Nadciśnienie tętnicze u chorych z cukrzycą. Wytyczne postępowania terapeutycznego

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Nadciśnienie tętnicze u chorych z cukrzycą. Wytyczne postępowania terapeutycznego"

Transkrypt

1 R. Andrzejak, R. Poręba : Copyright by Wydawnictwo Continuo Prace poglądowe reviews Nadciśnienie tętnicze u chorych z cukrzycą. Wytyczne postępowania terapeutycznego pl issn Arterial hypertension in patients with diabetes. Treatment indications Ryszard Andrzejak E, F, Rafał Poręba E, F Klinika Chorób Wewnętrznych, Zawodowych i Nadciśnienia Tętniczego Akademii Medycznej we Wrocławiu Kierownik: prof. dr hab. med. Ryszard Andrzejak A przy go to wa nie pro jek tu ba da nia, B zbie ra nie da nych, C ana li za sta ty stycz na, D in ter pre ta cja da nych, E przy go to wa nie ma szy no pi su, F opra co wa nie pi śmien nic twa, G po zy ska nie fun du szy Streszczenie W ostatnich latach obserwuje się wzrost częstości występowania cukrzycy typu 2, która stanowi znaczący czynnik ryzyka chorób układu krążenia. W pracy podjęto przegląd najważniejszych badań wieloośrodkowych oraz dokonano analizy dostępnych wytycznych postępowania terapeutycznego w nadciśnieniu tętniczym u chorych na cukrzycę. Starano się zwrócić uwagę przede wszystkim na odrębności terapeutyczne w tej grupie chorych. Słowa kluczowe: nadciśnienie tętnicze, cukrzyca typu 2, wytyczne postępowania terapeutycznego. Summary In recent years a growing incidence of type 2 diabetes has been reported. Diabetes increases the risk of cardiovascular complications. In the paper a review of the most important multicenter trials was carried out as well as the analysis of the treatment indications in patients with arterial hypertension and diabetes was done. A special attention was paid to therapeutic differences in this group of patients. Key words: arterial hypertension, type 2 diabetes mellitus, treatment indications. Badania epidemiologiczne pokazują, że obserwuje się ciągły wzrost częstości występowania cukrzycy typu 2. Może to być związane z procesem starzenia się społeczeństw, częstszym występowaniem otyłości, zwiększającej się kaloryczności stosowanej diety oraz zmniejszającej się aktywności fizycznej. Przyjmuje się, że do 2030 r. liczba chorych na cukrzycę na całym świecie może wzrosnąć do 500 mln [1]. Ryzyko wystąpienia cukrzycy typu 2 wzrasta wraz z wiekiem. W polskim badaniu WOBASZ wykazano, że cukrzyca najczęściej występuje w grupie wiekowej od 65. do 74. roku życia [2, 3]. Cukrzyca stanowi bardzo istotny czynnik ryzyka wystąpienia niekorzystnych zdarzeń sercowo-naczyniowych. Chorzy na cukrzycę są obciążeni od 2 do 5 razy większym ryzykiem choroby niedokrwiennej serca niż osoby bez cukrzycy [4]. W badaniu ARIC wykazano, że ryzyko wystąpienia cukrzycy było około 2,5 raza większe w grupie chorych na nadciśnienie tętnicze w porównaniu z osobami bez nadciśnienia tętniczego [5]. Nadciśnienie tętnicze zwykle nie jest izolowanym czynnikiem ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego. W badaniu NATPOL III PLUS stwierdzono, że cukrzyca typu 2 występowała u 14% badanej populacji chorych z nadciśnieniem tętniczym [6]. Zgodnie z obowiązującymi standardami, skuteczne leczenie nadciśnienia tętniczego polega nie tylko na obniżeniu ciśnienia tętniczego, ale przede wszystkim na zmniejszaniu globalnego ryzyka sercowo-naczyniowego. Dlatego też niezmiernie ważne jest wykrywanie czynników ryzyka chorób układu krążenia, często współistniejących z nadciśnieniem tętniczym. Wytyczne ESH/ESC z 2007 r. wskazują na konieczność oceny globalnego ryzyka sercowo- -naczyniowego, co umożliwia określenie rokowania i agresywności prowadzonego leczenia hipotensyjnego. Cukrzyca, według opinii ekspertów ESH/ESC, pozwala chorego zakwalifikować do grupy wysokiego ryzyka sercowo-naczyniowego. Tym samym chorzy na nadciśnienie tętnicze ze współistniejącą cukrzycą powinni być leczeni od samego początku bardzo intensywnie [7]. Najnowsza aktualizacja europejskich wytycznych postępowania w nadciśnieniu tętniczym, opracowana przez Grupę Roboczą European Society of Hypertension, zaleca leczenie hipotensyjne chorych na cukrzycę w przypadku, gdy wartości ciśnienia tętniczego są równe lub większe niż 140/90 mm Hg. Leczenie można rozważyć także u chorych z ciśnieniem tętniczym wysokim prawidłowym, co może zapobiegać rozwojowi lub wręcz

2 314 R. Andrzejak, R. Poręba Nadciśnienie tętnicze u chorych z cukrzycą. Wytyczne postępowania terapeutycznego zmniejszać stopień powikłań narządowych nadciśnienia tętniczego, a zwłaszcza mikroalbuminurii [8]. Zalecane, przez wytyczne ESH/ESC z 2007 r., docelowe wartości ciśnienia tętniczego mniejsze niż 130/80 mm Hg w najnowszej aktualizacji nie mają już tak mocnej rekomendacji jak wcześniej. Związane jest to z brakiem potwierdzenia w dużych randomizowanych badaniach klinicznych, że takie wartości ciśnienia tętniczego są najbardziej pożądane. Poza tym wartości ciśnienia tętniczego mniejsze niż 130/80 mm Hg u większości chorych z cukrzycą typu 2 są trudne do osiągnięcia. Wszystkich pacjentów z cukrzycą należy zachęcać do stosowania intensywnych, niefarmakologicznych metod leczenia, zwracając szczególną uwagę na redukcję masy ciała, zmniejszenie spożycia soli i alkoholu, zwiększenie aktywności fizycznej i zaprzestania palenia tytoniu. Tak więc leczenie farmakologiczne powinno być prowadzone w połączeniu z leczeniem niefarmakologicznym, ponieważ tylko takie postępowanie ułatwia uzyskanie docelowych wartości ciśnienia tętniczego [9]. Leczenie chorego na nadciśnienie tętnicze z cukrzycą typu 2 powinno obejmować obniżanie ciśnienia tętniczego do wartości zalecanych, co w połączeniu z eliminacją czynników ryzyka chorób układu krążenia pozwala zmniejszyć całkowite ryzyko sercowo-naczyniowe. Jak wynika z dostępnych metaanaliz, obejmujących duże badania kliniczne, wszystkie z podstawowych grup leków hipotensyjnych, obniżając ciśnienie tętnicze, pozwalają zmniejszyć ryzyko sercowonaczyniowe. Większość chorych z cukrzycą typu 2, w celu uzyskania pełnej normalizacji ciśnienia tętniczego, wymaga stosowania w terapii dwóch lub więcej leków hipotensyjnych. Stałym składnikiem skojarzonego leczenia nadciśnienia tętniczego u chorych z cukrzycą typu 2 powinny stanowić leki blokujące układ renina angiotensyna aldosteron (inhibitory konwertazy, sartany), chroniące przed występowaniem i rozwojem uszkodzenia naczyń krwionośnych i narządów, a zwłaszcza wywierające efekt nefroprotekcyjny. Korzystny wpływ tych leków zdaje się być związany nie tylko z samym obniżaniem wartości ciśnienia tętniczego, ale również z efektem pozahipotensyjnym. W badaniu HOPE wykazano, że stosowanie ramiprilu u chorych z cukrzycą zmniejszało ryzyko występowania niekorzystnych zdarzeń sercowo-naczyniowych. W tym samym badaniu stwierdzono, że ramipril w grupie chorych wysokiego ryzyka chorób układu krążenia zmniejszał znamiennie częstość występowania nowych przypadków cukrzycy [10]. Wyniki badania LIFE pokazały, że mimo osiągnięcia podobnej redukcji ciśnienia tętniczego w przypadku stosowania losartanu lub atenololu w grupie chorych otrzymujących losartan wykazano znamienne zmniejszenie częstości występowania niekorzystnych zdarzeń sercowo-naczyniowych [11]. Badanie to wydaje się potwierdzać tezę, że stosowanie leków blokujących układ renina angiotensyna aldosteron jest korzystne, nie tylko ze względu na sam efekt hipotensyjny, ale także z uwagi na działanie pozahipotensyjne. U chorych na cukrzycę i nadciśnienie tętnicze działanie pozahipotensyjne leków blokujących układ renina angiotensyna aldosteron związane jest z hamującym wpływem tych leków na pogarszanie się funkcji nerek i zmniejszaniem prawdopodobieństwa wystąpienia niewydolności nerek. Zgodnie z najnowszą aktualizacją europejskich wytycznych postępowania w nadciśnieniu tętniczym z 2009 r., nie jest już tak bardzo zalecana podwójna blokada układu renina angiotensyna aldosteron, która wcześniej była dosyć często stosowana w leczeniu nadciśnienia tętniczego u chorych z cukrzycą [8]. W świetle wyników badania ONTARGET skojarzone leczenie ramiprilem i telmisartanem, mimo uzyskania większej redukcji ciśnienia tętniczego w porównaniu z monoterapią, wiązało się z częstszym występowaniem zdarzeń niepożądanych, w tym przede wszystkim hiperkaliemii. Jednocześnie wydaje się, że badanie ONTARGET w sposób jednoznaczny rozwiało wątpliwości, że zarówno inhibitory konwertazy, jak i sartany, są podobnie skuteczne i nie mają przewagi nad sobą [12]. Terapia skojarzona nadciśnienia tętniczego u chorych z cukrzycą oparta na tiazydowych lekach moczopędnych i lekach b-adrenolitycznych nie powinna być rekomendowana ze względu na działanie prodiabetogenne, nasilanie insulinooporności oraz potęgowanie dyslipidemii aterogennej [13]. Wyniki badania ASCOT wskazują na większe prawdopodobieństwo rozwoju cukrzycy u chorych leczonych tiazydowym lekiem moczopędnym i/lub b-blokerem w porównaniu z grupą chorych leczonych amlodypiną i/lub perindoprilem [14]. Omawiając znaczenie leków b-adrenolitycznych w leczeniu nadciśnienia tętniczego wśród chorych ze współistniejącą cukrzycą, należy pamiętać, że powinny być one zalecane zwłaszcza w przypadku współistnienia choroby niedokrwiennej serca. Występująca u chorych z wieloletnią cukrzycą dysfunkcja układu autonomicznego może objawiać się tachykardią, która obecnie uznawana jest za niezależny czynnik ryzyka sercowo-naczyniowego. Dlatego też stosowanie leków b-adrenolitycznych w leczeniu nadciśnienia tętniczego u chorych z cukrzycą, pozwalające zmniejszyć akcję serca, może mieć korzystne znaczenie rokownicze. Na podstawie dostępnych badań wiemy, że ryzyko rozwoju cukrzycy jest 2 razy mniejsze u osób z akcją serca 60/min w porównaniu z chorymi z akcją serca 73/min [15]. Mówiąc o niekorzystnym wpływie leków b-adrenolitycznych stosowanych w leczeniu nadciśnienia tętniczego u chorych z cukrzycą, należy pamiętać, że jest to bardzo niejednorodna grupa

