Rola proteomiki w prognozowaniu i leczeniu chorób układu sercowo-naczyniowego

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Rola proteomiki w prognozowaniu i leczeniu chorób układu sercowo-naczyniowego"

Transkrypt

1 PRACE POGLĄDOWE Natalia ŻUK 1,2 Joanna DUBIS 1,2 Wojciech WITKIEWICZ 1,2,3 Rola proteomiki w prognozowaniu i leczeniu chorób układu sercowo-naczyniowego The role of proteomics in prognosis and treatment of cardiovascular diseases 1 Wrovasc - Zintegrowane Centrum Medycyny Sercowo-Naczyniowej Wojewódzki Szpital Specjalistyczny we Wrocławiu Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Kierownik: Prof. dr hab. Wojciech Witkiewicz 2 Wojewódzki Szpital Specjalistyczny, Ośrodek Badawczo-Rozwojowy we Wrocławiu Kierownik: Prof. dr hab. Wojciech Witkiewicz 3 Oddział Chirurgii Ogólnej i Naczyniowej Wojewódzki Szpital Specjalistyczny Ośrodek Badawczo-Rozwojowy we Wrocławiu Kierownik: Prof. dr hab. Wojciech Witkiewicz Dodatkowe słowa kluczowe: proteom proteomika choroby sercowo-naczyniowe ekspresja białek Additional key words: proteom proteomics cardiovascular diseases protein expression Adres do korespondencji: Joanna Dubis Wojewódzki Szpital Specjalistyczny we Wrocławiu, Ośrodek Badawczo-Rozwojowy ul. Kamieńskiego 73a, Wrocław Tel.: Choroby sercowo-naczyniowe (ChSN), pomimo rozwoju nauk biologicznych i medycyny, nadal pozostają główną przyczyną zachorowalności i umieralności ludzi w społeczeństwach całego świata. Konieczne jest więc doskonalenie dotychczas stosowanych metod leczenia, poszukiwanie nowych celów terapeutycznych oraz specyficznych, przydatnych klinicznie biomarkerów. Klasyczne badania naukowe związane z układem krążenia dotyczą przede wszystkim histopatologicznych opisów patofizjologicznych procesów oraz mapowania struktury i ekspresji genów, uczestniczących w procesie rozwoju chorób chorób sercowo-naczyniowych. Informacje te nie opisują jednak w pełni molekularnych podstaw powstawania ChSN. Lukę pomiędzy tradycyjnymi badaniami z dziedziny patofizjologii a najnowszą wiedzą na poziomie DNA skutecznie wypełnia proteomika, nauka zajmująca się budową i funkcjonowaniem proteomu człowieka. Poniższy artykuł przedstawia główne kierunki rozwoju proteomiki w poznaniu patomechanizmów powstawania i diagnostyce chorób serca, naczyń i miażdżycy z uwzględnieniem najnowszych zintegrowanych metod badawczych obejmujących techniki frakcjonowania białek i peptydów, spektroskopię masową oraz macierze proteinowe. Despite advances in medicine and biological sciences the cardiovascular diseases (CVD) are still a major cause of morbidity and mortality in societies around the world. It is therefore necessary to improve the treatment methods used so far, to look for new therapeutic targets and specific, clinically useful biomarkers. Classic research related to the circulatory system are primarily concerned with histopathological descriptions of pathophysiological processes, and mapping the structure and expression of genes involved in the development of cardiovascular diseases. This information, however, does not fully explain the molecular basis of the CVD occurrence. That gap between traditional research in the pathophysiology field and the latest knowledge at the DNA level is effectively filled in by proteomics, the science dealing with the structure and function of the human proteome. This article presents main directions of the proteomics development in explaining pathomechanisms of formation and diagnosis of cardiovascular diseases and atherosclerosis accounting for the latest integrated research methods including techniques for protein and peptide fractionation, mass spectrometry and protein arrays. Wstęp Choroby układu sercowo-naczyniowego (ChSN) są główną przyczyną zgonów w intensywnie rozwijających się społeczeństwach świata i sytuacja ta stale się pogarsza. Miażdżyca, choroby serca, udar czy tętniak aorty brzusznej są następstwem działania zarówno czynników genetycznych, jak i czynników egzogennych związanych ze stylem życia pacjenta [45]. Postęp w badaniach nad molekularnymi podstawami tych chorób potwierdza, że dysfunkcje układu sercowo-naczyniowego nie są konsekwencją aberracji jednego genu ale powstają na skutek złożonych procesów wynikających z predyspozycji genetycznych uwarunkowanych wielogenowo [43]. I chociaż plan wszystkich funkcji biologicznych człowieka znajduje się w genomie, to ich ostateczny przejaw realizowany jest na poziomie białka, przy czym profil ekspresji białek danej komórki czy organu nie jest prostym odbiciem sekwencji kodujących DNA. Analogicznie do genomiki opisującej struktury genów, proteomika skupia kompleksowe badania nad białkami ekspresjonowanymi na podstawie informacji genetycznej w poszczególnych komórkach, tkankach i organach człowieka. Proteomika już dzisiaj rewolucjonizuje podstawowe badania w zakresie schorzeń układu sercowo-naczyniowego, a w przyszłości będzie wpływała na codzienną praktykę kliniczną, zapewniając lekarzom precyzyjne narzędzia diagnostyczne. Dzięki profilom ekspresyjnym białek różnych proteomów możliwa będzie ocena stanu chorego, monitorowanie przebiegu choroby i ocena ryzyka wystąpienia potencjalnych powikłań. Rozwój proteomiki w oparciu o osiągnięcia genomiki, umożliwi opracowanie indywidualnego ryzyka wystąpienia chorób o złożonej Przegląd Lekarski 2013 / 70 / 3 143

2 etiologii, w tym chorób sercowo-naczyniowych oraz stworzenie indywidualnych strategii terapeutycznych, co jest podstawą medycyny spersonalizowanej [8]. Lekarze, a szczególnie kardiochirurdzy i chirurdzy naczyniowi powinni być świadomi rosnącego znaczenia wpływu nowoczesnych osiągnięć naukowych oraz tego, w jaki sposób mogą być one wykorzystane w praktyce klinicznej. Chirurg w zespołach naukowych odgrywa istotną rolę w planowaniu zadania badawczego i eksperymentu, a także interpretacji wyników prowadzonych analiz. Chirurg pobiera próbki do badań podczas operacji i jest w centrum najbardziej istotnych problemów klinicznych. Dzisiaj nie ma już wątpliwości, że w najbliższych latach proteomika będzie miała ogromny wpływ na wszystkie dziedziny nauk przyrodniczych i medycznych. Aby w pełni zrozumieć procesy biologiczne komórki, musimy zrozumieć w jaki sposób działają jej podstawowe jednostki funkcjonalne, czyli białka w określonych komórkach. Proteomika Kluczem do zrozumienia podstawowych procesów molekularnych, odpowiedzialnych za powstawanie chorób człowieka, jest poznanie struktury i aktywności wszystkich białek. Analiza struktury samego genomu nie charakteryzuje w pełni różnorodności jego ekspresji, dlatego konsekwencją realizacji przedsięwzięcia jakim był projekt poznania genomu człowieka (Human Genome Projekt) jest podjęcie wysiłku zmierzającego do poznania ludzkiego proteomu. W ramach programu koordynowanego przez organizację HUPO (Human Proteom Organisation) prowadzone są badania, które mają na celu identyfikację i pełną charakterystykę białek ekspresjonowanych w poszczególnych tkankach, populacjach komórek i organach. Wynikiem podjętych badań będzie uzyskanie informacji o tym, jakie jest stężenie danego białka w określonej komórce, jaka jest jego funkcja i jakim modyfikacjom podlega [46]. Proteom (protein component of the genome) jest to kompletny zestaw białek, jaki powstaje z informacji zakodowanej w genomie w danej komórce, tkance lub narządzie. Proteomika jest to dziedzina nauki zajmująca się strukturą proteomu i jego zachowaniem w zmieniających się warunkach. W kontekście proteomiki opisywany jest więc genom pojedynczej komórki, genom tkanki, genom organu a nawet całego organizmu. Fenotyp komórki determinuje nie tylko zapis genetyczny ale przede wszystkim modyfikacje potranslacyjne białek (fosforylacje, glikozylacje, deaminacje, utlenianie) zachodzące w cytoplazmie podczas metabolizmu komórki. Dodatkowo, funkcje białek są zdeterminowane trzeciorzędową strukturą przestrzeną oraz zdolnością tworzenia kompleksów białko-białko. W przeciwieństwie do genomu, proteom jest dużo bardziej dynamicznym systemem, ponieważ na podstawie jednej sekwencji kodującej może powstać wiele produktów białkowych. Szacuje się, że genom człowieka zawiera informacje na temat budowy ok tys. białek. Zapis ten daje prawdopodobnie możliwość powstania ok. miliona białek [17,27,61]. Interakcje między zmodyfikowanymi białkami, w połączeniu z dynamiką ekspresji w określonych warunkach biologicznych, prowadzą do złożoności molekularnej komórek, która wymaga odpowiedniego podejścia. Rozwiązanie problemów może przynieść tylko proteomika. Sekwencje kodujące poszczególne białka w genomie pozostają niezmienne w ciągu życia osobniczego, natomiast proteom komórki i tkanki podlega dynamicznym zmianom w odpowiedzi na różne czynniki. Białka obecne w komórce zmieniają się nieustannie pod wpływem czynników środowiskowych oraz na skutek interakcji z innymi białkami. Ekspresja poszczególnych białek zależy od typu tkanki a nawet od fazy cyklu komórkowego. Tak więc, badając wzory ekspresji białek w określonych warunkach fizjologicznych i patologicznych uzyskuje się informacje na temat cząsteczek bezpośrednio zaangażowanych w dany proces chorobowy. Analiza proteomiczna dostarcza informacji, których nie można uzyskać innymi technikami badawczymi. Proteomika kliniczna Działania naukowców, zaangażowanych w projekt poznania proteomu człowieka, skupiają się nie tylko na badaniu struktury, modyfikacji i funkcji białek poszczególnych proteomów ale zmierzają także do opracowania określonych sposobów analizy danych i propagowania zgromadzonej wiedzy, co jest podstawą szybkiego zastosowanie proteomiki w praktyce [62]. Proteomika kliniczna zajmuje się poszukiwaniem szczegółowych różnic w strukturze i funkcji proteomów komórek i tkanek pomiędzy stanem fizjologicznym a patologicznym. Szczególnie interesujące z klinicznego punktu widzenia są proteomy surowicy i osocza, ponieważ odzwierciedlają fizjologiczny stan różnych tkanek organizmu [36]. Pojedyncze biomarkery różnych chorób nie oddają w pełni stanu chorobowego pacjenta, opisują zwykle patologie procesów, które towarzyszą schorzeniom [63]. Ponadto, płynne frakcje krwi są doskonałym materiałem biologicznym, ponieważ nie wymagają inwazyjnych metod pobierania. Na skutek intensywnego rozwoju proteomiki powstał projekt poznania proteomu surowicy i osocza (HPPP, Human Plasma Proteom Project), którego zadaniem jest analiza wzorów proteomicznych płynnych frakcji krwi w określonych jednostkach chorobowych [14]. Pozwoli to na stworzenie obrazu proteomicznego charakterystycznego dla danej jednostki chorobowej na określonym etapie jej rozwoju [19]. Wybrane metody badań proteomicznych Metody badawcze stosowane w proteomice stanowią nowoczesne, zaawansowane technologicznie i zintegrowane podejście do technik analitycznych tradycyjnie wykorzystywanych w biochemii i biologii molekularnej. Kompleksowe podejście do badania złożonych i wielopostaciowych struktur białkowych umożliwia szybką, wydajną i precyzyjną analizę proteomiczną ogromnej liczby białek występujących w organizmach żywych. Wieloetapowy proces definiowania proteomu rozpoczyna się od wyodrębnienia z badanego materiału biologicznego białka lub grupy białek, będących przedmiotem analizy. Wykorzystuje się w tym celu odmienne cechy fizykochemiczne makrocząsteczek, umożliwiające ich selektywną separację. Techniki separacji Analiza białek, występujących w poddawanym ocenie materiale biologicznym w niewielkim stężeniu, może wymagać selektywnego usunięcia innych protein ekspresjonowanych w znacznych ilościach. Dodatkowo niskocząsteczkowe białka często wykazują tendencję do tworzenia kompleksów z białkami transportującymi. Zjawiska te determinują stosowanie technik separacyjnych, pozwalających na ograniczenie zakresu badanego materiału do frakcji zawierającej interesujące badacza makrocząsteczki [3]. Opracowano szereg metod rozdziału białek wykorzystujących chromatografię powinowactwa bądź immunopowinowactwa czy techniki filtracji i ultrafiltracji membranowej [12,31]. Największą popularnością cieszą się jednak techniki elektroforetyczne, które zapewniają niedościgniony poziom rozdzielczości, a przy tym nie wymagają skomplikowanej aparatury i nie generują wysokich kosztów. Spośród nich najczęściej wykorzystywana jest dwuwymiarowa (dwukierunkowa) elektroforeza żelowa (2-DE, ang. two-dimensional electrophoresis), której zastosowanie umożliwia rozdział białek w zależności od ich dwóch właściwości fizykochemicznych: punktu izoelektrycznego (pi) oraz masy cząsteczkowej, a cały proces odbywa się w jednym żelu. W pierwszym wymiarze rozdział dokonywany jest metodą obrazowania izoelektrycznego (IEF, ang. isoelectric focusing) w żelu z immobilizowanym gradientem ph, w którym po przyłożeniu napięcia elektrycznego białka migrują do momentu osiągnięcia zrównoważenia ładunku dodatniego i ujemnego, pochodzącego od kwasowych i zasadowych reszt aminokwasowych. Drugi wymiar uzyskiwany jest techniką elektroforezy w żelu poliakryloamidowym w obecności dodecylosiarczanu sodu (SDS-PAGE, ang. sodium dodecyl sulfate polyacrylamide gel electrophoresis), prowadzoną w warunkach denaturujących i redukujących, gdzie białka o zbliżonym pi ulegają rozdziałowi w zależności od posiadanej masy cząsteczkowej. Wizualizacja wyników eksperymentu następuje pod wpływem wprowadzenia do żelu barwników takich jak Coomassie Brilant Blue czy barwniki fluorescencyjne [23,40,48]. Wyznakowanie badanych prób fluorescencyjnymi barwnikami cyjaninowymi Cy2, Cy3 i Cy5 jeszcze przed elektroforezą pozwala na ilościową analizę różnicową białek pochodzących z trzech próbek w jednym żelu. Technika ta nosi nazwę dwuwymiarowej fluorescencyjnej elektroforezy różnicowej (2D-DIGE, ang. two-dimensional fluorescence difference gel electrophoresis). Uwzględniając nanoszenie próbki standardowej, 2D-DIGE umożliwia ograniczenie ilości wykorzystanych żeli o połowę, jednocześnie oferując zwiększoną czułość detekcji białek (poniżej 1 ng) i wiarygodność wyników w porównaniu ze standardową elektroforezą dwukierunkową, w której białka wykrywane 144 J. Dubis i wsp.

