieƒ/czerwiec 2007, nr 10

8 Ryc. 4. Niektóre regiony przedczo owe aktywowane podczas orgazmu. CIÑG A STYMULACJA SZYJKOWA ORGAZM BRAK ORGAZMU Kolejne minuty Ryc. 5. Powtarzane uj cia aktywacji cia a migda owatego u kobiet z uszkodzonym rdzeniem kr gowym. Prosz zauwa- yç, e cia o migda owate uleg o aktywacji tylko podczas orgazmu, pomimo dalszej kontynuacji CSS. Przeglàd Seksuologiczny, kwiecieƒ/czerwiec 2007, nr 10 17

9 Kora obr czy Przegroda Wyspa Jàdro oko okomorowe podwzgórza Cia o migda owate AP jàdro pó le àce cia o migda owate Ryc. 6. Dodatkowe regiony przodomózgowia ulegajàce aktywacji podczas orgazmu. i p<0,01) regiony mózgu aktywowane podczas orgazmu: podwzgórze, cia o migda owate, kor obr czy i kor wyspy. Zdj cie po stronie lewej przedstawia obraz anatomiczny wy ej wymienionych struktur. Zaanga owanie cia a migda owatego w orgazm sam w sobie jest czymê wi cej ni prostà odpowiedzià na CSS (ryc. 5). W tym przypadku CSS zosta o zastosowane w sposób ciàg y, generujàc orgazm wielokrotny podczas tylko pierwszych 3 z 5 min przedstawionych. CSS by o podtrzymywane podczas okres 5 min. W tym przypadku aktywacja cia- a migda owatego nastàpi a tylko podczas 3 min., kiedy wystàpi orgazm. Podczas kolejnych 2 min., chocia CSS by o kontynuowane, zarówno usta a aktywacja cia a migda owatego jak i skoƒczy si orgazm. Mo na z tego wyciàgnàç wniosek, e cia o migda owate nie odpowiada tylko i wy àcznie na czuciowà aktywacj zwiàzanà z CSS, ale jego aktywacja jest zwiàzana z samym orgazmem pochwowo-szyjkowym. Nie jest mo liwe, aby na podstawie tego badania odpowiedzieç na pytanie, czy aktywacja cia a migda owatego jest przyczynà czy efektem orgazmu. Pewne jest natomiast, e cia o migda owate nie jest regionem, gdzie po prostu docierajà bodêce czuciowe z genitaliów. Rycina 6 przedstawia obrazy fmri z dwóch ró nych regionów mózgu: podwzgórze (obrazy po prawej stronie) i do przodu od niego jàdro przedwzrokowei/albo pó le àce prà kowia. Zdj cia przedstawione wy ej przedstawiajà zarejestrowanà fmri aktywnoêç mózgu podczas orgazmu. Obrazy z rezonansu magnetycznego pokazane powy ej przedstawiajà te regiony, które uleg y aktywacji z pokazaniem odpowiedniej anatomii mózgu. Zauwa ono aktywacj w regionie jàder przykomorowych podwzgórza, cia a migda owatego, kory obr czy, kory wyspy iwregionie jàdra pó le àcego. Rycina 7 pokazuje obraz fmri w regionie jàder przykomorowych podwzgórza podczas orgazmu. Po prawej stronie na rysunku widzimy schematyczne przedstawienie wy- ej opisanego regionu, gdzie jàdro przykomorowe po o one jest na lewo i delikatnie poni ej spoid a przedniego. Anatomiczne zdj cie MRI pokazuje porównywalny region, gdzie przeci cie pokazuje lokalizacj spoid a przedniego. Zdj cie po stronie prawej pokazuje obraz aktywnoêci mózgu podczas 18 Przeglàd Seksuologiczny, kwiecieƒ/czerwiec 2007, nr 10

10 PRZEDNIE SPOID O JÑDRA OKO OKOMOROWE Poczàtek CSS ORGAZM Ryc. 7. Aktywacja jàdra oko okomorowego podwzgórza, które produkuje oksytocyn, podczas, a nie przed orgazmem. CSS zastosowano przed i podczas orgazmu. orgazmu zobrazowany przy pomocy fmri na o ony na obraz anatomiczny. Dwa najni- ej po o one zdj cia obrazujà aktywnoêç mózgu na poczàtku CSS (po stronie lewej) i podczas orgazmu (po stronie prawej). Prosz zauwa yç, e aktywacja regionu przykomorowego wyst puje podczas orgazmu. Rycina 8 przedstawia wi kszà aktywacj w obszarze hipokampa podczas orgazmu ni podczas CSS. Rycina 9 obrazuje sekwencyjnà aktywacj struktur przedmózgowia jednej z kobiet (EL) podczas CSS (8 min.), która to stymulacja doprowadzi a do osiàgni cia orgazmu. Na poczàtku, aden z 7 obszarów mózgu nie uleg aktywacji. Podczas 8 minutowej stymulacji, która doprowadzi a do osiàgni cia orgazmu, najwczeêniej aktywacji uleg o cia o migda owate, jàdra podstawy i wyspa, troch póêniej kora obr czy. Podczas orgazmu aktywacji uleg o jàdro pó le àce, jàdro przykomorowe podwzgórza i hipokamp. W dodatku jeszcze wi kszemu wzmocnieniu uleg y zwoje podstawy i wyspa. AktywnoÊç mózgu obserwowana podczas VCSS zawiera tak e t aktywnoêç, która generowana jest przez rami i r k podczas samo-stymulacji. W zwiàzku z tym, eby dok adnie okreêliç, które obszary mózgu ulegajà aktywacji tylko podczas orgazmu, wyselekcjonowaliêmy kobiety, które do- Êwiadczajà orgazmu przez myêlenie i wyobraêni, bez adnej fizycznej samo-stymulacji. Ju wczeêniej opisaliêmy 10 kobiet, które raportowa y wystàpienie orgazmu generowanego wyobraênià (Whipple i in. 1992). Na poczàtku, z powodu naszego sceptycyzmu do tak osiàgni tego orgazmu, porównaliêmy odpowiedê autonomicznà tych kobiet w dwóch sytuacjach: podczas orgazmu osiàgni tego na drodze samo-stymulacji i podczas orgazmu wywo anego my- Êlami. Zauwa yliêmy, ku naszemu zaskoczeniu, e mierzone parametry (tj. akcja serca, Przeglàd Seksuologiczny, kwiecieƒ/czerwiec 2007, nr 10 19

