Witamina D źródła i wpływ na zdrowie

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Witamina D źródła i wpływ na zdrowie"

Transkrypt

1 WSZECHNICA ŻYWIENIOWA SGGW Witamina D źródła i wpływ na zdrowie dr inż. Elżbieta Wierzbicka Katedra Żywienia Człowieka SGGW Warszawa, 17 czerwca 2015 r. 1 Formy, synteza, metabolizm witaminy D witamina D 2 (ergokalcyferol) Witamina D 2 występuje w roślinach i grzybach witamina D 3 (cholekalcyferol) Witamina D 3 wytwarzana jest w organizmach zwierzęcych 2 1

2 Witamina słońca W skórze dochodzi do absorpcji fotonów przez 7-dehydroksycholesterol pod wpływem działania promieniowania UV-B o dł. fal nm, następnie pod wpływem zaabsorbowanej energii ulega przekształceniu w wit. D 3 Efektywność największa - przy dł. fali nm (max. przy 297 nm). Stosowanie kremów ochronnych ogranicza i uniemożliwia skórną syntezę witaminy D. Zródło: 3 Wpływ witaminy D na organizm człowieka Źródło: Marcinowska-Suchowierska E. i wsp., Postępy Nauk Medycznych 2010, 2,

3 Wpływ witaminy D na organizm człowieka Syntetyzowana w skórze wit. D trafia do krwioobiegu, i przenoszona jest do różnych tkanek i organów. Obecność receptorów VDR - w organach zaangażowanych w utrzymanie homeostazy mineralnej (jelito, kość, nerka, przytarczyce) - w tkankach i organach innego rodzaju (komórki β trzustki, komórki układu immunologicznego) szerokie spektrum działania kalcitriolu. Źródło: Kosińska J. i wsp. Med. Rodz. 2008, 2, Wpływ niedoboru wit. D na układ krążenia Pobudzenie układu RAA (renina-angiotensyna-aldosteron) - kalcytriol hamuje produkcję reniny (przy niedoborach wit. D rośnie stężenie reniny), co prowadzi do rozwoju nadciśnienia tętniczego i nadmiernego rozrostu mięśnia sercowego (hipertrofia). Wzrasta insulinooporność tkanek i uszkodzenia komórek β w wyspach trzustki, może rozwinąć się cukrzyca i zespół metaboliczny. Źródło: Sajkowska J. i wsp., 2014; 6 3

4 Wpływ niedoboru wit. D na tkankę kostną Wpływ dawki witaminy D i stężenia 25(OH)D na ryzyko złamań szyjki kości udowej i złamań pozakręgowych Niedobór wit. D bezpośrednio skutkuje zmniejszeniem wchłaniania Ca o ponad 50%, dlatego spadek stężenia 25(OH)D < 30 ng/ml powoduje proporcjonalny wzrost poziomu PTH. W celu utrzymania prawidłowego stężenia Ca 2+ w surowicy - jest on uzupełniany z tkanki kostnej. Źródło: Jasik A. i wsp., Postępy Nauk Med. 2008, 1, Kryteria diagnostyczne charakteryzujące stan zaopatrzenia organizmu w witaminę D Stężenie 25(OH)D w surowicy nmol/l ng/ml Deficyt witaminy D Stężenie suboptymalne >50 75 >20 30 Stężenie optymalne > >30 50 Stężenie ng/ml uznano za docelowe dla zapewnienia efektu plejotropowego działania witaminy D Źródło: Płudowski P. i wsp. Endokryn. Pol., 2013,4,

5 Źródła witaminy D 9 Tran - najbogatsze źródło wit. D TRAN (Oleum Jecoris Aselli) olej wątłuszowy jest ciekłym tłuszczem otrzymywanym ze świeżej wątroby dorsza atlantyckiego (Gadus morrhua) lub innych ryb z rodziny dorszowatych (Gadidae). Tran zawiera unikalną kompozycję niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych (NNKT) z grupy omega-3, w tym te najważniejsze, czyli kwas eikozapentaenowy (EPA) i dokozaheksaenowy (DHA) - i omega-6, a także witaminy A i D. Zalecana porcja tranu zawiera średnio od 5-15 µg witaminy D 3. (zróżnicowana zawartość w produktach rynkowych) Tran z wątroby dorsza 250 µg/ 100 g produktu ( IU/100g) 10 5