3 są w zakresie ng [32,58]. Po wybarwieniu uzyskany obraz żelu jest skanowany i interpretowany za pomocą odpowiedniego oprogramowania komputerowego, a efektem końcowym jest informacja o ilościowej ekspresji poszczególnych białek w badanej próbce. Obrazy żeli są archiwizowane i mogą być wykorzystywane do bezpośrednich porównań z innymi zdjęciami w analizie różnicowej. Natomiast sam żel stanowi punkt wyjścia do selektywnej ekstrakcji badanego białka i dalszych analiz mających na celu pełniejszą identyfikację proteomu. Spektrometria mas Identyfikacja białek z rozdzielonej i częściowo zdegradowanej mieszaniny jest kolejnym etapem na drodze prowadzącej do scharakteryzowania proteomu. Podstawową techniką używaną w tym celu jest spektrometria mas (MS, ang. mass spectrometry), umożliwiająca określenie składu elementarnego próbki z rozdzielczością odpowiadającą jednemu elektronowi. Oprócz wysokiej czułości detekcji, niewątpliwą zaletą MS jest możliwość wydajnej identyfikacji składników złożonej mieszaniny białek na podstawie widm masowych z bardzo dobrą selektywnością i powtarzalnością [20]. Niezależnie od zastosowanych modyfikacji konstrukcyjnych, istotę działania spektrometru masowego można sprowadzić do trzech zasadniczych etapów: jonizacji badanej próbki, rozdziału jonów o różnej wartości stosunku masy do ładunku elektrycznego (m/z) w polu elektromagnetycznym oraz detekcji jonów i rejestracji uzyskanych danych. Do najczęściej stosowanych w proteomice metod jonizacji próbki należą: laserowa desorpcja i jonizacja wspomagana przez matrycę (MALDI, z ang. matrix-assisted laser desorption and ionisation), powierzchniowo wzmocniona laserowa desporpcja i jonizacja (SELDI, ang. surface enhanced laser desorption and ionisation) oraz jonizacja poprzez elektrorozpylanie (ESI, ang. electrospray). W technice MALDI w przekazywaniu energii cieplnej do badanej substancji pośredniczy matryca, która absorbując główną część energii pochodzącej z wiązki laserowej, chroni próbkę przed rozkładem. Udoskonalenie MALDI stanowi metoda SELDI, w której powierzchnia matrycy jest zaktywowana chemicznie tak, aby wiązać określony typ białek. Natomiast jonizacja techniką ESI polega na rozpylaniu badanej próbki za pomocą igły, do której przykładane jest napięcie rzędu kliku kv. Jonizacja metodą ESI może być przeprowadzana jedynie w próbkach o bardzo dobrej czystości [2,21,28,47]. W kolejnym etapie oznaczenia uzyskana wiązka jonów kierowana jest do analiztora, rozdzielającego jony ze względu na m/z. Powszechnie wykorzystywanym w badaniu proteomu analizatorem m/z jest analizator czasu przelotu jonów (TOF, ang. time of flight), rejestrujący czas przelotu zjonizowanej próbki do detektora. Równie wysoką rozdzielczość zapewnia analizator rezonansu cyklotronowego z transformacją Fouriera (FT ICR, ang. Fourier transform ion cyclotron resonance). W proteomice klinicznej stosowane są również analizatory kwadrupolowe (Q, ang. Quadrupole) działające na zasadzie filtru masy, przepuszczającego jony o określonym zakresie m/z oraz liniowe pułapki jonowe (LIT, LTQ ang. linear ion trap, linear trap quadrupole), które dodatkowo pozwalają na przechowywanie jonów. Analizatory Q i LTQ zapewniają bardzo wysoką czułość przy stosunkowo niskiej rozdzielczości [28,64]. Przeprowadzenie analizy jakościowej MS, poprzedzonej rozdziałem za pomocą 2-DE, wymaga ekstrakcji materiału badawczego z plamek białkowych (spots) uzyskanych z żelu oraz trawienia enzymatycznego z użyciem specyficznej proteazy. Niekiedy wykorzystywana bywa odmienna strategia badawcza, w której badana próbka najpierw poddawana jest trawieniu proteolitycznemu, a dopiero później przeprowadzany jest jej rozdział. Taki schemat postępowania określany bywa jako proteomika shotgun. Wspólną cechą tych dwóch strategii jest ocena białka na podstawie m/z jego fragmentów analizowanych w MS, co jest charakterystyczne dla analizy typu bottomup. Odmiennym podejściem, stosowanym obecnie w proteomice obok bottom-up, jest analiza typu top-down, którą rozpoczyna się od wyznaczenia m/z całego białka, a następnie jego fragmentów lub pojedynczych aminokwasów. Ponieważ analiza top-down nie jest poprzedzona trawieniem enzymatycznym białka, technika ta wymaga stosowania spektrometrów masowych umożliwiających jego fragmentację [6,26]. Możliwość identyfikacji struktury badanej próbki dają jony fragmentacyjne uzyskiwane w tandemowej spektroskopii masowej (MS/MS). Najczęściej w technice tej z widma masowego selekcjonowany jest jon macierzysty, który następnie poddawany jest zderzeniom z gazem obojętnym wprowadzanym do komory kolizyjnej, w efekcie czego dochodzi do jego fragmentacji na jony potomne. Otrzymywane w ten sposób fragmenty różnią się od siebie o masę kolejnych aminokwasów jonu macierzystego, co pozwala na przeanalizowanie pełnej sekwencji białka w tandemowym widmie mas. Inną metodą identyfikacji badanego białka jest technika masowego odcisku palca białka (PMF, ang. peptide mass fingerprinting), która w dużym uproszczeniu polega na porównaniu widma masowego peptydów otrzymanych na skutek trawienia białka specyficznym enzymem proteolitycznym z teoretycznymi widmami masowymi, jakie powstałyby po proteolizie tym samym enzymem wszystkich białek, których sekwencje dostępne są w wykorzystywanej do analizy bazie danych. W porównaniu do MS/MS jest to metoda znacznie tańsza oraz szybsza, jednak nie nadaje się do analizowania złożonych próbek i jest mniej dokładna [57,64]. Stosowanie technik MS sprzężonych z innymi metodami instrumentalnymi takimi jak wysokosprawna chromatografia cieczowa (HPLC, ang. high performance liquid chromatography), chromatografia gazowa (GC, ang. gas chromatography), czy elektroforeza kapilarna (CE, ang. capillary electrophoresis) stwarza jeszcze większe możliwości analityczne i otwiera nowe perspektywy badawcze. Badania struktury białek, ich izoform, modyfikacji potranslacyjnych, interakcji pomiędzy białkami czy stanu aktywacji to tylko niektóre z możliwości jakie oferuje nowoczesna MS [51,53,54]. Macierze białkowe Macierze białkowe, nazywane również chipami lub czujnikami białkowymi, to zminiaturyzowane układy służące do selektywnego wychwytywania białek ze złożonej mieszaniny. Podstawową zasadą działania tej techniki jest specyficzne wyłapywanie i kompleksowanie oznaczanego białka przez czynniki pułapkujące. Najczęściej są to przeciwciała, białka bądź ich fragmenty, które są w sposób uporządkowany immobilizowane na membranie lub szklanej powierzchni cienkiej płytki. Zastosowanie powierzchni stałej jako nośnika pozwala na jednoczesne wykrywanie tysięcy białek. Do detekcji, w zależności od konstrukcji testu, wykorzystywane są metody takie jak chemiluminescencja, fluorescencja czy MS. Czynniki pułapkujące mogą być także zadsorbowane na powierzchni ruchomego nośnika. Ogranicza to pulę analizowanych białek do ilości znaczników jednoznacznie przyporządkowanych nośnikom. Rozdział odbywa się za pomocą cytometrii przepływowej lub platformy Luminex. Analiza proteomiczna techniką macierzy białkowych przebiega szybko i wystarczy niewielka ilość materiału biologicznego do przeprowadzenia oznaczenia, jednak obecnie ograniczenie tej metody w praktyce klinicznej stanowi fakt, że rozpoznanych jest stosunkowo niewiele białek będących markerami stanów patologicznych ludzkiego organizmu [9,22,49,56]. Bioinformatyka w proteomice Badania proteomiczne, przeprowadzne chociażby techniką macierzy białkowych, generują równocześnie setki a nawet tysiące wyników. Analiza, interpretacja i usystematyzowanie tak ogromnej ilości danych nie byłyby możliwe, gdyby nie zastosowanie osiągnięć bioinformatyki. Zaawansowane narzędzia bioinformatyczne wykorzystywane są począwszy od etapu projektowania i przeprowadzania eksperymentów laboratoryjnych, przez przetwarzanie surowych wyników, aż po tworzenie baz danych. Do obszarów proteomiki wspieranych bioinformatyką należą: identyfikacja białek, ustalanie i analizowanie ich sekwencji, modelowanie homologiczne, modelowanie fizykochemiczne, przewidywanie modyfikacji potranslacyjnych, funkcji białek, oddziaływań z innymi białkami, a także przemieszczania się i lokalizacji komórkowej. Dokonujący się aktualnie rozwój proteomiki wymaga i będzie wymagał coraz doskonalszego warsztatu informatycznego [55]. Proteomika w chorobach sercowo-naczyniowych Miażdżyca Rozwój proteomiki umożliwił stworzenie zaplecza technologicznego do badań proteomów na dużą skalę. Obecnie dostępne są już różne proteomiczne strategie badawcze do badań molekularnego podłoża chorób o tak złożonej patofizjologii jak miażdżyca Przegląd Lekarski 2013 / 70 / 3 145