11 czo owa Kora: ciemieniowa Hipokamp Tylko anatomicznie fmri na o one na obraz anatomiczny Ryc. 8. Aktywacja hipokampa podczas orgazmu. Ryc. 9. Sekwencyjne uj cia w wybranych cz Êciach mózgu, aktywacja ró nych obszarów mózgu podczas orgazmu uzyskanego na drodze CSS. ciênienie krwi, rozszerzenie êrenic, próg bólu) wzros y istotnie statystycznie w porównaniu z wartoêciami podczas spoczynku w obu tych sytuacjach. Kobiety opisywa y wyobra enia, które generujà orgazm w ró ny sposób: w pewnych przypadkach by y to myêli erotyczne, w innych myêli sielankowe, w innych przypadkach myêli abstrakcyjne ( przep yw energii wznoszàcy i opadajàcy w sposób powtarzajàcy si wzd u osi cia a). Badania wst pne uzyskane z analizy fmri u kobiet, które osiàgajà orgazm dzi ki pewnym wyobra eniom wykaza y, e podobnie jak podczas orgazmu wywo anemu VCSS, aktywacji ulega obszar jàdra pó le àcego, jàdra przykomorowego podwzgórza 20 Przeglàd Seksuologiczny, kwiecieƒ/czerwiec 2007, nr 10

PRAWA ZACHOWANIA. Podstawowe terminy. Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc

PRAWA ZACHOWANIA. Podstawowe terminy. Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc PRAWA ZACHOWANIA Podstawowe terminy Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc a) si wewn trznych - si dzia aj cych na dane cia o ze strony innych

Bardziej szczegółowo

2.Prawo zachowania masy

2.Prawo zachowania masy 2.Prawo zachowania masy Zdefiniujmy najpierw pewne podstawowe pojęcia: Układ - obszar przestrzeni o określonych granicach Ośrodek ciągły - obszar przestrzeni którego rozmiary charakterystyczne są wystarczająco

Bardziej szczegółowo

Techniki korekcyjne wykorzystywane w metodzie kinesiotapingu

Techniki korekcyjne wykorzystywane w metodzie kinesiotapingu Techniki korekcyjne wykorzystywane w metodzie kinesiotapingu Jak ju wspomniano, kinesiotaping mo e byç stosowany jako osobna metoda terapeutyczna, jak równie mo e stanowiç uzupe nienie innych metod fizjoterapeutycznych.

Bardziej szczegółowo

Bogusław K. Gołąb. A natom ia CZYNNOŚCIOWA OŚRODKOWEGO UKŁADU NERWOWEGO PZWL

Bogusław K. Gołąb. A natom ia CZYNNOŚCIOWA OŚRODKOWEGO UKŁADU NERWOWEGO PZWL Bogusław K. Gołąb A natom ia CZYNNOŚCIOWA OŚRODKOWEGO UKŁADU NERWOWEGO PZWL A natomia CZYNNOŚCIOWA OŚRODKOW EGO UKŁADU NERWOWEGO prof. zw. dr hab. med. Bogusław K. Gołąb współautor prof. u m, dr hab. med.

Bardziej szczegółowo

Ustawienie wózka w pojeździe komunikacji miejskiej - badania. Prawidłowe ustawienie

Ustawienie wózka w pojeździe komunikacji miejskiej - badania. Prawidłowe ustawienie Ustawienie wózka w pojeździe komunikacji miejskiej - badania Przodem do kierunku jazdy? Bokiem? Tyłem? Jak ustawić wózek, aby w razie awaryjnego hamowania dziecko było jak najbardziej bezpieczne? Na te

Bardziej szczegółowo

Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników

Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników poradnik dla bezpoêredniego prze o onego wprowadzanego pracownika WZMOCNIENIE ZDOLNOÂCI ADMINISTRACYJNYCH PROJEKT BLIèNIACZY PHARE PL03/IB/OT/06 Proces

Bardziej szczegółowo

ZAPYTANIE OFERTOWE. Nazwa zamówienia: Wykonanie usług geodezyjnych podziały nieruchomości

ZAPYTANIE OFERTOWE. Nazwa zamówienia: Wykonanie usług geodezyjnych podziały nieruchomości Znak sprawy: GP. 271.3.2014.AK ZAPYTANIE OFERTOWE Nazwa zamówienia: Wykonanie usług geodezyjnych podziały nieruchomości 1. ZAMAWIAJĄCY Zamawiający: Gmina Lubicz Adres: ul. Toruńska 21, 87-162 Lubicz telefon:

Bardziej szczegółowo

Temat: Czy świetlówki energooszczędne są oszczędne i sprzyjają ochronie środowiska? Imię i nazwisko

Temat: Czy świetlówki energooszczędne są oszczędne i sprzyjają ochronie środowiska? Imię i nazwisko Temat: Czy świetlówki energooszczędne są oszczędne i sprzyjają ochronie środowiska? Karta pracy III.. Imię i nazwisko klasa Celem nauki jest stawianie hipotez, a następnie ich weryfikacja, która w efekcie

Bardziej szczegółowo

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp 1. Informacja o pracownikach wyznaczonych do udzielania pierwszej pomocy oraz o pracownikach wyznaczonych do wykonywania działań w zakresie

Bardziej szczegółowo

1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek?

1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek? 1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek? Wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego będzie można składać w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Puławach. Wnioski będą przyjmowane od dnia

Bardziej szczegółowo

7. REZONANS W OBWODACH ELEKTRYCZNYCH

7. REZONANS W OBWODACH ELEKTRYCZNYCH OBWODY SYGNAŁY 7. EZONANS W OBWODAH EEKTYZNYH 7.. ZJAWSKO EZONANS Obwody elektryczne, w których występuje zjawisko rezonansu nazywane są obwodami rezonansowymi lub drgającymi. ozpatrując bezźródłowy obwód

Bardziej szczegółowo

Możemy zapewnić pomoc z przeczytaniem lub zrozumieniem tych informacji. Numer dla telefonów tekstowych. boroughofpoole.

