Dysfunkcja spo eczna w schizofrenii z perspektywy poznania spo ecznego

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Dysfunkcja spo eczna w schizofrenii z perspektywy poznania spo ecznego"

Transkrypt

1 Psychologia Spo eczna 2010 tom 5 4 (15) ISSN Dysfunkcja spo eczna w schizofrenii z perspektywy poznania spo ecznego Marta Rynda, Marta Bia ecka-pikul Instytut Psychologii, Uniwersytet Jagiello ski Celem artyku u jest pokazanie, jak istotna dla poznania i funkcjonowania spo ecznego cz owieka jest teoria umys u (inaczej zdolno mentalizowania), czyli zdolno przypisywania sobie i innym nieobserwowalnych stanów wewn trznych w celu wyja niania i przewidywania zachowa. Znaczenie teorii umys u, uwa- anej za automatyczn i naturaln zdolno cz owieka, mo na wykaza, analizuj c natur trudno ci w funkcjonowaniu spo ecznym osób, które maj problemy z mentalizowaniem, a mianowicie osób choruj cych na schizofreni. Uka emy zatem nowe spojrzenia na szeroko rozumian dysfunkcj spo eczn w schizofrenii z perspektywy bada nad teori umys u. Tytu em wprowadzenia przedstawimy wybrane wspó czesne de nicje poznania spo ecznego, wskazuj ce, jak wa nym jego aspektem jest teoria umys u, aby kolejno omówi, czym jest teoria umys u i jakie s metody jej badania. Nast pnie odpowiemy na pytanie, jak dysfunkcj spo eczn w schizofrenii mo na wyja nia, badaj c teori umys u osób chorych. Analiza wybranych bada nad wgl dem w chorob i efektywno ci terapii osób ze schizofreni ukierunkowanej na rozwój teorii umys u pozwoli poda kolejne argumenty na rzecz tezy o istotnej roli teorii umys u w funkcjonowaniu spo ecznym. W podsumowaniu wska emy perspektywy przysz ych bada nad poznaniem spo ecznym. S owa kluczowe: schizofrenia, dysfunkcja spo eczna, teoria umys u (mentalizowanie) Wprowadzenie Psychologia spo eczna opisuje i wyja nia, w jaki sposób ludzie spostrzegaj innych, reaguj na nich emocjonalnie i w jaki sposób w stosunku do siebie nawzajem si zachowuj (Wojciszke i Doli ski, 2008, s. 295). Pierwsza cz zdania okre laj cego przedmiot bada psychologii spo ecznej odnosi si do procesu spostrzegania spo ecznego, który wraz z innymi procesami poznawczymi, zachodz cymi w zwi zku z tre ciami spo ecznymi, nazywamy poznaniem spo ecznym. Termin poznanie spo eczne (social cognition) okre la struktury i procesy poznawcze, które wp ywaj na nasze rozumienie sytuacji spo ecznych oraz po rednicz w naszych zachowaniach, b d cych reakcj na te sytuacje Marta Rynda, Instytut Psychologii, Uniwersytet Jagiello ski, Al. Mickiewicza 3, Kraków, e mail: Marta Bia ecka-pikul, Instytut Psychologii, Uniwersytet Jagiello ski, Al. Mickiewicza 3, Kraków, Korespondencj w sprawie artyku u prosimy kierowa na adres (Bodenhausen, Macrae i Hugenberg, 2003, s. 257) 1. W ba daniach nad poznaniem spo ecznym cz sto przyjmuje si za o enie, e mentalne reprezentacje innej osoby oraz sytuacji spo ecznej odgrywaj wa n rol przyczynow w kszta towaniu zachowania. Zak ada si równie, e poznanie spo eczne jest czym odmiennym, wyra nie ró nym ni procesy poznawcze zaanga owane w poznanie wiata fizycznego, wiata przedmiotów. Rozró nienie dziedzin poznania (Wellman i Gelman, 1998), badanie rozwoju naiwnej wiedzy fizycznej i spo ecznej jest nie tylko skutkiem modu owych koncepcji umys u (Pinker, 2002), ale przede wszystkim pozwala wykazywa specyfik procesów poznawczych zaanga owanych w konstruowanie wiedzy z danej dziedziny, np. wiedzy spo ecznej. Rozumiej c poznanie spo eczne jako proces poznawania innych ludzi lub skutki tego procesu (czyli wiedz spo eczn ), akcentujemy fakt, e ludzie jako przedmioty naszego poznania maj cechy, których nie posiadaj np. zjawiska czy obiekty fizyczne. Do najwa niejszych cech ludzi, jako obiektów poznania, mo na zaliczy : posiadanie stanów wewn trznych, zmienianie si pod wp ywem czynników zewn trznych lub wewn trznych 345 Copyright 2010 Psychologia Spo eczna

2 346 MARTA RYNDA, MARTA BIA ECKA-PIKUL oraz mo liwo oddzia ywania na poznaj cego (Fiske i Taylor, 1991, za: Maruszewski, 2001). Cechy te wyznaczaj istotne charakterystyki poznania obiektu, jakim jest drugi cz owiek: konieczno wnioskowania o nieobserwowalnych stanach wewn trznych, niepewno poznania (mo liwo podawania ró nych interpretacji) oraz dwupodmiotowo poznania (wzajemne oddzia ywanie na siebie obiektu poznania i poznaj cego). Poniewa jedn z najwa niejszych cech ludzi jako obiektów poznania jest posiadanie stanów wewn trznych (np. uczu, my li), odnoszenie si do tych stanów jest aspektem w definicjach poznania spo ecznego mocno wyeksponowanym. I tak, przyk adowo, Hala (1997) definiuje poznanie spo eczne jako nadawanie sensu dzia aniom ludzi poprzez odwo- anie do ich my lenia, postrzegania, wnioskowania, czucia, reagowania itd., Penn, Corrigan, Bentall, Racenstein i Newman (1997) podobnie jako operacje umys owe le ce u podstaw interakcji spo ecznych, które obejmuj zdolno do postrzegania intencji i dyspozycji innych ludzi. Kluczowym aspektem poznania spo ecznego jest wi c zdolno wnioskowania o stanach wewn trznych, czyli tzw. teoria umys u. Termin teoria umys u (theory of mind), stosowany zamiennie z takimi terminami, jak mentalizowanie (mentalizing) czy czytanie w umy le (mindreading), odnosi si do zdolno ci przypisywania sobie i innym nieobserwowalnych stanów umys owych (np. przekona, pragnie, wra e ) w celu wyja niania i przewidywania zachowa (Premack i Woodruff; 1978; por. przegl d bada : Bia ecka-pikul, 2009). Zdaniem Uty Frith (2008) ludzie s zaprogramowani do mentalizowania automatycznie i nie wiadomie odnosz si do stanów wewn trznych, co umo liwia im rozumienie sytuacji spo ecznych i adekwatne w nich uczestnictwo. Jak twierdzi Colman (2009), teoria umys u jest intuicyjnym rozumieniem zarówno w asnych stanów umys u, jak i odmienno ci stanów umys u innych ludzi, w czaj c w to my li i przekonania (s. 763). Innymi s owy, jest nasz naiwn czy potoczn wiedz o wiecie wewn trznym innych ludzi stosowan do wyja niania i przewidywania ich zachowa. Celem prezentowanych rozwa a jest przedstawienie nowego spojrzenia na dysfunkcj spo eczn, czyli trudno ci w funkcjonowaniu w podstawowych obszarach ycia (np. w pracy), w schizofrenii z perspektywy bada nad wybranym aspektem poznania spo ecznego teori umys u. Wykorzystanie metodologicznych i teoretycznych pomys ów badaczy teorii umys u pozwala, naszym zdaniem, spojrze na schizofreni w sposób nowatorski, a przede wszystkim otwieraj cy ciekawe perspektywy badacze. Krótkie zapoznanie czytelnika w kolejnej cz - ci artyku u z metodami badania teorii umys u umo liwi nast pnie przedstawienie wyników bada nad dysfunkcj spo eczn w schizofrenii. Zaprezentujemy kolejno trzy grupy argumentów na rzecz tezy, e zaburzenia mentalizowania w schizofrenii mog skutkowa trudno ciami w funkcjonowaniu spo ecznym. Po pierwsze, udowodnimy, e osoby chore maj deficyt teorii umys u, po drugie, e utrudnia on ich funkcjonowanie spo eczne i po trzecie, e terapia ukierunkowana na rozwój teorii umys u jest w przypadku tej grupy pacjentów skuteczna, przynosz c popraw ich funkcjonowania spo ecznego. W podsumowaniu wska emy, jakie nowe perspektywy badawcze otwiera przed psychologami poznania spo ecznego oraz psychologami klinicznymi badanie teorii umys u. Metody badania teorii umys u Do najcz ciej stosowanych metod badania teorii umys u nale testy fa szywych przekona, zadania wymagaj ce rozumienia wypowiedzi niedos ownych oraz rozpoznawanie uczu ze zdj oczu. Testy fa szywych przekona (false belief tests), wymagaj rozumienia, e ludzie kieruj si przekonaniami na temat rzeczywisto ci (które czasem mog by fa szywe), a nie rzeczywisto ci. Jednym z klasycznych testów fa szywych przekona, skonstruowanym w celu pomiaru teorii umys u u dzieci, jest test niespodziewanej zmiany (Wimmer i Perner, 1983). Dziecko ogl da przedstawian za pomoc dwóch laleczek historyjk laleczki chowaj przedmiot w miejscu A, pierwsza z laleczek wychodzi, druga laleczka (podczas nieobecno ci pierwszej) przek ada przedmiot w miejsce B. Zadaniem dziecka jest wskazanie miejsca, w którym pierwsza laleczka b dzie szuka przedmiotu. Rozumienie, e ludzie kieruj si przekonaniami, które mog by fa szywe, pozwala przewidywa ich zachowania. Jest to pierwszy krok (w wieku oko o 4 lat) w rozwoju teorii umys u. Nast pnie dzieci zaczynaj dostrzega, e mo na równie pope nia b dy, my l c o my leniu innej osoby, a wi c mie fa szywe przekonanie nie tyle o rzeczywisto ci, ile o czyich przekonaniach na temat rzeczywisto ci. Potrafi wtedy (oko o 7. roku ycia) rozwi za tzw. testy fa szywych przekona drugiego rz du (second-order false belief test) (Perner i Wimmer, 1985). W badaniach klinicznych równie stosuje si testy fa szywych przekona w formie czytanych badanemu historyjek (zob. np. Bora, Sehitoglu, Aslier, Atabay i Veznedaroglu, 2007; Shryane i in., 2008) lub zada wymagaj cych uporz dkowania obrazków (false belief picture sequencing) (zob. np. Brüne i Bodenstain, 2005; Langdon i in., 1997). Inn metod, równie powszechn w badaniach nad zdolno ci mentalizowania, stanowi zadania wymagaj ce