4 [42]. Zastosowanie proteomiki w miażdżycy w przeważającej części skupia się na rozpoznaniu patomechanizmów powstawania choroby. Mimo, że pewne czynniki ryzyka powstania miażdżycy takie jak: dyslipidemia, cukrzyca, nadciśnienie i niektóre molekularne markery powstawania blaszki miażdżycowej (CRP, IL-6, IL-10, IL-18, CD40L) zostały zidentyfikowane, to nadal brakuje czynników predykcyjnych takich patologii jak niestabilność blaszki miażdżycowej czy pęknięcie naczynia [36]. Prace badawcze prowadzone w tej dziedzinie z wykorzystaniem proteomiki mają przede wszystkim na celu uzyskanie swoistego profilu białkowego naczyń i płytki miażdżycowej, który umożliwi pełną ocenę stabilności tętnic i ich podatności na czynniki uszkodzenia [4,50]. Proteomiczna analiza płytki miażdżycowej pobranej od pacjentów poddanych endarterektomii tętnicy szyjnej wykazała, że obecność skrzepów w naczyniu ma bezpośredni wpływ na ekspresję białek płytki. W trakcie prowadzonych badań udało się także ustalić, że w powstawaniu blaszki miażdżycowej uczestniczą różne izoformy α 1 -antytrypsyny. Białko to jest inhibitorem proteaz serynowych i może być odpowiedzialne za twardnienie naczyń podczas rozwoju miażdżycy [13]. W badaniach nad miażdżycą, do testowania skutków działania leków u pacjentów poddawanych farmakoterapii z powodu schorzeń układu naczyniowego o podłożu miażdżycowym, prowadzona jest szczegółowa analiza proteomiczna surowicy i osocza. Z użyciem technik proteomicznych, wykryte zostały modyfikacje w mapie ekspresji białek osocza u pacjentów z hipercholesterolemią leczonych statynami. Zmiany te są ważną informacją na temat nieprawidłowości metabolicznej związanej z podwyższonym stężeniem cholesterolu we krwi pacjentów. Podawana pacjentom statyna modyfikuje m.in. ekspresję izoformy 1 i izoformy 2 fibrynogenu (FGG) [1]. Natomiast ekspresja jednego izotypu łańcucha FGG i trzech izotypów haptoglobiny wzrasta w osoczu pacjentów aspirynoopornych [30]. Podobne techniki wykorzystywane są do analizy profilu ekspresji osoczowych białek powiązanych z metabolizmem lipoprotein wysokiej gęstości (HDL, high density lipoprotein). Białka te odgrywają także istotną rolę w procesie zapalenia oraz aktywacji układu immunologicznego. Zastosowanie proteomicznej strategii shotgun do badań nad heterogenną grupą kompleksów lipidowo-białkowych pozwoliło na ustalenie, iż HDL 3 pacjentów z rozpoznaną chorobą wieńcową zawiera więcej apolipoproteiny E w porównaniu z grupą osób zdrowych [60]. Choroby naczyń Istotnym czynnikiem w patofizjologii naczyń krwionośnych jest zmiana fenotypu komórek mięśni gładkich wewnętrznej warstwy naczynia (VSMC, vascular smooth muscule cells) pod wpływem czynników zewnętrznych. Dojrzałe komórki VSMC utrzymują fizjologiczną plastyczność ściany, konieczną do prawidłowego funkcjonowania naczynia. Zróżnicowany fenotyp VSMC jest przedmiotem intensywnych badań, ponieważ odgrywa istotną rolę w patogenezie nadciśnienia tętniczego, tętniaków i astmy. Analiza proteomiczna wykazała, że odwróceniu fenotypu komórek VSMC (ze spoczynkowego na fenotyp komórek proliferujących) towarzyszą zmiany w ekspresji m.in. białek cytoszkieletu oraz białek zaangażowanych w regulację procesów utleniania i redukcji [5]. W leczeniu chorób naczyniowych ważnym problemem medycznym są powikłania związane z procesami patologicznej przebudowy naczyń. Jak się okazuje komórki VSMC odpowiadają za liczne powikłania odległe, pojawiające się po zabiegach angioplastycznych jak np. przerost błony wewnętrznej ściany naczynia (intimal hyperplasia) [52]. Zmiana fenotypu komórek VSMC na skutek uszkodzenia naczynia w trakcie zabiegu powoduje redukcję ekspresji białek odpowiedzialnych za właściwości kurczliwe ściany. Hiperplazja włóknista błony środkowej naczynia jest przyczyną niedrożności przeszczepów pomostowania tętnic wieńcowych i powikłań z tym związanych w ciągu pierwszych 2 lat po implantacji [10]. Badania struktury łożyska rozrostowego wykazały, że składa się ono przede wszystkim z komórek mięśni gładkich ściany naczynia o bardzo zróżnicowanym fenotypie. Dalsze analizy proteomiczne oraz badania prowadzone na modelu zwierzęcym pozwoliły stwierdzić, że białka HSP (heat shock proteins) mogą chronić przeszczepiane naczynia przed hiperplazją włóknistą błony środkowej [7, 34]. Choroby serca Świadomość złożoności komórkowych procesów biologicznych na skutek oddziaływania czynników środowiska narzuca konieczność opracowywania badań kompleksowych, umożliwiających równoczesną analizę kliniczną genomu i proteomu. Zintegrowane badania z zakresu genomiki i proteomiki w dziedzinie chorób sercowonaczyniowych już dzisiaj dają wymierne efekty. Dzięki takim badaniom udało się szczegółowo scharakteryzować konwertazę angiotensyny 2 (ACE2, angiotensin converting enzyme 2), ważny regulator funkcji skurczowej serca, który równoważy aktywność enzymu ACE w układzie reninaangiotensyna. Dzięki przeprowadzonym analizom, enzym ACE2 uważany jest obecnie za jeden z głównych potencjalnych celów w opracowywaniu nowych farmakoterapii chorób układu sercowo-naczyniowego, nie tylko w zakresie kontroli ciśnienia krwi, ale także w procesach hamowania włóknienia narządów [15]. Większość badań nad chorobami serca, które prowadzone są w oparciu o techniki proteomiczne skupiona jest na procesie uszkodzenia mięśnia sercowego i powikłań z tym związanych jak np. przerost mięśnia lewej komory serca (LVH, left ventricular hypertrophy). W centrum badań znajdują się więc kardiomiopatie, choroby mięśnia serowego, u podłoża których leżą pierwotne zaburzenia funkcji kardiomiocytów. Z użyciem technik proteomicznych badany jest m. in. wpływ procesów zapalenia na obraz kliniczny choroby. Pionierskie prace w tej dziedzinie wykazały, że ponad 100 specyficznych białek tkanki serca w stanie kardiomiopatii rozstrzeniowej wykazuje zmiany ekspresji w porównaniu z tkanką zdrową [24,25,37]. Kardiomiopatia rozstrzeniowa charakteryzuje się ścieńczeniem i zwłóknieniem mięśnia sercowego oraz powiększeniem jąder kardiomiocytów. Czy i jak białka te wpływają na dysfunkcję skurczową lewej komory serca podczas jego uszkodzenia nie zostało jeszcze ocenione. Przy stosowanym właściwym leczeniu, przebudowa lewej komory serca może nadal postępować, w wyniku czego dochodzi do pogłębienia niewydolności serca. Parametry hemodynamiczne i echokardiografia często nie określają precyzyjnie procesów adaptacyjnych mięśnia sercowego a pojedyncze biomarkery krwi nie oddają w pełni stanu dysfuncji mięśnia sercowego, ze względu na niską specyficzność i wartość predykcjną [38]. Proteomiczne badania mogą pomóc w identyfikacji optymalnego czasu, jaki jest potrzebny do przeprowadzenia interwencji kardiochirurgicznej. Badania w tej dziedzinie są intensywnie rozwijane z wykorzystaniem modeli zwierzęcych oraz proteomicznych badań bioptatów mięśnia sercowego w stanie kardiomiopatii [37]. Tętniak aorty brzusznej Tętniak aorty brzusznej (AAA, abdominal aortic aneurysm) jest schorzeniem o nierozpoznanej etiologii, którego leczenie opiera się na interwencji chirurgicznej, ponieważ nie opracowano jeszcze żadnej skutecznej farmakoterapii. Operacje są zwykle dużym obciążeniem dla pacjentów ze względu na podeszły wiek i choroby współistniejące. Istotnym problemem medycznym tej choroby jest brak biomarkerów krwi, które umożliwiłyby precyzyjną ocenę szybkości wzrostu tętniaka oraz stratyfikację ryzyka pęknięcia patologicznie poszerzonej aorty [44]. Przewiduje się, że na podstawie profilu białkowego patologicznej tkanki AAA opracowana zostanie strategia przewidywania ryzyka pęknięcia tętniaka. Obecnie, w oparciu o proteomiczne metody, uzyskano już pierwsze wzory ekspresyjne białek tkanki tętniaka aorty brzusznej. Wykazano, że w porównaniu z naczyniem nie zmienionym, istnieją różnice w ekspresji cytokin prozapalnych (IL-1α IL-1β, TNF-α, TNF-β, oncostatyna M, LI-6), chemokin (ENA-78, GRO, IL-8, MCP-1, MCP-2, RANTES), cytokin przeciwzapalych (IL-10, IL-13) i czynników wzrostu (angiogenina, G-CSF, EGF, SCF, lektyna, IL-3, IL-7, trombopoetyna) [39]. Potencjał zidentyfikowanych białek jako biomarkerów AAA nie został jeszcze w pełni oceniony, jednak wyniki dają już dziś solidną podstawę do rozwijania analiz proteomicznych, porównujących zdrową tkankę naczynia z tkanką tętniaka aorty. Rozwojowi tętniaka aorty brzusznej bardzo często towarzyszy uformowany skrzep w wewnętrznej części naczynia (ILT, intraluminal thrombus). Objętość ILT powiązana jest z wielkością tętniaka, patogenezą i wystąpieniem incydentów sercowo-naczyniowych u pacjentów [16,18]. Okazuje się, że fragmenty skrzepu pobrane biopsją, mogą być klinicznie istotnym materiałem do badań diagnostycznych i prognostycznych. Analiza białek, które wydzielane są ze świeżego skrzepu podczas wielogodzinnej inkubacji w temperaturze 37 0 C w inkubatorze CO 2 wy- 146 J. Dubis i wsp.