Możemy zapewnić pomoc z przeczytaniem lub zrozumieniem tych informacji. Numer dla telefonów tekstowych. boroughofpoole. Informacje na temat dodatku na podatek lokalny (Council Tax Support), które mogą mieć znaczenie dla PAŃSTWA Możemy zapewnić pomoc z przeczytaniem lub zrozumieniem tych informacji 01202 265212 Numer dla

Bardziej szczegółowo

Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych

Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych Jesteś tu: Bossa.pl Kurs giełdowy - Część 10 Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych Kontrakt terminowy jest umową pomiędzy dwiema stronami, z których jedna zobowiązuje się do nabycia a druga do

Bardziej szczegółowo

40. Międzynarodowa Olimpiada Fizyczna Meksyk, 12-19 lipca 2009 r. ZADANIE TEORETYCZNE 2 CHŁODZENIE LASEROWE I MELASA OPTYCZNA

40. Międzynarodowa Olimpiada Fizyczna Meksyk, 12-19 lipca 2009 r. ZADANIE TEORETYCZNE 2 CHŁODZENIE LASEROWE I MELASA OPTYCZNA ZADANIE TEORETYCZNE 2 CHŁODZENIE LASEROWE I MELASA OPTYCZNA Celem tego zadania jest podanie prostej teorii, która tłumaczy tak zwane chłodzenie laserowe i zjawisko melasy optycznej. Chodzi tu o chłodzenia

Bardziej szczegółowo

BADANIE Z ZAKRESU ZDROWIA SEKSUALNEGO I OGÓLNEGO SAMOPOCZUCIA Raport z badaƒ (Better Sex Survey Report in EME 2010)

BADANIE Z ZAKRESU ZDROWIA SEKSUALNEGO I OGÓLNEGO SAMOPOCZUCIA Raport z badaƒ (Better Sex Survey Report in EME 2010) BADANIE Z ZAKRESU ZDROWIA SEKSUALNEGO I OGÓLNEGO SAMOPOCZUCIA Raport z badaƒ (Better Sex Survey Report in EME 2010) prof. dr hab. med. Zbigniew Lew-Starowicz Streszczenie Z badania 608 kobiet i m czyzn

Bardziej szczegółowo

UKŁAD ROZRUCHU SILNIKÓW SPALINOWYCH

UKŁAD ROZRUCHU SILNIKÓW SPALINOWYCH UKŁAD ROZRUCHU SILNIKÓW SPALINOWYCH We współczesnych samochodach osobowych są stosowane wyłącznie rozruszniki elektryczne składające się z trzech zasadniczych podzespołów: silnika elektrycznego; mechanizmu

Bardziej szczegółowo

Automatyczne Systemy Infuzyjne

Automatyczne Systemy Infuzyjne Automatyczne Systemy Infuzyjne Wype nienie luki Nie ma potrzeby stosowania skomplikowanych i czasoch onnych udoskonaleƒ sprz tu infuzyjnego wymaganych do specjalistycznych pomp. Pompy towarzyszàce pacjentowi

Bardziej szczegółowo

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 23 grudnia 2002 r. w sprawie niepo àdanych odczynów poszczepiennych.

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 23 grudnia 2002 r. w sprawie niepo àdanych odczynów poszczepiennych. Dziennik Ustaw Nr 241 15978 Poz. 2097 2097 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 23 grudnia 2002 r. w sprawie niepo àdanych odczynów poszczepiennych. Na podstawie art. 19 ust. 3 ustawy z dnia 6 wrzeênia

Bardziej szczegółowo

Zmiany pozycji techniki

Zmiany pozycji techniki ROZDZIAŁ 3 Zmiany pozycji techniki Jak zmieniać pozycje chorego w łóżku W celu zapewnienia choremu komfortu oraz w celu zapobieżenia odleżynom konieczne jest m.in. stosowanie zmian pozycji ciała chorego

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie: "Ruch harmoniczny i fale"

Ćwiczenie: Ruch harmoniczny i fale Ćwiczenie: "Ruch harmoniczny i fale" Opracowane w ramach projektu: "Wirtualne Laboratoria Fizyczne nowoczesną metodą nauczania realizowanego przez Warszawską Wyższą Szkołę Informatyki. Zakres ćwiczenia:

Bardziej szczegółowo

IMPORT PRZELEWÓW. 1. Schemat dzia ania funkcji IMPORT PRZELEWÓW 2. 2. Dodatkowe zabezpieczenia funkcjonalnoêci IMPORT PRZELEWÓW 2

IMPORT PRZELEWÓW. 1. Schemat dzia ania funkcji IMPORT PRZELEWÓW 2. 2. Dodatkowe zabezpieczenia funkcjonalnoêci IMPORT PRZELEWÓW 2 IMPORT PRZELEWÓW 1. Schemat dzia ania funkcji IMPORT PRZELEWÓW 2 2. Dodatkowe zabezpieczenia funkcjonalnoêci IMPORT PRZELEWÓW 2 3. Funkcja IMPORT PRZELEWÓW - najcz Êciej zadawane pytania 3 4. Import plików

Bardziej szczegółowo

Kifoplastyka i wertebroplastyka

Kifoplastyka i wertebroplastyka Opracowanie zawiera opis przebiegu operacji wraz ze zdjęciami śródoperacyjnymi. Zawarte obrazy mogą być źle tolerowane przez osoby wrażliwe. Jeśli nie jesteście Państwo pewni swojej reakcji, proszę nie

Bardziej szczegółowo

Metoda LBL (ang. Layer by Layer, pol. Warstwa Po Warstwie). Jest ona metodą najprostszą.

Metoda LBL (ang. Layer by Layer, pol. Warstwa Po Warstwie). Jest ona metodą najprostszą. Metoda LBL (ang. Layer by Layer, pol. Warstwa Po Warstwie). Jest ona metodą najprostszą. Po pierwsze - notacja - trzymasz swoją kostkę w rękach? Widzisz ścianki, którymi można ruszać? Notacja to oznaczenie

Bardziej szczegółowo

Projekt MES. Wykonali: Lidia Orkowska Mateusz Wróbel Adam Wysocki WBMIZ, MIBM, IMe

Projekt MES. Wykonali: Lidia Orkowska Mateusz Wróbel Adam Wysocki WBMIZ, MIBM, IMe Projekt MES Wykonali: Lidia Orkowska Mateusz Wróbel Adam Wysocki WBMIZ, MIBM, IMe 1. Ugięcie wieszaka pod wpływem przyłożonego obciążenia 1.1. Wstęp Analizie poddane zostało ugięcie wieszaka na ubrania

Bardziej szczegółowo

Temat: Funkcje. Własności ogólne. A n n a R a j f u r a, M a t e m a t y k a s e m e s t r 1, W S Z i M w S o c h a c z e w i e 1

Temat: Funkcje. Własności ogólne. A n n a R a j f u r a, M a t e m a t y k a s e m e s t r 1, W S Z i M w S o c h a c z e w i e 1 Temat: Funkcje. Własności ogólne A n n a R a j f u r a, M a t e m a t y k a s e m e s t r 1, W S Z i M w S o c h a c z e w i e 1 Kody kolorów: pojęcie zwraca uwagę * materiał nieobowiązkowy A n n a R a