3 R. Andrzejak, R. Poręba Nadciśnienie tętnicze u chorych z cukrzycą. Wytyczne postępowania terapeutycznego 315 leków. Badania kliniczne wskazują, że b-adrenolityki nowej generacji, takie jak nebiwolol, karwedilol, nie powodują niekorzystnych następstw w metabolizmie węglowodanów oraz lipidów. W prowadzonych badaniach wykazywano neutralność metaboliczną nebiwololu (b-adrenolityk III generacji, zwiększający syntezę tlenku azotu), który oprócz skuteczności przeciwnadciśnieniowej, nie nasilał także insulinooporności. W badaniu GEMINI wykazano znamienne zmniejszenie mikroalbuminurii w grupie stosującej karwedilol, w porównaniu z grupą leczoną metoprololem. Oprócz tego w grupie leczonej karwedilolem podczas leczenia nie obserwowano wzrostu stężenia hemoglobiny glikozylowanej w odróżnieniu od grupy chorych leczonych metoprololem, który to powodował jej wzrost [16]. Podsumowując, warto stwierdzić, że lecząc chorych z cukrzycą typu 2 i nadciśnieniem tętniczym ważne jest nie tylko osiągnięcie docelowych wartości ciśnienia tętniczego, ale przede wszystkim obniżenie ryzyka sercowo-naczyniowego. Wyniki badania Steno-2 pokazały, że jedynie postępowanie wielokierunkowe w tej grupie chorych, pozwalające osiągnąć wartości takich parametrów, jak: HbA 1C : 6,5%, glikemia na czczo w osoczu żylnym: 110 mg/dl, glikemia na czczo w samokontroli: mg/dl, glikemia po posiłku podczas samokontroli: mg/dl, akcja serca w spoczynku 50 60/ min, LDL cholesterol < 70 mg/dl oraz ciśnienie tętnicze < 130/80 mm Hg, a w przypadku białkomoczu 1 g/24 godz. ciśnienie tętnicze < 125/75 mm Hg, pozwala w sposób najbardziej efektywny zmniejszyć ryzyko wystąpienia niekorzystnych incydentów sercowo-naczyniowych [17]. Piśmiennictwo 1. Cukrzyca i stany przedcukrzycowe a choroby sercowo-naczyniowe. W: Podręcznik Polskiego Forum Profilaktyki, T. 1. Kraków: Medycyna Praktyczna; Ogólnopolskie i regionalne rozpowszechnienie głównych czynników ryzyka układu sercowo-naczyniowego. Wyniki ogólnopolskiego badania stanu zdrowia ludności programu WOBASZ. Kardiol Pol 2005; 63(Suppl. 4): Pająk A, Wiercińska E, Polakowska M, i wsp. Rozpowszechnienie dyslipidemii u mężczyzn i kobiet w wieku lata w Polsce. Wyniki programu WOBASZ. Kardiol Pol 2005; 63: Rydén L, Standl E, Bartnik M, et al. Task Force on Diabetes and Cardiovascular Diseases of the European Society of Cardiology (ESC); European Association for the Study of Diabetes (EASD). Guidelines on diabetes, pre-diabetes, and cardiovascular diseases: executive summary. The Task Force on Diabetes and Cardiovascular Diseases of the European Society of Cardiology (ESC) and of the European Association for the Study of Diabetes (EASD). Eur Heart J 2007; 28(1): Gress TW, Nieto FJ, Shahar E, et al. Hypertension and antihypertensive therapy as risk factors for type 2 diabetes mellitus. Atherosclerosis Risk in Communities Study. N Engl J Med 2000; 342(13): Zdrojewski T, Bandosz P, Szpakowski P, i wsp. Rozpowszechnienie głównych czynników ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego w Polsce. Wyniki badania NATPOL-PLUS. Kardiol Pol 2004; 61: IV1 IV Mancia G, De Backer G, Dominiczak A, et al. Guidelines for the management of arterial hypertension: The Task Force for the Management of Arterial Hypertension of the European Society of Hypertension (ESH) and of the European Society of Cardiology (ESC). Eur Heart J 2007; 28: Mancia G, Laurent S, Agabiti-Rosei E, et al. Reappraisal of European guidelines on hypertension management: a European Society of Hypertension Task Force document. Blood Pressure 2009; 18(6): Zasady postępowania w nadciśnieniu tętniczym. Wytyczne Polskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego oraz Kolegium Lekarzy Rodzinnych w Polsce. Nadciśn Tętn 2008; 12(5): Yusuf S, Sleight P, Pogue J, et al. Effects of an angiotensin-converting-enzyme inhibitor, ramipril, on cardiovascular events in high-risk patients. The Heart Outcomes Prevention Evaluation Study Investigators. N Engl J Med 2000; 342(3): Dahlöf B, Devereux RB, Kjeldsen SE, et al. Cardiovascular morbidity and mortality in the Losartan Intervention For Endpoint reduction in hypertension study (LIFE): a randomized trial against atenolol. Lancet 2002; 359 (9311): Yusuf S, Teo KK, Pogue J, et al. Telmisartan, ramipril, or both in patients at high risk for vascular events. N Engl J Med 2008; 358: Bengtsson C, Blohmé G, Lapidus L, et al. Do antihypertensive drugs precipitate diabetes? Br Med J 1984; 289(6457): Dahlöf B, Sever PS, Poulter NR, et al. Prevention of cardiovascular events with an antihypertensive regimen of amlodipine adding perindopril as required versus atenolol adding bendroflumethiazide as required, in the Anglo- Scandinavian Cardiac Outcomes Trial-Blood Pressure Lowering Arm (ASCOT-BPLA): a multicentre randomized controlled trial. Lancet 2005; 366(9489): Carnethon MR, Jacobs DR, Sidney S, Liu K. Prospective investigation of autonomic nervous system function and the development of Type 2 diabetes. The arteriosclerosis risk in communities study, Circulation 2003; 107:

4 316 R. Andrzejak, R. Poręba Nadciśnienie tętnicze u chorych z cukrzycą. Wytyczne postępowania terapeutycznego 16. Bakris GL, Fonseca V, Katholi RE, et al. GEMINI Investigators. Metabolic effects of carvedilol vs metoprolol in patients with type 2 diabetes mellitus and hypertension: a randomized controlled trial. JAMA 2004; 292(18): Gaede P, Vedel P, Larsen N, et al. Multifactorial intervention and cardiovascular disease in patients with type 2 diabetes. N Engl J Med 2003; 348(5): Adres do korespondencji: Dr n. med. Rafał Poręba Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych, Zawodowych i Nadciśnienia Tętniczego AM ul. Pasteura Wrocław Tel.: Praca wpłynęła do Redakcji: r. Po recenzji: r. Zaakceptowano do druku: r.