5 kazała, że zmiany w strukturze proteomów skrzepów ILT izolowanych z naczyń objętych tętniakiem zależą od wielkości AAA [42,59]. Zastosowanie analizy tak uzyskanego proteomu ILT pozwoliło na zidentyfikowanie licznych białek bezpośrednio powiązanych z AAA, a wśród nich białka PRX-1 (peroxiredoxin-1) uczestniczącego w procesach utleniania i redukcji. Szczegółowe badania przeprowadzone w grupie osób z AAA, wykazały, że poziom PRX-1 w surowicy tych pacjentów jest podwyższony w porównaniu z grupą osób zdrowych i dodatnio koreluje z rozmiarem tętniaka aorty brzusznej [33]. Odpowiednio zaplanowane badania proteomiczne pozwoliły także na zidentyfikowanie w strukturze skrzepu ILT peptydu H7, który odzwierciedla proces proteolizy hemoglobiny wewnątrz aorty i stanowi swoisty marker patologicznej przebudowy naczynia [42]. Dzięki kompleksowej analizie proteomu wewnątrznaczyniowego skrzepu tętniaka aorty brzusznej oraz proteomu osocza pacjentów z AAA, udało się ustalić, że u chorych z AAA występuje obniżone stężenie trombospondyny-1 oraz apolipoproteiny J. Trombospondyna-1 (TSP-1, thrombospondin-1) bierze udział w procesach angiogenezy oraz adhezji, proliferacji i migracji komórek. Odpowiada również za przebudowę ściany naczynia i oddziałuje z czynnikiem XIIIa krzepnięcia krwi, który uczestniczy w formowaniu się wiązań między cząsteczkami fibryny [41]. Jakkolwiek udział trombospondyny można powiązać z rozwojem tętniaka aorty brzusznej, tak udział apolipoproteiny J w powstawaniu AAA nie jest oczywisty, ponieważ spadek stężenia tego białka obserwuje się w różnych chorobach układu naczyniowego [59]. Wyniki otrzymane analizą proteomiczną, w powiązaniu z danymi uzyskanymi na podstawie badań genetycznych, z pewnością przyspieszą rozpoznanie patogenezy tętniaka aorty brzusznej Podsumowanie Transfer wyników badań i analiz proteomicznych już dzisiaj daje wgląd w biologię układu sercowo-naczyniowego, jednak zgromadzona i sukcesywnie uzupełniana wiedza wymaga interdyscyplinarnego podejścia w rozwiązywaniu problemów dotyczących molekularnych patomechanizmów powstawania i opracowywania skutecznych strategii leczenia ChSN. Tylko zespoły składające się z naukowców i lekarzy różnych specjalizacji w dziedzinie chorób sercowo-naczyniowych mogą efektywnie wykorzystać potencjał kliniczny jaki niesie proteomika. O ile proteomika dostarcza szczegółowej wiedzy na temat funkcji poszczególnych białek, tak zastosowanie tej dziedziny nauki w diagnostyce i leczeniu ChSN wymaga jeszcze olbrzymiego nakładu pracy. Bez badań klinicznych przeprowadzonych na dużą skalę uzyskane wyniki badań naukowych w większości nie będą miały praktycznego zastosowania. Podziękowania This publication is part of Project Wro- Vasc Integrated Cardiovascular Centre, co-financed by the European Regional Development Fund, within Innovative Economy Operational Program, realized in Provincial Specialized Hospital, Research and Development Center in Wroclaw. European Funds for the development of innovative economy Publikacja jest częścią projektu Wrovasc Zintegrowane Centrum Medycyny Sercowo Naczyniowej, współfinansowanego przez Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego, w ramach Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka na lata realizowanego w Wojewódzkim Szpitalu Specjalistycznym we Wrocławiu, Ośrodku Badawczo-Rozwojowym. Piśmiennictwo 1. Alonso-Orgaz S., Moreno L., Macaya C. et al.: Proteomic study of plasma from mod-erate hypercholesterolemic patients. J. Proteome Res. 2006, 5, Ashcroft A.E.: Protein and peptide identification: the role of mass spectrometry in pro-teomics. Nat. Prod. Rep. 2003, 20, Balestrieri M.L., Giovane A., Mancini F.P. et al.: Proteomics and cardiovascular dis-ease: an update. Curr. Med. Chem. 2008, 15, Blanco-Colio L.M., Martín-Ventura J.L., Vivanco F. et al.: Biology of atherosclerotic plaques: what we are learning from proteomic analysis. Cardiovasc. Res. 2006, 72, Boccardi C., Cecchettini A., Caselli A. et al.: A proteomic approach to the investiga-tion of early events involved in the activation of vascular smooth muscle cells. Cell Tissue Res. 2007, 29, Chait B.T.: Chemistry. Mass spectrometry: bottom-up or top-down? Science 2006, 314, Connolly E.M., Kelly C.J., Chen G. et al.: Pharmacological induction of HSP27 atten-uates intimal hyperplasia in vivo. J. Vasc. Endovasc. Surg. 2003, 25, Cooney M.T., Dudina A., D Agostino R. et al.: Cardiovascular risk-estimation systems in primary prevention: do they differ? Do they make a difference? Can we see the fu-ture? Circulation 2010, 20, Cutler P.: Protein arrays: The current state-of-the-art. Proteomics 2003, 3, Davies A.H., Hawdon A.J., Sydes M.R. et al.: VGST Participants Is duplex surveil-lance of value after leg vein bypass grafting? Principal results of the Vein Graft Sur-veillance Randomised Trial (VGST). Circulation 2005, 112, Dejouvencel T., Féron D., Rossignol P. et al.: Hemorphin 7 reflects hemoglobin prote-olysis in abdominal aortic aneurysm. Arterioscler. Thromb. Vasc. Biol. 2010, 30, Donatoa P., Cacciolab F., Mondello L. et al.: Comprehensive chromatographic separa-tions in proteomics. J. Chromatogr. A 2011, 1218, Donners M.M., Verluyten M.J., Bouwman F.G. et al.: Proteomic analysis of differen-tial protein expression in human atherosclerotic plaque progression. J. Pathol. 2005, 206, Farrah T., Deutsch E.W., Omenn G.S. et al.: A highconfidence human plasma prote-ome reference set with estimated concentrations in PeptideAtlas. Mol. Cell. Prote-omics 2011, 10, Ferreira A.J., Raizada M.K.: Genomic and proteomic approaches for targeting of angi-otensin-converting enzyme2 for cardiovascular diseases. Curr. Opin. Cardiol. 2008, 23, Fontaine V., Jacob M.P., Houard X. et al.: Involvement of the mural thrombus as a site of protease release and activation in human aortic aneurysms. Am. J. Pathol. 2002, 161, Ginsburg G.S., Haga S.B.: Translating genomic biomarkers into clinically useful diag-nostics. Expert Rev. Mol. Diagn. 2006, 6, Golledge J., Wolanski P., Parr A. et al.: Measurement and determinants of infrarenal aortic thrombus volume. Eur. Radiol. 2008, 18, Good D.M., Thongboonkerd V., Novak J. et al.: Body fluid proteomics for biomarker discovery: lessons from the past hold the key to success in the future. J. Proteome Res. 2007, 6, Guerrera I.C., Kleiner O.: Application of mass spectrometry in proteomics. Biosci. Rep. 2005, 25, Gygi S.P., Aebersold R.: Mass spectrometry and proteomics. Curr. Opin. Chem. Biol. 2000, 4, Hu S., Loo J.A., Wong D.T.: Human body fluid proteome analysis. Proteomics 2006, 6, Jamesdaniel S., Salvi R., Coling D.: Auditory proteomics: Methods, accomplishments and challenges. Brain Res. 2009, 1277, Jungblut P., Otto A., Zeindl-Eberhart E. et al.: Protein composition of the human heart: the construction of a myocardial two-dimensional electrophoresis database. Electrophoresis 1994, 15, Knecht M., Regitz-Zagrosek V., Pleissner K.P. et al.: Characterization of myocardial protein composition in dilated cardiomyopathy by two-dimensional gel electrophoresis. Eur. Heart J. 1994, (Suppl D), Kubota K., Kosaka T., Ichikawa K.: Combination of two-dimensional electrophoresis and shotgun peptide sequencing in comparative proteomics. J Chromatogr B Analyt Technol. Biomed. Life Sci. 2005, 815, Lander, E.S., Linton, L.M., Birren et al.: Initial sequencing and analysis of the human genome. Nature 2001, 409, Lin D., Tabb D.L., Yates J.R.: Large-scale protein identification using mass spectrom-etry. Biochim. Biophys Acta. 2003, 1646, Little K.M., Smalley D.M., Harthun N.L. et al.: The plasma microparticle proteome. Semin. Thromb. Hemost. 2010, 36, López-Farré A.J., Mateos-Cáceres P.J., Sacristán D. et al.: Relationship between vita-min D binding protein and aspirin resistance in coronary ischemic patients: a proteomic study. J. Proteome Res , Luque-Garcia J.L., Neubert T.A.: Sample preparation for serum/plasma profiling and biomarker identification by mass spectrometry. J. Chromatogr. A. 2007, 15, Marouga R., David S., Hawkins E.: The development of the DIGE system: 2D fluo-rescence difference gel analysis technology. Anal. Bioanal. Chem. 2005, 382, Martinez-Pinna R., Ramos-Mozo P., Madrigal- Matute J. et al.: Identification of peroxiredoxin-1 as a novel biomarker of abdominal aortic aneurysm. Arterioscler. Thromb. Vasc. Biol. 2011, 31, Martin-Ventura J.L., Duran M.C., Blanco-Colio L.M. et al.: Identification by a differ-ential proteomic approach of heat shock protein 27 as a potential marker of atheroscle-rosis. Circulation 2004, 110, Mause S.F., Weber C.: Microparticles: protagonists of a novel communication network for intercellular information exchange. Circ. Res. 2010, 107, Mayr M., Zhang J., Greene A.S. et al.: Proteomicsbased development of biomarkers in cardiovascular disease: mechanistic, clinical, and therapeutic insights. Mol. Cell. Proteomics. 2006, 5, McGregor E., Dunn M.J.: Proteomics of heart disease. Hum. Mol. Genet. 2003, 12, McGregor E., Dunn M.J.: Proteomics of the heart: unraveling disease. Circ. Res. 2006, 98, Middleton R.K., Lloyd G.M., Bown M.J. et al.: The pro-inflammatory and chemotac-tic cytokine microenvironment of the abdominal aortic aneurysm wall: a protein array study. J. Vasc. Surg. 2007, 45, Miller I., Crawford J., Gianazza E.: Protein stains for proteomic applications: Which, when, why? Proteomics 2006, 6, Moxon J.V., Padula M.P., Clancy P. et al.: Proteomic analysis of intra-arterial throm-bus secretions reveals a negative association of clusterin and thrombospondin-1 with abdominal aortic aneurysm. Atherosclerosis 2011, 219, Moxon J.V., Padula M.P., Herbert B.R. et al.: Challenges, current status and future perspectives of proteomics in improving understanding, diagnosis and treatment of vascular disease. Eur. J. Vasc. Endovasc. Surg. 2009, 38, Ndiaye N.C., Azimi Nehzad M., El Shamieh S. et al.: Cardiovascular diseases and ge-nome-wide association studies. Clin. Chim. Acta. 2011, 412, Nordon I.M., Brar R., Hinchliffe R.J. et al.: Proteomics and pitfalls in the search for potential biomarkers of abdominal aortic aneurysms. Vascular. 2010, 18, O Donnell C.J., Nabel E.G.: Genomics of cardiovascular disease. N. Engl. J. Med. 2011, 365, Przegląd Lekarski 2013 / 70 / 3 147

6 46. Omenn G.S., States D.J., Adamski M. et al.: Overview of the HUPO Plasma Proteome Project: results from the pilot phase with 35 collaborating laboratories and multiple analytical groups, generating a core dataset of 3020 proteins and a publicly-available database. Proteomics 2005, 5, Palmblad M., Tiss A., Cramer R.: Mass spectrometry in clinical proteomics from the present to the future. Proteomics Clin. Appl. 2009, 3, Penque D.: Two-dimensional gel electrophoresis and mass spectrometry for biomarker discovery. Proteomics Clin. Appl. 2009, 3, Pollard H.B., Srivastava M., Eidelman O. et al.: Protein microarray platforms for clin-ical proteomics. Proteomics Clin. Appl. 2007, 1, Porcelli B., Ciari I., Felici C. et al.: Proteomic analysis of atherosclerotic plaque. Bio-med Pharmacother. 2010, 64, Roepstorff P.: Mass spectrometry in protein studies from genome to function. Curr. Opin. Biotechnol. 1997, 8, Rzucidlo E.M., Martin K.A., Powell R.J.: Regulation of vascular smooth muscle cell differentiation. J. Vasc. Surg. 2007, 5, A Simpson D.C., Smith R.D.: Combining capillary electrophoresis with mass spectrome-try for applications in proteomics. Electrophoresis 2005, 26, Siwya J., Vlahoub A., Zimmerlic L.U. et al.: Clinical proteomics: Current techniques and potential applications in the elderly. Maturitas 2011, 68, Strassberger V., Fugmann T., Neri D. et al.: Chemical proteomic and bioinformatic strategies for the identification and quantification of vascular antigens in cancer. J. Proteomics 2010, 73, Templin M.F., Dieter S., Schwenk J.M.: Protein microarrays: Promising tools for pro-teomic research. Proteomics 2003, 3, Thiedea B., Höhenwarterb W., Krah A. et al.: Peptide mass fingerprinting. Methods 2005, 35, Timms J.F., Cramer R.: Difference gel electrophoresis. Proteomics 2008, 8, Urbonavicius S., Lindholt J.S., Delbosc S. et al.: Proteins associated with the size and expansion rate of the abdominal aortic aneurysm wall as identified by proteomic anal-ysis. Interact. Cardiovasc. Thorac. Surg. 2010, 11, Vaisar T., Pennathur S., Green P.S., at al.: Shotgun proteomics implicates protease in-hibition and complement activation in the antiinflammatory properties of HDL. J. Clin. Invest. 2007, 117, Venter, J.C., Adams, M.D., Myers, E.W. et al.: The sequence of the human genome. Science 2001, 291, Vivanco F., Martín-Ventura J.L., Duran M.C. et al.: Quest for novel cardiovascular bi-omarkers by proteomic analysis. J. Proteome Res. 2005, 4, Wilson A.M., Kimura E., Harada R.K. et al.: Beta2- microglobulin as a biomarker in peripheral arterial disease: proteomic profiling and clinical studies. Circulation 2007, 16, Yates J.R.: Mass Spectrometry and the age of the proteome. J. Mass. spectrom. 1998, 33, J. Dubis i wsp.