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Wyniki badań ankietowych przeprowadzonych przez Departament Pielęgniarek i Położnych wśród absolwentów studiów pomostowych, którzy zakończyli udział w projekcie systemowym pn. Kształcenie zawodowe pielęgniarek

Bardziej szczegółowo

DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15

DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15 DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15 Wykonawcy ubiegający się o udzielenie zamówienia Dotyczy: postępowania prowadzonego w trybie przetargu nieograniczonego na Usługę druku książek, nr postępowania

Bardziej szczegółowo

Rekrutacją do klas I w szkołach podstawowych w roku szkolnym 2015/2016 objęte są dzieci, które w roku 2015 ukończą:

Rekrutacją do klas I w szkołach podstawowych w roku szkolnym 2015/2016 objęte są dzieci, które w roku 2015 ukończą: Załącznik nr 1 do Zarządzenia nr 2/2015 Dyrektora Szkoły Podstawowej nr 1 w Radzyniu Podlaskim z dnia 27 lutego 2015 r. Regulamin rekrutacji uczniów do klasy pierwszej w Szkole Podstawowej nr 1 im. Bohaterów

Bardziej szczegółowo

U Z A S A D N I E N I E

U Z A S A D N I E N I E U Z A S A D N I E N I E Projektowana nowelizacja Kodeksu pracy ma dwa cele. Po pierwsze, zmianę w przepisach Kodeksu pracy, zmierzającą do zapewnienia pracownikom ojcom adopcyjnym dziecka możliwości skorzystania

Bardziej szczegółowo

ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY

ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY Szkolenia bhp w firmie szkolenie wstępne ogólne 8 Obowiązki pracodawcy Podstawowy obowiązek

Bardziej szczegółowo

PRZEPISY KLASYFIKACJI I BUDOWY STATKÓW MORSKICH

PRZEPISY KLASYFIKACJI I BUDOWY STATKÓW MORSKICH PRZEPISY KLASYFIKACJI I BUDOWY STATKÓW MORSKICH ZMIANY NR 2/2010 do CZĘŚCI VIII INSTALACJE ELEKTRYCZNE I SYSTEMY STEROWANIA 2007 GDAŃSK Zmiany Nr 2/2010 do Części VIII Instalacje elektryczne i systemy

Bardziej szczegółowo

Dokonamy analizy mającej na celu pokazanie czy płeć jest istotnym czynnikiem

Dokonamy analizy mającej na celu pokazanie czy płeć jest istotnym czynnikiem Analiza I Potrzebujesz pomocy? Wypełnij formularz Dokonamy analizy mającej na celu pokazanie czy płeć jest istotnym czynnikiem różnicującym oglądalność w TV meczów piłkarskich. W tym celu zastosujemy test

Bardziej szczegółowo

14P2 POWTÓRKA FIKCYJNY EGZAMIN MATURALNYZ FIZYKI I ASTRONOMII - II POZIOM PODSTAWOWY

14P2 POWTÓRKA FIKCYJNY EGZAMIN MATURALNYZ FIZYKI I ASTRONOMII - II POZIOM PODSTAWOWY 14P2 POWTÓRKA FIKCYJNY EGZAMIN MATURALNYZ FIZYKI I ASTRONOMII - II POZIOM PODSTAWOWY Ruch jednostajny po okręgu Pole grawitacyjne Rozwiązania zadań należy zapisać w wyznaczonych miejscach pod treścią zadania

Bardziej szczegółowo

1. MONITOR. a) UNIKAJ! b) WYSOKOŚĆ LINII OCZU

1. MONITOR. a) UNIKAJ! b) WYSOKOŚĆ LINII OCZU Temat: Organizacja obszaru roboczego podczas pracy przy komputerze. 1. MONITOR a) UNIKAJ! - umieszczania monitora z boku, jeżeli patrzysz na monitor częściej niż na papierowe dokumenty - dostosowywania

Bardziej szczegółowo

Druk nr 1013 Warszawa, 9 lipca 2008 r.

Druk nr 1013 Warszawa, 9 lipca 2008 r. Druk nr 1013 Warszawa, 9 lipca 2008 r. SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VI kadencja Komisja Nadzwyczajna "Przyjazne Państwo" do spraw związanych z ograniczaniem biurokracji NPP-020-51-2008 Pan Bronisław

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM?

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM? SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM? Cele: - rozpoznawanie oznak stresu, - rozwijanie umiejętności radzenia sobie ze stresem, - dostarczenie wiedzy na temat sposobów

Bardziej szczegółowo

Instrukcja obsługi platformy zakupowej e-osaa (klient podstawowy)

Instrukcja obsługi platformy zakupowej e-osaa (klient podstawowy) Instrukcja obsługi platformy zakupowej e-osaa (klient podstawowy) 1. Wejście na stronę http://www.officemedia.com.pl strona główną Office Media 2. Logowanie do zakupowej części serwisu. Login i hasło należy

Bardziej szczegółowo

WYZNACZANIE PRZYSPIESZENIA ZIEMSKIEGO ZA POMOCĄ WAHADŁA REWERSYJNEGO I MATEMATYCZNEGO

WYZNACZANIE PRZYSPIESZENIA ZIEMSKIEGO ZA POMOCĄ WAHADŁA REWERSYJNEGO I MATEMATYCZNEGO Nr ćwiczenia: 101 Prowadzący: Data 21.10.2009 Sprawozdanie z laboratorium Imię i nazwisko: Wydział: Joanna Skotarczyk Informatyki i Zarządzania Semestr: III Grupa: I5.1 Nr lab.: 1 Przygotowanie: Wykonanie:

Bardziej szczegółowo

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek DECYZJA RADY

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek DECYZJA RADY KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH Bruksela, dnia 13.12.2006 KOM(2006) 796 wersja ostateczna Wniosek DECYZJA RADY w sprawie przedłużenia okresu stosowania decyzji 2000/91/WE upoważniającej Królestwo Danii i

Bardziej szczegółowo

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs. HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.pl Wrocław, dnia 22.06.2015 r. OPINIA przedmiot data Praktyczne

Bardziej szczegółowo

Poradnik, jak zamontować kompletny cylinder z głowicą 50, 60, 80ccm.