5 M. Bolanowski, M. Kałużny, A. Jawiarczyk M. Bolanowski, M. Kałużny, A. Jawiarczyk Akromegalia możliwe trudności diagnostyczne w praktyce lekarza rodzinnego 317 : Copyright by Wydawnictwo Continuo Prace poglądowe reviews Akromegalia możliwe trudności diagnostyczne w praktyce lekarza rodzinnego pl issn Acromegaly possible diagnostic problems in General Practitioner s office Marek Bolanowski A, D, E, Marcin Kałużny B, D, F B, D, F, Aleksandra Jawiarczyk Katedra i Klinika Endokrynologii, Diabetologii i Leczenia Izotopami Akademii Medycznej we Wrocławiu Kierownik: prof. dr hab. med. Andrzej Milewicz A przy go to wa nie pro jek tu ba da nia, B zbie ra nie da nych, C ana li za sta ty stycz na, D in ter pre ta cja da nych, E przy go to wa nie ma szy no pi su, F opra co wa nie pi śmien nic twa, G po zy ska nie fun du szy Streszczenie W wielu chorobach układu wewnątrzwydzielniczego występują charakterystyczne objawy kliniczne pozwalające na postawienie rozpoznania na podstawie wyglądu chorego. Takimi są objawy typowe dla akromegalii, która nieleczona skutkuje zwiększoną umieralnością. Dlatego wczesne rozpoznanie tej choroby zwiększa skuteczność jej terapii oraz pozwala zapobiec powikłaniom choroby, w tym zwiększającym zagrożenie życia. W leczeniu akromegalii stosuje się leczenie neurochirurgiczne, analogi somatostatyny, agonistów dopaminy, antagonistę receptora GH oraz radioterapię. Słowa kluczowe: akromegalia, powikłania, rozpoznanie, śmiertelność, leczenie. Summary Typical clinical signs and symptoms occur often in the course of many endocrine diseases. They give a chance for a proper diagnosis based on the appearance of the patient. This is typical for acromegaly, which leads to greater mortality, if not treated. So, early diagnostics of acromegaly increases efficacy of therapy and allows to prevent disease complications, including those life-threatening. Neurosurgery, somatostatin analogs, dopamine agonists, GH-receptor antagonist and radiotherapy could be applied in acromegaly therapy. Key words: acromegaly, complications, diagnostics, mortality, treatment. W chorobach układu wewnątrzwydzielniczego często występują charakterystyczne objawy kliniczne, umożliwiające postawienie właściwego rozpoznania jedynie na podstawie wyglądu chorego. Takimi objawami mogą być: wytrzeszcz gałek ocznych, drżenie kończyn, nadpobudliwość, wychudzenie sugerujące nadczynność tarczycy, natomiast przy obecności obrzęków, spowolnienia psychoruchowego można podejrzewać niedoczynność tarczycy. Innymi, typowymi objawami chorób gruczołów endokrynnych, mogą być centralna otyłość ze szczupłymi kończynami, zaczerwieniona twarz jak księżyc w pełni odpowiadające obrazowi zespołu Cushinga, ciemne zabarwienie powłok, jak w pierwotnej niewydolności nadnerczy (choroba Addisona), niskorosłość, hirsutyzm czy cechy akromegaliczne [1]. Do tych chorób zalicza się także akromegalia, w której we wczesnym stadium pojawiają się łatwo zauważalne zmiany, takie jak: pogrubienie kości i tkanek miękkich obwodowych części kończyn, żuchwy, języka, warg, małżowin, uwidocznienie guzów czołowych czy inne deformacje szkieletu. Towarzyszy temu obniżenie głosu, pocenie się, męczliwość, wczesne wypadanie zębów, bóle w zakresie układu ruchu, bóle głowy, zaburzenia widzenia czy miesiączkowania u kobiet, a potencji u mężczyzn [2 5]. Akromegalia jest chorobą rzadką, spowodowaną obecnością łagodnego gruczolaka przysadki wydzielającego hormon wzrostu (GH). Niezwykle rzadko przyczyną jest ektopowe wydzielanie GH przez inny guz, poza przysadką, np. guz neuroendokrynny (rakowiak) oskrzela [2, 6]. Niezależnie od pierwotnej przyczyny konsekwencją choroby są zaburzenia strukturalne i metaboliczne spowodowane nadmiernym stężeniem insulinopodobnego czynnika wzrostu-1 (IGF-1) obwodowego mediatora działania GH w organizmie. Zachorowalność na akromegalię szacuje się na 4 5 nowych przypadków w populacji 1 mln rocznie, częstość występowania w populacji ogólnej wynosi na 1 mln. Występuje z podobną częstością u obu

6 318 M. Bolanowski, M. Kałużny, A. Jawiarczyk Akromegalia trudności diagnostyczne w praktyce lekarza rodzinnego płci, chociaż dane krajowe przemawiają za większą rozpoznawalnością choroby u kobiet [4 7]. Średni czas, jaki mija od wystąpienia pierwszych objawów choroby do postawienia właściwej diagnozy, jest stosunkowo długi i wynosi 5 10 lat. Jest on krótszy u kobiet, a dłuższy u mężczyzn. Wiąże się to z wolnym wzrostem guza wydzielającego GH oraz powoli pojawiającymi się zmianami w wyglądzie chorych. Choroba najczęściej jest rozpoznawana w średnim wieku (piąta dekada życia) [2 4]. Powodem troski o chorych na akromegalię nie jest ich groźny czy straszny wygląd, ale następstwa metaboliczne choroby prowadzące do zwiększonej śmiertelności [8]. Jest ona 2-krotnie większa niż w populacji ogólnej, średni czas przeżycia nieleczonych chorych jest około 10 lat krótszy niż w populacji ogólnej. Wynika to z następstw chorób serca, nadciśnienia, zaburzeń oddychania, cukrzycy i niektórych nowotworów towarzyszących akromegalii. Zwiększoną śmiertelność obserwuje się również wśród pacjentów nieskutecznie leczonych. Normalizacja wydzielania hormonu wzrostu przywraca oczekiwaną długość życia u chorych na akromegalię. W celu rozpoznania choroby niezbędne jest udokumentowanie nieprawidłowego wydzielania GH i IGF-1 oraz uwidocznienie guza będącego przyczyną hipersekrecji hormonalnej [8 12]. Przebieg akromegalii wikłają liczne zaburzenia metaboliczne, takie jak m.in.: nadciśnienie, dysfunkcja mięśnia sercowego, zaburzenia tolerancji węglowodanów, cukrzyca, zaburzenia oddychania oraz zmiany w układzie ruchu. Nadciśnienie tętnicze często towarzyszy akromegalii, stwierdzane jest 3-krotnie częściej niż w populacji ogólnej. Związane jest z zależną od GH retencją sodu, przyrostem masy ciała, hiperinsulinizmem, dysfunkcją śródbłonka. Przerost lewej komory serca jest często pierwszym objawem akromegalii, następstwem mogą być zmiany w aparacie zastawkowym, głównie zastawki dwudzielnej i aortalnej. Rzadziej występują zaburzenia rytmu serca, zazwyczaj związane z przerostem i niewydolnością serca. Dodatkowo, obecne zaburzenia lipidowe i węglowodanowe sprzyjają miażdżycy, stąd powikłania krążeniowo-naczyniowe, głównie udary mózgu są główną przyczyną zwiększonej śmiertelności w akromegalii [3, 5, 13, 14]. Czynna akromegalia charakteryzuje się podwyższonym spoczynkowym wydatkowaniem energii, nasiloną lipolizą i zaburzeniami metabolizmu glukozy, z insulinoopornością, prowadzącymi do cukrzycy. Skuteczne leczenie przyczynowe akromegalii może spowodować remisję cukrzycy. W akromegalii częste i dokuczliwe są objawy zespołu bezdechu śródsennego i chrapanie z następstwami w postaci zaburzeń snu, zmęczenia, bólów głowy. Objawy ze strony układu oddechowego są związane ze zmianami kostnego rusztowania klatki piersiowej, mięśni oddechowych, chrzęstnych i miękkotkankowych struktur dróg oddechowych. Obrzęk tkanek miękkich gardzieli oraz pogrubienie języka mogą być poważną przeszkodą w intubacji chorych [3, 5, 13]. Pacjenci chorujący na akromegalię są obciążeni zmianami zniekształcająco-zwyrodnieniowymi układu ruchu z deformacjami szkieletu, zwłaszcza kręgosłupa i klatki piersiowej. Charakterystyczne są kifoskolioza i beczkowata budowa klatki piersiowej. Objawy reumatologiczne należą do częstych u chorych na akromegalię. Występuje zespół cieśni nadgarstka, pojawiają się wówczas parestezje, zaburzenia czucia dotyku, bóle, a w skrajnych przypadkach zaburzenia ruchu i zaniki mięśniowe. Dolegliwości ze strony układu ruchu są uznawane za główną przyczynę pogorszenia jakości życia w akromegalii [3, 5, 11, 13]. Z występowaniem akromegalii wiąże się zwiększone zagrożenie chorobami nowotworowymi. IGF-1 jest czynnikiem wzrostowym przyczyniającym się do zwiększenia powierzchni jelit oraz przerostu śluzówki jelita grubego, powstawania polipów, a na ich podłożu zmian nowotworowych. Polskie badania wykazały znaczną częstość nowotworów (sutka, nerki, jądra, mózgu, żołądka, tarczycy, oskrzela) wśród pacjentów chorujących na akromegalię. Dlatego zaleca się wzmożony nadzór onkologiczny nad tą grupą chorych (zwłaszcza gdy chodzi o wskazania do kolonoskopii) [4, 7, 9, 13]. Wiele dolegliwości zgłaszanych przez chorych, nieprawidłowych wyników badań biochemicznych oraz objawów chorobowych wtórnych do nadmiernego wydzielania GH jest traktowa i leczona jako choroby pierwotne. Pacjenci zaś są objęci opieką przez lekarzy wielu różnych specjalności. Specjaliści ograniczają się do leczenia chorób z ich własnej dziedziny, pomijając często pozostałe objawy mogące sugerować nadmierne wydzielanie GH. Z tego względu lekarz rodzinny staje przed trudnym zadaniem próby połączenia wszystkich objawów w jedną całość i postawienia wstępnego rozpoznania lub podejrzenia akromegalii, które będzie mogło zostać potwierdzone przez endokrynologa w wyspecjalizowanym ośrodku [1, 3, 5]. Leczenie akromegalii Zasadniczym celem leczenia akromegalii jest normalizacja wydzielania GH i IGF-1, co przywraca oczekiwaną długość życia w tej grupie chorych. W przypadku dużych guzów uciskających skrzyżowanie nerwów wzrokowych istotnym aspektem terapeutycznym jest odbarczenie skrzyżowania celem ratowania wzroku [2, 3, 15]. U chorych na akromegalię możliwe do zastosowania są 3 sposoby terapii: leczenie neurochirurgiczne, farmakologiczne i napromieniowanie. Podstawowym sposobem jest operacyjne usunięcie guza będącego przyczyną nadmiernego wydzielania hormonu. Należy dążyć do wybiórczego usu-