3 DYSFUNKCJA SPO ECZNA W SCHIZOFRENII Z PERSPEKTYWY POZNANIA 347 zrozumienia wypowiedzi niedos ownych, np. ironii, artu, oszukiwania, metafor (por. Bia ecka-pikul, 2010; Fillippova i Astington, 2008; Kielar-Turska i Bia ecka- -Pikul, 2009; Sodian, 1991). Podaj c badanym doros ym takie zadania, przekonujemy si, czy osoby te rozumiej, e nie zawsze to, co jest powiedziane dos ownie, jest tym, co rzeczywi cie chce powiedzie interlokutor. Na przyk ad w Te cie Aluzji (the Hinting Task) (Corcoran, Mercer i Frith, 1995) przedstawione s sytuacje, ko cz ce si wypowiedz niedos own. Prawid owa odpowied na pytanie Co on chcia naprawd powiedzie? wymaga wnioskowania o intencji nadawcy komunikatu z kontekstu, w jakim odbywa si przedstawiony dialog 2. Podobn technik jest Test Dziwnych Historyjek 3 (Strange Stories Test) autorstwa Happe (1993, 1994). Test sk ada si z obrazków, opatrzonych parozdaniowym opisem przedstawionej na nich sytuacji. Ka da z historyjek nale y do jednego z o miu rodzajów: Udawanie, Bia e K amstwo, Nieporozumienie, art, Podwójny Bluff, Faux Pas, Ironia, Perswazja/Manipulacja. Zadaniem osoby badanej jest wyja nienie wypowiedzi lub zachowania jednego z bohaterów historyjki. Kolejn technik badawcz, któr stosuje si, mierz c rozumienie stanów wewn trznych, a dok adniej mówi c emocji, jest Test Oczu (the Eyes Test; Baron-Cohen, Wheelwright, Hill, Raste i Plumb, 2001). Polega on na prezentacji fotografii oczu wraz z czterema s owami opisuj cymi stan mentalny osoby. Zadaniem osoby badanej jest mo liwie najszybszy wybór s owa, które najlepiej wyra a to, co czuje lub my li przedstawiona na fotografii osoba. Czy chorzy na schizofreni maj trudno ci z mentalizowaniem? Dysfunkcja spo eczna, czyli pogorszenie funkcjonowania w jednym lub wi cej z podstawowych obszarów, takich jak: praca, kontakty mi dzyludzkie, troska o siebie, jest jednym z kryteriów diagnostycznych schizofrenii (American Psychiatric Association, 1994). Poziom funkcjonowania spo ecznego osób cierpi cych na schizofreni jest wa nym czynnikiem prognostycznym przebiegu choroby. Dane wskazuj, e przewaga objawów negatywnych w obrazie klinicznym daje gorsze rokowania (Fenton i McGlashan, 1994; McGlashan i Fenton, 1993). Objawy negatywne, m.in. sp ycenie i niedostosowanie afektu oraz wycofanie spo eczne, utrudniaj tworzenie relacji z lud mi i, w konsekwencji, zmniejszaj szans uzyskania wsparcia spo ecznego, co wi e si z niekorzystnym przebiegiem choroby (Erickson, Beiser i Iacono, 1998; Erickson, Beiser, Iacono, Fleming i Lin, 1989). Zaburzenie funkcjonowania spo ecznego, skrótowo okre lane jako dysfunkcja spo eczna, polega zatem na do wiadczaniu trudno ci w sferze kontaktów spo ecznych, szerzej w ka dym obszarze codziennego ycia, który wymaga wchodzenia w interakcje z innymi lud mi. Pomimo znacz cego wp ywu poziomu funkcjonowania spo ecznego na przebieg choroby i leczenia, przez d ugi czas badania nad schizofreni koncentrowa y si na ogólnych deficytach poznawczych, traktuj c zaburzenia funkcjonowania spo ecznego jako konsekwencj zaburze sfery poznawczej. Poniewa wyniki bada wskazywa y jednak na ograniczon mo liwo wyja niania dysfunkcji spo ecznej deficytami poznawczymi, w ostatnich latach uwaga badaczy skupi a si na specyficznym rodzaju poznania na poznaniu spo ecznym (Penn, Corrigan, Bentall, Racenstein i Newman, 1997). W a nie dlatego przyjrzyjmy si dok adnie badaniom nad zdolno ci mentalizowania w schizofrenii. W ci gu ostatnich kilkunastu lat przeprowadzono wiele bada, w których porównywano wyniki osi gane w testach teorii umys u przez osoby zdrowe i choruj ce na schizofreni. Uzyskane dane pozwalaj stwierdzi, e osoby ze schizofreni rzeczywi cie maj trudno ci z mentalizowaniem 4 (Brüne, 2005a; Harrington, Siegert i McClure, 2005). W metaanalizie Sprong, Schothorst, Vos, Hoxa i Van Engelanda (2007) uwzgl dniono 29 bada z lat , które obj y 831 osób chorych na schizofreni i 687 osób zdrowych. Osoby cierpi ce na schizofreni uzyskiwa y istotnie ni sze wyniki w zadaniach teorii umys u. Charakterystyki badanych, takie jak wiek, p e i poziom inteligencji nie wp ywa y na wielko efektu 5. Podobne wyniki uzyskali Bora, Yucel i Pantelis, (2009), przeprowadzaj c metaanaliz wyników 36 bada z lat , które obj y 1181 osób ze schizofreni i 936 osób zdrowych. Efekt by istotny statystycznie niezale nie od rodzaju zadania. Takie zmienne, jak wiek, p e, poziom wykszta cenia, wiek w momencie zachorowania i stosowanie leków nie mia y wp ywu na wielko efektu. Natomiast czas chorowania istotnie wp ywa na wielko efektu pacjenci d u ej choruj cy uzyskiwali ni sze wyniki w zadaniach teorii umys u. Innymi s owy, wyniki przedstawionych metaanalizy dowodz, e zaburzenia teorii umys u u osób cierpi cych na schizofreni s powszechne. Stwierdzenie, e osoby ze schizofreni maj trudno ci z mentalizowaniem nasuwa pytanie, czy trudno ci te s sta cech czy te stanem ci le zwi zanym z rozwojem choroby. Frith, opowiadaj cy si za drugim z wymienionych sposobów my lenia o problemach z mentalizowaniem w schizofrenii, pisa : Osoba autystyczna nigdy nie zdaje sobie sprawy z tego, e inni pos uguj si umys em. Osoba chora na schizofreni dobrze wie, e inni ludzie

4 348 MARTA RYNDA, MARTA BIA ECKA-PIKUL pos uguj si umys em, ale traci zdolno wnioskowania na temat jego zawarto ci: przekona i intencji innych ludzi. Osoba ta mo e nawet utraci zdolno refleksji nad zawarto ci w asnego umys u (Frith, 1992, s. 121, za: Britchwood i Jackson, 2004). Zdolno mentalizowania u osób chorych na schizofreni, rozwijaj ca si stosunkowo normalnie, ulega aby wi c pogorszeniu wraz z rozwojem choroby i polega aby nie tyle na braku wiadomo ci, e ludzie maj umys, co na braku wiedzy, jaka jest tre ich my li (patrz: podsumowanie). Chocia istniej dane potwierdzaj ce tez Fritha (np. Pousa i in., 2008), wi kszo wyników bada daje jednak podstawy, aby my le o zaburzeniach teorii umys u w schizofrenii jako deficycie, czyli sta ej cesze, a nie wy- cznie chwilowym skutku choroby. W badaniach odnotowano bowiem utrzymuj ce si u pacjentów w remisji problemy z wnioskowaniem o stanach mentalnych (zob. przegl dy bada i metaanalizy: Bora i in., 2009; Brüne, 2005a; Harrington, Siegert i McClure, 2005; Sprong i in., 2007). Dodatkowych danych, wiadcz cych na rzecz trwa o ci zaburzenia teorii umys u w schizofrenii, dostarczaj badania nad zwi zkiem teorii umys u i schizotypii. Termin schizotypia odnosi si do szerokiego spektrum do wiadcze i zachowa, które mog by uwa ane za psychotyczne (Mason, Claridge i Mike, 1995). Wyniki bada sugeruj, e osoby, które uzyskuj wysokie wyniki w kwestionariuszach mierz cych schizotypalne cechy osobowo ci, b d ce wzgl dnie zdrow form przejawiania si typowych dla schizofrenii wzorów funkcjonowania poznawczego, charakteryzuje relatywnie niska zdolno wnioskowania o stanach mentalnych innych osób (Langdon i Coltheart, 1999, 2004; Pickup, 2006). Kolejnych argumentów na rzecz tezy o trwa o ci zaburze teorii umys u w schizofrenii dostarczaj badania obejmuj ce krewnych pierwszego stopnia osób chorych na schizofreni oraz dzieci z grupy podwy szonego ryzyka zachorowania na schizofreni. Krewni pierwszego stopnia osób chorych na schizofreni osi gali ni sze, w porównaniu z osobami zdrowymi, wyniki w testach wymagaj cych wnioskowania o stanach mentalnych: w te cie wymagaj cym odczytywania intencji stoj cej za niedos own wypowiedzi (Janssen, Krabbendam, Jolles i van Os, 2003), wnioskowania o stanie mentalnym ze zdj oczu (Farzin i in., 2006) i uporz dkowania obrazków dotycz cych sytuacji spo ecznych (Anselmetti i in., 2009). Dzieci, u których rozwin y si zaburzenia ze spektrum schizofrenii, osi ga y ju przed zachorowaniem ni sze, w porównaniu z dzie mi, u których nie rozwin y si adnego typu zaburzenia, wyniki w zadaniu wymagaj cym przyjmowania perspektywy drugiej osoby (the Role-Taking Task) (Schiffman i in., 2004). Warto doda, e istniej dane sugeruj ce, i rozwój zdolno ci mentalizowania u osób cierpi cych na schizofreni móg by utrudniony. Po pierwsze, osoby, które w doros o ci zachorowa y na schizofreni, w dzieci stwie wykazywa y ogólne deficyty poznawcze (Seligman, Walker i Rosenhan, 2003). Deficyty te mog y przek ada si na trudno ci rozwojowe w zakresie zdolno ci wnioskowania, w tym wnioskowania o stanach mentalnych. Po drugie, osoby takie prawdopodobnie mia y trudno w anga owaniu si w zabawy symboliczne (Pestalozzi, 2003), a zabawy te stymuluj rozwój zdolno ci poznawczych (np. rozumienie metafor, zob. Seitz, 1997) oraz s prekursorami rozwoju teorii umys u (Doherty, 2009). Po trzecie, badania nad wp ywem spo ecznych do wiadcze dziecka na rozwój zdolno ci mentalizowania, sugeruj, e rozwój tej zdolno ci jest ci le zwi zany ze zdolno ci opiekuna, zwykle matki, do stosowania terminów mentalnych adekwatnie opisuj cych stan dziecka (Meins i in., 2002, 2003). Zwa ywszy na fakt, e krewni osób chorych na schizofreni uzyskuj ni sze, w porównaniu do grup kontrolnych, wyniki w testach na teori umys u, uzasadnione wydaje si przypuszczenie, e opiekunowie dziecka rzadko opisywali stan dziecka, stosuj c adekwatne terminy mentalne i, w konsekwencji, rozwój teorii umys u dziecka by utrudniony. Podsumowuj c, wyniki dotychczasowych bada wskazuj, e u osób chorych na schizofreni wyst puj trudno- ci z wnioskowaniem o stanach mentalnych. Co wi cej, zaburzenia teorii umys u wydaj si obecne przed zachorowaniem oraz w okresie remisji, co sugeruje ich wzgl dn trwa o w czasie. Powstaje zatem pytanie, jak deficyt teorii umys u wp ywa na funkcjonowanie spo eczne osób chorych. Dysfunkcja spo eczna w schizofrenii. Czy de cyt teorii umys u w schizofrenii wyja nia funkcjonowanie spo eczne chorych? Po pierwsze, przywo ajmy prac Corrigana i Toomey (1995). Badacze ci, dokonuj c pomiaru zarówno poznania spo ecznego, jak i funkcjonowania poznawczego osób chorych, stwierdzili, e to w a nie poznanie spo eczne jest silniej zwi zane ze wska nikiem funkcjonowania spo- ecznego (rozumianym jako umiej tno rozwi zywania problemów spo ecznych) 6 ni funkcje poznawcze (uwaga wzrokowa, rozpoznawanie i odpami tywanie s ów, funkcja zarz dzaj ca). Wynik ten zosta zreplikowany w badaniu Penna, Spauldinga, Reed i Sullivan (1996), w którym wska nikiem funkcjonowania spo ecznego by a ocena funkcjonowania pacjenta na oddziale. Obecnie z przedstawion tez zgadza si wielu badaczy (por. Penn i in., 1997). Nas jednak interesuje przede wszystkim pytanie,