Poradnik, jak zamontować kompletny cylinder z głowicą 50, 60, 80ccm. Poradnik, jak zamontować kompletny cylinder z głowicą 50, 60, 80ccm. Poniższy poradnik przedstawia ogólny zarys montażu głowic i cylindrów w skuterach posiadających silniki 50ccm typu 139QMA/139QMB. Montaż

Bardziej szczegółowo

Wyznaczenie sprawności grzejnika elektrycznego i ciepła właściwego cieczy za pomocą kalorymetru z grzejnikiem elektrycznym

Wyznaczenie sprawności grzejnika elektrycznego i ciepła właściwego cieczy za pomocą kalorymetru z grzejnikiem elektrycznym Nr. Ćwiczenia: 215 Politechnika Łódzka FTIMS Kierunek: Informatyka rok akademicki: 2008/2009 sem. 2. Termin: 20 IV 2009 Temat Ćwiczenia: Wyznaczenie sprawności grzejnika elektrycznego i ciepła właściwego

Bardziej szczegółowo

Instalacja. Zawartość. Wyszukiwarka. Instalacja... 1. Konfiguracja... 2. Uruchomienie i praca z raportem... 4. Metody wyszukiwania...

Instalacja. Zawartość. Wyszukiwarka. Instalacja... 1. Konfiguracja... 2. Uruchomienie i praca z raportem... 4. Metody wyszukiwania... Zawartość Instalacja... 1 Konfiguracja... 2 Uruchomienie i praca z raportem... 4 Metody wyszukiwania... 6 Prezentacja wyników... 7 Wycenianie... 9 Wstęp Narzędzie ściśle współpracujące z raportem: Moduł

Bardziej szczegółowo

Wynagrodzenia i świadczenia pozapłacowe specjalistów

Wynagrodzenia i świadczenia pozapłacowe specjalistów Wynagrodzenia i świadczenia pozapłacowe specjalistów Wynagrodzenia i podwyżki w poszczególnych województwach Średnie podwyżki dla specjalistów zrealizowane w 2010 roku ukształtowały się na poziomie 4,63%.

Bardziej szczegółowo

Podstawowe pojęcia: Populacja. Populacja skończona zawiera skończoną liczbę jednostek statystycznych

Podstawowe pojęcia: Populacja. Populacja skończona zawiera skończoną liczbę jednostek statystycznych Podstawowe pojęcia: Badanie statystyczne - zespół czynności zmierzających do uzyskania za pomocą metod statystycznych informacji charakteryzujących interesującą nas zbiorowość (populację generalną) Populacja

Bardziej szczegółowo

instrukcja obs³ugi EPI NO Libra Zestaw do æwiczeñ przepony miednicy skutecznoœæ potwierdzona klinicznie Dziêkujemy za wybór naszego produktu

instrukcja obs³ugi EPI NO Libra Zestaw do æwiczeñ przepony miednicy skutecznoœæ potwierdzona klinicznie Dziêkujemy za wybór naszego produktu P O L S K A instrukcja obs³ugi EPI NO Libra Zestaw do æwiczeñ przepony miednicy skutecznoœæ potwierdzona klinicznie Dziêkujemy za wybór naszego produktu created & made in Germany Opis produktu Zestaw do

Bardziej szczegółowo

Fed musi zwiększać dług

Fed musi zwiększać dług Fed musi zwiększać dług Autor: Chris Martenson Źródło: mises.org Tłumaczenie: Paweł Misztal Fed robi, co tylko może w celu doprowadzenia do wzrostu kredytu (to znaczy długu), abyśmy mogli powrócić do tego,

Bardziej szczegółowo

Trwałość projektu co zrobić, żeby nie stracić dotacji?

Trwałość projektu co zrobić, żeby nie stracić dotacji? Trwałość projektu co zrobić, żeby nie stracić dotacji? 2 Osiągnięcie i utrzymanie wskaźników Wygenerowany przychód Zakaz podwójnego finansowania Trwałość projektu Kontrola po zakończeniu realizacji projektu

Bardziej szczegółowo

Warunki formalne dotyczące udziału w projekcie

Warunki formalne dotyczące udziału w projekcie Witaj. Interesuje Cię udział w projekcie Trener w rolach głównych. Zapraszamy więc do prześledzenia dokumentu, który pozwoli Ci znaleźć odpowiedź na pytanie, czy możesz wziąć w nim udział. Tym samym znajdziesz

Bardziej szczegółowo

Harmonogramowanie projektów Zarządzanie czasem

Harmonogramowanie projektów Zarządzanie czasem Harmonogramowanie projektów Zarządzanie czasem Zarządzanie czasem TOMASZ ŁUKASZEWSKI INSTYTUT INFORMATYKI W ZARZĄDZANIU Zarządzanie czasem w projekcie /49 Czas w zarządzaniu projektami 1. Pojęcie zarządzania

Bardziej szczegółowo

art. 488 i n. ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 ze zm.),

art. 488 i n. ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 ze zm.), Istota umów wzajemnych Podstawa prawna: Księga trzecia. Zobowiązania. Dział III Wykonanie i skutki niewykonania zobowiązań z umów wzajemnych. art. 488 i n. ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny

Bardziej szczegółowo

DOPALACZE. - nowa kategoria substancji psychoaktywnych

DOPALACZE. - nowa kategoria substancji psychoaktywnych DOPALACZE - nowa kategoria substancji psychoaktywnych CZYM SĄ DOPALACZE? Dopalacze stosowana w Polsce, potoczna nazwa różnego rodzaju produktów zawierających substancje psychoaktywne, które nie znajdują

Bardziej szczegółowo

Ogólne bezpieczeƒstwo produktów

Ogólne bezpieczeƒstwo produktów Ogólne bezpieczeƒstwo produktów !?! PRODUKT to rzecz ruchoma: nowa lub u ywana, naprawiana lub regenerowana, przeznaczona do u ytku konsumentów lub co do której istnieje prawdopodobieƒstwo, e mo e byç

Bardziej szczegółowo

Dr inż. Andrzej Tatarek. Siłownie cieplne

Dr inż. Andrzej Tatarek. Siłownie cieplne Dr inż. Andrzej Tatarek Siłownie cieplne 1 Wykład 3 Sposoby podwyższania sprawności elektrowni 2 Zwiększenie sprawności Metody zwiększenia sprawności elektrowni: 1. podnoszenie temperatury i ciśnienia

Bardziej szczegółowo

Dziennik Ustaw Nr 229 14531 Poz. 1916 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA FINANSÓW. z dnia 12 grudnia 2002 r.