6 Zawartość witaminy D w wybranych produktach Produkty µg / 100g części jadalnych Ryby świeże Węgorz 30,0 Śledzie 19,2 Pstrąg tęczowy 13,6 Łosoś 13,0 Śledź solony 9,2 Sola 8,0 Tuńczyk 7,2 Makrela 5,0 Karp 5,0 Halibut 5,0 Dorsz 1,0 Szczupak 0,9 Okoń 0,8 Sandacz 0,7 Mintaj 0,1 Morszczuk 0,1 Produkty µg / 100g części jadalnych Przetwory rybne Pstrąg wędzony 36,0 Łosoś wędzony 13,0 Śledź marynowany 12,0 Makrela wędzona 8,4 Sardynka w oleju 5,0 Tuńczyk w wodzie 4,5 Dorsz wędzony 1,0 Paprykarz 0,5 Zródło: Kunachowicz i wsp., Tabele składu i wartości odżywczej żywności Wyd. lekarskie PZWL, Zawartość witaminy D w wybranych produktach Produkty µg / 100g części jadalnych Mleko krowie 2% 0,03 Mleko kozie 0,11 Mleko owcze 0,18 Jogurt naturalny 0,03 Śmietana 12% 0,10 Śmietana kremowa 0,22 Ser podpuszczkowy 0,25 pełnotłusty Jajo całe 1,7 Żółtko jaja 4,5 Pieczarka 1,94 Margaryny 5-7,5 Produkty µg / 100g części jadalnych Wątroba wieprzowa 1,10 Wątroba cielęca 0,33 Wieprzowina łopatka 0,7 Wołowina rostbef 0,6 Cielęcina łopatka 0,3 Indyk, mięso z piersi, 0,1 bez skóry Najlepszym źródłem są tłuste ryby, olej z wątroby, jaja, mleko fortyfikowane i przetwory mleczne. Witamin D z pożywienia pochodzi głównie: - ze spożywanych tłuszczów (ok %) - z mięsa i podrobów (ok %) - z mlecznych (ok %) - z ryb i przetworów rybnych (ok. 2-8%) Niewiele produktów można uznać za dobre źródło Zródło: Kunachowicz i wsp., Tabele składu i wartości odżywczej żywności. Wyd. lekarskie PZWL,

7 Dodatkowe źródło witaminy D produkty fortyfikowane Produkty µg / 100g części jadalnych Obligatoryjne wzbogacane margaryny (nie więcej niż 300 j.m./100g) mleka sproszkowanego dla niemowląt Dobrowolnie wzbogacane Produkty sojowe Przetwory mleczne i inne produkty, np. przetwory zbożowe Produkty µg / 100g części jadalnych Zawartość wit. D w produktów rynkowych Margaryny Produkty mleczne fortyfikowane Jogurty, mleko, desery mleczne Produkty sojowe napoje, desery Produkty zbożowe, kaszki przeznaczone dla niemowląt średnia zawartość ok. 6,34±1,90 µg/100g średnia zawartość ok. 0,80±0,17 µg/100g średnia zawartość ok. 2,85±4,0 µg/100g średnia zawartość ok. 4,29±2,02 µg/100g Pojedyncze produkty z grupy soków, napojów instant i słodyczy Zródło: Renc P. Album produktów wzbogaconych w witaminę D i wapń, Katedra Żywienia Człowieka, Zapotrzebowanie organizmu Normy na witaminę D - µg cholekalcyferolu /os/d (IŻŻ, 2012) Niemowlęta (0-1 lat) Normy na poziomie AI 5 (200 IU) Dzieci (1-7 lat) 5 Chłopcy (10-18 lat) 5 Dziewczęta ( lat) Mężczyźni (19-50 lat) 5 (51-65 lat) 10 (400 IU) (>65 lat) 15 (600 IU) Kobiety (19-50 lat) (51-65 lat) (>65 lat) Ciąża, laktacja 5 (200 IU) 10 (400 IU) 15 (600 IU) 5 (200 IU) Zródło: Jarosz M., Normy żywienia dla ludności w Polsce nowelizacja. IŻŻ, Warszawa, 2012 IOM (USA) EAR RDA AI Niemowlęta (0-1 lat) 10 Dzieci (1-8 lat) Mężczyźni (9-70 lat) (>67 lat) Kobiety (9-70 lat) (>67 lat) Ciąża, laktacja Zródło: IOM, Dietary Reference Intakes for Calcium and Vitamin D. Food and Nutrition Board, Nat. Acad. Press, Washington, 2010 Bezpieczne poziomy spożycia (UL) określone przez EFSA (2012) Grupa wiekowa UL µg (IU)/dz Niemowlęta (0-2 lat) 25 (1000) Dzieci (3-10 lat) 25 (1000) Młodzież (11-17 lat) 50 (2000) Dorośli 50 (2000) 14 7