5 DYSFUNKCJA SPO ECZNA W SCHIZOFRENII Z PERSPEKTYWY POZNANIA 349 czy empirycznie udowodniono, e to w a nie zdolno mentalizowania, jako kluczowy aspekt poznania spo ecznego, stanowi istotny czynnik wyja niaj cy poziom funkcjonowania spo ecznego osób chorych na schizofreni. Brüne, Abdel-Hamid, Lehmkämper i Sonntag (2007) przeprowadzili badanie (obejmuj ce 38 osób z diagnoz schizofrenii i 29 osób zdrowych), w którym dokonano pomiarów inteligencji, funkcji zarz dzaj cej i zdolno ci mentalizowania. W grupie pacjentów przeprowadzono równie ocen funkcjonowania spo ecznego 7 oraz odnotowano takie zmienne, jak czas trwania choroby i stosowanie leków. Spo ród wszystkich pacjentów wyodr bniono grup 26 osób, których poziom inteligencji by równy lub powy ej przeci tnej. W przeprowadzonej analizie regresji okaza o si, e zdolno mentalizowania by a najsilniejszym predyktorem funkcjonowania spo ecznego, wyja niaj cym 46% wariancji w ca ej grupie pacjentów i a 53%, gdy analizy by y ograniczone do grupy pacjentów z normalnym poziomem inteligencji. Wyniki innych bada równie potwierdzaj hipotez, e to zdolno mentalizowania, kluczowy aspekt poznania spo ecznego, stanowi istotny czynnik wyja niaj cy poziom funkcjonowania spo ecznego osób chorych na schizofreni (Bora, Eryavuz, Kayahan, Sungu i Veznedaroglu, 2006; Brüne, 2005b; Lysaker i in., 2005; Roncone i in., 2002). Wi kszo bada weryfikuj cych hipotezy na temat zwi zku teorii umys u z funkcjonowaniem spo ecznym wykorzystywa a standardowe zadania teorii umys u (Test Oczu, testy fa szywych przekona ). Dlatego interesuj ce, ze wzgl du na metodologi, jest badanie Lysakera i wspó pracowników (2005). W badaniu tym wykorzystano wska niki mentalizowania uzyskane z oceny narracji osób badanych; pos u y a do tego specjalna skala mierz ca poziom metapoznania (Metacognition Assessment Scale: Semerari i in., 2003). Zebrane od m czyzn choruj cych na schizofreni opowie ci oceniano pod wzgl dem rozumienia w asnego umys u, umys u innych oraz umiej tno ci refleksji o problemach i ród ach stresu. Trzeci ze wska ników okaza si istotnie zwi zany ze wska nikiem funkcjonowania spo ecznego, mierzonego z u yciem Skali Oceny Jako ci ycia (Quality of Life Scale; Heinrichs, Hanlon i Carpenter, 1984) i b d cego sum ocen w zakresie cz sto ci i jako ci relacji spo ecznych oraz funkcjonowania zawodowego. Kolejnych danych sugeruj cych zwi zek mi dzy teori umys u a funkcjonowaniem spo ecznym dostarczaj badania nad wgl dem pacjentów w chorob. Wgl d w chorob jest poj ciem cz sto uto samianym z krytycyzmem, czyli zdolno ci do w a ciwej oceny w asnych prze y i postaw oraz zjawisk zachodz cych w otoczeniu (Lamot i Grzywa, 1997). Z perspektywy bada nad teori umys u w schizofrenii, brak wgl du by by wynikiem niezdolno- ci osoby chorej do oceny swojego stanu z pespektywy innych osób. Hipoteza ta zyska a potwierdzenie empiryczne (Bora i in., 2007; Langdon i Ward, 2009). Bora i wspó pracownicy (2007) zbadali 58 osób ze zdiagnozowan schizofreni, które wykona y testy neuropsychologiczne, skal wgl du w chorob oraz dwa testy na teori umys u: Test Oczu i test fa szywych przekona (zadania wymagaj ce rozumienia przekona pierwszego i drugiego rz du). Najwa niejszym czynnikiem wyja niaj cym poziom wgl du w chorob by wynik uzyskany w zadaniu rozumienia przekona drugiego rz du. Zdaniem autorów, uzyskany wynik wspiera przyj te przez nich za o enie, e wgl d jest zdolno ci my lenia o sobie z perspektywy innych. Testy rozumienia przekona drugiego rz du wymagaj bowiem wnioskowania o przekonaniach pewnej osoby na temat drugiej osoby (my l o tym, co my li Janek na temat Agaty). Wnioskowanie to mo e by analogiczne do wnioskowania o my leniu innych ludzi na nasz temat (my l o tym, co my li Janek na mój temat). W wietle przedstawionych wyników bada, teza mówi ca, e dysfunkcja spo eczna w schizofrenii, polegaj ca na wyst powania ró norodnych problemów z funkcjonowaniem w grupie spo ecznej, jest skutkiem deficytu teorii umys u, wydaje si uzasadniona. Dysfunkcja spo eczna w schizofrenii. Czy terapia ukierunkowana na rozwój teorii umys u pomaga pacjentom? Trzeci, ostatni argument, który warto rozwa y, staraj c si uzasadni przedstawion tez, dotyczy roli interwencji terapeutycznych ukierunkowanych na rozwój teorii umys u w procesie zdrowienia, a szczególnie w lepszym funkcjonowaniu spo ecznym osób bior cych udzia w terapii. Jednym z nielicznych bada, których celem by o okre lenie wp ywu tego rodzaju interwencji na leczenie osób ze schizofreni, jest badanie Kayser, Sarfati, Besche i Hardy-Baylé (2006). Badanie to, pomimo ogranicze wynikaj cych z metodologii, wydaje si warte przedstawienia. W badaniu Kayser i wspó pracowników (2006) czternastu pacjentów, u których zdiagnozowano schizofreni, zosta o losowo przydzielonych do grupy eksperymentalnej (o miu pacjentów uczestnicz cych w interwencji terapeutycznej) lub grupy kontrolnej (sze ciu pacjentów). Interwencja terapeutyczna polega a na dwóch, odbywaj cych si w odst pie tygodnia, indywidualnych spotkaniach z pacjentem. Podczas ka dego z nich prezentowano pacjentowi krótkie sceny (nagrane na wideo fragmenty filmów), które pokazywa y interakcj dwóch lub wi cej osób. Materia wymusza identyfikacj i analiz stanów

6 350 MARTA RYNDA, MARTA BIA ECKA-PIKUL mentalnych bohaterów (przekona, rozczarowania, zaskoczenia, wrogo ci, ironii i nieporozumienia). Po obejrzeniu sceny pacjent by proszony o jej opisanie i zinterpretowanie. Nast pnie terapeuta dyskutowa z pacjentem podane interpretacje i pokazywa inne mo liwo ci. W razie problemów pacjenta z analiz sceny, terapeuta pomaga, zadaj c odpowiednie pytania lub, je li problem odnosi si do niezdolno ci odwo ywania si do stanów mentalnych, kierowa uwag pacjenta na stany wewn trzne bohaterów. Przed i po interwencji terapeutycznej dokonano pomiaru ogólnej symptomatologii, komunikacji i teorii umys u. Pomiary te porównano z wynikami osób z grupy kontrolnej. Wyniki potwierdzi y postawion przez autorów hipotez, mówi c o mo liwym redukowaniu zaburze teorii umys u i komunikacji poprzez interwencj ukierunkowan na rozwój zdolno ci wnioskowania o stanach mentalnych. Wed ug autorów, wyniki sugeruj, e program ukierunkowany na rozwój teorii umys u mo e by obiecuj c form terapii psychospo ecznej. Podsumowanie. Perspektywy przysz ych bada Przedstawiony przegl d bada nad zaburzeniami teorii umys u w schizofrenii mia na celu wykazanie, jak bardzo podstawowe i wa ne z punktu widzenia funkcjonowania spo ecznego cz owieka jest mentalizowanie. Wyniki dotychczasowych bada wst pnie uzasadniaj hipotez, e zaburzenia funkcjonowania spo ecznego (m.in. trudno- ci w komunikacji, dziwaczno zachowa, ma a liczba relacji spo ecznych) w schizofrenii wynikaj z trudno ci w odczytywaniu stanów wewn trznych swoich i innych ludzi. A zatem pierwszy wa ny wniosek p yn cy z przedstawionych analiz ma charakter teoretyczny. Wyniki omówionych bada daj podstawy do patrzenia na objawy obserwowane w schizofrenii, w tym deficyty spo eczne, z nowej perspektywy. Dalsze badania pozwol na weryfikacj modelu Fritha (1992; za: Corcoran i in., 1995), który uwa a, e schizofreni mo na rozumie jako wynik zaburze procesu reprezentowania stanów mentalnych (metareprezentacji). Implikuje to twierdzenie, e zró nicowane objawy schizofrenii daj si sprowadzi do jednego, wspólnego procesu poznawczego. Zaburzenia metareprezentacji, jak twierdzi Frith, mog skutkowa ró nymi objawami, w zale no ci od charakteru zaburze tego procesu (nieprawid owa tre reprezentacji, oderwanie tre ci reprezentacji lub brak tre ci metareprezentacji) oraz obszaru, którego ten proces dotyczy (w asne cele, intencje lub intencje innych osób). Na przyk ad urojenia wp ywu mo na rozumie jako skutek zaburzenia reprezentowania w asnych intencji (w asne zachowanie nie jest rozumiane jako wynik w asnej intencji, ale jako wynik zewn trznej kontroli); trudno w reprezentowaniu intencji innych mo e prowadzi do uroje prze ladowczych (przypisuje si wrogie intencje innym ludziom). Psychologowie kliniczni dzi ki badaniom nad teori umys u maj zatem szans stworzy nowe modele, które wyja ni, na czym polega istota schizofrenii. Drugim wa nym wnioskiem z przedstawionych tu analiz jest stwierdzenie, e badania nad poznaniem spo- ecznym w schizofrenii mog pomóc w konstruowaniu skutecznych programów pomocy dla osób chorych. W Polsce podejmowane s interwencje psychologiczne skoncentrowane na rozwoju teorii umys u osób ze schizofreni. S to tzw. treningi metapoznawczne, oferowane w prywatnych o rodkach terapeutycznych, jak równie na oddzia ach psychiatrycznych np. w Instytucie Psychiatrii i Neurologii w Warszawie. Aplikacyjne aspekty bada s nie do przecenienia, ale stanowi zaledwie jeden z wielu kierunków dalszych bada. Kolejny, trzeci wa ny wniosek, który mo na przedstawi na podstawie zaprezentowanych analiz, odnosi si do próby sformu owania nowych definicji poznania spo ecznego. Rozumienie spo eczne (social understanding) wraz ze spo ecznym spostrzeganiem staje si poznaniem spo- ecznym, polegaj cym na nadawaniu sensu dzia aniom ludzi poprzez odwo anie do ich my lenia, postrzegania, wnioskowania, czucia, reagowania (Hala, 1997). Innymi s owy, istot poznania spo ecznego jest mentalizowanie. W ten sposób nurt bada nad teoriami umys u w cza si w badania nad poznaniem spo ecznym. W konsekwencji obserwuje si dwa zjawiska. Z jednej strony, poj cie teorii umys u, które powsta o na gruncie psychologii rozwoju (por. np. pierwsze testy teorii umys u), poszerza si i zmienia, d c ku poj ciu poznania spo ecznego. Mo na postawi tez, e psychologowie rozwojowi zrozumieli, i badaj nie tylko, jak zmienia si dzieci ca wiedza o umy le jako o organie, który przetwarza informacje, ale równie o umy le, który ma pragnienia i preferencje, do wiadcza emocji, wp ywa na zachowanie (okre la cele), dzia a nieustannie podczas interakcji (np. zabawy) z innymi lud mi. Niektórzy z badaczy formu uj nawet tez, e termin teoria umys u nale y zast pi terminem poznanie spo eczne (por. Carpendale i Lewis, 2006). Z drugiej strony, psychologowie spo eczni pisz : wiat spo eczny jest wiatem interpretowanym (Wojciszke i Doli ski, 2008, s. 295), podkre laj c, e poznanie spo- eczne polega na konstruowaniu subiektywnej wiedzy, któr wykorzystujemy w interakcjach z innymi lud mi. Skorzystanie z technik opracowanych przez psychologów rozwojowych mo e umo liwi psychologom spo ecznym nowe spojrzenie na poznanie i funkcjonowanie spo eczne