7 M. Bolanowski, M. Kałużny, A. Jawiarczyk Akromegalia trudności diagnostyczne w praktyce lekarza rodzinnego 319 nięcia gruczolaka przysadki z dojścia przez zatokę klinową, z pozostawieniem nienaruszonej zdrowej części przysadki. Jest to zabieg mało obciążający chorego, umożliwiający przywrócenie zaburzonej równowagi hormonalnej, nie pozostawia widocznych blizn. Skuteczność leczenia neurochirurgicznego zależy od wielkości i lokalizacji guza, wielkości wydzielania hormonu wzrostu (w przypadku mikrogruczolaków do 1 cm osiąga 60 90%, zaś makrogruczolaków ponad 1 cm 20 50%) oraz od doświadczenia neurochirurga. Ze względu na to, że w akromegalii większość guzów to makrogruczolaki, leczenie operacyjne nie zapewnia całkowitego wyleczenia większości chorych. Uzupełnieniem lub alternatywą leczenia chirurgicznego może być terapia analogami somatostatyny, są one dostępne w leczeniu ambulatoryjnym. Analogi somatostatyny normalizują wydzielanie GH u 50 60%, a IGF-1 u 60 70% leczonych, oraz zmniejszają wielkość guza u 20 80% pacjentów. Leczenie akromegalii analogami somatostatyny o przedłużonym działaniu może być terapią pierwszego wyboru, przygotowaniem do leczenia operacyjnego guza bądź uzupełnieniem nieskutecznego leczenia operacyjnego. W niektórych, wybranych przypadkach (guz wydziela GH i prolaktynę) skuteczne może być podawanie agonisty dopaminy (bromokryptyna, kabergolina). Nowoczesną opcję farmakoterapii akromegalii stanowi możliwość blokady receptora dla hormonu wzrostu antagonista receptora hormonu wzrostu (pegwisomant), co powoduje normalizację metaboliczną bez wpływu na wielkość guza. Inną możliwością leczenia jest energia promienista, której efekty ujawniają się często z kilkuletnim opóźnieniem. Wiąże się ona ze zwiększonym ryzykiem niedoczynności przysadki i powikłań ze strony ośrodkowego układu nerwowego [16, 17]. Piśmiennictwo 1. Bolanowski M, Kałużny M, Jawiarczyk A. Akromegalia uliczne rozpoznanie w endokrynologii. Zamojskie Studia i Materiały 2009; 11(28): Melmed S. Acromegaly. N Engl J Med 1990; 322: Kałużny M, Bolanowski M. Akromegalia możliwa przyczyna pomyłek diagnostycznych w praktyce lekarza rodzinnego. Fam Med Prim Care Rev 2009; 11(2): Bolanowski M, Zatońska K, Kałużny M, et al. A follow-up of 130 patients with acromegaly in a single centre. Neuro Endocrinol Lett 2006; 27: Jawiarczyk A, Bolanowski M. Akromegalia możliwość wczesnego rozpoznania tej rzadkiej choroby przez stomatologa. Mag Stomatol 2009; 19(6): Bolanowski M, Schopohl J, Marciniak M, et al. Acromegaly due to GHRH-secreting large bronchial carcinoid. Complete recovery following tumor surgery. Exp Clin Endocrinol Diab 2002; 110: Bałdys-Waligórska A, Krzentowska A, Gołkowski F, et al. The prevalence of benign and malignant neoplasms in acromegalic patients. Endokrynol Pol 2010, 61: Kałużny M, Bolanowski M. Akromegalia od mitów do faktów. Endokrynol Pol 2008; 59(3): Dekkers OM, Biermasz NR, Pereira AM, et al. Mortality in acromegaly: a metaanalysis. J Clin Endocrinol Metab 2008; 93: Giustina A, Barkan A, Casanueva F, et al. Criteria for cure of acromegaly: a consensus statement. J Clin Endocrinol Metab 2000; 87: Holdaway IM, Bolland MJ, Gamble GD. A meta-analysis of the effect of lowering serum levels of GH and IGF-1 on mortality in acromegaly. Eur J Endocrinol 2008; 159: Rajasoorya C, Holdaway IM, Wrightson P, et al. Determinants of clinical outcome and survival in acromegaly. Clin Endocrinol 1994; 41: Colao A, Ferone D, Marzullo P, et al. Systemic complications of acromegaly: epidemiology, pathogenesis, and management. Endocr Rev 2004; 25: Kałużny M, Bolanowski M, Daroszewski J, et al. The role of fibrinogen and CRP in cardiovascular risk in patients with acromegaly. Endokrynol Pol 2010; 61: Biermasz NR, Pereira AM, Smit JW, et al. Morbidity after long-term remission for acromegaly: persisting joint-related complaints cause reduced quality of life. J Clin Endocrinol Metab 2005; 90: Bolanowski M, Bar-Andziak E, Kos-Kudła B, et al. Consensus statement of the Polish Society for Endocrinology: Presusurgical somatostatin analogs therapy in acromegaly. Neuro Endocrinol Lett 2008; 29: Jawiarczyk A, Kałużny M, Bolanowski M, et al. Additional metabolic effects of adding GH receptor antagonist to longacting somatostatin analog in patients with active acromegaly. Neuro Endocrinol Lett 2008; 29(4): Adres do korespondencji: Prof. dr hab. med. Marek Bolanowski Katedra i Klinika Endokrynologii, Diabetologii i Leczenia Izotopami AM Wybrzeże L. Pasteura Wrocław Tel.: (71) Praca wpłynęła do Redakcji: r. Po recenzji: r. Zaakceptowano do druku: r.

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Materiały edukacyjne Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Klasyfikacja ciśnienia tętniczego (mmhg) (wg. ESH/ESC )

Bardziej szczegółowo

Grypa - zagrożeniem życia bez względu na wiek i stan zdrowia człowieka. Prof. dr hab. Lidia B. Brydak

Grypa - zagrożeniem życia bez względu na wiek i stan zdrowia człowieka. Prof. dr hab. Lidia B. Brydak Grypa - zagrożeniem życia bez względu na wiek i stan zdrowia człowieka. Prof. dr hab. Lidia B. Brydak Grypa, choroba zakaźna powoduje co sezonowe zachorowania, szczególnie liczne powikłania, zgony w grupach

Bardziej szczegółowo

GRYPA. Jak zapobiec zakażeniom grypy? m. st. Warszawie. Oddział Promocji Zdrowia, ul. Cyrulików 35; Powiatowa Stacja Sanitarno Epidemiologiczna w

GRYPA. Jak zapobiec zakażeniom grypy? m. st. Warszawie. Oddział Promocji Zdrowia, ul. Cyrulików 35; Powiatowa Stacja Sanitarno Epidemiologiczna w Powiatowa Stacja Sanitarno Epidemiologiczna w m. st. Warszawie ul. Kochanowskiego 21, Oddział Promocji Zdrowia, ul. Cyrulików 35; tel. 22/311-80-07 08; e-mail: oswiatazdrowotna@pssewawa.pl GRYPA Jak zapobiec

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr XIX/169/2008 Rady Miasta Marki z dnia 18 czerwca 2008 roku

Uchwała Nr XIX/169/2008 Rady Miasta Marki z dnia 18 czerwca 2008 roku Uchwała Nr XIX/169/2008 Rady Miasta Marki z dnia 18 czerwca 2008 roku w sprawie wyrażenia zgody na realizację programu zdrowotnego w zakresie szczepień ochronnych przeciwko grypie, dla mieszkańców Miasta

Bardziej szczegółowo

INFORMACJE DOTYCZĄCE WSKAZAŃ DO SZCZEPIEŃ PRZECIWGRYPOWYCH

INFORMACJE DOTYCZĄCE WSKAZAŃ DO SZCZEPIEŃ PRZECIWGRYPOWYCH G Ł Ó W N Y II N S P E K T O R A T S A N II T A R N Y INFORMACJE DOTYCZĄCE WSKAZAŃ DO SZCZEPIEŃ PRZECIWGRYPOWYCH (opracowane na podstawie danych Krajowego Ośrodka ds. Grypy) Grypa (influenza) jest jednym

Bardziej szczegółowo

LECZENIE WTÓRNEJ NADCZYNNOŚCI PRZYTARCZYC U PACJENTÓW HEMODIALIZOWANYCH ICD-10 N

LECZENIE WTÓRNEJ NADCZYNNOŚCI PRZYTARCZYC U PACJENTÓW HEMODIALIZOWANYCH ICD-10 N Załącznik nr 42 do zarządzenia Nr 59/2011/DGL Prezesa NFZ z dnia 10 października 2011 roku Nazwa programu: LECZENIE WTÓRNEJ NADCZYNNOŚCI PRZYTARCZYC U PACJENTÓW HEMODIALIZOWANYCH ICD-10 N 25.8 Inne zaburzenia

Bardziej szczegółowo

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: /14:10: listopada - Światowym Dniem Walki z Cukrzycą

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: /14:10: listopada - Światowym Dniem Walki z Cukrzycą 14 listopada - Światowym Dniem Walki z Cukrzycą Cukrzyca jest chorobą, która staje się obecnie jednym z najważniejszych problemów dotyczących zdrowia publicznego. Jest to przewlekły i postępujący proces

Bardziej szczegółowo

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY Poradnik dla pacjenta i jego rodziny Konsultacja: prof. dr hab. med. Zbigniew Gaciong CO TO JEST ZESPÓŁ METABOLICZNY Nadciśnienie tętnicze (inaczej podwyższone ciśnienie

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr X/81/2015 Rady Miejskiej w Policach z dnia 25 sierpnia 2015 r.

UCHWAŁA Nr X/81/2015 Rady Miejskiej w Policach z dnia 25 sierpnia 2015 r. UCHWAŁA Nr X/81/2015 Rady Miejskiej w Policach z dnia 25 sierpnia 2015 r. w sprawie realizacji w 2015 roku przez gminę Police programu profilaktyki szczepień ochronnych przeciwko grypie dla mieszkańców

Bardziej szczegółowo

FLU FORUM 2013. Rekomendacje polskich Ekspertów dotyczące profilaktyki grypy w sezonie epidemicznym 2013/2014. 23 września 2013 Warszawa

FLU FORUM 2013. Rekomendacje polskich Ekspertów dotyczące profilaktyki grypy w sezonie epidemicznym 2013/2014. 23 września 2013 Warszawa FLU FORUM 2013 23 września 2013 Warszawa Rekomendacje polskich Ekspertów dotyczące profilaktyki grypy w sezonie epidemicznym 2013/2014 LIST OTWARTY EKSPERTÓW Szanowni Państwo, Ostatni sezon epidemiczny

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

GRYPA CO POWINIENEŚ WIEDZIEĆ NA TEN TEMAT? CZY WYKORZYSTAŁŚ WSZYSTKIE DOSTĘPNE ŚRODKI BY USTRZEC SIĘ PRZED GRYPĄ?