Proteomika: umożliwia badanie zestawu wszystkich lub prawie wszystkich białek komórkowych

Proteomika: umożliwia badanie zestawu wszystkich lub prawie wszystkich białek komórkowych Proteomika: umożliwia badanie zestawu wszystkich lub prawie wszystkich białek komórkowych Zalety w porównaniu z analizą trankryptomu: analiza transkryptomu komórki identyfikacja mrna nie musi jeszcze oznaczać

Bardziej szczegółowo

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Materiały edukacyjne Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Klasyfikacja ciśnienia tętniczego (mmhg) (wg. ESH/ESC )

Bardziej szczegółowo

3. Analiza metabolomu zróżnicowanej chemicznie matrycy (Agnieszka Kraj)... 15

3. Analiza metabolomu zróżnicowanej chemicznie matrycy (Agnieszka Kraj)... 15 Części oznaczone ikonką dysku CD. znajdują się na dołączonym do książki. Autorzy...XVII. Słowo wstępne...xxi 1. Omika i biologia systemów (Jerzy Silberring, Anna Drabik)... 1 2. Wprowadzenie do proteomiki

Bardziej szczegółowo

Dane mikromacierzowe. Mateusz Markowicz Marta Stańska

Dane mikromacierzowe. Mateusz Markowicz Marta Stańska Dane mikromacierzowe Mateusz Markowicz Marta Stańska Mikromacierz Mikromacierz DNA (ang. DNA microarray) to szklana lub plastikowa płytka (o maksymalnych wymiarach 2,5 cm x 7,5 cm) z naniesionymi w regularnych

Bardziej szczegółowo

GENOMIKA PROTEOMIKA METABOLOMIKA

GENOMIKA PROTEOMIKA METABOLOMIKA GENOMIKA PROTEOMIKA METABOLOMIKA TRANSKRYPTOMIKA Metody sztucznej rekombinacji DNA nie tylko umożliwiły powstanie nowych niezwykle użytecznych narzędzi do badania podstawowych mechanizmów funkcjonowania

Bardziej szczegółowo

Co to jest spektrometria mas?

Co to jest spektrometria mas? Co to jest spektrometria mas? Jest to nowoczesna technika analityczna pozwalająca na dokładne wyznaczenie masy analizowanej substancji Dokładność pomiaru może się wahać od jednego miejsca dziesiętnego

Bardziej szczegółowo

Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy

Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy Nowa publikacja Instytutu Medycyny Komórkowej dr Ratha

Bardziej szczegółowo

Spektrometria mas (1)

Spektrometria mas (1) pracował: Wojciech Augustyniak Spektrometria mas (1) Spektrometr masowy ma źródło jonów, które jonizuje próbkę Jony wędrują w polu elektromagnetycznym do detektora Metody jonizacji: - elektronowa (EI)

Bardziej szczegółowo

ZASTOSOWANIA SPEKTROMETRII MAS W CHEMII ORGANICZNEJ I BIOCHEMII

ZASTOSOWANIA SPEKTROMETRII MAS W CHEMII ORGANICZNEJ I BIOCHEMII ZASTOSOWANIA SPEKTROMETRII MAS W CHEMII ORGANICZNEJ I BIOCHEMII WYKŁAD I PODSTAWY SPEKTROMETRII MAS Prof. dr hab. Witold Danikiewicz Instytut Chemii Organicznej PAN Warszawa ZAKRESY PROMIENIOWANIA ELEKTROMAGNETYCZNEGO,

Bardziej szczegółowo

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ Badania kinetyki utleniania wybranych grup związków organicznych podczas procesów oczyszczania

Bardziej szczegółowo

Analizy wielkoskalowe w badaniach chromatyny

Analizy wielkoskalowe w badaniach chromatyny Analizy wielkoskalowe w badaniach chromatyny Analizy wielkoskalowe wykorzystujące mikromacierze DNA Genotypowanie: zróżnicowane wewnątrz genów RNA Komórka eukariotyczna Ekspresja genów: Które geny? Poziom

Bardziej szczegółowo

Konsorcjum Biofarma i Centrum Biotechnologii Politechniki Śląskiej. Konferencja Nauka.Infrastruktura.Biznes

Konsorcjum Biofarma i Centrum Biotechnologii Politechniki Śląskiej. Konferencja Nauka.Infrastruktura.Biznes Konsorcjum Biofarma i Centrum Biotechnologii Politechniki Śląskiej Konferencja Nauka.Infrastruktura.Biznes Konsorcjum Śląska Biofarma Głównym celem zawiązania konsorcjum Śląska BIO FARMA, było nawiązanie

Bardziej szczegółowo

Nowoczesne metody analizy pierwiastków

Nowoczesne metody analizy pierwiastków Nowoczesne metody analizy pierwiastków Techniki analityczne Chromatograficzne Spektroskopowe Chromatografia jonowa Emisyjne Absorpcyjne Fluoroscencyjne Spektroskopia mas FAES ICP-AES AAS EDAX ICP-MS Prezentowane

Bardziej szczegółowo

II Wydział Lekarski z Oddziałem Anglojęzycznym Kierunek: BIOMEDYCYNA 2015-2018 Poziom studiów: pierwszy stopień Profil: Praktyczny SEMESTR I

II Wydział Lekarski z Oddziałem Anglojęzycznym Kierunek: BIOMEDYCYNA 2015-2018 Poziom studiów: pierwszy stopień Profil: Praktyczny SEMESTR I II Wydział Lekarski z Oddziałem Anglojęzycznym Kierunek: BIOMEDYCYNA 2015-2018 Poziom studiów: pierwszy stopień Profil: Praktyczny SEMESTR I PRZEDMIOT Chemia ogólna EFEKTY KSZTAŁCENIA 1. posiada wiedzę

Bardziej szczegółowo

NOWATORSKIE ROZWIĄZANIA W LECZENIU

NOWATORSKIE ROZWIĄZANIA W LECZENIU WROVASC Zintegrowane Centrum Medycyny Sercowo-Naczyniowej jest jednym z największych projektów badawczych w Polsce, wprowadzającym nowe technologie oraz rozwiązania we współczesnej medycynie. NOWATORSKIE

Bardziej szczegółowo

Chemia kryminalistyczna

Chemia kryminalistyczna Chemia kryminalistyczna Wykład 2 Metody fizykochemiczne 21.10.2014 Pytania i pomiary wykrycie obecności substancji wykazanie braku substancji identyfikacja substancji określenie stężenia substancji określenie

Bardziej szczegółowo

Ocena immunologiczna i genetyczna białaczkowych komórek macierzystych

Ocena immunologiczna i genetyczna białaczkowych komórek macierzystych Karolina Klara Radomska Ocena immunologiczna i genetyczna białaczkowych komórek macierzystych Streszczenie Wstęp Ostre białaczki szpikowe (Acute Myeloid Leukemia, AML) to grupa nowotworów mieloidalnych,

Bardziej szczegółowo

Metody analizy jakościowej i ilościowej lipidów powierzchniowych i wewnętrznych owadów

Metody analizy jakościowej i ilościowej lipidów powierzchniowych i wewnętrznych owadów Metody analizy jakościowej i ilościowej lipidów powierzchniowych i wewnętrznych owadów Dr Marek Gołębiowski INSTYTUT OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA CZŁOWIEKA ZAKŁAD ANALIZY ŚRODOWISKA WYDZIAŁ CHEMII, UNIWERSYTET

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa... XI. Wprowadzenie i biologiczne bazy danych. 1 Wprowadzenie... 3. 2 Wprowadzenie do biologicznych baz danych...

Spis treści. Przedmowa... XI. Wprowadzenie i biologiczne bazy danych. 1 Wprowadzenie... 3. 2 Wprowadzenie do biologicznych baz danych... Przedmowa... XI Część pierwsza Wprowadzenie i biologiczne bazy danych 1 Wprowadzenie... 3 Czym jest bioinformatyka?... 5 Cele... 5 Zakres zainteresowań... 6 Zastosowania... 7 Ograniczenia... 8 Przyszłe

Bardziej szczegółowo

Centrum Geriatrii, Medycyny Medycyny Regeneracyjnej i Profilaktycznej

Centrum Geriatrii, Medycyny Medycyny Regeneracyjnej i Profilaktycznej Nie można być mistrzem we wszystkich dyscyplinach. Czas na biogospodarkę Jerzy Samochowiec Centrum Geriatrii, Medycyny Medycyny Regeneracyjnej i Profilaktycznej Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie

Bardziej szczegółowo

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Uwaga: Niniejsze zmiany do streszczenia charakterystyki produktu leczniczego i ulotki dla pacjenta są wersją obowiązującą

Bardziej szczegółowo

KOŁO NAUKOWE IMMUNOLOGII. Mikrochimeryzm badania w hodowlach leukocytów in vitro

KOŁO NAUKOWE IMMUNOLOGII. Mikrochimeryzm badania w hodowlach leukocytów in vitro KOŁO NAUKOWE IMMUNOLOGII Mikrochimeryzm badania w hodowlach leukocytów in vitro Koło Naukowe Immunolgii kolo_immunologii@biol.uw.edu.pl kolo_immunologii.kn@uw.edu.pl CEL I PRZEDMIOT PROJEKTU Celem doświadczenia

Bardziej szczegółowo

Znaczenie wczesnego wykrywania cukrzycy oraz właściwej kontroli jej przebiegu. Krzysztof Strojek Śląskie Centrum Chorób Serca Zabrze

Znaczenie wczesnego wykrywania cukrzycy oraz właściwej kontroli jej przebiegu. Krzysztof Strojek Śląskie Centrum Chorób Serca Zabrze Znaczenie wczesnego wykrywania cukrzycy oraz właściwej kontroli jej przebiegu Krzysztof Strojek Śląskie Centrum Chorób Serca Zabrze Czynniki ryzyka rozwoju i powikłania cukrzycy Nadwaga i otyłość Retinopatia

Bardziej szczegółowo

Marcin Leszczyk SKN przy Klinice Chorób Wewnętrznych i Kardiologii WUM

Marcin Leszczyk SKN przy Klinice Chorób Wewnętrznych i Kardiologii WUM Marcin Leszczyk SKN przy Klinice Chorób Wewnętrznych i Kardiologii WUM Definicja NS to zespół kliniczny, w którym wskutek dysfunkcji serca jego pojemność minutowa jest zmniejszona w stosunku do zapotrzebowania

Bardziej szczegółowo

Selen, Se ŚLESIN. Toksyczność. Se 78.96. Konieczność. Niedobór

Selen, Se ŚLESIN. Toksyczność. Se 78.96. Konieczność. Niedobór Opracowanie metod analitycznych przeznaczonych do charakterystyki dodatków żywnościowych i pasz przygotowanych na bazie drożdży wzbogaconych w selen 2006 dr inż. Aleksandra Polatajko 1 15.05.06 Selen,

Bardziej szczegółowo

Oznaczenie Hevylite polega na rozpoznaniu epitopów pomiędzy stałymi regionami ciężkich i lekkich łańcuchów. lg oznacza lgg, A lub M.