8 Ocena zawartości witaminy D w rybach dostępnych na polskim rynku Badaniami objęto: 11 najpopularniejszych gatunków ryb: dorsz bałtycki, śledź bałtycki, łosoś bałtycki, makrela, mintaj, sola, panga, tilapia hodowlany pstrąg, hodowlany karp i hodowlany łosoś norweski Zródło: (Morski Instytut Rybacki - Państwowy Instytut Badawczy, Gdynia) Malesa-Ciećwierz M., Usydus Z.: Vitamin D: Can fish food based solutions be used for reduction of vitamin D deficiency in Poland? Nutrition; 2015, 31, 1, ; 15 Ocena zawartości witaminy D w rybach dostępnych na polskim rynku Struktura spożycia ryb, a podaż witaminy D Polska średnie spożycie ryb 6,4 kg/rok = ok. 320 µg/rok Średnie spożycie wit. D - 0,9 µg/dz Norwegia: K 5,9 µg/dz M 6,8 µg/dz Ryby - 27% Zródło: (Morski Instytut Rybacki - Państwowy Instytut Badawczy, Gdynia) Malesa-Ciećwierz M., Usydus Z.: Vitamin D: Can fish food based solutions be used for reduction of vitamin D deficiency in Poland? Nutrition; 2015, 31, 1, ; 16 8

9 Wyniki badań Wskazują, na deficyty i niedobory witaminy D są powszechne zarówno w Polsce, jak i wśród innych mieszkańców Europy, także USA, Kanady i innych krajów 17 Wybrane wyniki badań Źródło: Andersen R., at al. Eur J. Clin. Nutr, 2005, 59, Odsetek starszych kobiet w Polsce ze stężeniem 25(OH)D <50 nmol/l największy spośród badanych 5 krajów Europy 18 9

10 Wybrane wyniki badań Średnie stężenie 25(OH)D ng/ml Duża częstość występowania niedoborów u starszych kobiet w Polsce Stężenie > 30 ng/ml tylko u 4% osób Niedobór (20-30 ng/ml) u 12,8% Deficyt (<20 ng/ml) u 83.2% 19 Wybrane wyniki badań Postępy Nauk Medycznych 11/2013, s *Waldemar Misiorowski 1, Tomasz Słyk 2, Aleksandra Wycisk 2, Wojciech Zgliczyński 1 Ocena zaopatrzenia w witaminę D 609 pacjentów Poradni Endokrynologicznej doniesienie wstępne Stężenie >30 ng/ml jedynie u 8,5% badanych Niewielki niedobór (20-30 ng/ml) - 23,8% Umiarkowany niedobór (10-20 ng/ml) - 44,9% Hipowitaminoza D (< 10 ng/ml) - 21,8% Źródło: Misiorowski W., at al. Postępy Nauk Medycznych, 2013, 11,

11 Wybrane wyniki badań 25(OH)D ng/ml Zima % osób Jesień % osób 30 1,8 14, ,1 43, ,5 39,4 < 10 37,6 2,8 Zima: stężenie 25(OH)D ok. 13 ± 7 ng/ml, ok. 81% osób miało niedobór witaminy D. Jesień: stężenie 25(OH)D ok. 23 ± 8 ng/ml ok. 42% osób miało hipowitaminozę D). Wykazano istotne różnice stężeń 25(OH)D i PTH między okresami badań (11,9 wobec 22,1 ng/ml oraz 46,3 wobec 32,2 pg/ml). Ekspozycja na promienie UV w lecie była niewystarczająca aby zapewnić odpowiedni poziom witaminy D już wczesną jesienią u niemal połowy badanych. Zródło: Kmieć P. et al. Endokrynol. Polska, 2015; 66,1, Stan zaopatrzenia organizmu w witaminę D w krajach Europy Środkowej 22 11

12 Witamina D: Rekomendowane dawki dla populacji zdrowej oraz grup ryzyka deficytu - wytyczne dla Europy Środkowej 2013 r Płudowski P. i wsp. Endokrynol. Pol., 2013, 4, Witamina D: Rekomendowane dawki dla populacji zdrowej oraz grup ryzyka deficytu - wytyczne dla Europy Środkowej 2013 r Płudowski P. i wsp. Standardy Medyczna. Pediatria, 2013, 1,