7 DYSFUNKCJA SPO ECZNA W SCHIZOFRENII Z PERSPEKTYWY POZNANIA 351 cz owieka, spojrzenie silniej akcentuj ce rol subiektywnych interpretacji otaczaj cych nas sytuacji spo ecznych. Podsumowuj c, podkre lmy, e psychologia poznania spo ecznego staje si dziedzin, która nie tylko pr nie si rozwija, otwieraj c si na nowe idee (Kossowska i Kofta, 2009), ale ma przemo ny wp yw na wydawa oby si dalekie wobec jej zainteresowa dziedziny, jak cho by psychologia kliniczna. Dzi ki badaniom poznania spo ecznego w przysz o ci lepiej poznamy istot zaburze, skonstruujemy nowe terapie, a tak e zyskamy wgl d w natur cz owieka. By mo e cz owieka mentalizuj cego? LITERATURA CYTOWANA American Psychiatric Association (1994). Diagnostic and statistical manual of mental disorders. Washington, DC. Anselmetti, S., Bechi, M., Bosia, M., Quarticelli, C., Ermoli, E., Smeraldi, E., Cavallaro, R. (2009). Theory of mind im - pairment in patients affected by schizophrenia and in their parents. Schizophrenia Research, 115 (2 3), Baron-Cohen, S., Wheelwright, S., Hill, J., Raste, Y., Plumb, I. (2001). The Reading the Mind in the Eyes Test revised version: A study with normal adults, and adults with Asperger syndrome or high-functioning autism. Journal of Child Psychology and Psychiatry, and Allied Disciplines, 42 (2), Bia ecka-pikul, M. (2009). Teoria umys u: Istota i mechanizmy rozwoju. W: M. Kielar-Turska (red.), Studia nad rozwojem i wychowaniem. W osiemdziesi t rocznic powstania Za - k adu Psychologii Rozwojowej i Wychowawczej na Uniwersytecie Jagiello skim (s ). Kraków: Wydaw nictwo Uniwersytetu Jagiello skiego. Bia ecka-pikul, M. (2010). Teaching children to understand metaphors as a path leading to theory of mind development. European Journal of Developmental Psychology, 7 (5), Bodenhausen, G. V., Macrae, C. N., Hugenberg, K. (2003). Social cognition. W: I. Weiner (red.), Handbook of psychology (t. 5, s ). Hoboken, NJ: Wiley. Bora, E., Eryavuz, A., Kayahan, B., Sungu, G., Veznedaroglu, B. (2006). Social functioning, theory of mind and neurocognition in outpatients with schizophrenia; Mental state decoding may be a better predictor of social functioning than mental state reasoning. Psychiatry Research, 145 (2 3), Bora, E., Sehitoglu, G., Aslier, M., Atabay, I., Veznedaroglu, B. (2007). Theory of mind and unawareness of illness in schizophrenia: Is poor insight a mentalizing de cit? European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience, 257 (2), Bora, E., Yucel, M., Pantelis, Ch. (2009). Theory of mind impairment in schizophrenia: Meta-analysis. Schizophrenia Research, 109, 1 9. Britchwood, M., Jackson, Ch. (2004). Schizofrenia. Gda sk: Gda skie Wydawnictwo Psychologiczne. Brüne, M. (2005a). Theory of Mind in schizophrenia: A review of the literature. Schizophrenia Bulletin, 31 (1), Brüne, M. (2005b). Emotion recognition, theory of mind, and social behavior in schizophrenia. Psychiatry Research, 133, Brüne, M., Bodenstain, L. (2005). Proverb comprehension reconsidered Theory of mind and the pragmatic use of language in schizophrenia. Schizophrenia Research, 75, Brüne, M., Abdel-Hamid, M., Lehmkämper, C., Sonntag, C. (2007). Mental state attribution, neurocognitive functioning, and psychopathology: What predicts poor social competence in schizophrenia best? Schizophrenia Research, 92 (1 3), Carpendale, J., Lewis, Ch. (2006). How children develop social understanding. Malden: Blackwell Publishing. Colman, A. M. (2009). S ownik psychologii. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Corcoran, R., Mercer, G., Frith, Ch. (1995). Schizophrenia, symptomatology and social inference: Investigating theory of mind in people with schizophrenia. Schizophrenia Research, 17, Corrigan, P. W., Toomey, R. (1995). Interpersonal problem solving and information processing in schizophrenia. Schizophrenia Bulletin, 21 (3), Doherty, M. (2009). Theory of mind. How children understand others thoughts and feelings. Hove: Psychology Press. Donahoe, C. P., Carter, M. J., Bloem, W. D., Hirsch, G. L., Laasi, N., Wallace, C. J. (1990). Assessment of interpersonal problem-solving skills. Psychiatry, 53, Erickson, D. H., Beiser, M., Iacono, W. G. (1998). Social support predicts 5-year outcome in rst-episode schizophrenia. Journal of Abnormal Psychology, 107 (4), Erickson, D. H, Beiser, M., Iacono, W. G., Fleming, J. A., Lin, T. Y. (1989). The role of social relationships in the course of rst-episode schizophrenia and affective psychosis. American Journal of Psychiatry, 146 (11), Farzin, I., Platek, S. M., Panyavin, I. S., Calkins, M. E., Kohler, Ch., Siegel, S. J. i in. (2006). Self-face recognition and theory of mind in patients with schizophrenia and rst-degree relatives. Schizophrenia Research, 88, Fenton, W. S., McGlashan, T. H. (1994). Antecedent, symptoms progression, and long-term outcome of the de cit syndrome in schizophrenia. American Journal of Insanity, 151 (3), Filippova, E., Astington, J. W. (2008). Further development in social reasoning revealed in discourse irony understanding. Child Development, 79 (1), Frith, U. (2008). Autyzm. Wyja nienie tajemnic. Gda sk: Gda skie Wydawnictwo Psychologiczne. Hala, S. (1997). The development of social cognition. Hove: Psychology Press. Happe, F. (1993). Communicative competence and theory of mind in autism: A test of relevance theory. Cognition, 61,

8 352 MARTA RYNDA, MARTA BIA ECKA-PIKUL Happe, F. (1994). An advanced test of theory of mind: Un - derstanding of story characters thoughts and feelings by able autistic, mentally handicapped, and normal children and adults. Journal of Autism and Developmental Disorders, 24 (2), Harrington, L., Siegert, R. J., McClure, J. (2005). Theory of mind in schizophrenia: a critical review. Cognitive Neuropsychiatry, 10, Heinrichs, D. W., Hanlon, T. E., Carpenter, W. T. (1984). The Quality of Life Scale: An instrument for assessing the schizophrenic de cit syndrome. Schizophrenia Bulletin, 10 (3), Janssen, I., Krabbendam, L., Jolles, J., van Os, J. (2003). Alterations in theory of mind in patients with schizophrenia and non-psychotic relatives. Acta Psychiatrica Scandinavica, 108 (2), Kayser, N., Sarfati, Y., Besche, Ch., Hardy-Baylé, M. (2006). Elaboration of a rehabilitation method based on a pathogenetic hypothesis of theory of mind impairment in schizophrenia. Neuropsychological Rehabilitation, 16 (1), Kielar-Turska, M., Bia ecka-pikul, M. (2009). Generating and understanding jokes by ve-and nine-year-olds as an expression of theory of mind. Polish Psychological Bulletin, 40 (4), Kofta, M. (2005). Kilka uwag o naturze i ewolucji nurtu poznania spo ecznego. W: M. Kossowska, M. mieja, S. pie wak (red.), Spo eczne cie ki poznania (s ). Gda sk: Gda skie Wydawnictwo Psychologiczne. Kossowska, M., Kofta, M. (2009). Nowe trendy w poznaniu spo ecznym: podsumowanie. W: M. Kofta i M. Kossowska (red.), Psychologia poznania spo ecznego: Nowe tendencje (s ). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Lamot, G., Grzywa, A. (1997). Wgl d a choroba psychiczna. Psychiatria Polska, 31 (1), Langdon, R., Coltheart, M. (1999). Mentalising, schizotypy, and schizophrenia. Cognition, 71, Langdon, R., Coltheart, M. (2004). Recognition of metaphor and irony in young adults: The impact of schizotypal personality traits. Psychiatry Research, 125, Langdon, R., Michie, P. T., Ward, P. B., McConaghy, N., Catts, S. V., Coltheart, M. (1997). Defective self and/or other mentalising in schizophrenia: A cognitive neuropsychological approach. Cognitive Neuropsychiatry, 2 (3), Langdon, R., Ward, P. (2009). Taking the perspective of the other contributes to awareness of illness in schizophrenia. Schizophrenia Bulletin, 35 (5), Lysaker, P. H., Carcione, A., Dimaggio, G., Johannesen, J. K., Nicolò, G., Procacci, M., Semerari, A. (2005). Metacognition amidts narratives of self and illness in schizophrenia: As - sociations with neurocognition, symptoms, insight and quality of life. Acta Psychiatrica Scandinavica, 112 (1), Maruszewski, T. (2001). Psychologia poznania. Gda sk: Gda skie Wydawnictwo Psychologiczne. Mason, O., Claridge, G., Mike, J. (1995). New scale for the assessment of schizotypy. Personality and Individual Diferences, 18 (1), McGlashan, T. H., Fenton, W. S. (1993). Subtype progression and pathophysiologic deterioration in early schizophrenia. Schizophrenia Bulletin, 19 (1), Meins, E., Fernyhough, Ch., Wainwright, R., Clark-Carter, D., Das Gupta, M., Fradley, E. i in. (2002). Maternal mind- -mindedness and attachment security as predictors of theory of mind understanding. Child Development, 73 (6), Meins, E., Fernyhough, Ch., Wainwright, R., Clark-Carter, D., Das Gupta, M., Fradley, E. i in. (2003). Pathways to un - derstanding nind: Construct validity and predictive vali dity of maternal mind-mindedness. Child Development, 74 (4), Penn, D. L., Spaulding, W., Reed, D., Sullivan, M. (1996). The relationship of social cognition to ward behavior in chronic schizophrenia. Schizophrenia Research, 20 (3), Penn, D. L., Corrigan, P. W., Bentall, R. P., Racenstein, J. M., Newman, L. (1997). Social cognition in schizophrenia. Psychological Bulletin, 121, Perner, J., Wimmer, H. (1985). John thinks that Mary thinks that : Attribution of second-order beliefs by 5- to 10-year- -old children. Journal of Experimental Child Psychology, 39, Pestalozzi, J. (2003). The symbolic and concrete: Psychotic adolescents in psychoanalytic psychotherapy. International Journal of Psychoanalysis, 84, Pickup, G. J. (2006). Theory of mind and its relation to schizotypy. Cognitive Neuropsychiatry, 11 (2), Pinker, S. (2002). Jak dzia a umys? Warszawa: Ksi ka i Wiedza. Pousa, E., Duñó, R., Brébion, G., David, A. S., Ruiz, A. I., Obiols, J. E. (2008). Theory of mind de cits in chronic schizophrenia: Evidence for state dependence. Psychiatry Research, 158, Premack, D. G., Woodruff, G. (1978). Does the chimpanzee have a theory of mind? Behavioral and Brain Sciences, 1, Roncone, R., Falloon, I. R., Mazza, M., De Risio, A., Pollice, R., Necozione, S., Morosini, P. L., Casacchia, M. (2002). Is theory of mind in schizophrenia more strongly associated with clinical and social functioning than with neurocognitive de cits? Psychopathology, 35 (5), Schiffman, J., Lam, C. W., Jiwatram, T., Ekstrom, M., Sorensen, H., Mednick, S. (2004). Perspective-taking de cits in people with schizophrenia spectrum disorders: A prospective investigation. Psychological Medicine, 34 (8), Seitz, J. A. (1997). Metaphor, symbolic play, and logical thought in early childhood. Genetic, Social and General Psychology Monographs, 123 (4), Seligman, M. E. P., Walker, E. F., Rosenhan, D. L. (2003). Psychopatologia. Pozna : Wydawnictwo Zysk i S-ka. Semerari, A., Carcione, A., Dimaggio, G., Falcone, M., Ni - colò, G., Procacci, M., Alleva, G. (2003). How to evaluate metacognitive function in psychotherapy? The Metacognition Assessment Scale and its applications. Clinical Psychology and Psychotherapy, 10,