GRYPA CO POWINIENEŚ WIEDZIEĆ NA TEN TEMAT? CZY WYKORZYSTAŁŚ WSZYSTKIE DOSTĘPNE ŚRODKI BY USTRZEC SIĘ PRZED GRYPĄ? GRYPA CO POWINIENEŚ WIEDZIEĆ NA TEN TEMAT? CZY WYKORZYSTAŁŚ WSZYSTKIE DOSTĘPNE ŚRODKI BY USTRZEC SIĘ PRZED GRYPĄ? ZDOBĄDŹ INFORMACJE! ZASZCZEP SIĘ! ZDOBĄDŹ OCHRONĘ! SZCZEPIONKA PRZECIW GRYPIE CZYM JEST

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o.

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o. Cukrzyca typu 2 Cukrzyca typu 2 Jeśli otrzymałeś tę ulotkę, prawdopodobnie zmagasz się z problemem cukrzycy. Musisz więc odpowiedzieć sobie na pytania: czy wiesz, jak żyć z cukrzycą? Jak postępować w wyjątkowych

Bardziej szczegółowo

Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań

Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań Łukasz Adamkiewicz Health and Environment Alliance (HEAL) 10 Marca 2014, Kraków HEAL reprezentuje interesy Ponad 65 organizacji członkowskich

Bardziej szczegółowo

Wytyczne ACCF/AHA 2010: Ocena ryzyka sercowo-naczyniowego u bezobjawowych dorosłych

Wytyczne ACCF/AHA 2010: Ocena ryzyka sercowo-naczyniowego u bezobjawowych dorosłych Wytyczne ACCF/AHA 2010: Ocena ryzyka sercowo-naczyniowego u bezobjawowych dorosłych Jednym z pierwszych i podstawowych zadań lekarza jest prawidłowa i rzetelna ocena ryzyka oraz rokowania pacjenta. Ma

Bardziej szczegółowo

Znaczenie wczesnego wykrywania cukrzycy oraz właściwej kontroli jej przebiegu. Krzysztof Strojek Śląskie Centrum Chorób Serca Zabrze

Znaczenie wczesnego wykrywania cukrzycy oraz właściwej kontroli jej przebiegu. Krzysztof Strojek Śląskie Centrum Chorób Serca Zabrze Znaczenie wczesnego wykrywania cukrzycy oraz właściwej kontroli jej przebiegu Krzysztof Strojek Śląskie Centrum Chorób Serca Zabrze Czynniki ryzyka rozwoju i powikłania cukrzycy Nadwaga i otyłość Retinopatia

Bardziej szczegółowo

Program profilaktyki szczepień ochronnych przeciwko grypie dla mieszkańców powiatu piskiego po 70 roku życia

Program profilaktyki szczepień ochronnych przeciwko grypie dla mieszkańców powiatu piskiego po 70 roku życia UCHWAŁA Nr XLVI/300/14 Rady Powiatu Pisz z dnia 30 października 2014r. w sprawie przyjęcia do realizacji w 2014 roku powiatowego programu profilaktyki szczepień ochronnych przeciwko grypie dla mieszkańców

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Retinopatia

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Retinopatia AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Powikłania cukrzycy Retinopatia PRZEWLEKŁE POWIKŁANIA CUKRZYCY Cukrzyca najczęściej z powodu wieloletniego przebiegu może prowadzić do powstania tak zwanych

Bardziej szczegółowo

VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dla produktu Zanacodar Combi przeznaczone do publicznej wiadomości

VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dla produktu Zanacodar Combi przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dla produktu Zanacodar Combi przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2.1 Omówienie rozpowszechnienia choroby Szacuje się, że wysokie ciśnienie krwi jest przyczyną

Bardziej szczegółowo

Przywrócenie rytmu zatokowego i jego utrzymanie

Przywrócenie rytmu zatokowego i jego utrzymanie Przywrócenie rytmu zatokowego i jego utrzymanie Jak wspomniano we wcześniejszych artykułach cyklu, strategia postępowania w migotaniu przedsionków (AF) polega albo na kontroli częstości rytmu komór i zapobieganiu

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 53/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki chorób układu krążenia

Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 53/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki chorób układu krążenia Program profilaktyki chorób układu krążenia 1 I. UZASADNIENIE CELOWOŚCI WDROŻENIA PROGRAMU PROFILAKTYKI CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA, zwanego dalej Programem. 1. Opis problemu zdrowotnego. Choroby układu krążenia

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Rada Konsultacyjna Stanowisko Rady Konsultacyjnej nr 9/2011 z dnia 21 lutego 2011r. w sprawie usunięcia z wykazu świadczeń gwarantowanych albo zmiany poziomu lub sposobu

Bardziej szczegółowo

Śmiertelność przypisana w tys; całość Ezzatti M. Lancet 2002; 360: 1347

Śmiertelność przypisana w tys; całość Ezzatti M. Lancet 2002; 360: 1347 Nadciśnienie tętnicze Prewencja i leczenie Prof. dr hab. med. Danuta Czarnecka I Klinika Kardiologii i Elektrokardiologii Interwencyjnej oraz Nadciśnienia Tętniczego Uniwersytet Jagielloński, Kraków Warszawa.07.04.2013

Bardziej szczegółowo

GRYPA CO POWINIENEŚ WIEDZIEĆ O GRYPIE? CZY WYKORZYSTAŁEŚ WSZYSTKIE DOSTĘPNE ŚRODKI ABY USTRZEC SIĘ PRZED GRYPĄ?

GRYPA CO POWINIENEŚ WIEDZIEĆ O GRYPIE? CZY WYKORZYSTAŁEŚ WSZYSTKIE DOSTĘPNE ŚRODKI ABY USTRZEC SIĘ PRZED GRYPĄ? GRYPA CO POWINIENEŚ WIEDZIEĆ O GRYPIE? CZY WYKORZYSTAŁEŚ WSZYSTKIE DOSTĘPNE ŚRODKI ABY USTRZEC SIĘ PRZED GRYPĄ? ZDOBĄDŹ INFORMACJE! ZASZCZEP SIĘ! ZDOBĄDŹ OCHRONĘ! SZCZEPIONKA PRZECIW GRYPIE CZYM JEST GRYPA?

Bardziej szczegółowo

WZW TYPU B CO POWINIENEŚ WIEDZIEĆ? CZY WYKORZYSTAŁEŚ WSZYSTKIE DOSTĘPNE ŚRODKI ABY USTRZEC SIĘ PRZED WIRUSOWYM ZAPALENIEM WĄTROBY TYPU B?

WZW TYPU B CO POWINIENEŚ WIEDZIEĆ? CZY WYKORZYSTAŁEŚ WSZYSTKIE DOSTĘPNE ŚRODKI ABY USTRZEC SIĘ PRZED WIRUSOWYM ZAPALENIEM WĄTROBY TYPU B? SZCZEPIONKA WZW TYPU B CO POWINIENEŚ WIEDZIEĆ? CZY WYKORZYSTAŁEŚ WSZYSTKIE DOSTĘPNE ŚRODKI ABY USTRZEC SIĘ PRZED WIRUSOWYM ZAPALENIEM WĄTROBY TYPU B? ZDOBĄDŹ INFORMACJE! ZASZCZEP SIĘ! ZDOBĄDŹ OCHRONĘ!

Bardziej szczegółowo

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Uwaga: Niniejsze zmiany do streszczenia charakterystyki produktu leczniczego i ulotki dla pacjenta są wersją obowiązującą

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć Cukrzyca jest chorobą metaboliczną, której głównym objawem jest podwyższone stężenie glukozy we krwi (hiperglikemia). Stan taki

Bardziej szczegółowo

Testy wysiłkowe w wadach serca

Testy wysiłkowe w wadach serca XX Konferencja Szkoleniowa i XVI Międzynarodowa Konferencja Wspólna SENiT oraz ISHNE 5-8 marca 2014 roku, Kościelisko Testy wysiłkowe w wadach serca Sławomira Borowicz-Bieńkowska Katedra Rehabilitacji

Bardziej szczegółowo

Marcin Leszczyk SKN przy Klinice Chorób Wewnętrznych i Kardiologii WUM

Marcin Leszczyk SKN przy Klinice Chorób Wewnętrznych i Kardiologii WUM Marcin Leszczyk SKN przy Klinice Chorób Wewnętrznych i Kardiologii WUM Definicja NS to zespół kliniczny, w którym wskutek dysfunkcji serca jego pojemność minutowa jest zmniejszona w stosunku do zapotrzebowania

Bardziej szczegółowo

Rejestr codziennej praktyki lekarskiej dotyczący cy leczenia nadciśnienia nienia tętniczego t tniczego. czynnikami ryzyka sercowo- naczyniowego

Rejestr codziennej praktyki lekarskiej dotyczący cy leczenia nadciśnienia nienia tętniczego t tniczego. czynnikami ryzyka sercowo- naczyniowego Rejestr codziennej praktyki lekarskiej dotyczący cy leczenia nadciśnienia nienia tętniczego t tniczego współwyst występującego z innymi czynnikami ryzyka sercowo- naczyniowego Nr rejestru: HOE 498_9004

Bardziej szczegółowo

Rekomendacje polskich Ekspertów dotyczące profilaktyki grypy w sezonie epidemicznym 2015/2016

Rekomendacje polskich Ekspertów dotyczące profilaktyki grypy w sezonie epidemicznym 2015/2016 Rekomendacje polskich Ekspertów dotyczące profilaktyki grypy w sezonie epidemicznym 2015/2016 LIST OTWARTY EKSPERTÓW Szanowni Państwo, Szczepienie przeciw grypie jest nieodłącznym jesiennym rytuałem, dzięki