13 ZALECENIA SUPLEMENTACJI WITAMINĄ D DLA POPULACJI OSÓB ZDROWYCH - wytyczne dla Europy Środkowej 2013 r Wiek Zalecane dawkowanie Stosowanie Noworodki i niemowlęta (0-12 miesięcy) do 6 m.ż. 400 IU/dz (10.0 µg/dz) przez cały rok 6-12 m.z IU/dz ( µg/dz) przez cały rok zależnie od podaży witaminy D w diecie. Dzieci i młodzież (1-18 lat) IU/dz ( µg/dz), zależnie od masy ciała, w miesiącach wrzesień - kwiecień IU/dz ( µg/dz) zależnie od masy ciała, przez cały rok, jeśli efektywna synteza skórna witaminy D w miesiącach letnich nie jest zapewniona. Dorośli (> 18 lat) i seniorzy IU/dz ( µg/dz) zależnie od masy ciała, w miesiącach wrzesień - kwiecień IU/dz ( µg/dz) zależnie od masy ciała, przez cały rok, jeśli efektywna synteza skórna witaminy D w miesiącach letnich nie jest zapewniona. Seniorzy (65+) IU/dz ( µg/dz), zależnie od masy ciała, przez cały rok, ze względu na obniżoną efektywność syntezy skórnej witaminy D. Źródło: cyt. za Płudowski P. i wsp. Standardy Medyczna. Pediatria, 2013, 1, ZALECENIA SUPLEMENTACJI WITAMINĄ D DLA POPULACJI OSÓB ZDROWYCH - wytyczne dla Europy Środkowej 2013 r Wiek Zalecane dawkowanie Stosowanie CIĄŻA i KARMIENIE PIERSIĄ Kobiety, które planują ciążę, powinny rozpocząć/utrzymać suplementację witaminą D zgodnie z wytycznymi dla dorosłych. Właściwa podaż witaminy D powinna być zapewniona przed ciążą IU/dz ( µg/dz) Przynajmniej od drugiego trymestru ciąży. Ginekolodzy/położnicy powinni rozważyć włączenie suplementacji witaminą D wkrótce po potwierdzeniu ciąży. Jeśli możliwe, okresowe monitorowanie stężenia 25(OH)D powinno być wykonywane w celu doboru optymalnej dawki witaminy D i weryfikacji efektywności suplementacji. Celem suplementacji witaminą D jest uzyskanie i podtrzymanie stężenia 25(OH)D wynoszącego ng/ml Źródło: cyt. za Płudowski P. i wsp. Standardy Medyczna. Pediatria, 2013, 1,

14 ZALECENIA SUPLEMENTACJI WITAMINĄ D DLA GRUP RYZYKA DEFICYTU WITAMINY D - wytyczne dla Europy Środkowej 2013 r Grupa ryzyka Zalecane dawkowanie Stosowanie OTYŁE DZIECI i OTYŁA MŁODZIEŻ (BMI > 90c wg. norm dla wieku i płci w danym kraju) IU/dz (30 50 µg/dz) zależnie od stopnia otyłości, w miesiącach wrzesień- kwiecień OTYLI DOROŚLI i OTYLI SENIORZY (BMI 30+ kg/m2) PRACOWNICY NOCNYCH ZMIAN oraz CIEMNOSKÓRE OSOBY DOROSŁE IU/dz (30 50 µg/dz) zależnie od stopnia otyłości, przez cały rok, jeśli efektywna synteza skórna witaminy D w miesiącach letnich nie jest zapewniona IU/dz ( µg/dz) zależnie od masy ciała, w miesiącach wrzesień - kwiecień. Racjonalna ekspozycja skóry na promieniowanie słoneczne jest bezpieczne i poprzez syntezę skórną stanowi dodatkowe źródło witaminy D IU/dz ( µg/dz) zależnie od masy ciała, przez cały rok dla osób o ciemnej skórze (ze względu na obniżoną efektywność syntezy skórnej witaminy D) IU/dz ( µg/dz) zależnie od masy ciała, przez cały rok dla osób pracujących na nocnych zmianach, z wyraźnie ograniczoną aktywnością dzienną (tj. zmniejszoną ekspozycją na promieniowanie UVB) Źródło: cyt. za Płudowski P. i wsp. Standardy Medyczna. Pediatria, 2013, 1, Witamina D: Rekomendowane dawki dla populacji zdrowej oraz grup ryzyka deficytu - wytyczne dla Europy Środkowej 2013 r Ocena stanu zaopatrzenia organizmu w witaminę D na podstawie stężenia 25(OH)D w surowicy Stężenie 25(OH)D w surowicy nmol/l ng/ml Deficyt Terapia deficytu Stężenie suboptymalne >50 75 >20 30 Działanie do rozważenia Zwiększenie/utrzymanie suplementacji witaminą D Stężenie optymalne > >30 50 Utrzymanie suplementacji witaminą D Stężenie wysokie > > Stężenie potencjalnie toksyczne >250 >100 Poziom toksyczny >500 >200 Utrzymanie/obniżenie dawek witaminy D Powstrzymanie się od przyjmowania witaminy D do momentu uzyskania stężenia 25(OH)D w zakresie optymalnym Leczenie potencjalnych efektów toksycznych Źródło: cyt. za Płudowski P. i wsp. Standardy Medyczna. Pediatria, 2013, 1,