9 DYSFUNKCJA SPO ECZNA W SCHIZOFRENII Z PERSPEKTYWY POZNANIA 353 Shryane, N. M., Corcoran, R., Rowse, G., Moore, R., Cummins, S., Blackwood, N., Howard, R., Bentall, R. P. (2008). Deception and false belief in paranoia: Modelling Theory of Mind Stories. Cognitive Neuropsychiatry, 13 (1), Sodian, B. (1991). The development of deception in young children. British Journal of Developmental Psychology, 9, Sprong, M., Schothorst, P., Vos, E., Hox, J., Van Engeland, H. (2007). Theory of mind in schizophrenia: Meta-analysis. The British Journal of Psychiatry, 191 (1), Wellman, H., Gelman, S. A. (1998). Knowledge acquisition. W: D. Kuhn, R. Siegler (red.), Handbook of child psychology (t. 4: Cognitive Development, wyd. 5, s ). New York: John Wiley. Wimmer, H., Perner, J. (1983). Beliefs about beliefs: Representation and constraining function of wrong beliefs in young children s understanding of deception. Cognition, 13 (1), Wojciszke, B., Doli ski, D. (2008). Psychologia spo eczna. W: J. Strelau, D. Doli ski (red.), Psychologia. Podr cznik akademicki (t. 2, s ). Gda sk: Gda skie Wydawnictwo Psychologiczne. Wykes, T., Sturt, E. (1986). The measurement of social behaviour in psychiatric patients: An assessment of the reliability and validity of the SBS schedule. The British Journal of Psychiatry: The Journal Of Mental Science, 148, PRZYPISY 1. Z pewno ci cz ciej psychologowie spo eczni pos uguj si tym terminem, aby przywo a wa ny wspó czesny nurt czy perspektyw badawcz, w której analiza zjawisk spo ecznych polega na badaniu le cych u podstaw tych zjawisk procesów poznawczych (por. Kofta, 2005; Kossowska i Kofta, 2009). 2. Przyk adowa historyjka z Testu Aluzji (test sk ada si z dziesi ciu tego typu historyjek): Paul musi i na rozmow kwalifikacyjn. Jest ju pó no i Paul mo e si spó ni. Kiedy czy ci buty, mówi do swojej ony, Jane: Chcia bym w o y moj niebiesk koszul, ale jest bardzo pognieciona. Pytanie: Co Paul mia naprawd na my li, kiedy to mówi? (Je li osoba badana nie odpowiada lub odpowiada nieprawid owo, podawane s kolejne informacje: Paul powiedzia potem Koszula jest w koszu z rzeczami do prasowania. Pytanie: Co Paul chcia, aby zrobi a Jane?). 3. Polska wersja testu zosta a opracowana przez Mart Bia eck -Pikul. Metoda okre lana jest równie jako Test Historyjek. 4. W badaniach uwzgl dniano osoby, które spe nia y kryteria diagnostyczne schizofrenii lub zaburze schizoafektywnych wed ug DSM lub ICD. 5. W zwi zku z brakiem danych, nie uwzgl dniano jednak takich charakterystyk, jak stosowanie leków, czas trwania i nasilenie choroby. 6. Zastosowano test mierz cy spostrzeganie, przetwarzanie i produkcj zachowa spo ecznych (Assessment of Interpersonal Problem Solving Skills; Donahoe i in., 1990), który polega na komentowaniu obejrzanych na wideo scenek, w których np. mia miejsce konflikt (osoba ma rozpozna konflikt, zaproponowa rozwi zanie i, odgrywaj c rol, pokaza je). 7. Funkcjonowanie spo eczne pacjenta by o oceniane przez zespó piel gniarek na Skali Zachowa Spo ecznych (The Social Behaviour Scale; Wykes i Sturt, 1986). Skala ta, sk adaj ca si z 21 itemów, obejmuje pytania dotycz ce umiej tno ci komunikacyjnych, nieadekwatnych spo ecznie zachowa, objawów autyzmu (mamrotanie, mianie si do siebie), objawów afektywnych (l k, depresja, niepokój) i zaburze ruchu (dziwaczno zachowa, manieryzmy).

10 354 MARTA RYNDA, MARTA BIA ECKA-PIKUL Social dysfunction in schizophrenia from the perspective of social cognition Marta Rynda, Marta Bia ecka-pikul Institute of Psychology, Jagiellonian University Abstract Theory of mind, often called mentalizing ability, is the ability to attribute mental states to other people in order to explain and predict their behavior. This ability, considered as automatic and natural, is very important for social cognition and social functioning. The importance of this ability is well seen when we analyze dif culties in social functioning of people with dif culties in mentalizing, that is people with schizophrenia. The aim of the article is to present this new perspective in research on social dysfunction in schizophrenia. Starting with presentation of contemporary de nitions of social cognition which emphasize the crucial role of the theory of mind we then de ne what the theory of mind is and discuss methods aimed to assess the mentalizing ability. Afterwards we try to answer the question whether social dysfunction in schizophrenia can be explained as a de cit of the theory of mind. Further, we present studies of insight and effectiveness of therapy aimed to improve the ability to mentalize, and we use it as an argument that theory of mind plays a fundamental role in social functioning. In summary we focus on further perspectives for studies in social cognition. Keywords: schizophrenia, social dysfunction, theory of mind, mentalizing Z o ono: Z o ono poprawiony tekst: Zaakceptowano do druku:

Podręcznik ćwiczeniowy dla pacjenta

Podręcznik ćwiczeniowy dla pacjenta Podręcznik ćwiczeniowy dla pacjenta 1 Dostarczone przez Janssen Healthcare Innovation (Szczegóły na tylnej stronie okładki). Str 01 Czym zajmuje się program Care4Today? Program Care4Today został stworzony

Bardziej szczegółowo

LEKCJA 3 STRES POURAZOWY

LEKCJA 3 STRES POURAZOWY LEKCJA 3 STRES POURAZOWY Stres pourazowy definicje Stres pourazowy definiuje się jako zespół specyficznych symptomów, które mogą pojawić się po przeżyciu ekstremalnego, traumatycznego zdarzenia. Są to

Bardziej szczegółowo

Klasyfikacja autyzmu wg ICD 10 (1994) zakłada, że jest to całościowe zaburzenie rozwojowe (F84)- autyzm dziecięcy (F.84.0) charakteryzujące się:

Klasyfikacja autyzmu wg ICD 10 (1994) zakłada, że jest to całościowe zaburzenie rozwojowe (F84)- autyzm dziecięcy (F.84.0) charakteryzujące się: Co to jest autyzm? Autyzm to całościowe, rozległe zaburzenie rozwojowe charakteryzujące się licznymi nieprawidłowościami w rozwoju, uwidaczniającymi się przed ukończeniem trzeciego roku życia w co najmniej

Bardziej szczegółowo

Komentarz do prac egzaminacyjnych w zawodzie technik administracji 343[01] ETAP PRAKTYCZNY EGZAMINU POTWIERDZAJĄCEGO KWALIFIKACJE ZAWODOWE

Komentarz do prac egzaminacyjnych w zawodzie technik administracji 343[01] ETAP PRAKTYCZNY EGZAMINU POTWIERDZAJĄCEGO KWALIFIKACJE ZAWODOWE Komentarz do prac egzaminacyjnych w zawodzie technik administracji 343[01] ETAP PRAKTYCZNY EGZAMINU POTWIERDZAJĄCEGO KWALIFIKACJE ZAWODOWE OKE Kraków 2012 Zadanie egzaminacyjne zostało opracowane

Bardziej szczegółowo

Diagnoza psychologiczna: podstawowe kompetencje (II część - decyzje diagnostyczne) Rola intuicji w diagnozie

Diagnoza psychologiczna: podstawowe kompetencje (II część - decyzje diagnostyczne) Rola intuicji w diagnozie Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Instytut Psychologii Anna Słysz Diagnoza psychologiczna: podstawowe kompetencje (II część - decyzje diagnostyczne) konwersatorium/wykład Poznań 2008 1 Rola

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Wyniki badań ankietowych przeprowadzonych przez Departament Pielęgniarek i Położnych wśród absolwentów studiów pomostowych, którzy zakończyli udział w projekcie systemowym pn. Kształcenie zawodowe pielęgniarek

Bardziej szczegółowo

Efektywna strategia sprzedaży

Efektywna strategia sprzedaży Efektywna strategia sprzedaży F irmy wciąż poszukują metod budowania przewagi rynkowej. Jednym z kluczowych obszarów takiej przewagi jest efektywne zarządzanie siłami sprzedaży. Jak pokazują wyniki badania

Bardziej szczegółowo

Komentarz technik ochrony fizycznej osób i mienia 515[01]-01 Czerwiec 2009

Komentarz technik ochrony fizycznej osób i mienia 515[01]-01 Czerwiec 2009 Strona 1 z 19 Strona 2 z 19 Strona 3 z 19 Strona 4 z 19 Strona 5 z 19 Strona 6 z 19 Strona 7 z 19 W pracy egzaminacyjnej oceniane były elementy: I. Tytuł pracy egzaminacyjnej II. Założenia do projektu

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM?

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM? SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM? Cele: - rozpoznawanie oznak stresu, - rozwijanie umiejętności radzenia sobie ze stresem, - dostarczenie wiedzy na temat sposobów

Bardziej szczegółowo

METODA NAUKOWA. Biologia to nauka eksperymentalna. Cechuje się określoną metodologią i pragmatyzmem (podejmowanie

METODA NAUKOWA. Biologia to nauka eksperymentalna. Cechuje się określoną metodologią i pragmatyzmem (podejmowanie METODA NAUKOWA Weiner J., Życie i ewolucja biosfery. PWN 1999 Wudka J., http://physics.ucr.edu Wolfs F., http://teacher.pas.rochester.edu/ Biologia to nauka eksperymentalna. Cechuje się określoną metodologią

Bardziej szczegółowo

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs. HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.pl Wrocław, dnia 22.06.2015 r. OPINIA przedmiot data Praktyczne

Bardziej szczegółowo

Ankieta dotycz ca klimatu bezpiecze stwa pracy w krajach nordyckich

Ankieta dotycz ca klimatu bezpiecze stwa pracy w krajach nordyckich NOSACQ-50- Polish Ankieta dotycz ca klimatu pracy w krajach nordyckich Celem tej ankiety jest zapoznanie z Twoimi pogl dami na temat Tego miejsca pracy. Twoje odpowiedzi zostan komputerowo przetworzone

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowe zasady oceniania. zgodne z Wewnątrzszkolnymi Zasadami Oceniania. obowiązującymi w XLIV Liceum Ogólnokształcącym.

Przedmiotowe zasady oceniania. zgodne z Wewnątrzszkolnymi Zasadami Oceniania. obowiązującymi w XLIV Liceum Ogólnokształcącym. Przedmiotowe zasady oceniania zgodne z Wewnątrzszkolnymi Zasadami Oceniania obowiązującymi w XLIV Liceum Ogólnokształcącym. Przedmiot: biologia Nauczyciel przedmiotu: Anna Jasztal, Anna Woch 1. Formy sprawdzania

Bardziej szczegółowo

Przygotowały: Magdalena Golińska Ewa Karaś

Przygotowały: Magdalena Golińska Ewa Karaś Przygotowały: Magdalena Golińska Ewa Karaś Druk: Drukarnia VIVA Copyright by Infornext.pl ISBN: 978-83-61722-03-8 Wydane przez Infornext Sp. z o.o. ul. Okopowa 58/72 01 042 Warszawa www.wieszjak.pl Od

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU

SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu w języku polskim SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU Psychopatologia i twórczość. 2. Nazwa przedmiotu w języku angielskim Psychopathology & creative activity 3. Jednostka prowadząca przedmiot

Bardziej szczegółowo

Konspekt lekcji otwartej

Konspekt lekcji otwartej Konspekt lekcji otwartej Przedmiot: Temat lekcji: informatyka Modelowanie i symulacja komputerowa prawidłowości w świecie liczb losowych Klasa: 2 g Data zajęć: 21.12.2004. Nauczyciel: Roman Wyrwas Czas

Bardziej szczegółowo

KLAUZULE ARBITRAŻOWE

KLAUZULE ARBITRAŻOWE KLAUZULE ARBITRAŻOWE KLAUZULE arbitrażowe ICC Zalecane jest, aby strony chcące w swych kontraktach zawrzeć odniesienie do arbitrażu ICC, skorzystały ze standardowych klauzul, wskazanych poniżej. Standardowa

Bardziej szczegółowo

Od redakcji. Symbolem oznaczono zadania wykraczające poza zakres materiału omówionego w podręczniku Fizyka z plusem cz. 2.