Dziennik Ustaw Nr 229 14531 Poz. 1916 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA FINANSÓW. z dnia 12 grudnia 2002 r. Dziennik Ustaw Nr 229 14531 Poz. 1916 1916 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA FINANSÓW z dnia 12 grudnia 2002 r. zmieniajàce rozporzàdzenie w sprawie wzorów deklaracji podatkowych dla podatku od towarów i us ug oraz

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie projektami. wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska

Zarządzanie projektami. wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska Zarządzanie projektami wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska 1 DEFINICJA PROJEKTU Zbiór działań podejmowanych dla zrealizowania określonego celu i uzyskania konkretnego, wymiernego rezultatu produkt projektu

Bardziej szczegółowo

1. Najnowsze dane dotyczące zapotrzebowania energetycznego w okresie wzrostu

1. Najnowsze dane dotyczące zapotrzebowania energetycznego w okresie wzrostu 1. Najnowsze dane dotyczące zapotrzebowania energetycznego w okresie wzrostu Im wi kszy pies doros y, tym proporcjonalnie mniejsza waga urodzeniowa szczeni cia. Waga nowonarodzonego szczeni cia rasy Yorkshire

Bardziej szczegółowo

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-17/10:16:18

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-17/10:16:18 Europejski Dzień Prostaty obchodzony jest od 2006 roku z inicjatywy Europejskiego Towarzystwa Urologicznego. Jego celem jest zwiększenie społecznej świadomości na temat chorób gruczołu krokowego. Gruczoł

Bardziej szczegółowo

Regulamin konkursu Konkurs z Lokatą HAPPY II edycja

Regulamin konkursu Konkurs z Lokatą HAPPY II edycja Regulamin konkursu Konkurs z Lokatą HAPPY II edycja I. Postanowienia ogólne: 1. Konkurs pod nazwą Konkurs z Lokatą HAPPY II edycja (zwany dalej: Konkursem ), organizowany jest przez spółkę pod firmą: Grupa

Bardziej szczegółowo

10 RUCH JEDNOSTAJNY PO OKRĘGU

10 RUCH JEDNOSTAJNY PO OKRĘGU Włodzimiez Wolczyński Miaa łukowa kąta 10 RUCH JEDNOSTAJNY PO OKRĘGU 360 o =2π ad = = 2 s 180 o =π ad 90 o =π/2 ad = jednostka adian [1 = 1 = 1] Π ad 180 o 1 ad - x o = 180 57, 3 57 18, Ruch jednostajny

Bardziej szczegółowo

Bazy danych. Andrzej Łachwa, UJ, 2013 andrzej.lachwa@uj.edu.pl www.uj.edu.pl/web/zpgk/materialy 9/15

Bazy danych. Andrzej Łachwa, UJ, 2013 andrzej.lachwa@uj.edu.pl www.uj.edu.pl/web/zpgk/materialy 9/15 Bazy danych Andrzej Łachwa, UJ, 2013 andrzej.lachwa@uj.edu.pl www.uj.edu.pl/web/zpgk/materialy 9/15 Przechowywanie danych Wykorzystanie systemu plików, dostępu do plików za pośrednictwem systemu operacyjnego

Bardziej szczegółowo

Dobór nastaw PID regulatorów LB-760A i LB-762

Dobór nastaw PID regulatorów LB-760A i LB-762 1 z 5 Dobór nastaw PID regulatorów LB-760A i LB-762 Strojenie regulatorów LB-760A i LB-762 Nastawy regulatora PID Regulatory PID (rolnicze np.: LB-760A - poczynając od wersji 7.1 programu ładowalnego,

Bardziej szczegółowo

Rozdział 6. Pakowanie plecaka. 6.1 Postawienie problemu

Rozdział 6. Pakowanie plecaka. 6.1 Postawienie problemu Rozdział 6 Pakowanie plecaka 6.1 Postawienie problemu Jak zauważyliśmy, szyfry oparte na rachunku macierzowym nie są przerażająco trudne do złamania. Zdecydowanie trudniejszy jest kryptosystem oparty na

Bardziej szczegółowo

Elektryczne ogrzewanie podłogowe fakty i mity

Elektryczne ogrzewanie podłogowe fakty i mity Elektryczne ogrzewanie podłogowe fakty i mity Ogrzewanie podłogowe staje się coraz bardziej docenianym systemem podnoszącym komfort użytkowników mieszkań, apartamentów i domów jednorodzinnych. Niestety

Bardziej szczegółowo

GAB/14/2010/PN zał. nr 4 U M O W A

GAB/14/2010/PN zał. nr 4 U M O W A zał. nr 4 U M O W A zawarta w dniu... w Katowicach pomiędzy: WyŜszym Urzędem Górniczym z siedzibą w Katowicach (40 055) przy ul. Ks. J. Poniatowskiego 31, NIP: 634-10-87-040, REGON: 00033224, reprezentowanym

Bardziej szczegółowo

Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy)

Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy) Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy) Położone w głębi lądu obszary Kalabrii znacznie się wyludniają. Zjawisko to dotyczy całego regionu. Do lat 50. XX wieku przyrost naturalny

Bardziej szczegółowo

Czy warto byd w sieci? Plusy i minusy nakładania się form ochrony przyrody wsparte przykładami Słowioskiego Parku Narodowego

Czy warto byd w sieci? Plusy i minusy nakładania się form ochrony przyrody wsparte przykładami Słowioskiego Parku Narodowego Czy warto byd w sieci? Plusy i minusy nakładania się form ochrony przyrody wsparte przykładami Słowioskiego Parku Narodowego Aby uzyskad odpowiedź na tak postawione pytanie należy rozważyd kilka aspektów:

Bardziej szczegółowo

Podstawa prawna: Ustawa z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (t. j. Dz. U. z 2000r. Nr 54, poz. 654 ze zm.

Podstawa prawna: Ustawa z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (t. j. Dz. U. z 2000r. Nr 54, poz. 654 ze zm. Rozliczenie podatników podatku dochodowego od osób prawnych uzyskujących przychody ze źródeł, z których dochód jest wolny od podatku oraz z innych źródeł Podstawa prawna: Ustawa z dnia 15 lutego 1992 r.