15 Witamina D: Rekomendowane dawki dla populacji zdrowej oraz grup ryzyka deficytu - wytyczne dla Europy Środkowej 2013 r Źródło: cyt. za Płudowski P. i wsp. Standardy Medyczna. Pediatria, 2013, 1, Podsumowanie Niedobór witaminy D jest powszechny w Polsce, podobnie jak i w innych populacjach krajów europejskich. Postępująca zmiana trybu życia oraz unikanie promieniowania słonecznego oraz niska podaż tej witaminy w diecie dodatkowo pogłębiają ten problem. Dzieci i młodzież w okresie intensywnego wzrostu to grupa szczególnie wrażliwa na niedobory tej witaminy i wymaga szczególnej kontroli w aspekcie wyrównania niedoboru witaminy D. Inne grupy wskazane jako zwiększonego ryzyka także wymagają takiej kontroli. Modyfikacja czynników stylu życia, obejmujących żywienie i aktywność fizyczną i odpowiednią profilaktykę może przyczynić się do poprawy stanu zaopatrzenia w wit.d. Korzystna rola witaminy D w homeostazie mineralnej ustroju i metabolizmie kostnym została udowodniona, jednakże konieczne są dalsze badania, zwłaszcza prospektywne z randomizacją, w celu ustalenia odpowiedniej podaży, dawki, biodostępności i jej źródeł pokarmowych. Ze względu na często występujący deficyt oraz niedostateczną podaż witaminy D z całodzienną dietą należy rozważyć wprowadzenie suplementacji w rekomendowanych dawkach, zależnych od wieku, stanu fizjologicznego, pory roku (ekspozycja na słońce). Jeśli jest potrzeba to ustalenie dawek suplementacji powinno być pod kontrolą lekarza, należy dążyć do indywidualizacji postępowania w zakresie wyrównywania niedoborów

Wartośćodżywcza wybranych gatunków ryb na polskim rynku

Wartośćodżywcza wybranych gatunków ryb na polskim rynku Wartośćodżywcza wybranych gatunków ryb na polskim rynku dr inż. Joanna Szlinder-Richert Morski Instytut Rybacki-Państwowy Instytut Badawczy w Gdyni Gdańsk, 24 maj 2013 Dlaczego zaleca sięjedzenie ryb Strawne

Bardziej szczegółowo

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA Wartość odżywcza Żywność z tej grupy należy do grupy produktów białkowych. Białko mięsa, ryb i jaj charakteryzuje sie dużą wartością

Bardziej szczegółowo

Wymienniki dietetyczne w cukrzycy. Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06.

Wymienniki dietetyczne w cukrzycy. Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06. Wymienniki dietetyczne w cukrzycy Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06.2012 Zalecenia szczegółowe - węglowodany: 40 50% wartości energetycznej

Bardziej szczegółowo

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE - definicja Prawidłowe odżywianie to nie tylko dostarczenie organizmowi energii, ale także

Bardziej szczegółowo

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie H. Dyląg, 1 H. Weker 1, M. Barańska 2 1 Zakład Żywienia 2 Zakład Wczesnej Interwencji Psychologicznej karmienie na żądanie 7-5 posiłków 3 posiłki

Bardziej szczegółowo

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW Młody organizm, aby mógł prawidłowo się rozwijać potrzebuje wielu różnorodnych składników odżywczych, które powinny być nieodłączną częścią diety każdego dojrzewającego

Bardziej szczegółowo

Rola poszczególnych składników pokarmowych

Rola poszczególnych składników pokarmowych Zdrowy styl życia Rola poszczególnych składników pokarmowych 1. Białka Pełnią w organizmie funkcję budulcową. Są składnikiem wszystkich tkanek oraz kości. 2. Tłuszcze Pełnią w organizmie funkcję energetyczną.

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA ZAKŁAD PODSTAW ŻYWIENIA CZŁOWIEKA Dr inż. Edyta Balejko, dr inż. Anna Bogacka, dr inż. Anna Sobczak-Czynsz Przedmiot: Podstawy żywienia człowieka (ZBiJŻ) Ćwiczenie nr

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA ZAKŁAD PODSTAW ŻYWIENIA CZŁOWIEKA Dr inż. Edyta Balejko, dr inż. Anna Bogacka, dr inż. Anna Sobczak-Czynsz Przedmiot: Podstawy żywienia człowieka (MS i TŻiŻCz z uz.)