Od redakcji. Symbolem oznaczono zadania wykraczające poza zakres materiału omówionego w podręczniku Fizyka z plusem cz. 2. Od redakcji Niniejszy zbiór zadań powstał z myślą o tych wszystkich, dla których rozwiązanie zadania z fizyki nie polega wyłącznie na mechanicznym przekształceniu wzorów i podstawieniu do nich danych.

Bardziej szczegółowo

Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu

Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu 1 P/08/139 LWR 41022-1/2008 Pan Wrocław, dnia 5 5 września 2008r. Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu WYSTĄPIENIE POKONTROLNE Na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z HISTORII DLA KLAS IV VI

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z HISTORII DLA KLAS IV VI PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z HISTORII DLA KLAS IV VI SPIS TREŚCI: 1. Cel oceny 2. Formy oceniania 3. Ogólne kryteria oceniania uczniów z historii 4. Zasady poprawiania ocen 5. Ustalenia końcowe 6. Kontrakt

Bardziej szczegółowo

Program profilaktyczny

Program profilaktyczny Program profilaktyczny Liceum Filmowego z Oddziałami Dwujęzycznymi przy Warszawskiej Szkole Filmowej prowadzonego przez Fundację Edukacji i Sztuki Filmowej Bogusława Lindy i Macieja Ślesickiego LATERNA

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA DLA UCZESTNIKÓW ZAWODÓW ZADANIA

INSTRUKCJA DLA UCZESTNIKÓW ZAWODÓW ZADANIA INSTRUKCJA DLA UCZESTNIKÓW ZAWODÓW 1. Zawody III stopnia trwają 150 min. 2. Arkusz egzaminacyjny składa się z 2 pytań otwartych o charakterze problemowym, 1 pytania opisowego i 1 mini testu składającego

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN przeprowadzania okresowych ocen pracowniczych w Urzędzie Miasta Mława ROZDZIAŁ I

REGULAMIN przeprowadzania okresowych ocen pracowniczych w Urzędzie Miasta Mława ROZDZIAŁ I Załącznik Nr 1 do zarządzenia Nr169/2011 Burmistrza Miasta Mława z dnia 2 listopada 2011 r. REGULAMIN przeprowadzania okresowych ocen pracowniczych w Urzędzie Miasta Mława Ilekroć w niniejszym regulaminie

Bardziej szczegółowo

Analiza zasadności umieszczania nieletnich w młodzieżowych ośrodkach wychowawczych i młodzieżowych ośrodkach socjoterapii uwarunkowania prawne w

Analiza zasadności umieszczania nieletnich w młodzieżowych ośrodkach wychowawczych i młodzieżowych ośrodkach socjoterapii uwarunkowania prawne w Analiza zasadności umieszczania nieletnich w młodzieżowych ośrodkach wychowawczych i młodzieżowych ośrodkach socjoterapii uwarunkowania prawne w kontekście realiów kierowania i umieszczania nieletnich

Bardziej szczegółowo

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA Załącznik nr 9 do Zarządzenia Rektora ATH Nr 514/2011/2012z dnia 14 grudnia 2011 r.. Druk DNiSS nr PK_IIIF OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA NAZWA PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA: Psychologia Kod przedmiotu: 9 Rodzaj

Bardziej szczegółowo

Ogólnopolska konferencja Świadectwa charakterystyki energetycznej dla budynków komunalnych. Oświetlenie publiczne. Kraków, 27 września 2010 r.

Ogólnopolska konferencja Świadectwa charakterystyki energetycznej dla budynków komunalnych. Oświetlenie publiczne. Kraków, 27 września 2010 r. w sprawie charakterystyki energetycznej budynków oraz postanowienia przekształconej dyrektywy w sprawie charakterystyki energetycznej budynków Ogólnopolska konferencja Świadectwa charakterystyki energetycznej

Bardziej szczegółowo

Wolontariat w Polsce. Gimnazjum Szkoła ponadgimnazjalna. Scenariusz lekcji wychowawczej z wykorzystaniem burzy mózgów. 45 min

Wolontariat w Polsce. Gimnazjum Szkoła ponadgimnazjalna. Scenariusz lekcji wychowawczej z wykorzystaniem burzy mózgów. 45 min Gimnazjum Szkoła ponadgimnazjalna Scenariusz lekcji wychowawczej z wykorzystaniem burzy mózgów 45 min Wolontariat w Polsce Autorka scenariusza: Małgorzata Wojnarowska Cele lekcji: Uczeń: wyjaśnia znaczenie

Bardziej szczegółowo

UDZIAŁ GIMNAZJUM W ŻERKOWIE W ROKU SZKONYM 2014 / 2015 W PROJEKCIE:

UDZIAŁ GIMNAZJUM W ŻERKOWIE W ROKU SZKONYM 2014 / 2015 W PROJEKCIE: UDZIAŁ GIMNAZJUM W ŻERKOWIE W ROKU SZKONYM 2014 / 2015 W PROJEKCIE: Kompleksowy program wspomagania rozwoju szkół oraz przedszkoli na terenie Powiatu Jarocińskiego realizowanego w ramach projektu Ośrodka

Bardziej szczegółowo

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek DECYZJA RADY

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek DECYZJA RADY KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH Bruksela, dnia 13.12.2006 KOM(2006) 796 wersja ostateczna Wniosek DECYZJA RADY w sprawie przedłużenia okresu stosowania decyzji 2000/91/WE upoważniającej Królestwo Danii i

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Wydział Pedagogiki i Psychologii. Instytut Psychologii. Psychologia. jednolite studia magisterskie. Stacjonarne

OPIS PRZEDMIOTU. Wydział Pedagogiki i Psychologii. Instytut Psychologii. Psychologia. jednolite studia magisterskie. Stacjonarne OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Seminarium monograficzno teoretyczne : Psychologia twórczości - wspomagania rozwoju czynności poznawczych u dzieci Wydział Wydział Pedagogiki i Psychologii

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ. w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Bełżycach. w roku szkolnym 2013/2014

RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ. w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Bełżycach. w roku szkolnym 2013/2014 RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Bełżycach w roku szkolnym 2013/2014 WYMAGANIE PLACÓWKA REALIZUJE KONCEPCJĘ PRACY Bełżyce 2014 SPIS TREŚCI: I Cele i zakres ewaluacji

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE NR OPS 021.1.46.2012. Dyrektora Ośrodka Pomocy Społecznej w Sandomierzu. z dnia 20.08.2012

ZARZĄDZENIE NR OPS 021.1.46.2012. Dyrektora Ośrodka Pomocy Społecznej w Sandomierzu. z dnia 20.08.2012 ZARZĄDZENIE NR OPS 021.1.46.2012 Dyrektora Ośrodka Pomocy Społecznej w Sandomierzu z dnia 20.08.2012 w sprawie wprowadzenie procedury dotyczącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego Na podstawie art.

Bardziej szczegółowo

Evolution plus 1 KRYTERIA OCENIANIA

Evolution plus 1 KRYTERIA OCENIANIA 1 Evolution plus 1 KRYTERIA OCENIANIA Kryteria oceniania proponowane przez wydawnictwo Macmillan zostały sformułowane według założeń Nowej Podstawy Programowej i uwzględniają środki językowe, czytanie,

Bardziej szczegółowo

Zabezpieczenie społeczne pracownika

Zabezpieczenie społeczne pracownika Zabezpieczenie społeczne pracownika Swoboda przemieszczania się osób w obrębie Unii Europejskiej oraz możliwość podejmowania pracy w różnych państwach Wspólnoty wpłynęły na potrzebę skoordynowania systemów

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzi na pytania zadane do zapytania ofertowego nr EFS/2012/05/01

Odpowiedzi na pytania zadane do zapytania ofertowego nr EFS/2012/05/01 Odpowiedzi na pytania zadane do zapytania ofertowego nr EFS/2012/05/01 1 Pytanie nr 1: Czy oferta powinna zawierać informację o ewentualnych podwykonawcach usług czy też obowiązek uzyskania od Państwa

Bardziej szczegółowo

Uchwała nr O- 14 - III- 2012 Krajowej Rady Izby Architektów RP z dnia 20 marca 2012 r. w sprawie wprowadzenia wzoru kontraktu menedżerskiego

Uchwała nr O- 14 - III- 2012 Krajowej Rady Izby Architektów RP z dnia 20 marca 2012 r. w sprawie wprowadzenia wzoru kontraktu menedżerskiego Uchwała nr O- 14 - III- 2012 Krajowej Rady Izby Architektów RP z dnia 20 marca 2012 r. w sprawie wprowadzenia wzoru kontraktu menedżerskiego Na podstawie art. 33 pkt 14 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r.

Bardziej szczegółowo

Zasady rekrutacji do Żłobka nr 46 przy ul. St. Przybyszewskiego 70/72

Zasady rekrutacji do Żłobka nr 46 przy ul. St. Przybyszewskiego 70/72 Zasady rekrutacji do Żłobka nr 46 przy ul. St. Przybyszewskiego 70/72 w ramach realizacji projektu pt: Mama i tata wracają do pracy, a ja idę do żłobka Rekrutacja do Żłobka nr 46 będzie prowadzona z wykorzystaniem

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MATEMATYKI I LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE IM. MIKOŁAJA KOPERNIKA W KROŚNIE

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MATEMATYKI I LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE IM. MIKOŁAJA KOPERNIKA W KROŚNIE PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MATEMATYKI I LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE IM. MIKOŁAJA KOPERNIKA W KROŚNIE Przedmiotowy system oceniania z matematyki jest zgodny z Rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej

Bardziej szczegółowo

Akademia Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej

Akademia Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej Akademia Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej Kierunek: PEDAGOGIKA SPECJALNA Specjalność: EDUKACJA I REHABILITACJA OSÓB Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ INTELEKTUALNĄ SYLWETKA ABSOLWENTA potrafi podejmować

Bardziej szczegółowo

Lista standardów w układzie modułowym

Lista standardów w układzie modułowym Załącznik nr 1. Lista standardów w układzie modułowym Lista standardów w układzie modułowym Standardy są pogrupowane w sześć tematycznych modułów: 1. Identyfikacja i Analiza Potrzeb Szkoleniowych (IATN).

Bardziej szczegółowo

Zamawiający potwierdza, że zapis ten należy rozumieć jako przeprowadzenie audytu z usług Inżyniera.

Zamawiający potwierdza, że zapis ten należy rozumieć jako przeprowadzenie audytu z usług Inżyniera. Pytanie nr 1 Bardzo prosimy o wyjaśnienie jak postrzegają Państwo możliwość przeliczenia walut obcych na PLN przez Oferenta, który będzie składał ofertę i chciał mieć pewność, iż spełnia warunki dopuszczające

Bardziej szczegółowo

Lepsze samopoczucie to lepsze oceny. Jaka jest korzyść dla dziecka?