Bardziej szczegółowo

Tester pilotów 315/433/868 MHz

Tester pilotów 315/433/868 MHz KOLOROWY WYŚWIETLACZ LCD TFT 160x128 ` Parametry testera Zasilanie Pasmo 315MHz Pasmo 433MHz Pasmo 868 MHz 5-12V/ bateria 1,5V AAA 300-360MHz 400-460MHz 820-880MHz Opis Przyciski FQ/ST DN UP OFF przytrzymanie

Bardziej szczegółowo

ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 2. ZATRUDNIENIE NA CZĘŚĆ ETATU LUB PRZEZ CZĘŚĆ OKRESU OCENY

ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 2. ZATRUDNIENIE NA CZĘŚĆ ETATU LUB PRZEZ CZĘŚĆ OKRESU OCENY ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 1. ZMIANA GRUPY PRACOWNIKÓW LUB AWANS W przypadku zatrudnienia w danej grupie pracowników (naukowo-dydaktyczni, dydaktyczni, naukowi) przez okres poniżej 1 roku nie dokonuje

Bardziej szczegółowo

Czucie bólu z zębów człowieka. dr n. med. Marcin Lipski dr n. med. Jarosław Zawiliński

Czucie bólu z zębów człowieka. dr n. med. Marcin Lipski dr n. med. Jarosław Zawiliński Czucie bólu z zębów człowieka dr n. med. Marcin Lipski dr n. med. Jarosław Zawiliński Nerwy Nerw trójdzielny Nerw szczękowy i nerw żuchwowy Gałęzie zębowy ww nerwów Miazga Włókna aferentne czuciowe Włókna

Bardziej szczegółowo

Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata 2011-2017

Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata 2011-2017 Załącznik Nr 2 do uchwały Nr V/33/11 Rady Gminy Wilczyn z dnia 21 lutego 2011 r. w sprawie uchwalenia Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata 2011-2017 Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa nr 1 w Sanoku. Raport z ewaluacji wewnętrznej

Szkoła Podstawowa nr 1 w Sanoku. Raport z ewaluacji wewnętrznej Szkoła Podstawowa nr 1 w Sanoku Raport z ewaluacji wewnętrznej Rok szkolny 2014/2015 Cel ewaluacji: 1. Analizowanie informacji o efektach działalności szkoły w wybranym obszarze. 2. Sformułowanie wniosków

Bardziej szczegółowo

Metrologia cieplna i przepływowa

Metrologia cieplna i przepływowa Metrologia cieplna i przepływowa Systemy, Maszyny i Urządzenia Energetyczne, I rok mgr Pomiar małych ciśnień Instrukcja do ćwiczenia Katedra Systemów Energetycznych i Urządzeń Ochrony Środowiska AGH Kraków

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący) SSN Jolanta Frańczak (sprawozdawca) SSN Krzysztof Staryk

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący) SSN Jolanta Frańczak (sprawozdawca) SSN Krzysztof Staryk Sygn. akt II UK 27/15 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 3 lutego 2016 r. SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący) SSN Jolanta Frańczak (sprawozdawca) SSN Krzysztof

Bardziej szczegółowo

1. Podstawy budowania wyra e regularnych (Regex)

1. Podstawy budowania wyra e regularnych (Regex) Dla wi kszo ci prostych gramatyk mo na w atwy sposób napisa wyra enie regularne które b dzie s u y o do sprawdzania poprawno ci zda z t gramatyk. Celem niniejszego laboratorium b dzie zapoznanie si z wyra

Bardziej szczegółowo

Promieniowanie podczerwone

Promieniowanie podczerwone Promieniowanie podczerwone Charakterystyka czynnika Dla okreêlenia promieni podczerwonych cz sto u ywa si skrótu angielskiego terminu Infra Red IR. Promieniowaniem podczerwonym nazywamy promieniowanie

Bardziej szczegółowo

POMOC PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNA Z OPERONEM. Vademecum doradztwa edukacyjno-zawodowego. Akademia

POMOC PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNA Z OPERONEM. Vademecum doradztwa edukacyjno-zawodowego. Akademia POMOC PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNA Z OPERONEM PLANOWANIE DZIAŁAŃ Określanie drogi zawodowej to szereg różnych decyzji. Dobrze zaplanowana droga pozwala dojechać do określonego miejsca w sposób, który Ci

Bardziej szczegółowo

Jak postawić tablicę informacyjną? Plan działania dla animatorów przyrodniczych

Jak postawić tablicę informacyjną? Plan działania dla animatorów przyrodniczych Jak postawić tablicę informacyjną? Plan działania dla animatorów przyrodniczych 1. Styczeń 2011 r. wybranie lokalizacji Zastanów się jakie miejsce będzie najlepsze na postawienie tablicy informacyjnej

Bardziej szczegółowo

newss.pl Expander: Bilans kredytów we frankach

newss.pl Expander: Bilans kredytów we frankach Listopadowi kredytobiorcy mogą już cieszyć się spadkiem raty, najwięcej tracą osoby, które zadłużyły się w sierpniu 2008 r. Rata kredytu we frankach na kwotę 300 tys. zł zaciągniętego w sierpniu 2008 r.

Bardziej szczegółowo

Microsoft Management Console

Microsoft Management Console Microsoft Management Console Konsola zarządzania jest narzędziem pozwalającym w prosty sposób konfigurować i kontrolować pracę praktycznie wszystkich mechanizmów i usług dostępnych w sieci Microsoft. Co

Bardziej szczegółowo

Rozliczenia z NFZ. Ogólne założenia. Spis treści

Rozliczenia z NFZ. Ogólne założenia. Spis treści Rozliczenia z NFZ Spis treści 1 Ogólne założenia 2 Generacja raportu statystycznego 3 Wczytywanie raportu zwrotnego 4 Szablony rachunków 4.1 Wczytanie szablonów 4.2 Wygenerowanie dokumentów rozliczenia

Bardziej szczegółowo

po rednie: które powstaje bez przep ywu pr du przez organizm cz owieka, np. uszkodzenie wzroku poprzez dzia anie uku elektrycznego.

po rednie: które powstaje bez przep ywu pr du przez organizm cz owieka, np. uszkodzenie wzroku poprzez dzia anie uku elektrycznego. Cz owiek u ytkuje zarówno proste narz dzia, jak i coraz bardziej z o one maszyny i urz dzenia techniczne. U atwiaj mu one prac, zast puj mi nie, a nawet umys, uprzyjemniaj ycie, daj inne, dawniej niewyobra

Bardziej szczegółowo

Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania).

Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania). Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania). W momencie gdy jesteś studentem lub świeżym absolwentem to znajdujesz się w dobrym momencie, aby rozpocząć planowanie swojej ścieżki

Bardziej szczegółowo

ELEMENTY I UKŁADY PNEUMATYKI I HYDRAULIKI

ELEMENTY I UKŁADY PNEUMATYKI I HYDRAULIKI Ćwiczenie 18 ELEMENTY I UKŁADY PNEUMATYKI I HYDRAULIKI 1. Wstęp W różnego rodzaju maszynach produkcyjnych wyszczególnić można zasadniczo trzy rodzaje napędów: elektryczne, pneumatyczne i hydrauliczne.