Bardziej szczegółowo

Polskie zalecenia dotyczące profilaktyki niedoborów witaminy D 2009

Polskie zalecenia dotyczące profilaktyki niedoborów witaminy D 2009 ZALECENIA EKSPERTÓW / EXPERTS RECOMMENDATIONS 57 Polskie zalecenia dotyczące profilaktyki niedoborów witaminy D 2009 Zalecenia opracowane przez Zespół Ekspertów w składzie: Prof. Jadwiga Charzewska Kierownik

Bardziej szczegółowo

Talerz zdrowia skuteczne

Talerz zdrowia skuteczne Talerz zdrowia skuteczne narzędzie zdrowego odżywiania PSSE Chełm Kierownik Sekcji OZiPZ Alicja Bork PRAWIDŁOWE ŻYWIENIE Gwarancją właściwego rozwoju fizycznego, sprawności umysłu oraz dobrego zdrowia

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (dbać o urozmaicenie posiłków) Kontroluj masę ciała (dbaj o zachowanie

Bardziej szczegółowo

Żywienie w szpiczaku mnogim

Żywienie w szpiczaku mnogim Żywienie w szpiczaku mnogim Spotkanie II : dbamy o kości mgr inż. Sławomir Kozłowski szpiczak mnogi leczenie osteoporoza- zaburzenie mineralizacji kości Czynniki środowiskowe dieta (wapń i witamina D)

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM (Instytutu Żywności i Żywienia 2009) 1. Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2. Bądź codziennie aktywny

Bardziej szczegółowo

Powszechne mity dotyczące diety. Zofia Kwiatkowska

Powszechne mity dotyczące diety. Zofia Kwiatkowska Powszechne mity dotyczące diety 1 Zofia Kwiatkowska Struktura prezentacji O Historia O Czym jest dieta? O Czym jest żywienie? O Zasady zdrowego żywienia O Najczęstsze mity dotyczące diety O Podsumowanie

Bardziej szczegółowo

W WIEKU PRZEDSZKOLNYM

W WIEKU PRZEDSZKOLNYM 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM 1.Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2.Bądź codziennie aktywny fizycznie ruch korzystnie wpływa na sprawność

Bardziej szczegółowo

Zamiast słońca: Ocena zawartości witaminy D w rybach dostępnych na polskim rynku

Zamiast słońca: Ocena zawartości witaminy D w rybach dostępnych na polskim rynku Zamiast słońca: Ocena zawartości witaminy D w rybach dostępnych na polskim rynku Witamina D jest unikalnym składnikiem odżywczym, gdyż jako jedyna produkowana jest przez komórki skóry poddanej działaniu

Bardziej szczegółowo

ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO. Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka

ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO. Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka TALERZ CZY PIRAMIDA? Przedstawione w modelach zdrowego żywienia zalecenia żywieniowe to sugestie ogólne,

Bardziej szczegółowo

GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie)

GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie) 1. Czym jest GDA? GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie) to wartości poziomu spożycia poszczególnych składników odżywczych w codziennej diecie zostały wyznaczone przez naukowców dla przeciętnego

Bardziej szczegółowo

Aktualne (2014) wytyczne żywienia niemowląt. Prof. Hanna Szajewska Dr hab. Andrea Horvath Klinika Pediatrii WUM hanna.szajewska@wum.edu.

Aktualne (2014) wytyczne żywienia niemowląt. Prof. Hanna Szajewska Dr hab. Andrea Horvath Klinika Pediatrii WUM hanna.szajewska@wum.edu. Aktualne (2014) wytyczne żywienia niemowląt Prof. Hanna Szajewska Dr hab. Andrea Horvath Klinika Pediatrii WUM hanna.szajewska@wum.edu.pl PTGHiŻDz 2014 Wyłączne karmienie piersią Kontynuacja karmienia

Bardziej szczegółowo

ŻYWIENIE CZŁOWIEKA. Racjonalne żywienie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego i dobrego zdrowia.

ŻYWIENIE CZŁOWIEKA. Racjonalne żywienie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego i dobrego zdrowia. ŻYWIENIE CZŁOWIEKA Racjonalne żywienie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego i dobrego zdrowia. Prawidłowe żywienie należy do najważniejszych czynników środowiskowych,

Bardziej szczegółowo

RACJONALNE ŻYWIENIE. Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów. 2007 r.