Bardziej szczegółowo

Lp. Zakres świadczonych usług i procedur Uwagi

Lp. Zakres świadczonych usług i procedur Uwagi Choroby układu nerwowego 1 Zabiegi zwalczające ból i na układzie współczulnym * X 2 Choroby nerwów obwodowych X 3 Choroby mięśni X 4 Zaburzenia równowagi X 5 Guzy mózgu i rdzenia kręgowego < 4 dni X 6

Bardziej szczegółowo

dystrybucji serotypów powodujących zakażenia inwazyjne w poszczególnych grupach wiekowych zapadalność na IChP w poszczególnych grupach wiekowych

dystrybucji serotypów powodujących zakażenia inwazyjne w poszczególnych grupach wiekowych zapadalność na IChP w poszczególnych grupach wiekowych Warszawa, 15.06.2015 Rekomendacje Pediatrycznego Zespołu Ekspertów ds. Programu Szczepień Ochronnych (PZEdsPSO) dotyczące realizacji szczepień obowiązkowych, skoniugowaną szczepionką przeciwko pneumokokom;

Bardziej szczegółowo

Analysis of infectious complications inf children with acute lymphoblastic leukemia treated in Voivodship Children's Hospital in Olsztyn

Analysis of infectious complications inf children with acute lymphoblastic leukemia treated in Voivodship Children's Hospital in Olsztyn Analiza powikłań infekcyjnych u dzieci z ostrą białaczką limfoblastyczną leczonych w Wojewódzkim Specjalistycznym Szpitalu Dziecięcym w Olsztynie Analysis of infectious complications inf children with

Bardziej szczegółowo

Rekomendacje polskich Ekspertów dotyczące profilaktyki grypy w sezonie epidemicznym 2013/2014

Rekomendacje polskich Ekspertów dotyczące profilaktyki grypy w sezonie epidemicznym 2013/2014 Rekomendacje polskich Ekspertów dotyczące profilaktyki grypy w sezonie epidemicznym 2013/2014 LIST OTWARTY EKSPERTÓW Szanowni Państwo, Ostatni sezon epidemiczny zakończył się prawie 3-trzykrotnym wzrostem

Bardziej szczegółowo

Epidemia definiowana jest jako wystąpienie na danym obszarze zakażeń lub zachorowań na chorobę zakaźną w liczbie wyraźnie większej niż we

Epidemia definiowana jest jako wystąpienie na danym obszarze zakażeń lub zachorowań na chorobę zakaźną w liczbie wyraźnie większej niż we Epidemia definiowana jest jako wystąpienie na danym obszarze zakażeń lub zachorowań na chorobę zakaźną w liczbie wyraźnie większej niż we wcześniejszym okresie. Epidemie grypy zaobserwować można najczęściej

Bardziej szczegółowo

Rekomendacje polskich Ekspertów dotyczące profilaktyki grypy w sezonie epidemicznym 2013/2014

Rekomendacje polskich Ekspertów dotyczące profilaktyki grypy w sezonie epidemicznym 2013/2014 Rekomendacje polskich Ekspertów dotyczące profilaktyki grypy w sezonie epidemicznym 2013/2014 LIST OTWARTY EKSPERTÓW Szanowni Państwo, Ostatni sezon epidemiczny zakończył się prawie 3-trzykrotnym wzrostem

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI I WCZESNEGO WYKRYWANIA CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA

PROGRAM PROFILAKTYKI I WCZESNEGO WYKRYWANIA CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA PROGRAM PROFILAKTYKI I WCZESNEGO WYKRYWANIA CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA - 2006 1. UZASADNIENIE POTRZEBY PROGRAMU Choroby układu krążenia są główną przyczyną zgonów w Polsce i na świecie. Umieralność z tego

Bardziej szczegółowo

Osoby z cukrzycą pomagają innym prewencja cukrzycy w rodzinie

Osoby z cukrzycą pomagają innym prewencja cukrzycy w rodzinie 3 Osoby z cukrzycą pomagają innym prewencja cukrzycy w rodzinie Samokontrolne, przesiewowe rozpoznanie ryzyka stanu przedcukrzycowego lub cukrzycy utajonej mogą wykonać pacjenci w swoich rodzinach. W praktyce

Bardziej szczegółowo

10 FAKTÓW NA TEMAT CUKRZYCY

10 FAKTÓW NA TEMAT CUKRZYCY 10 FAKTÓW NA TEMAT CUKRZYCY FAKT 1. Około 347 mln ludzi na świecie choruje na cukrzycę. Istnieje rosnąca globalna epidemia cukrzycy, u której podłoża leży szybki przyrost przypadków nadwagi i otyłości

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Część I Definicja, epidemiologia i koszty otyłości. Część II Etiologia i patogeneza otyłości

Spis treści. Część I Definicja, epidemiologia i koszty otyłości. Część II Etiologia i patogeneza otyłości Spis treści Część I Definicja, epidemiologia i koszty otyłości Rozdział 1. Wprowadzenie: problematyka otyłości w ujęciu historycznym i współczesnym..................................... 15 Problematyka

Bardziej szczegółowo

Tabela 1. Objawy akromegalii.

Tabela 1. Objawy akromegalii. Akromegalia jest rzadką, przewlekłą chorobą spowodowaną nadmiernym wydzielaniem hormonu wzrostu (GH), najczęściej przez guz przysadki. Prowadzi do zmian wyglądu zewnętrznego z powiększeniem twarzoczaszki,

Bardziej szczegółowo

WZW TYPU B CO POWINIENEŚ WIEDZIEĆ? CZY WYKORZYSTAŁEŚ WSYSTKIE DOSTĘPNE ŚRODKI ABY USTRZEC SIĘ PRZED WIRUSOWYM ZAPALENIEM WĄTROBY TYPU B?

WZW TYPU B CO POWINIENEŚ WIEDZIEĆ? CZY WYKORZYSTAŁEŚ WSYSTKIE DOSTĘPNE ŚRODKI ABY USTRZEC SIĘ PRZED WIRUSOWYM ZAPALENIEM WĄTROBY TYPU B? WZW TYPU B CO POWINIENEŚ WIEDZIEĆ? CZY WYKORZYSTAŁEŚ WSYSTKIE DOSTĘPNE ŚRODKI ABY USTRZEC SIĘ PRZED WIRUSOWYM ZAPALENIEM WĄTROBY TYPU B? ZDOBĄDŹ INFORMACJE! ZASZCZEP SIĘ! ZDOBĄDŹ OCHRONĘ! szczepionka przeciw

Bardziej szczegółowo

Leczenie nadciśnienia tętniczego - krok po kroku

Leczenie nadciśnienia tętniczego - krok po kroku Leczenie nadciśnienia tętniczego - krok po kroku Prof. dr hab. med. Danuta Pupek-Musialik Kierownik Katedry Chorób Wewnętrznych, Zaburzeń Metabolicznych i Nadciśnienia Tętniczego Uniwersytet Medyczny w

Bardziej szczegółowo

Jak ustrzec się grypy

Jak ustrzec się grypy Jak ustrzec się grypy Prof. dr hab. Lidia B. Brydak, Kierownik Zakładu Badania Wirusów Grypy oraz Krajowego Ośrka ds. Grypy. Narowy Instytut Zdrowia Publicznego - Państwowy Zakład Higieny, 00-791Warszawa

Bardziej szczegółowo

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA 25 UZUPEŁNIENIA ZAWARTE W ODPOWIEDNICH PUNKTACH CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO DLA PRODUKTÓW ZAWIERAJĄCYCH

Bardziej szczegółowo

POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH

POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH CUKRZYCA.? cukrzyca to grupa chorób metabolicznych charakteryzujących się hiperglikemią (podwyższonym poziomem cukru we krwi) wynika

Bardziej szczegółowo

Rekomendacje polskich Ekspertów dotyczące profilaktyki grypy w sezonie epidemicznym 2014/2015

Rekomendacje polskich Ekspertów dotyczące profilaktyki grypy w sezonie epidemicznym 2014/2015 Rekomendacje polskich Ekspertów dotyczące profilaktyki grypy w sezonie epidemicznym 2014/2015 LIST OTWARTY EKSPERTÓW Szanowni Państwo, Jak co roku jesienią, poprzez szczepienia, przygotowujemy się do sezonu

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XV RADY GMINY USTKA. z dnia 12 lutego 2016 roku

UCHWAŁA NR XV RADY GMINY USTKA. z dnia 12 lutego 2016 roku UCHWAŁA NR XV. 182.2016 RADY GMINY USTKA z dnia 12 lutego 2016 roku w sprawie przyjęcia Programu szczepień ochronnych przeciwko grypie dla osób powyżej 60 roku życia, zamieszkałych na terenie gminy Ustka.