Oznaczenie Hevylite polega na rozpoznaniu epitopów pomiędzy stałymi regionami ciężkich i lekkich łańcuchów. lg oznacza lgg, A lub M. Unikatowy test do dokładnego oznaczania kompletnych cząsteczek immunoglobulin. Hevylite umożliwia lepsze monitorowanie pacjentów ze szpiczakiem mnogim. Łańcuch lekki κ Łańcuch lekki λ docelowy epitop dla

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Aparatura

Spis treści. Aparatura Spis treści Aparatura I. Podstawowe wyposażenie laboratoryjne... 13 I.I. Probówki i naczynia laboratoryjne... 13 I.II. Pipety... 17 I.II.I. Rodzaje pipet automatycznych... 17 I.II.II. Techniki pipetowania...

Bardziej szczegółowo

Klub Młodego Wynalazcy - Laboratoria i wyposażenie. Pracownia genetyki

Klub Młodego Wynalazcy - Laboratoria i wyposażenie. Pracownia genetyki Klub Młodego Wynalazcy - Laboratoria i wyposażenie Zadbaliśmy o to, żeby wyposażenie w Klubie Młodego Wynalazcy było w pełni profesjonalne. Ważne jest, aby dzieci i młodzież, wykonując doświadczenia korzystały

Bardziej szczegółowo

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby SPIS TREŚCI JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje Wątroba jest największym narządem wewnętrznym naszego organizmu. Wątroba jest kluczowym organem regulującym nasz metabolizm (każda substancja

Bardziej szczegółowo

Zespół Metaboliczny w praktyce chirurga naczyniowego

Zespół Metaboliczny w praktyce chirurga naczyniowego Zespół Metaboliczny w praktyce chirurga naczyniowego Wacław Karakuła Katedra i Klinika Chirurgii Naczyń i Angiologii U.M. w Lublinie Kierownik Kliniki prof. Tomasz Zubilewicz Lublin, 27.02.2016 Zespół

Bardziej szczegółowo

Epidemiologia chorób serca i naczyń

Epidemiologia chorób serca i naczyń Warszawa, 8.10.2007 Epidemiologia chorób serca i naczyń Codziennie w Polsce, na choroby układu sercowo-naczyniowego umiera średnio 476 osób. Co prawda w latach 90. udało się zahamować bardzo duży wzrost

Bardziej szczegółowo

ZASTOSOWANIA SPEKTROMETRII MAS W CHEMII ORGANICZNEJ I BIOCHEMII WYKŁAD 15 NOWE ZASTOSOWANIA I KIERUNKI ROZWOJU SPEKTROMETRII MAS

ZASTOSOWANIA SPEKTROMETRII MAS W CHEMII ORGANICZNEJ I BIOCHEMII WYKŁAD 15 NOWE ZASTOSOWANIA I KIERUNKI ROZWOJU SPEKTROMETRII MAS ZASTOSOWANIA SPEKTROMETRII MAS W CHEMII ORGANICZNEJ I BIOCHEMII WYKŁAD 15 NOWE ZASTOSOWANIA I KIERUNKI ROZWOJU SPEKTROMETRII MAS Instytut Chemii Organicznej PAN, Warszawa Podstawowe kierunki rozwoju spektrometrii

Bardziej szczegółowo

Analiza korespondencji

Analiza korespondencji Analiza korespondencji Kiedy stosujemy? 2 W wielu badaniach mamy do czynienia ze zmiennymi jakościowymi (nominalne i porządkowe) typu np.: płeć, wykształcenie, status palenia. Punktem wyjścia do analizy

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1. www.polkard.org 2 http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/wroc/assets_08_03_16.pdf

Załącznik nr 1. www.polkard.org 2 http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/wroc/assets_08_03_16.pdf Załącznik nr 1 Opis programu zdrowotnego pn. Rozszerzenie dostępu do rehabilitacji kardiologicznej w ramach wtórnej prewencji chorób sercowo-naczyniowych 1. Opis problemu zdrowotnego Pomimo zaznaczającego

Bardziej szczegółowo

Metody desorpcyjne: DESIi DART. Analizator masy typu Orbitrap. Spektrometry typu TOF-TOF. Witold Danikiewicz. Copyright 2012

Metody desorpcyjne: DESIi DART. Analizator masy typu Orbitrap. Spektrometry typu TOF-TOF. Witold Danikiewicz. Copyright 2012 SPEKTROMETRIA MAS W CHEMII ORGANICZNEJ, ANALITYCZNEJ I BIOCHEMII WYKŁAD 15 NOWE ZASTOSOWANIA I KIERUNKI ROZWOJU SPEKTROMETRII MAS Instytut Chemii Organicznej PAN, Warszawa Podstawowe kierunki rozwoju spektrometrii

Bardziej szczegółowo

Materiał obowiązujący do ćwiczeń z analizy instrumentalnej II rok OAM

Materiał obowiązujący do ćwiczeń z analizy instrumentalnej II rok OAM Materiał obowiązujący do ćwiczeń z analizy instrumentalnej II rok OAM Ćwiczenie 1 Zastosowanie statystyki do oceny metod ilościowych Błąd gruby, systematyczny, przypadkowy, dokładność, precyzja, przedział

Bardziej szczegółowo

SPEKTROMETRIA MAS W CHEMII ORGANICZNEJ, ANALITYCZNEJ I BIOCHEMII WYKŁAD 15 NOWE ZASTOSOWANIA I KIERUNKI ROZWOJU SPEKTROMETRII MAS

SPEKTROMETRIA MAS W CHEMII ORGANICZNEJ, ANALITYCZNEJ I BIOCHEMII WYKŁAD 15 NOWE ZASTOSOWANIA I KIERUNKI ROZWOJU SPEKTROMETRII MAS SPEKTROMETRIA MAS W CHEMII ORGANICZNEJ, ANALITYCZNEJ I BIOCHEMII WYKŁAD 15 NOWE ZASTOSOWANIA I KIERUNKI ROZWOJU SPEKTROMETRII MAS Instytut Chemii Organicznej PAN, Warszawa Podstawowe kierunki rozwoju spektrometrii

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie nowych technologii w diagnostyce mikrobiologicznej. Ireneusz Popławski

Zastosowanie nowych technologii w diagnostyce mikrobiologicznej. Ireneusz Popławski Zastosowanie nowych technologii w diagnostyce mikrobiologicznej Ireneusz Popławski 22 biomerieux Polska partner w mikrobiologii z wieloletnim doświadczeniem 33 biomerieux Polska Sp. z o.o. biomerieux Polska

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka i monitorowanie cukrzycy i chorób nerek

Diagnostyka i monitorowanie cukrzycy i chorób nerek Diagnostyka i monitorowanie cukrzycy i chorób nerek Business Development Manager Konferencja naukowo-szkoleniowa Ryn Badania laboratoryjne w chorobach nerek Wyzwaniem dla współczesnej medycyny jest badanie

Bardziej szczegółowo

Zmodyfikowane wg Kadowaki T in.: J Clin Invest. 2006;116(7):1784-92

Zmodyfikowane wg Kadowaki T in.: J Clin Invest. 2006;116(7):1784-92 Magdalena Szopa Związek pomiędzy polimorfizmami w genie adiponektyny a wybranymi wyznacznikami zespołu metabolicznego ROZPRAWA DOKTORSKA Promotor: Prof. zw. dr hab. med. Aldona Dembińska-Kieć Kierownik

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PRAKTYK ZAWODOWYCH W WYBRANYCH SPECJALIZACJIACH KLINICZNYCH

PROGRAM PRAKTYK ZAWODOWYCH W WYBRANYCH SPECJALIZACJIACH KLINICZNYCH PROGRAM PRAKTYK ZAWODOWYCH W WYBRANYCH SPECJALIZACJIACH KLINICZNYCH Student w ramach realizacji praktyki klinicznej w danej specjalizacji dostępnej w wybranej placówce medycznej, powinien odbywać ją w

Bardziej szczegółowo

INTERPRETACJA WYNIKÓW BADAŃ MOLEKULARNYCH W CHOROBIE HUNTINGTONA

INTERPRETACJA WYNIKÓW BADAŃ MOLEKULARNYCH W CHOROBIE HUNTINGTONA XX Międzynarodowa konferencja Polskie Stowarzyszenie Choroby Huntingtona Warszawa, 17-18- 19 kwietnia 2015 r. Metody badań i leczenie choroby Huntingtona - aktualności INTERPRETACJA WYNIKÓW BADAŃ MOLEKULARNYCH

Bardziej szczegółowo

dr Małgorzata Czerwicka Zakład Analizy Środowiska Instytut Ochrony Środowiska i Zdrowia Człowieka Wydział Chemii UG

dr Małgorzata Czerwicka Zakład Analizy Środowiska Instytut Ochrony Środowiska i Zdrowia Człowieka Wydział Chemii UG dr Małgorzata Czerwicka Zakład Analizy Środowiska Instytut Ochrony Środowiska i Zdrowia Człowieka Wydział Chemii UG Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do bioinformatyki

Wprowadzenie do bioinformatyki Metody bioinformatyki Wprowadzenie do bioinformatyki prof. dr hab. Jan Mulawka Czym jest bioinformatyka Bioinformatyka to dyscyplina zajmująca się stosowaniem narzędzi matematycznych i informatycznych

Bardziej szczegółowo

OKREŚLANIE STRUKTURY RÓŻNYCH TOKSYN PRZY ZASTOSOWANIU TECHNIKI CHROMATOGRAFII CIECZOWEJ SPRZĘŻONEJ ZE SPEKTROMETREM MASOWYM (HPLC-MS)

OKREŚLANIE STRUKTURY RÓŻNYCH TOKSYN PRZY ZASTOSOWANIU TECHNIKI CHROMATOGRAFII CIECZOWEJ SPRZĘŻONEJ ZE SPEKTROMETREM MASOWYM (HPLC-MS) KREŚLANIE STRUKTURY RÓŻNYC TKSYN PRZY ZASTSWANIU TECNIKI CRMATGRAFII CIECZWEJ SPRZĘŻNEJ ZE SPEKTRMETREM MASWYM (PLC-MS) Dr inż.agata Kot-Wasik Dr anna Mazur-Marzec Katedra Chemii Analitycznej, Wydział

Bardziej szczegółowo

Choroba wieńcowa i zawał serca.

Choroba wieńcowa i zawał serca. Choroba wieńcowa i zawał serca. Dr Dariusz Andrzej Tomczak Specjalista II stopnia chorób wewnętrznych Choroby serca i naczyń 1 O czym będziemy mówić? Budowa układu wieńcowego Funkcje układu wieńcowego.

Bardziej szczegółowo

Warto wiedzieć więcej o swojej chorobie, aby z nią walczyć

Warto wiedzieć więcej o swojej chorobie, aby z nią walczyć Warto wiedzieć więcej o swojej chorobie, aby z nią walczyć Kilka ważnych porad dla kobiet chorych na raka piersi Konsultacja merytoryczna: dr hab. n. med. Lubomir Bodnar Warto wiedzieć więcej o swojej

Bardziej szczegółowo

M1_W04 M1_W10 K_W 01 M1_W01 M1_W02 M1_W10 K_W 02 M1_W05 M1_W03 K_W 03 M1_W08 M1_W11, M1_W12 M1_W01 M1_W02 M1_W03 M1_W07 M1_W10 M1_W01 M1_W07 M1_W10

M1_W04 M1_W10 K_W 01 M1_W01 M1_W02 M1_W10 K_W 02 M1_W05 M1_W03 K_W 03 M1_W08 M1_W11, M1_W12 M1_W01 M1_W02 M1_W03 M1_W07 M1_W10 M1_W01 M1_W07 M1_W10 TABELA ODNIESIENIA EFEKTÓW KIERUNKOWYCH DO EFEKTÓW OBSZAROWYCH KIERUNEK FIZJOTERAPIA POZIOM KSZTAŁCENIA - studia i stopnia PROFIL KSZTAŁCENIA - praktyczny OBSZAR KSZTAŁCENIA - obszar nauk medycznych, nauk

Bardziej szczegółowo

SEMINARIUM 2 15. 10. 2015

SEMINARIUM 2 15. 10. 2015 SEMINARIUM 2 15. 10. 2015 Od tłuszczu pokarmowego do lipoprotein osocza, metabolizm, budowa cząsteczek lipoprotein, apolipoproteiny, znaczenie biologiczne, enzymy biorące udział w metabolizmie lipoprotein,

Bardziej szczegółowo

WSTĘP. Skaner PET-CT GE Discovery IQ uruchomiony we Wrocławiu w 2015 roku.