Lepsze samopoczucie to lepsze oceny. Jaka jest korzyść dla dziecka? Lepsze samopoczucie to lepsze oceny Jaka jest korzyść dla dziecka? Gdy dziecko przebywa w szkole, warunki nauki znacząco wpływają na jego samopoczucie i skuteczność przyswajania wiedzy. Uczenie się może

Bardziej szczegółowo

Komputer i urządzenia z nim współpracujące

Komputer i urządzenia z nim współpracujące Temat 1. Komputer i urządzenia z nim współpracujące Realizacja podstawy programowej 1. 1) opisuje modułową budowę komputera, jego podstawowe elementy i ich funkcje, jak również budowę i działanie urządzeń

Bardziej szczegółowo

ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 2. ZATRUDNIENIE NA CZĘŚĆ ETATU LUB PRZEZ CZĘŚĆ OKRESU OCENY

ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 2. ZATRUDNIENIE NA CZĘŚĆ ETATU LUB PRZEZ CZĘŚĆ OKRESU OCENY ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 1. ZMIANA GRUPY PRACOWNIKÓW LUB AWANS W przypadku zatrudnienia w danej grupie pracowników (naukowo-dydaktyczni, dydaktyczni, naukowi) przez okres poniżej 1 roku nie dokonuje

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE SPOSOBY SPRAWDZANIA POSTĘPÓW UCZNIÓW WARUNKI I TRYB UZYSKANIA WYŻSZEJ NIŻ PRZEWIDYWANA OCENY ŚRÓDROCZNEJ I ROCZNEJ

WYMAGANIA EDUKACYJNE SPOSOBY SPRAWDZANIA POSTĘPÓW UCZNIÓW WARUNKI I TRYB UZYSKANIA WYŻSZEJ NIŻ PRZEWIDYWANA OCENY ŚRÓDROCZNEJ I ROCZNEJ WYMAGANIA EDUKACYJNE SPOSOBY SPRAWDZANIA POSTĘPÓW UCZNIÓW WARUNKI I TRYB UZYSKANIA WYŻSZEJ NIŻ PRZEWIDYWANA OCENY ŚRÓDROCZNEJ I ROCZNEJ Anna Gutt- Kołodziej ZASADY OCENIANIA Z MATEMATYKI Podczas pracy

Bardziej szczegółowo

Harmonogramowanie projektów Zarządzanie czasem

Harmonogramowanie projektów Zarządzanie czasem Harmonogramowanie projektów Zarządzanie czasem Zarządzanie czasem TOMASZ ŁUKASZEWSKI INSTYTUT INFORMATYKI W ZARZĄDZANIU Zarządzanie czasem w projekcie /49 Czas w zarządzaniu projektami 1. Pojęcie zarządzania

Bardziej szczegółowo

FORUM ZWIĄZKÓW ZAWODOWYCH

FORUM ZWIĄZKÓW ZAWODOWYCH L.Dz.FZZ/VI/912/04/01/13 Bydgoszcz, 4 stycznia 2013 r. Szanowny Pan WŁADYSŁAW KOSINIAK - KAMYSZ MINISTER PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ Uwagi Forum Związków Zawodowych do projektu ustawy z dnia 14 grudnia

Bardziej szczegółowo

Kolorowe przytulanki

Kolorowe przytulanki Innowacja pedagogiczna. Kolorowe przytulanki Autorki : mgr Małgorzata Drozdek mgr Wioletta Szypowska Założenia ogólne: Każdy rodzaj kontaktu ze sztuką rozwija i kształtuje osobowość człowieka. Zajęcia

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN OKRESOWYCH OCEN PRACOWNIKÓW URZĘDU GMINY LIMANOWA ORAZ KIEROWNIKÓW JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH GMINY LIMANOWA

REGULAMIN OKRESOWYCH OCEN PRACOWNIKÓW URZĘDU GMINY LIMANOWA ORAZ KIEROWNIKÓW JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH GMINY LIMANOWA Załącznik do Zarządzenia Wójta Gminy Limanowa nr 78/2009 z dnia 10 grudnia 2009 r. REGULAMIN OKRESOWYCH OCEN PRACOWNIKÓW URZĘDU GMINY LIMANOWA ORAZ KIEROWNIKÓW JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH GMINY LIMANOWA

Bardziej szczegółowo

Procedura weryfikacji badania czasu przebiegu 1 paczek pocztowych

Procedura weryfikacji badania czasu przebiegu 1 paczek pocztowych Procedura weryfikacji badania czasu przebiegu 1 paczek pocztowych Warszawa 2012 (nowelizacja 2014) 1 zmiana nazwy zgodnie z terminologią zawartą w ustawie Prawo pocztowe Jednostka zlecająca: Urząd Komunikacji

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN PRZEPROWADZANIA OCEN OKRESOWYCH PRACOWNIKÓW NIEBĘDĄCYCH NAUCZYCIELAMI AKADEMICKIMI SZKOŁY GŁÓWNEJ HANDLOWEJ W WARSZAWIE

REGULAMIN PRZEPROWADZANIA OCEN OKRESOWYCH PRACOWNIKÓW NIEBĘDĄCYCH NAUCZYCIELAMI AKADEMICKIMI SZKOŁY GŁÓWNEJ HANDLOWEJ W WARSZAWIE Załącznik do zarządzenia Rektora nr 36 z dnia 28 czerwca 2013 r. REGULAMIN PRZEPROWADZANIA OCEN OKRESOWYCH PRACOWNIKÓW NIEBĘDĄCYCH NAUCZYCIELAMI AKADEMICKIMI SZKOŁY GŁÓWNEJ HANDLOWEJ W WARSZAWIE 1 Zasady

Bardziej szczegółowo

Politechnika Warszawska Wydział Matematyki i Nauk Informacyjnych ul. Koszykowa 75, 00-662 Warszawa

Politechnika Warszawska Wydział Matematyki i Nauk Informacyjnych ul. Koszykowa 75, 00-662 Warszawa Zamawiający: Wydział Matematyki i Nauk Informacyjnych Politechniki Warszawskiej 00-662 Warszawa, ul. Koszykowa 75 Przedmiot zamówienia: Produkcja Interaktywnej gry matematycznej Nr postępowania: WMiNI-39/44/AM/13

Bardziej szczegółowo

Postrzeganie reklamy zewnętrznej - badania

Postrzeganie reklamy zewnętrznej - badania Według opublikowanych na początku tej dekady badań Demoskopu, zdecydowana większość respondentów (74%) przyznaje, że w miejscowości, w której mieszkają znajdują się nośniki reklamy zewnętrznej (specjalne,

Bardziej szczegółowo

Wskaźnik mierzy liczbę osób odbywających karę pozbawienia wolności, które rozpoczęły udział w projektach.

Wskaźnik mierzy liczbę osób odbywających karę pozbawienia wolności, które rozpoczęły udział w projektach. Załącznik 12 Wskaźniki kluczowe PO WER, PI 9i Aktywne włączenie, w tym z myślą o promowaniu równych szans oraz aktywnego uczestnictwa i zwiększaniu szans na zatrudnienie Typ wskaźnika (,, długoterminowy)

Bardziej szczegółowo

Psychologia jednolite magisterskie

Psychologia jednolite magisterskie Załącznik nr 3 do Uchwały nr 49/2015 Senatu UKSW z dnia 23 kwietnia 2015 r. Psychologia jednolite magisterskie Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla programu kształcenia dla kierunku Psychologia

Bardziej szczegółowo

II. WNIOSKI I UZASADNIENIA: 1. Proponujemy wprowadzić w Rekomendacji nr 6 także rozwiązania dotyczące sytuacji, w których:

II. WNIOSKI I UZASADNIENIA: 1. Proponujemy wprowadzić w Rekomendacji nr 6 także rozwiązania dotyczące sytuacji, w których: Warszawa, dnia 25 stycznia 2013 r. Szanowny Pan Wojciech Kwaśniak Zastępca Przewodniczącego Komisji Nadzoru Finansowego Pl. Powstańców Warszawy 1 00-950 Warszawa Wasz znak: DRB/DRB_I/078/247/11/12/MM W

Bardziej szczegółowo

ROCZNE SPRAWOZDANIE Z EFEKTÓW REALIZACJI POWIATOWEGO PROGRAMU PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY W RODZINIE W POWIECIE KĘTRZYŃSKIM

ROCZNE SPRAWOZDANIE Z EFEKTÓW REALIZACJI POWIATOWEGO PROGRAMU PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY W RODZINIE W POWIECIE KĘTRZYŃSKIM ROCZNE SPRAWOZDANIE Z EFEKTÓW REALIZACJI POWIATOWEGO PROGRAMU PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY W RODZINIE W POWIECIE KĘTRZYŃSKIM ZA ROK 2013 Kętrzyn 2014 Od 2012 roku Powiatowe Centrum

Bardziej szczegółowo

DOPALACZE. - nowa kategoria substancji psychoaktywnych

DOPALACZE. - nowa kategoria substancji psychoaktywnych DOPALACZE - nowa kategoria substancji psychoaktywnych CZYM SĄ DOPALACZE? Dopalacze stosowana w Polsce, potoczna nazwa różnego rodzaju produktów zawierających substancje psychoaktywne, które nie znajdują

Bardziej szczegółowo

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp 1. Informacja o pracownikach wyznaczonych do udzielania pierwszej pomocy oraz o pracownikach wyznaczonych do wykonywania działań w zakresie

Bardziej szczegółowo

art. 488 i n. ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 ze zm.),

art. 488 i n. ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 ze zm.), Istota umów wzajemnych Podstawa prawna: Księga trzecia. Zobowiązania. Dział III Wykonanie i skutki niewykonania zobowiązań z umów wzajemnych. art. 488 i n. ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny

Bardziej szczegółowo

Podstawa programowa kształcenia ogólnego informatyki w gimnazjum

Podstawa programowa kształcenia ogólnego informatyki w gimnazjum 1 Podstawa programowa kształcenia ogólnego informatyki w gimnazjum Obowiązująca podstawa programowa nauczania informatyki w gimnazjum, w odniesieniu do propozycji realizacji tych zagadnień w podręcznikach

Bardziej szczegółowo

DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15

DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15 DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15 Wykonawcy ubiegający się o udzielenie zamówienia Dotyczy: postępowania prowadzonego w trybie przetargu nieograniczonego na Usługę druku książek, nr postępowania

Bardziej szczegółowo

Powiatowy Urząd Pracy w Rawie Mazowieckiej

Powiatowy Urząd Pracy w Rawie Mazowieckiej ...... pieczęć firmowa wnioskodawcy (miejscowość i data) Powiatowy Urząd Pracy w Rawie Mazowieckiej WNIOSEK PRACODAWCY O PRZYZNANIE ŚRODKÓW Z KRAJOWEGO FUNDUSZU SZKOLENIOWEGO NA KSZTAŁCENIE USTAWICZNE

Bardziej szczegółowo

Automatyczne przetwarzanie recenzji konsumenckich dla oceny użyteczności produktów i usług

Automatyczne przetwarzanie recenzji konsumenckich dla oceny użyteczności produktów i usług Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Wydział Informatyki i Gospodarki Elektronicznej Katedra Informatyki Ekonomicznej Streszczenie rozprawy doktorskiej Automatyczne przetwarzanie recenzji konsumenckich dla

Bardziej szczegółowo

Zasady przyjęć do klas I w gimnazjach prowadzonych przez m.st. Warszawę

Zasady przyjęć do klas I w gimnazjach prowadzonych przez m.st. Warszawę Zasady przyjęć do klas I w gimnazjach prowadzonych przez m.st. Warszawę Podstawy prawne Zasady przyjęć do gimnazjów w roku szkolnym 2016/2017 zostały przygotowane w oparciu o zapisy: ustawy z dnia 7 września

Bardziej szczegółowo

Rekrutacja do Szkoły Podstawowej w Lubiszewie w roku szkolnym 2016/2017

Rekrutacja do Szkoły Podstawowej w Lubiszewie w roku szkolnym 2016/2017 Rekrutacja do Szkoły Podstawowej w Lubiszewie w roku szkolnym 2016/2017 Podstawa prawna: 1. Ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (t.j. Dz. U. z 2015 r. poz. 2156 z późn. zm); 2. Rozporządzenie

Bardziej szczegółowo

Temat. Skala dzia a. Program zdrowotny. Program zdrowotny

Temat. Skala dzia a. Program zdrowotny. Program zdrowotny Michał Brzeziński 1 z 6 Skala dzia a Program zdrowotny Dzia ania wieloletnie Dzia ania wieloo rodkowe Nie tylko interwencje medyczne Interwencje medyczne prewencja Interwencje edukacyjne profilaktyka Interwencje

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRZYZNAWANIA ŚRODKÓW Z KRAJOWEGO FUNDUSZU SZKOLENIOWEGO PRZEZ POWIATOWY URZĄD PRACY W ŁASKU

ZASADY PRZYZNAWANIA ŚRODKÓW Z KRAJOWEGO FUNDUSZU SZKOLENIOWEGO PRZEZ POWIATOWY URZĄD PRACY W ŁASKU ZASADY PRZYZNAWANIA ŚRODKÓW Z KRAJOWEGO FUNDUSZU SZKOLENIOWEGO PRZEZ POWIATOWY URZĄD PRACY W ŁASKU I. INFORMACJE OGÓLNE 1. Na podstawie art. 69 a i 69 b ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku

Bardziej szczegółowo

Twierdzenie Bayesa. Indukowane Reguły Decyzyjne Jakub Kuliński Nr albumu: 53623

Twierdzenie Bayesa. Indukowane Reguły Decyzyjne Jakub Kuliński Nr albumu: 53623 Twierdzenie Bayesa Indukowane Reguły Decyzyjne Jakub Kuliński Nr albumu: 53623 Niniejszy skrypt ma na celu usystematyzowanie i uporządkowanie podstawowej wiedzy na temat twierdzenia Bayesa i jego zastosowaniu

Bardziej szczegółowo

Dlaczego kompetencje?