Bardziej szczegółowo

Hipercholesterolemia najgorzej kontrolowany czynnik ryzyka w Polsce punkt widzenia lekarza rodzinnego

Hipercholesterolemia najgorzej kontrolowany czynnik ryzyka w Polsce punkt widzenia lekarza rodzinnego XVI Kongres Medycyny Rodzinnej Kielce, 2 5 czerwca 2016 Prof. UJ dr hab. med. Adam Windak Kierownik Zakładu Medycyny Rodzinnej CM UJ Wiceprezes Kolegium Lekarzy Rodzinnych w Polsce Hipercholesterolemia

Bardziej szczegółowo

FLU FORUM września 2012, Warszawa. Rekomendacje polskich ekspertów dotyczące szczepień przeciw grypie w sezonie epidemicznym 2012/2013

FLU FORUM września 2012, Warszawa. Rekomendacje polskich ekspertów dotyczące szczepień przeciw grypie w sezonie epidemicznym 2012/2013 FLU FORUM 212 11 września 212, Warszawa Rekomendacje polskich ekspertów dotyczące szczepień przeciw grypie w sezonie epidemicznym 212/213 LIST OTWARTY DO POLSKICH LEKARZY Szanowna Pani Doktor! Szanowny

Bardziej szczegółowo

Leczenie cukrzycy typu 2- nowe możliwości

Leczenie cukrzycy typu 2- nowe możliwości Leczenie cukrzycy typu 2- nowe możliwości Dr n. med. Iwona Jakubowska Oddział Diabetologii, Endokrynologii i Chorób Wewnętrznych SP ZOZ Woj,. Szpital Zespolony Im. J. Śniadeckiego w Białymstoku DEFINICJA

Bardziej szczegółowo

Pilotażowy Program Profilaktyki Zakażeń HCV

Pilotażowy Program Profilaktyki Zakażeń HCV Pilotażowy Program Profilaktyki Zakażeń HCV HCV zidentyfikowany w 1989 roku należy do rodziny Flaviviridae zawiera jednoniciowy RNA koduje białka strukturalne i niestrukturalne (co najmniej 10) ma 6 podstawowych

Bardziej szczegółowo

Można i należy walczyć z grypą

Można i należy walczyć z grypą L.B. Brydak : 235 241 Copyright by Wydawnictwo Continuo PRACE POGLĄDOWE REVIEWS Można i należy walczyć z grypą You can and should fight the flu PL ISSN 1734-3402 LIDIA B. BRYDAK B F Zakład Badania Wirusów

Bardziej szczegółowo

Program Profilaktyki Zdrowotnej

Program Profilaktyki Zdrowotnej Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr IX/56/2011 Program Profilaktyki Zdrowotnej Realizowany w roku 2011 pod nazwą Badania wad postawy wśród dzieci klas pierwszych szkół podstawowych miasta Tczewa w ramach programu

Bardziej szczegółowo

Leczenie bezdechu i chrapania

Leczenie bezdechu i chrapania Leczenie bezdechu i chrapania Bezdech senny, to poważna i dokuczliwa choroba, dotykająca ok. 4% mężczyzn i 2% kobiet. Warto więc wykonać u siebie tzw. BADANIE POLISOMNOGRAFICZNE, które polega na obserwacji

Bardziej szczegółowo

Europejski Tydzień Walki z Rakiem

Europejski Tydzień Walki z Rakiem 1 Europejski Tydzień Walki z Rakiem 25-31 maj 2014 (http://www.kodekswalkizrakiem.pl/kodeks/) Od 25 do 31 maja obchodzimy Europejski Tydzień Walki z Rakiem. Jego celem jest edukacja społeczeństwa w zakresie

Bardziej szczegółowo

Narodowy Test Zdrowia Polaków

Narodowy Test Zdrowia Polaków Raport z realizacji projektu specjalnego MedOnet.pl: Narodowy Test Zdrowia Polaków Autorzy: Bartosz Symonides 1 Jerzy Tyszkiewicz 1 Edyta Figurny-Puchalska 2 Zbigniew Gaciong 1 1 Katedra i Klinika Chorób

Bardziej szczegółowo

FLU FORUM 2012. 11 września 2012, Warszawa. Rekomendacje polskich ekspertów dotyczące szczepień przeciw grypie w sezonie epidemicznym 2012/2013

FLU FORUM 2012. 11 września 2012, Warszawa. Rekomendacje polskich ekspertów dotyczące szczepień przeciw grypie w sezonie epidemicznym 2012/2013 FLU FORUM 212 11 września 212, Warszawa Rekomendacje polskich ekspertów dotyczące szczepień przeciw grypie w sezonie epidemicznym 212/213 LIST OTWARTY DO POLSKICH LEKARZY Szanowna Pani Doktor! Szanowny

Bardziej szczegółowo

Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny: hematologia.

Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny: hematologia. Załącznik nr 10 do Zarządzenia Nr 59/2011/DGL Prezesa NFZ z dnia 10 października 2011 roku Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny:

Bardziej szczegółowo

SZCZEPIENIA OCHRONNE U DOROSŁYCH lek. Kamil Chudziński Klinika Anestezjologii i Intensywnej Terapii CSK MSW w Warszawie 10.11.2015 Szczepionki Zabite lub żywe, ale odzjadliwione drobnoustroje/toksyny +

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć Cukrzyca jest chorobą metaboliczną, której głównym objawem jest podwyższone stężenie glukozy we krwi (hiperglikemia). Stan taki

Bardziej szczegółowo

Ogólnopolski Program Zwalczania Grypy. Styczeń 2013. RAPORT Informacja skrócona

Ogólnopolski Program Zwalczania Grypy. Styczeń 2013. RAPORT Informacja skrócona Ogólnopolski Program Zwalczania Grypy RAPORT Informacja skrócona Styczeń 2013 Dokument przygotowany przez firmę Ernst & Young przy współpracy: 1. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH 2. Zakład Badania

Bardziej szczegółowo

Autor programu: Miasto Kielce, ul. Rynek 1, 25-303 Kielce

Autor programu: Miasto Kielce, ul. Rynek 1, 25-303 Kielce Załącznik do Uchwały w sprawie uchwalenia Programu szczepień przeciw grypie na lata 2013-2016 Program szczepień przeciw grypie na lata 2013-2016 Okres realizacji: 2013-2016 rok Autor programu: Miasto Kielce,

Bardziej szczegółowo

Aneks II. Uzupełnienia odpowiednich punktów Charakterystyki Produktu Leczniczego i Ulotki dla pacjenta

Aneks II. Uzupełnienia odpowiednich punktów Charakterystyki Produktu Leczniczego i Ulotki dla pacjenta Aneks II Uzupełnienia odpowiednich punktów Charakterystyki Produktu Leczniczego i Ulotki dla pacjenta 7 Dla produktów zawierających inhibitory enzymu konwertującego angiotensynę (inhibitory ACE) benazepryl,

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa Badanie pacjenta z chorobami sercowo-naczyniowymi... 13

Spis treści. Przedmowa Badanie pacjenta z chorobami sercowo-naczyniowymi... 13 Spis treści Przedmowa................ 11 1. Badanie pacjenta z chorobami sercowo-naczyniowymi.................. 13 Najważniejsze problemy diagnostyczne....... 13 Ból w klatce piersiowej........... 14 Ostry

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XLVIII/500/14

UCHWAŁA NR XLVIII/500/14 UCHWAŁA NR XLVIII/500/14 Rady Miejskiej w Lwówku Śląskim z dnia 7 sierpnia 2014 r. w sprawie uchwalenia Programu szczepień przeciw grypie na lata 2014-2017 Na podstawie art. 7 ust. 1 pkt 5 oraz art. 18

Bardziej szczegółowo

Kinga Janik-Koncewicz

Kinga Janik-Koncewicz Kinga Janik-Koncewicz miażdżyca choroby układu krążenia cukrzyca typu 2 nadciśnienie choroby układu kostnego nowotwory Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że około 7-41% nowotworów jest spowodowanych

Bardziej szczegółowo

Aneks III. Zmiany w odpowiednich punktach charakterystyki produktu leczniczego i ulotkach dla pacjenta

Aneks III. Zmiany w odpowiednich punktach charakterystyki produktu leczniczego i ulotkach dla pacjenta Aneks III Zmiany w odpowiednich punktach charakterystyki produktu leczniczego i ulotkach dla pacjenta Uwaga: Konieczna może być późniejsza aktualizacja zmian w charakterystyce produktu leczniczego i ulotce

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZCZEPIEŃ OCHRONNYCH MIESZKAŃCÓW GMINY ZAGNAŃSK PRZECIWKO GRYPIE NA LATA 2013-2017

PROGRAM SZCZEPIEŃ OCHRONNYCH MIESZKAŃCÓW GMINY ZAGNAŃSK PRZECIWKO GRYPIE NA LATA 2013-2017 Załącznik do Uchwały Nr 69/2013 Rady Gminy Zagnańsk z dnia 26 sierpnia 2013 r. PROGRAM SZCZEPIEŃ OCHRONNYCH MIESZKAŃCÓW GMINY ZAGNAŃSK PRZECIWKO GRYPIE NA LATA 2013-2017 Autor programu: Gmina Zagnańsk,

Bardziej szczegółowo

Co to jest cukrzyca?

Co to jest cukrzyca? Co to jest cukrzyca? Schemat postępowania w cukrzycy Wstęp Cukrzyca to stan, w którym organizm nie może utrzymać na odpowiednim poziomie stężenia glukozy (cukru) we krwi. Glukoza jest głównym źródłem energii

Bardziej szczegółowo

Pakiet onkologiczny. w podstawowej opiece zdrowotnej

Pakiet onkologiczny. w podstawowej opiece zdrowotnej Pakiet onkologiczny w podstawowej opiece zdrowotnej Agnieszka Jankowska-Zduńczyk Specjalista medycyny rodzinnej Konsultant krajowy w dziedzinie medycyny rodzinnej Profilaktyka chorób nowotworowych Pakiet

Bardziej szczegółowo

Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego.

Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego. Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego. Konferencja otwierająca realizację projektu. Wieruszów, 28.04.2015 DLACZEGO PROFILAKTYKA?