WSTĘP. Skaner PET-CT GE Discovery IQ uruchomiony we Wrocławiu w 2015 roku. WSTĘP Technika PET, obok MRI, jest jedną z najbardziej dynamicznie rozwijających się metod obrazowych w medycynie. Przełomowymi wydarzeniami w rozwoju PET było wprowadzenie wielorzędowych gamma kamer,

Bardziej szczegółowo

Bezpośrednia analiza pierwiastkowa próbek stałych metodą LA ICP-MS: moŝliwości i ograniczenia

Bezpośrednia analiza pierwiastkowa próbek stałych metodą LA ICP-MS: moŝliwości i ograniczenia Bezpośrednia analiza pierwiastkowa próbek stałych metodą LA ICP-MS: moŝliwości i ograniczenia Barbara Wagner, Ewa Bulska Pracownia Teoretycznych Podstaw Chemii Analitycznej Wydział Chemii Uniwersytet Warszawski

Bardziej szczegółowo

CHIRURGICZNE LECZENIE ZWĘŻEŃ TĘTNIC SZYJNYCH

CHIRURGICZNE LECZENIE ZWĘŻEŃ TĘTNIC SZYJNYCH CHIRURGICZNE LECZENIE ZWĘŻEŃ TĘTNIC SZYJNYCH KATEDRA I KLINIKA CHIRURGII NACZYŃ I ANGIOLOGII AKADEMII MEDYCZNEJ W LUBLINIE Kierownik: Dr hab.n. med. Jacek Wroński UDROŻNIENIE T. SZYJNEJ WEWNĘTRZNEJ WSKAZANIA

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA. Katedra Fizjoterapii i Nauk o Zdrowiu. Kierunek: Fizjoterapia

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA. Katedra Fizjoterapii i Nauk o Zdrowiu. Kierunek: Fizjoterapia PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA Katedra Fizjoterapii i Nauk o Zdrowiu Kierunek: Fizjoterapia SYLABUS Nazwa przedmiotu Fizjoterapia kliniczna w chorobach

Bardziej szczegółowo

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ Co to jest cholesterol? Nierozpuszczalna w wodzie substancja, która: jest składnikiem strukturalnym wszystkich błon komórkowych i śródkomórkowych wchodzi w

Bardziej szczegółowo

Podstawy genetyki człowieka. Cechy wieloczynnikowe

Podstawy genetyki człowieka. Cechy wieloczynnikowe Podstawy genetyki człowieka Cechy wieloczynnikowe Dziedziczenie Mendlowskie - jeden gen = jedna cecha np. allele jednego genu decydują o barwie kwiatów groszku Bardziej złożone - interakcje kilku genów

Bardziej szczegółowo

Czym jest medycyna personalizowana w kontekście wyzwań nowoczesnej onkologii?

Czym jest medycyna personalizowana w kontekście wyzwań nowoczesnej onkologii? Czym jest medycyna personalizowana w kontekście wyzwań nowoczesnej onkologii? Wykorzystanie nowych technik molekularnych w badaniach nad genetycznymi i epigenetycznymi mechanizmami transformacji nowotworowej

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Łódzki, Instytut Biochemii

Uniwersytet Łódzki, Instytut Biochemii Życie jest procesem chemicznym. Jego podstawą są dwa rodzaje cząsteczek kwasy nukleinowe, jako nośniki informacji oraz białka, które tę informację wyrażają w postaci struktury i funkcji komórek. http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1959/press.html?print=1

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Retinopatia

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Retinopatia AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Powikłania cukrzycy Retinopatia PRZEWLEKŁE POWIKŁANIA CUKRZYCY Cukrzyca najczęściej z powodu wieloletniego przebiegu może prowadzić do powstania tak zwanych

Bardziej szczegółowo

2. Metody, których podstawą są widma atomowe 32

2. Metody, których podstawą są widma atomowe 32 Spis treści 5 Spis treści Przedmowa do wydania czwartego 11 Przedmowa do wydania trzeciego 13 1. Wiadomości ogólne z metod spektroskopowych 15 1.1. Podstawowe wielkości metod spektroskopowych 15 1.2. Rola

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka molekularna w OIT

Diagnostyka molekularna w OIT Diagnostyka molekularna w OIT B A R B A R A A D A M I K K A T E D R A I K L I N I K A A N E S T E Z J O L O G I I I I N T E N S Y W N E J T E R A P I I U N I W E R S Y T E T M E D Y C Z N Y W E W R O C

Bardziej szczegółowo

Interdyscyplinarny charakter badań równoważności biologicznej produktów leczniczych

Interdyscyplinarny charakter badań równoważności biologicznej produktów leczniczych Interdyscyplinarny charakter badań równoważności biologicznej produktów leczniczych Piotr Rudzki Zakład Farmakologii, w Warszawie Kongres Świata Przemysłu Farmaceutycznego Łódź, 25 VI 2009 r. Prace badawczo-wdrożeniowe

Bardziej szczegółowo

Algorytm postępowania w profilaktyce, diagnostyce i leczeniu chorób sercowonaczyniowych. Dr n. med. Wiesława Kwiatkowska

Algorytm postępowania w profilaktyce, diagnostyce i leczeniu chorób sercowonaczyniowych. Dr n. med. Wiesława Kwiatkowska Algorytm postępowania w profilaktyce, diagnostyce i leczeniu chorób sercowonaczyniowych u osób zakażonych HIV Dr n. med. Wiesława Kwiatkowska Epidemiologia zakażenia HIV Epidemiologia zakażenia HIV - zgony

Bardziej szczegółowo

(12) TŁUMACZENIE PATENTU EUROPEJSKIEGO (19) PL (11) PL/EP 2053407. (96) Data i numer zgłoszenia patentu europejskiego: 13.10.2008 08386023.

(12) TŁUMACZENIE PATENTU EUROPEJSKIEGO (19) PL (11) PL/EP 2053407. (96) Data i numer zgłoszenia patentu europejskiego: 13.10.2008 08386023. RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) TŁUMACZENIE PATENTU EUROPEJSKIEGO (19) PL (11) PL/EP 2053407 (96) Data i numer zgłoszenia patentu europejskiego: 13.10.2008 08386023.9 (13) (51) T3 Int.Cl. G01N 33/68 (2006.01)

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

prof. Joanna Chorostowska-Wynimko Zakład Genetyki i Immunologii Klinicznej Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie

prof. Joanna Chorostowska-Wynimko Zakład Genetyki i Immunologii Klinicznej Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie prof. Joanna Chorostowska-Wynimko Zakład Genetyki i Immunologii Klinicznej Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie Sekwencyjność występowania zaburzeń molekularnych w niedrobnokomórkowym raku płuca

Bardziej szczegółowo

Onkogeneza i zjawisko przejścia nabłonkowomezenchymalnego. Gabriel Wcisło Klinika Onkologii Wojskowego Instytutu Medycznego, CSK MON, Warszawa

Onkogeneza i zjawisko przejścia nabłonkowomezenchymalnego. Gabriel Wcisło Klinika Onkologii Wojskowego Instytutu Medycznego, CSK MON, Warszawa Onkogeneza i zjawisko przejścia nabłonkowomezenchymalnego raka jajnika Gabriel Wcisło Klinika Onkologii Wojskowego Instytutu Medycznego, CSK MON, Warszawa Sześć diabelskich mocy a komórka rakowa (Gibbs

Bardziej szczegółowo

Układ pracy. Wstęp i cel pracy. Wyniki. 1. Ekspresja i supresja Peroksyredoksyny III w stabilnie transfekowanej. linii komórkowej RINm5F

Układ pracy. Wstęp i cel pracy. Wyniki. 1. Ekspresja i supresja Peroksyredoksyny III w stabilnie transfekowanej. linii komórkowej RINm5F The influence of an altered Prx III-expression to RINm5F cells Marta Michalska Praca magisterska wykonana W Zakładzie Medycyny Molekularnej Katedry Biochemii Klinicznej Akademii Medycznej w Gdańsku Przy

Bardziej szczegółowo

Śląskie Centrum Chorób Serca. Cukrzyca. Krzysztof Strojek Konsultant Krajowy w dziedzinie diabetologii

Śląskie Centrum Chorób Serca. Cukrzyca. Krzysztof Strojek Konsultant Krajowy w dziedzinie diabetologii Śląskie Centrum Chorób Serca Cukrzyca Krzysztof Strojek Konsultant Krajowy w dziedzinie diabetologii Warszawa 26.11.2014 Czynniki ryzyka rozwoju i powikłania cukrzycy Nadwaga i otyłość Retinopatia Neuropatia

Bardziej szczegółowo

Klasyczne (tradycyjne) i nowe czynniki ryzyka chorób sercowo-naczyniowych

Klasyczne (tradycyjne) i nowe czynniki ryzyka chorób sercowo-naczyniowych Klasyczne (tradycyjne) i nowe czynniki ryzyka chorób sercowo-naczyniowych Zasadnicze znaczenie dla opanowania epidemii chorób układu krążenia jest modyfikacja czynników ryzyka rozwoju miażdżycy tętnic

Bardziej szczegółowo

Leczenie przeciwpłytkowe w niewydolności nerek (PCHN) Dr hab. Dorota Zyśko, prof. nadzw Łódź 2014

Leczenie przeciwpłytkowe w niewydolności nerek (PCHN) Dr hab. Dorota Zyśko, prof. nadzw Łódź 2014 Leczenie przeciwpłytkowe w niewydolności nerek (PCHN) Dr hab. Dorota Zyśko, prof. nadzw Łódź 2014 Leki przeciwpłytkowe (ASA, clopidogrel) Leki przeciwzakrzepowe (heparyna, warfin, acenocumarol) Leki trombolityczne

Bardziej szczegółowo

PROPOZYCJA WYKORZYSTANIA KONCEPCJI SZPITALA DOMOWEGO W ORGANIZACJI ŚWIADCZEŃ ZDROWOTNYCH. TEL. 509 088 528; pawel.podsiadlo@outlook.

PROPOZYCJA WYKORZYSTANIA KONCEPCJI SZPITALA DOMOWEGO W ORGANIZACJI ŚWIADCZEŃ ZDROWOTNYCH. TEL. 509 088 528; pawel.podsiadlo@outlook. PROPOZYCJA WYKORZYSTANIA KONCEPCJI SZPITALA DOMOWEGO W ORGANIZACJI ŚWIADCZEŃ ZDROWOTNYCH. TEL. 509 088 528; pawel.podsiadlo@outlook.com KONCEPCJA SZPITALA DOMOWEGO Analiza chorób przewlekłych w Unii Europejskiej.