RACJONALNE ŻYWIENIE. Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów. 2007 r. RACJONALNE ŻYWIENIE Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów 2007 r. RACJONALNE ŻYWIENIE Polega na systematycznym dostarczaniu do organizmu wszystkich niezbędnych składników odżywczych w ilościach i proporcjach

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO Z YWIENIA DZIECI

ZASADY ZDROWEGO Z YWIENIA DZIECI ZASADY ZDROWEGO Z YWIENIA DZIECI 1. Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2. Bądź codziennie aktywny fizycznie - ruch korzystnie wpływa na sprawność i prawidłową sylwetkę.

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA. Agnieszka Wyszyńska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA. Agnieszka Wyszyńska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA Agnieszka Wyszyńska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku Nadwaga i otyłość - najważniejszy problem zdrowia publicznego. Istnieje ok. 80 chorób powstających na tle wadliwego

Bardziej szczegółowo

MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA

MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA Na czym polega zdrowy styl życia? ZDROWY STYL ŻYCIA Prawidłowe odżywianie Aktywność

Bardziej szczegółowo

Prawidłowe żywienie jest jednym z najważniejszych czynników środowiskowych, wpływających na rozwój człowieka i utrzymanie przez niego dobrego stanu

Prawidłowe żywienie jest jednym z najważniejszych czynników środowiskowych, wpływających na rozwój człowieka i utrzymanie przez niego dobrego stanu Prawidłowe żywienie jest jednym z najważniejszych czynników środowiskowych, wpływających na rozwój człowieka i utrzymanie przez niego dobrego stanu zdrowia. Polega ono na całkowitym pokryciu zapotrzebowania

Bardziej szczegółowo

ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE

ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE PIRAMIDY EGIPSKIE Piramidy to budowle, które przetrwały tysiące lat. Najbardziej trwała była ich podstawa, czyli część zbudowana na ziemi. PIRAMIDA ZDROWEGO

Bardziej szczegółowo

Diety wegetariańskie korzyści i zagrożenia

Diety wegetariańskie korzyści i zagrożenia Diety wegetariańskie korzyści i zagrożenia Witamina B 12 i żelazo Anna Brzozowska Katedra Żywienia Człowieka SGGW Polskie Towarzystwo Nauk Żywieniowych Wszechnica Żywieniowa SGGW Warszawa, 19 stycznia

Bardziej szczegółowo

Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży. Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka

Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży. Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka JAK PRAWIDŁOWO SIĘ ODŻYWIAĆ? Zalecenia żywieniowe 6 + 1 U według S. Bergera Urozmaicenie

Bardziej szczegółowo

Materiałpomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie:

Materiałpomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie: Materiałpomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie: TECHNIK ŻYWIENIA I USŁUG GASTRONOMICZNYCH przygotowany w ramach projektu Praktyczne kształcenie nauczycieli zawodów branży hotelarsko-turystycznej

Bardziej szczegółowo

Żywienie dziecka. dr n.med. Jolanta Meller

Żywienie dziecka. dr n.med. Jolanta Meller Żywienie dziecka dr n.med. Jolanta Meller Na wiele potrzebnych nam rzeczy możemy poczekać. Dziecko nie może. Właśnie teraz formują się jego kości, tworzy się krew, rozwija umysł. Nie możemy mu powiedzieć

Bardziej szczegółowo

DIETA PRZY CHOROBACH SERCA

DIETA PRZY CHOROBACH SERCA ZALECENIA OGÓLNE Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (należy dbać o urozmaicenie posiłków). W skład produktów spożywczych wchodzą niezbędne składniki odżywcze zawarte w różnych ilościach i

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku NASZE KULINARNE TRADYCJE NASZE KULINARNE TRADYCJE Co składa się na nie? Bez jakich produktów i potraw nie wyobrażamy sobie

Bardziej szczegółowo

Witamina D znana i nieznana Znaczenie suplementacji witaminą D u niemowląt oraz u kobiet w okresie ciąży i laktacji

Witamina D znana i nieznana Znaczenie suplementacji witaminą D u niemowląt oraz u kobiet w okresie ciąży i laktacji Szkolenie 2011 r. Witamina D znana i nieznana Znaczenie suplementacji witaminą D u niemowląt oraz u kobiet w okresie ciąży i laktacji Program 1. Prawdy i mity o witaminie D i krzywicy 2. Nowe spojrzenie

Bardziej szczegółowo

Małgorzata Woźniak Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie Katedra Biologii i Hodowli Ryb Warszawa, 3 wrzesień 2013 r.