Bardziej szczegółowo

Tester pilotów 315/433/868 MHz 10-50 MHz

Tester pilotów 315/433/868 MHz 10-50 MHz TOUCH PANEL KOLOROWY WYŚWIETLACZ LCD TFT 160x128 ` Parametry testera Zasilanie Pasmo 315MHz Pasmo 433MHz Pasmo 868 MHz Pasmo 10-50MHz 5-12V/ bateria 1,5V AAA 300-360MHz 400-460MHz 820-880MHz Pomiar sygnałów

Bardziej szczegółowo

Programy badań przesiewowych Wzrok u diabetyków

Programy badań przesiewowych Wzrok u diabetyków Programy badań przesiewowych Wzrok u diabetyków Dokładniejsze badania i leczenie retinopatii cukrzycowej Closer monitoring and treatment for diabetic retinopathy Ważne informacje o ochronie zdrowia Important

Bardziej szczegółowo

Stanowisko Rzecznika Finansowego i Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie interpretacji art. 49 ustawy o kredycie konsumenckim

Stanowisko Rzecznika Finansowego i Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie interpretacji art. 49 ustawy o kredycie konsumenckim Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Warszawa, 16 maja 2016 r. Stanowisko Rzecznika Finansowego i Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie interpretacji art. 49 ustawy o kredycie

Bardziej szczegółowo

Komentarz do prac egzaminacyjnych w zawodzie technik administracji 343[01] ETAP PRAKTYCZNY EGZAMINU POTWIERDZAJĄCEGO KWALIFIKACJE ZAWODOWE

Komentarz do prac egzaminacyjnych w zawodzie technik administracji 343[01] ETAP PRAKTYCZNY EGZAMINU POTWIERDZAJĄCEGO KWALIFIKACJE ZAWODOWE Komentarz do prac egzaminacyjnych w zawodzie technik administracji 343[01] ETAP PRAKTYCZNY EGZAMINU POTWIERDZAJĄCEGO KWALIFIKACJE ZAWODOWE OKE Kraków 2012 Zadanie egzaminacyjne zostało opracowane

Bardziej szczegółowo

Formularz Zgłoszeniowy propozycji zadania do Szczecińskiego Budżetu Obywatelskiego na 2016 rok

Formularz Zgłoszeniowy propozycji zadania do Szczecińskiego Budżetu Obywatelskiego na 2016 rok Formularz Zgłoszeniowy propozycji zadania do Szczecińskiego Budżetu Obywatelskiego na 2016 rok 1. KONTAKT DO AUTORA/AUTORÓW PROPOZYCJI ZADANIA (OBOWIĄZKOWE) UWAGA: W PRZYPADKU NIEWYRAŻENIA ZGODY PRZEZ

Bardziej szczegółowo

TABELA ZGODNOŚCI. W aktualnym stanie prawnym pracodawca, który przez okres 36 miesięcy zatrudni osoby. l. Pornoc na rekompensatę dodatkowych

TABELA ZGODNOŚCI. W aktualnym stanie prawnym pracodawca, który przez okres 36 miesięcy zatrudni osoby. l. Pornoc na rekompensatę dodatkowych -...~.. TABELA ZGODNOŚCI Rozporządzenie Komisji (UE) nr 651/2014 z dnia 17 czerwca 2014 r. uznające niektóre rodzaje pomocy za zgodne z rynkiem wewnętrznym w zastosowaniu art. 107 i 108 Traktatu (Dz. Urz.

Bardziej szczegółowo

8 osób na 10 cierpi na choroby przyzębia!

8 osób na 10 cierpi na choroby przyzębia! 8 osób na 10 cierpi na choroby przyzębia! Wiemy jak Państwu pomóc Jesteśmy po to, aby Państwu doradzić! Czym jest zapalenie przyzębia (periodontitis)? Przyzębie to zespół tkanek otaczających ząb i utrzymujących

Bardziej szczegółowo

Witajcie. Trening metapoznawczy dla osób z depresją (D-MCT) 09/15 Jelinek, Hauschildt, Moritz & Kowalski; ljelinek@uke.de

Witajcie. Trening metapoznawczy dla osób z depresją (D-MCT) 09/15 Jelinek, Hauschildt, Moritz & Kowalski; ljelinek@uke.de Witajcie Trening metapoznawczy dla osób z depresją (D-MCT) 09/15 Jelinek, Hauschildt, Moritz & Kowalski; ljelinek@uke.de D-MCT: Pozycja satelity Dzisiejszy temat Pamięć Zachowanie Depresja Postrzeganie

Bardziej szczegółowo

DZIAŁ ÓSMY. Uprawnienia pracowników związane z rodzicielstwem

DZIAŁ ÓSMY. Uprawnienia pracowników związane z rodzicielstwem DZIAŁ ÓSMY Uprawnienia pracowników związane z rodzicielstwem Art. 176. Nie wolno zatrudniać kobiet przy pracach szczególnie uciążliwych lub szkodliwych dla zdrowia. Rada Ministrów określi, w drodze rozporządzenia,

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy. 1) (tekst jednolity)

USTAWA. z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy. 1) (tekst jednolity) Dz.U.98.21.94 1998.09.01 zm. Dz.U.98.113.717 art. 5 1999.01.01 zm. Dz.U.98.106.668 art. 31 2000.01.01 zm. Dz.U.99.99.1152 art. 1 2000.04.06 zm. Dz.U.00.19.239 art. 2 2001.01.01 zm. Dz.U.00.43.489 art.

Bardziej szczegółowo

Warunki Oferty PrOmOcyjnej usługi z ulgą

Warunki Oferty PrOmOcyjnej usługi z ulgą Warunki Oferty PrOmOcyjnej usługi z ulgą 1. 1. Opis Oferty 1.1. Oferta Usługi z ulgą (dalej Oferta ), dostępna będzie w okresie od 16.12.2015 r. do odwołania, jednak nie dłużej niż do dnia 31.03.2016 r.

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów I. Postanowienia ogólne 1.Cel PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO w Urzędzie Gminy Mściwojów Przeprowadzenie oceny ryzyka zawodowego ma na celu: Załącznik A Zarządzenia oceny ryzyka zawodowego monitorowanie

Bardziej szczegółowo

4.3. Struktura bazy noclegowej oraz jej wykorzystanie w Bieszczadach

4.3. Struktura bazy noclegowej oraz jej wykorzystanie w Bieszczadach 4.3. Struktura bazy noclegowej oraz jej wykorzystanie w Bieszczadach Baza noclegowa stanowi podstawową bazę turystyczną, warunkującą w zasadzie ruch turystyczny. Dlatego projektując nowy szlak należy ją

Bardziej szczegółowo