Bardziej szczegółowo

Wyzwania wynikające z rozwoju metod obrazowania

Wyzwania wynikające z rozwoju metod obrazowania Wyzwania wynikające z rozwoju metod obrazowania Konferencja w ramach projektu Wykorzystywanie nowych metod i narzędzi w kształceniu studentów UMB w zakresie ochrony radiologicznej Uniwersytet Medyczny

Bardziej szczegółowo

Analysis of infectious complications inf children with acute lymphoblastic leukemia treated in Voivodship Children's Hospital in Olsztyn

Analysis of infectious complications inf children with acute lymphoblastic leukemia treated in Voivodship Children's Hospital in Olsztyn Analiza powikłań infekcyjnych u dzieci z ostrą białaczką limfoblastyczną leczonych w Wojewódzkim Specjalistycznym Szpitalu Dziecięcym w Olsztynie Analysis of infectious complications inf children with

Bardziej szczegółowo

OCENA Rozprawy doktorskiej mgr Aksany Varabyovej Biogeneza dysmutazy ponadtlenkowej 1 w mitochondrialnej przestrzeni międzybłonowej

OCENA Rozprawy doktorskiej mgr Aksany Varabyovej Biogeneza dysmutazy ponadtlenkowej 1 w mitochondrialnej przestrzeni międzybłonowej prof. dr hab. Barbara Zabłocka Pracownia Biologii Molekularnej Instytut Medycyny Doświadczalnej i Klinicznej im. M. Mossakowskiego PAN ul. Pawińskiego 5, 02-106 Warszawa tel: 22-60 86 486 e-mail: bzablocka@imdik.pan.pl

Bardziej szczegółowo

Cz. 5. Podstawy instrumentalizacji chromatografii. aparatura chromatograficzna w skali analitycznej i modelowej - -- w części przypomnienie -

Cz. 5. Podstawy instrumentalizacji chromatografii. aparatura chromatograficzna w skali analitycznej i modelowej - -- w części przypomnienie - Chromatografia cieczowa jako technika analityki, przygotowania próbek, wsadów do rozdzielania, technika otrzymywania grup i czystych substancji Cz. 5. Podstawy instrumentalizacji chromatografii aparatura

Bardziej szczegółowo

Możliwości pozytonowej emisyjnej tomografii ( PET ) w prowadzeniu pacjenta ze szpiczakiem mnogim.

Możliwości pozytonowej emisyjnej tomografii ( PET ) w prowadzeniu pacjenta ze szpiczakiem mnogim. Możliwości pozytonowej emisyjnej tomografii ( PET ) w prowadzeniu pacjenta ze szpiczakiem mnogim. Bogdan Małkowski Zakład Medycyny Nuklearnej Centrum Onkologii Bydgoszcz Zastosowanie fluorodeoksyglukozy

Bardziej szczegółowo

Wykorzystuje metody obrazowania narządów i specjalistyczny sprzęt do przeprowadzania zabiegów diagnostycznych i leczniczych zastępując, uzupełniając

Wykorzystuje metody obrazowania narządów i specjalistyczny sprzęt do przeprowadzania zabiegów diagnostycznych i leczniczych zastępując, uzupełniając R A D I O L O G I A Z A B I E G O W A Radiologia Zabiegowa Wykorzystuje metody obrazowania narządów i specjalistyczny sprzęt do przeprowadzania zabiegów diagnostycznych i leczniczych zastępując, uzupełniając

Bardziej szczegółowo

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY Poradnik dla pacjenta i jego rodziny Konsultacja: prof. dr hab. med. Zbigniew Gaciong CO TO JEST ZESPÓŁ METABOLICZNY Nadciśnienie tętnicze (inaczej podwyższone ciśnienie

Bardziej szczegółowo

Terapie dla kobiet z zaawansowanym rakiem piersi w Polsce

Terapie dla kobiet z zaawansowanym rakiem piersi w Polsce Warszawa, 27.01.2016 Seminarium naukowe: Terapie przełomowe w onkologii i hematoonkologii a dostępność do leczenia w Polsce na tle Europy Terapie dla kobiet z zaawansowanym rakiem piersi w Polsce Dr n.

Bardziej szczegółowo

Dziewięć dziesiątych w obliczu mechatronizacji techniki

Dziewięć dziesiątych w obliczu mechatronizacji techniki Dziewięć dziesiątych w obliczu mechatronizacji techniki PRELEGENT: dr inż. Krzysztof Smółka krzysztof.smolka@p.lodz.pl Instytut Mechatroniki i Systemów Informatycznych WEEIA, Politechnika Łódzka PLAN PREZENTACJI

Bardziej szczegółowo

TELEMEDYCYNA I E-ZDROWIE KIERUNKI ROZWOJU SYSTEMU OPIEKI ZDROWOTNEJ

TELEMEDYCYNA I E-ZDROWIE KIERUNKI ROZWOJU SYSTEMU OPIEKI ZDROWOTNEJ Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego TELEMEDYCYNA I E-ZDROWIE KIERUNKI ROZWOJU SYSTEMU OPIEKI ZDROWOTNEJ PROPOZYCJA WYKORZYSTANIA KONCEPCJI SZPITALA

Bardziej szczegółowo

Materiał i metody. Wyniki

Materiał i metody. Wyniki Abstract in Polish Wprowadzenie Selen jest pierwiastkiem śladowym niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Selen jest wbudowywany do białek w postaci selenocysteiny tworząc selenobiałka (selenoproteiny).

Bardziej szczegółowo

Biologiczna ocena wyrobów medycznych Testy in vitro

Biologiczna ocena wyrobów medycznych Testy in vitro Specjalistyczne metody badań materiałów, 2014 Biologiczna ocena wyrobów medycznych Testy in vitro Bogdan Walkowiak Zakład Biofizyki IIM PŁ in vitro vs in vivo i ex vivo http://sexymammy.fotolog.pl/in-vitro-wedlug-disy,1370470

Bardziej szczegółowo

Rozwój metod dozymetrii biologicznej oraz biofizycznych markerów i indykatorów wpływu promieniowania na organizmy żywe

Rozwój metod dozymetrii biologicznej oraz biofizycznych markerów i indykatorów wpływu promieniowania na organizmy żywe Rozwój metod dozymetrii biologicznej oraz biofizycznych markerów i indykatorów wpływu promieniowania na organizmy żywe Marcin Kruszewski Centrum Radiobiologii i Dozymetrii Biologicznej Instytut Chemii

Bardziej szczegółowo

Wpływ infrastruktury na zakres diagnostyczny i jakość. usług ug w szpitalu publicznym

Wpływ infrastruktury na zakres diagnostyczny i jakość. usług ug w szpitalu publicznym Wpływ infrastruktury na zakres diagnostyczny i jakość usług ug w szpitalu publicznym Lek. med. Krzysztof Bederski Zastępca Dyrektora ds. Lecznictwa Krakowskiego Szpitala Specjalistycznego im. Jana Pawła

Bardziej szczegółowo

Specjalizacja: trening zdrowotny

Specjalizacja: trening zdrowotny Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku SYLABUS W CYKLU Kształcenia 2014-2016 Katedra Fizjoterapii Jednostka Organizacyjna: Rodzaj studiów i profil : Nazwa przedmiotu: Tryb studiów Rok Zakład

Bardziej szczegółowo

GraŜyna Chwatko Zakład Chemii Środowiska

GraŜyna Chwatko Zakład Chemii Środowiska Chromatografia podstawa metod analizy laboratoryjnej GraŜyna Chwatko Zakład Chemii Środowiska Chromatografia gr. chromatos = barwa grapho = pisze Michaił Siemionowicz Cwiet 2 Chromatografia jest metodą

Bardziej szczegółowo

Co to jest termografia?

Co to jest termografia? Co to jest termografia? Słowo Termografia Pochodzi od dwóch słów "termo" czyli ciepło i "grafia" rysować, opisywać więc termografia to opisywanie przy pomocy temperatury zmian zachodzących w naszym organiźmie

Bardziej szczegółowo

Immunologia komórkowa

Immunologia komórkowa Immunologia komórkowa ocena immunofenotypu komórek Mariusz Kaczmarek Immunofenotyp Definicja I Charakterystyczny zbiór antygenów stanowiących elementy różnych struktur komórki, związany z jej różnicowaniem,

Bardziej szczegółowo

WIEDZA. K_W01 Zna definicje, cele i metody żywienia klinicznego oraz sposoby oceny odżywienia w oparciu o metody kliniczne.

WIEDZA. K_W01 Zna definicje, cele i metody żywienia klinicznego oraz sposoby oceny odżywienia w oparciu o metody kliniczne. Opis zakładanych efektów kształcenia na studiach podyplomowych Nazwa studiów: Żywienie kliniczne Typ studiów: doskonalące Symbol Efekty kształcenia dla studiów podyplomowych WIEDZA K_W01 Zna definicje,

Bardziej szczegółowo

Stopa cukrzycowa. Dr med. Anna Korzon-Burakowska Katedra Nadciśnienia Tętniczego i Diabetologii AMG Kierownik prof.dr hab. med. B.

Stopa cukrzycowa. Dr med. Anna Korzon-Burakowska Katedra Nadciśnienia Tętniczego i Diabetologii AMG Kierownik prof.dr hab. med. B. Stopa cukrzycowa Dr med. Anna Korzon-Burakowska Katedra Nadciśnienia Tętniczego i Diabetologii AMG Kierownik prof.dr hab. med. B. Wyrzykowski Stopa cukrzycowa - definicja Infekcja, owrzodzenie lub destrukcja

Bardziej szczegółowo

Biobankowanie w rozwoju nauk biomedycznych

Biobankowanie w rozwoju nauk biomedycznych Biobankowanie w rozwoju nauk biomedycznych Nauki Biomedyczne Nauki biomedyczne obejmują dziedziny z zakresu nauk o życiu (ang life sciences), które znajdują zastosowanie w ochronie zdrowia czyli: prewencji

Bardziej szczegółowo

Postępowanie z chorym przed i po implantacji leczonym doustnymi lekami p-zakrzepowymi

Postępowanie z chorym przed i po implantacji leczonym doustnymi lekami p-zakrzepowymi Postępowanie z chorym przed i po implantacji leczonym doustnymi lekami p-zakrzepowymi Dr hab.n.med.barbara Małecka Krakowski Szpital Specjalistyczny im.jana Pawła II 1 1. Leczenie przeciwzakrzepowe wiąże

Bardziej szczegółowo

1. Podstawowe badanie kardiologiczne u dzieci 1 I. Wywiad chorobowy 1

1. Podstawowe badanie kardiologiczne u dzieci 1 I. Wywiad chorobowy 1 v Wstęp xiii Przedmowa do wydania I polskiego xv Wykaz skrótów xvii 1. Podstawowe badanie kardiologiczne u dzieci 1 I. Wywiad chorobowy 1 A. Wywiad perinatalny i z okresu ciąży 1 B. Wywiad po urodzeniu

Bardziej szczegółowo

Testy wysiłkowe w wadach serca

Testy wysiłkowe w wadach serca XX Konferencja Szkoleniowa i XVI Międzynarodowa Konferencja Wspólna SENiT oraz ISHNE 5-8 marca 2014 roku, Kościelisko Testy wysiłkowe w wadach serca Sławomira Borowicz-Bieńkowska Katedra Rehabilitacji

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Część I Definicja, epidemiologia i koszty otyłości. Część II Etiologia i patogeneza otyłości

Spis treści. Część I Definicja, epidemiologia i koszty otyłości. Część II Etiologia i patogeneza otyłości Spis treści Część I Definicja, epidemiologia i koszty otyłości Rozdział 1. Wprowadzenie: problematyka otyłości w ujęciu historycznym i współczesnym..................................... 15 Problematyka

Bardziej szczegółowo

Stosowanie preparatu BioCardine900 u chorych. z chorobą wieńcową leczonych angioplastyką naczyń

Stosowanie preparatu BioCardine900 u chorych. z chorobą wieńcową leczonych angioplastyką naczyń Jan Z. Peruga, Stosowanie preparatu BioCardine900 u chorych z chorobą wieńcową leczonych angioplastyką naczyń wieńcowych II Katedra Kardiologii Klinika Kardiologii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi 1 Jednym

Bardziej szczegółowo

Metody chemiczne w analizie biogeochemicznej środowiska. (Materiał pomocniczy do zajęć laboratoryjnych)

Metody chemiczne w analizie biogeochemicznej środowiska. (Materiał pomocniczy do zajęć laboratoryjnych) Metody chemiczne w analizie biogeochemicznej środowiska. (Materiał pomocniczy do zajęć laboratoryjnych) Metody instrumentalne podział ze względu na uzyskane informację. 1. Analiza struktury; XRD (dyfrakcja

Bardziej szczegółowo