Bardziej szczegółowo

FORMULARZ MEDYCZNY PACJENTA

FORMULARZ MEDYCZNY PACJENTA Data wypełnienia: FORMULARZ MEDYCZNY PACJENTA NAZWISKO i IMIĘ PESEL ADRES TELEFON Nazwisko i imię opiekuna/osoby upoważnionej do kontaktu: Telefon osoby upoważnionej do kontaktu: ROZPOZNANIE LEKARSKIE

Bardziej szczegółowo

Hipercholesterolemia rodzinna - co warto wiedzieć

Hipercholesterolemia rodzinna - co warto wiedzieć I Katedra i Klinika Kardiologii Gdański Uniwersytet Medyczny Hipercholesterolemia rodzinna - co warto wiedzieć Dlaczego to takie ważne? Marcin Gruchała Czynniki ryzyka zawału serca 15 152 osób z pierwszym

Bardziej szczegółowo

Materiał pomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie:

Materiał pomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie: Materiał pomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie: DIETETYK przygotowany w ramach projektu Praktyczne kształcenie nauczycieli zawodów branży hotelarsko-turystycznej Priorytet III. Wysoka jakość

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD 3 Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska

WYKŁAD 3 Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska WYKŁAD 3 Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska Narodowego Programu Zdrowia na lata 2007-2015: zjednoczenie wysiłków społeczeństwa i administracji publicznej prowadzące do zmniejszenia nierówności i poprawy

Bardziej szczegółowo

UNIWERSYTET WARMIŃSKO MAZURSKI W OLSZTYNIE

UNIWERSYTET WARMIŃSKO MAZURSKI W OLSZTYNIE UNIWERSYTET WARMIŃSKO MAZURSKI W OLSZTYNIE Katarzyna Myszka Podgórska Ocena częstości występowania zespołu metabolicznego u osób z przypadkowo wykrytymi guzami nadnerczy z prawidłową aktywnością hormonalną

Bardziej szczegółowo

LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM I EPOPROSTENOLEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0)

LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM I EPOPROSTENOLEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0) Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 719 Poz. 27 Załącznik B.68. LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM I EPOPROSTENOLEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0) ŚWIADCZENIOBIORCY I. Terapia sildenafilem

Bardziej szczegółowo

WIRUSOWE ZAPALENIE WĄTROBY TYPU C PROGRAM PROFILAKTYKI ZAKAŻEŃ HCV

WIRUSOWE ZAPALENIE WĄTROBY TYPU C PROGRAM PROFILAKTYKI ZAKAŻEŃ HCV WIRUSOWE ZAPALENIE WĄTROBY TYPU C PROGRAM PROFILAKTYKI ZAKAŻEŃ HCV Wątroba to największy i bardzo ważny narząd! Produkuje najważniejsze białka Produkuje żółć - bardzo istotny czynnik w procesie trawienia

Bardziej szczegółowo

I. Cukrzycowa choroba nerek (nefropatia cukrzycowa)

I. Cukrzycowa choroba nerek (nefropatia cukrzycowa) Spis treści 1. Wprowadzenie 13 Wstęp do wydania II 16 I. Cukrzycowa choroba nerek (nefropatia cukrzycowa) 2. Podstawowa charakterystyka struktury i czynności nerek 21 3. Czynniki wpływające na rozwój uszkodzenia

Bardziej szczegółowo

2 Porady w zakresie obrazu chorobowego

2 Porady w zakresie obrazu chorobowego Rozdział 2 2 Porady w zakresie obrazu chorobowego W niniejszym rozdziale przedstawiona jest choroba nadciśnieniowa, choroba wieńcowa serca i niewydolność mięśnia sercowego. Dodatkowe ryzyko wystąpienia

Bardziej szczegółowo

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA 42 UZUPEŁNIENIA ZAWARTE W ODPOWIEDNICH PUNKTACH CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO DLA PRODUKTÓW ZAWIERAJĄCYCH

Bardziej szczegółowo

Samokształcenie (Sk) Zajęcia praktyczne (W) (Ć) (L) (S) (Zp) laboratoryjne III 30 35 15 3

Samokształcenie (Sk) Zajęcia praktyczne (W) (Ć) (L) (S) (Zp) laboratoryjne III 30 35 15 3 Kod przedmiotu: IOZRM-L-3k18-2012-S Pozycja planu: B18 1. INFORMACJE O PRZEDMIOCIE A. Podstawowe dane Nazwa przedmiotu Kierunek studiów Poziom studiów Profil studiów Forma studiów Specjalność - Jednostka

Bardziej szczegółowo

Nadciśnienie tętnicze punkt widzenia lekarza i dietetyka. prof. nadzw. dr hab. n. med. J. Niegowska dr inż. D. Gajewska

Nadciśnienie tętnicze punkt widzenia lekarza i dietetyka. prof. nadzw. dr hab. n. med. J. Niegowska dr inż. D. Gajewska Nadciśnienie tętnicze punkt widzenia lekarza i dietetyka prof. nadzw. dr hab. n. med. J. Niegowska dr inż. D. Gajewska Wszechnica Żywieniowa SGGW Warszawa 2016 Ciśnienie tętnicze krwi Ciśnienie wywierane

Bardziej szczegółowo

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki,

Bardziej szczegółowo

FLU FORUM 2012. 11 września 2012, Warszawa. Rekomendacje polskich ekspertów dotyczące szczepień przeciw grypie w sezonie epidemicznym 2012/2013

FLU FORUM 2012. 11 września 2012, Warszawa. Rekomendacje polskich ekspertów dotyczące szczepień przeciw grypie w sezonie epidemicznym 2012/2013 FLU FORUM 2012 11 września 2012, Warszawa Rekomendacje polskich ekspertów dotyczące szczepień przeciw grypie w sezonie epidemicznym 2012/2013 DO WIADOMOŚCI: Ministerstwo Zdrowia Naczelna Izba Lekarska

Bardziej szczegółowo

STANDARDOWE PROCEDURY OPERACYJNE W REHABILITACJI KARDIOLOGICZNEJ

STANDARDOWE PROCEDURY OPERACYJNE W REHABILITACJI KARDIOLOGICZNEJ K.OLESZCZYK J.RYBICKI A.ZIELINSKA-MEUS I.MATYSIAKIEWICZ A.KUŚMIERCZYK-PIELOK K.BUGAJSKA-SYSIAK E.GROCHULSKA STANDARDOWE PROCEDURY OPERACYJNE W REHABILITACJI KARDIOLOGICZNEJ XVI Konferencja Jakość w Opiece

Bardziej szczegółowo

6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej

6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej 6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej 6.2.1. Podsumowanie korzyści wynikających z leczenia Co to jest T2488? T2488

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr 27/VII/2015 Rady Miasta Józefowa z dnia 23 stycznia 2015 roku

UCHWAŁA Nr 27/VII/2015 Rady Miasta Józefowa z dnia 23 stycznia 2015 roku UCHWAŁA Nr 27/VII/2015 z dnia 23 stycznia 2015 roku w sprawie uchwalenia programu polityki zdrowotnej w zakresie szczepień ochronnych przeciwko grypie dla mieszkańców Miasta Józefowa z grupy szczególnego

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 1. Przyczyny nadciśnienia tętniczego Bogdan Wyrzykowski... 13

Spis treści. 1. Przyczyny nadciśnienia tętniczego Bogdan Wyrzykowski... 13 Spis treści 1. Przyczyny nadciśnienia tętniczego Bogdan Wyrzykowski........ 13 Genetyczne uwarunkowania pierwotnego nadciśnienia tętniczego..... 14 Nadciśnienie monogeniczne..................................

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 321/VI/2013 Rady Miasta Józefowa z dnia 20 września 2013 roku

Uchwała Nr 321/VI/2013 Rady Miasta Józefowa z dnia 20 września 2013 roku Uchwała Nr 321/VI/2013 Rady Miasta Józefowa z dnia 20 września 2013 roku w sprawie uchwalenia programu zdrowotnego w zakresie szczepień ochronnych przeciwko grypie dla mieszkańców Miasta Józefowa z grupy

Bardziej szczegółowo

RAPORT KOŃCOWY Z BADANIA

RAPORT KOŃCOWY Z BADANIA RAPORT KOŃCOWY Z BADANIA dotyczącego dodatkowych czynników współistniejących z nadciśnieniem tętniczym mających wpływ na wybór nebiwololu w leczeniu polskiej populacji pacjentów z NT W przypadku jakiegokolwiek

Bardziej szczegółowo

Stosowanie preparatu BioCardine900 u chorych. z chorobą wieńcową leczonych angioplastyką naczyń

Stosowanie preparatu BioCardine900 u chorych. z chorobą wieńcową leczonych angioplastyką naczyń Jan Z. Peruga, Stosowanie preparatu BioCardine900 u chorych z chorobą wieńcową leczonych angioplastyką naczyń wieńcowych II Katedra Kardiologii Klinika Kardiologii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi 1 Jednym

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR IV/35/2011 RADY GMINY W BOGORII. z dnia 16 lutego 2011 r.

UCHWAŁA NR IV/35/2011 RADY GMINY W BOGORII. z dnia 16 lutego 2011 r. UCHWAŁA NR IV/35/2011 RADY GMINY W BOGORII z dnia 16 lutego 2011 r. w sprawie zatwierdzenia: Programu profilaktyki zakażeń pneumokokowych wśród dzieci zamieszkałych na terenie Gminy Bogoria Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Czy to nawracające zakażenia układu oddechowego, czy może nierozpoznana astma oskrzelowa? Zbigniew Doniec

Czy to nawracające zakażenia układu oddechowego, czy może nierozpoznana astma oskrzelowa? Zbigniew Doniec Czy to nawracające zakażenia układu oddechowego, czy może nierozpoznana astma oskrzelowa? Zbigniew Doniec Klinika Pneumonologii, Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc OT w Rabce-Zdroju Epidemiologia Zakażenia

Bardziej szczegółowo

Materiał i metody. Wyniki

Materiał i metody. Wyniki Abstract in Polish Wprowadzenie Selen jest pierwiastkiem śladowym niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Selen jest wbudowywany do białek w postaci selenocysteiny tworząc selenobiałka (selenoproteiny).

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI,58 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI,58 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI,58 SECTIO D 2005 Studenckie Koło Naukowe przy Zakładzie Podstawowej Opieki Zdrowotnej i Katedrze Medycyny Rodzinnej Akademii

Bardziej szczegółowo

Valsamix Amlodipine + Valsartan, 5 mg + 80 mg, 5 mg mg, 10 mg mg, tabletki powlekane

Valsamix Amlodipine + Valsartan, 5 mg + 80 mg, 5 mg mg, 10 mg mg, tabletki powlekane Plan zarządzania ryzykiem dla produktu leczniczego Valsamix Amlodipine + Valsartan, 5 mg + 80 mg, 5 mg + 160 mg, 10 mg + 160 mg, tabletki powlekane Nr procedury NL/H/3460/001-003/DC Tłumaczenie na język

Bardziej szczegółowo

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47 Spis treści Przedmowa... 9 1. Ustalanie zapotrzebowania energetycznego w róŝnych stanach chorobowych (Danuta Gajewska)... 11 Wiadomości ogólne... 11 Całkowita przemiana materii... 12 Wprowadzenie... 12

Bardziej szczegółowo