Dlaczego kompetencje? Dlaczego kompetencje? Kompetencje to słowo, które słyszymy dziś bardzo często, zarówno w kontekście konieczności wykształcania ich u uczniów, jak i w odniesieniu do naszego osobistego rozwoju zawodowego.

Bardziej szczegółowo

Metody wyceny zasobów, źródła informacji o kosztach jednostkowych

Metody wyceny zasobów, źródła informacji o kosztach jednostkowych Metody wyceny zasobów, źródła informacji o kosztach jednostkowych by Antoni Jeżowski, 2013 W celu kalkulacji kosztów realizacji zadania (poszczególnych działań i czynności) konieczne jest przeprowadzenie

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wstęp... 3. Cele programu... 6. Ramowy program edukacji w zakresie umiejętności życiowych klas pierwszych...8

SPIS TREŚCI. Wstęp... 3. Cele programu... 6. Ramowy program edukacji w zakresie umiejętności życiowych klas pierwszych...8 SPIS TREŚCI Wstęp... 3 Cele programu... 6 Ramowy program edukacji w zakresie umiejętności życiowych klas pierwszych...8 Ramowy program edukacji w zakresie umiejętności życiowych klas drugich...13 Ramowy

Bardziej szczegółowo

Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata 2011-2017

Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata 2011-2017 Załącznik Nr 2 do uchwały Nr V/33/11 Rady Gminy Wilczyn z dnia 21 lutego 2011 r. w sprawie uchwalenia Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata 2011-2017 Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 20 października 2011 r., III CZP 53/11

Uchwała z dnia 20 października 2011 r., III CZP 53/11 Uchwała z dnia 20 października 2011 r., III CZP 53/11 Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący) Sędzia SN Anna Kozłowska (sprawozdawca) Sędzia SN Grzegorz Misiurek Sąd Najwyższy w sprawie ze skargi

Bardziej szczegółowo

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2013/2014

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2013/2014 Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Karta przedmiotu obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2013/201 Wydział Psychologii i Nauk Humanistycznych Kierunek studiów:

Bardziej szczegółowo

I.1.1. Opiekunka dziecięca 513[01]

I.1.1. Opiekunka dziecięca 513[01] I.1.1. Opiekunka dziecięca 513[01] Do egzaminu zostało zgłoszonych: 495 Przystąpiło łącznie: 467 przystąpiło: 467 przystąpiło: 465 ETAP PISEMNY ETAP PRAKTYCZNY zdało: 462 (98,9%) zdało: 433 (93,1%) DYPLOM

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział 1. Rozdział 2. XIII Przedmowa do wydania polskiego 1Przedmowa

Spis treści. Rozdział 1. Rozdział 2. XIII Przedmowa do wydania polskiego 1Przedmowa Spis treści XIII Przedmowa do wydania polskiego 1Przedmowa Rozdział 1 8 Badanie tajemnic psychiki i zachowania 11 Psychologia: definicje, cele i zadania 20 Historyczne podstawy psychologii 23 Wspó³czesne

Bardziej szczegółowo

W LI RZECZPOSPOLITA POLSKA Warszawa, J 1j listopada 2014 roku Rzecznik Praw Dziecka Marek Michalak

W LI RZECZPOSPOLITA POLSKA Warszawa, J 1j listopada 2014 roku Rzecznik Praw Dziecka Marek Michalak zgodnie pozostawać placówka W LI RZECZPOSPOLITA POLSKA Warszawa, J 1j listopada 2014 roku Rzecznik Praw Dziecka Marek Michalak ZEW/500/33/20 14/JK Pani Joanna Kluzik-Rostkowska Minister Edukacji Narodowej

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN KONTROLI ZARZĄDCZEJ W MIEJSKO-GMINNYM OŚRODKU POMOCY SPOŁECZNEJ W TOLKMICKU. Postanowienia ogólne

REGULAMIN KONTROLI ZARZĄDCZEJ W MIEJSKO-GMINNYM OŚRODKU POMOCY SPOŁECZNEJ W TOLKMICKU. Postanowienia ogólne Załącznik Nr 1 do Zarządzenie Nr4/2011 Kierownika Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Tolkmicku z dnia 20 maja 2011r. REGULAMIN KONTROLI ZARZĄDCZEJ W MIEJSKO-GMINNYM OŚRODKU POMOCY SPOŁECZNEJ

Bardziej szczegółowo

Jakie są te obowiązki wg MSR 41 i MSR 1, a jakie są w tym względzie wymagania ustawy o rachunkowości?

Jakie są te obowiązki wg MSR 41 i MSR 1, a jakie są w tym względzie wymagania ustawy o rachunkowości? Jakie są te obowiązki wg MSR 41 i MSR 1, a jakie są w tym względzie wymagania ustawy o rachunkowości? Obowiązki sprawozdawcze według ustawy o rachunkowości i MSR 41 Przepisy ustawy o rachunkowości w zakresie

Bardziej szczegółowo

jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych.

jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Praktyczny poradnik Celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. W zakładce "wnioski

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN PRAKTYKI PEDAGOGICZNEJ NA STUDIACH PODYPLOMOWYCH Z ZAKRESU SOCJOTERAPII PEDAGOGICZNEJ 1 1. Niniejszy Regulamin praktyk pedagogicznych

REGULAMIN PRAKTYKI PEDAGOGICZNEJ NA STUDIACH PODYPLOMOWYCH Z ZAKRESU SOCJOTERAPII PEDAGOGICZNEJ 1 1. Niniejszy Regulamin praktyk pedagogicznych REGULAMIN PRAKTYKI PEDAGOGICZNEJ NA STUDIACH PODYPLOMOWYCH Z ZAKRESU SOCJOTERAPII PEDAGOGICZNEJ 1 1. Niniejszy Regulamin praktyk pedagogicznych (zwany dalej Regulaminem), określa organizację i tok praktyk

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania z przedmiotu wiedza o społeczeństwie Publicznego Gimnazjum Sióstr Urszulanek UR we Wrocławiu w roku szkolnym 2015/2016

Przedmiotowy system oceniania z przedmiotu wiedza o społeczeństwie Publicznego Gimnazjum Sióstr Urszulanek UR we Wrocławiu w roku szkolnym 2015/2016 Przedmiotowy system oceniania z przedmiotu wiedza o społeczeństwie Publicznego Gimnazjum Sióstr Urszulanek UR we Wrocławiu w roku szkolnym 2015/2016 KRYTERIA OGÓLNE 1. Wszystkie oceny są jawne. 2. Uczennica/uczeń

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Prof. dr hab. Cynthia A. Tyson

Prof. dr hab. Cynthia A. Tyson W pogoni za możliwym: Angażowanie rodziców i lokalnej społeczności dla wzmocnienia odpowiedzialności Prof. dr hab. Cynthia A. Tyson Uniwersytet Stanowy Ohio Colubmus, OH- USA Burza mózgu... Opisz dom "typowego"

Bardziej szczegółowo

Rady Miejskiej Wodzisławia Śląskiego. w sprawie stypendiów dla osób zajmujących się twórczością artystyczną i upowszechnianiem kultury.

Rady Miejskiej Wodzisławia Śląskiego. w sprawie stypendiów dla osób zajmujących się twórczością artystyczną i upowszechnianiem kultury. identyfikator /6 Druk nr 114 UCHWAŁY NR... Rady Miejskiej Wodzisławia Śląskiego z dnia... w sprawie stypendiów dla osób zajmujących się twórczością Na podstawie art. 7 ust. 1 pkt 9 i art. 18 ust. 1 ustawy

Bardziej szczegółowo

Ewidencjonowanie nieruchomości. W Sejmie oceniają działania starostów i prezydentów

Ewidencjonowanie nieruchomości. W Sejmie oceniają działania starostów i prezydentów Posłowie sejmowej Komisji do Spraw Kontroli Państwowej wysłuchali NIK-owców, którzy kontrolowali proces aktualizacji opłat rocznych z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości skarbu państwa. Podstawą

Bardziej szczegółowo

KONSPEKT LEKCJI WYCHOWAWCZEJ

KONSPEKT LEKCJI WYCHOWAWCZEJ Temat: Stres w moim życiu. KONSPEKT LEKCJI WYCHOWAWCZEJ Cel: Uczeń precyzuje pojęcie stres,odróżnia jego objawy i podaje przyczyny. Metody: pogadanka, burza mózgów. Forma: grupowa, zespołowa. Pomoce dydaktyczne:

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie Nr 1469/2012

Zarządzenie Nr 1469/2012 Zarządzenie Nr 1469/2012 Prezydenta Miasta Płocka z dnia 01 marca 2012 w sprawie przyjęcia Regulaminu Płockiej Karty Familijnej 3+ w ramach Programu Płocka Karta Familijna 3+ Na podstawie art. 7 ust 1

Bardziej szczegółowo

UMOWA NR w sprawie: przyznania środków Krajowego Funduszu Szkoleniowego (KFS)

UMOWA NR w sprawie: przyznania środków Krajowego Funduszu Szkoleniowego (KFS) UMOWA NR w sprawie: przyznania środków Krajowego Funduszu Szkoleniowego (KFS) zawarta w dniu. r. pomiędzy : Powiatowym Urzędem Pracy w Gdyni reprezentowanym przez.., działającą na podstawie upoważnienia

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PSYCHOLOGIA STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PSYCHOLOGIA STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PSYCHOLOGIA STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Kierunek studiów psychologia należy do obszaru kształcenia nauki społeczne.

Bardziej szczegółowo

WYJAŚNIENIA. Wyjaśniam

WYJAŚNIENIA. Wyjaśniam WYJAŚNIENIA Na podstawie art. 38 ust. 1 ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. Prawo zamówień publicznych (t. j. Dz. U. z 2013 r., poz. 907 z późn. zm.) w związku z zapytaniami Wykonawcy z dnia 19.10.2015 r.

Bardziej szczegółowo

Badanie satysfakcji Klienta Zarządu Transportu Miejskiego w Poznaniu w 2016 roku

Badanie satysfakcji Klienta Zarządu Transportu Miejskiego w Poznaniu w 2016 roku Badanie satysfakcji Klienta Zarządu Transportu Miejskiego w Poznaniu w 2016 roku 1 Opis przedmiotu zamówienia (OPZ) Oznaczenie przedmiotu zamówienia według kodu CPV: Kod: 79.31.50.00 Nazwa: usługi badań

Bardziej szczegółowo

Grupy i czynniki ryzyka Komunikacja jako forma profilaktyki

Grupy i czynniki ryzyka Komunikacja jako forma profilaktyki Grupy i czynniki ryzyka Komunikacja jako forma profilaktyki mgr Anna Dolczewska Samela psycholog kliniczny, terapeuta tel.: 607 25 48 27 e-mail: samela@konto.pl WCZESNA ADOLESCENCJA 13 17 rok życia CENTRALNY

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa nr 1 w Sanoku. Raport z ewaluacji wewnętrznej

Szkoła Podstawowa nr 1 w Sanoku. Raport z ewaluacji wewnętrznej Szkoła Podstawowa nr 1 w Sanoku Raport z ewaluacji wewnętrznej Rok szkolny 2014/2015 Cel ewaluacji: 1. Analizowanie informacji o efektach działalności szkoły w wybranym obszarze. 2. Sformułowanie wniosków

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ. Młodzieżowego Domu Kultury w Puławach W ROKU SZKOLNYM 2014/2015. Zarządzanie placówką służy jej rozwojowi.

RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ. Młodzieżowego Domu Kultury w Puławach W ROKU SZKOLNYM 2014/2015. Zarządzanie placówką służy jej rozwojowi. RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ Młodzieżowego Domu Kultury w Puławach W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 Zarządzanie placówką służy jej rozwojowi. CEL EWALUACJI: PRZEDMIOT EWALUACJI: Skład zespołu: Anna Bachanek

Bardziej szczegółowo