Małgorzata Woźniak Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie Katedra Biologii i Hodowli Ryb Warszawa, 3 wrzesień 2013 r. Wartości odżywcze ryb z produkcji stawowej ze szczególnym uwzględnieniem karpia Małgorzata Woźniak Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie Katedra Biologii i Hodowli Ryb Warszawa, 3 wrzesień 2013 r.

Bardziej szczegółowo

Zalecenia dotyczące żywienia dzieci w przedszkolach

Zalecenia dotyczące żywienia dzieci w przedszkolach Zalecenia dotyczące żywienia dzieci w przedszkolach NORMY ŻYWIENIA DLA DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM I SZKOLNYM W POLSCE OPRACOWANO W INSTYTUCIE ŻYWNOŚCI I ŻYWIENIA I ZATWIERDZONE ZOSTAŁY PRZEZ INSTYTUT

Bardziej szczegółowo

Ryby prosto z naszych kutrów www.gadus.pl

Ryby prosto z naszych kutrów www.gadus.pl Ryby prosto z naszych kutrów www.gadus.pl PASTA RYBNA Z MAKRELI Składniki: wędzone makrele, kwaśna śmietana, sok z połówki cytryny, kiszone ogórki, kapary, sól i pieprz. Świetnie pasuje do pieczywa lub

Bardziej szczegółowo

Żywienie dziecka. Żywienie dziecka. Budowa nowych tkanek (rozrost) Odnowa zużytych tkanek. Wytwarzanie energii. Utrzymywanie temperatury ciała

Żywienie dziecka. Żywienie dziecka. Budowa nowych tkanek (rozrost) Odnowa zużytych tkanek. Wytwarzanie energii. Utrzymywanie temperatury ciała Żywienie dziecka dr n.med. Jolanta Meller Na wiele potrzebnych nam rzeczy możemy poczekać. Dziecko nie może. Właśnie teraz formują się jego kości, tworzy się krew, rozwija umysł. Nie możemy mu powiedzieć

Bardziej szczegółowo

Miejsce mięsa w diecie

Miejsce mięsa w diecie Miejsce mięsa w diecie Walory zdrowotne mięsa od dawna są przedmiotem kontrowersyjnych poglądów wśród ludzi. Jedni widzą w mięsie znakomite źródło niezbędnych składników odżywczych, inni natomiast przypisują

Bardziej szczegółowo

2011-03-17. Woda. Rola wody. Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia?

2011-03-17. Woda. Rola wody. Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia? Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia? A. Jarosz Woda głównym składnikiem ciała i podstawowym składnikiem pożywienia stanowi 50 80 %masy ciała zasoby wodne organizmu muszą być stale

Bardziej szczegółowo

Gazetka uczniów Publicznej Szkoły Podstawowej im. Bohaterów Września w Węgrzynowie

Gazetka uczniów Publicznej Szkoły Podstawowej im. Bohaterów Września w Węgrzynowie Gazetka uczniów Publicznej Szkoły Podstawowej im. Bohaterów Września w Węgrzynowie Opracowali uczestnicy/uczestniczki koła dziennikarskiego Numer poświęcony programowi Owoce i warzywa w szkole 1 Program

Bardziej szczegółowo

Co nowego w żywieniu niemowląt i małych dzieci (1-3 lat)? Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Dr inż. Anna Harton

Co nowego w żywieniu niemowląt i małych dzieci (1-3 lat)? Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Dr inż. Anna Harton Co nowego w żywieniu niemowląt i małych dzieci (1-3 lat)? Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Dr inż. Anna Harton Dlaczego żywienie niemowlęcia i małego dziecka jest takie ważne? programowanie metaboliczne

Bardziej szczegółowo

ZDROWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PORADNIK DLA RODZICÓW I UCZNIÓW

ZDROWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PORADNIK DLA RODZICÓW I UCZNIÓW ZDROWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PORADNIK DLA RODZICÓW I UCZNIÓW SPIS TREŚCI 1. Zasady zdrowego żywienia 2. Zapotrzebowanie energetyczne nastolatków 3. Zapotrzebowanie energetyczne nastolatków 4. Zalecenia

Bardziej szczegółowo

Rejestr produktów podlegających zgłoszeniu do Głównego Inspektora Sanitarnego 2007-2010

Rejestr produktów podlegających zgłoszeniu do Głównego Inspektora Sanitarnego 2007-2010 Rejestr produktów podlegających zgłoszeniu do Głównego Inspektora Sanitarnego 2007-2010 Analiza rejestru powiadomień o pierwszym wprowadzeniu do obrotu środków spożywczych Środki spożywcze specjalnego

Bardziej szczegółowo

Prezentacja materiałów przygotowanych. programu edukacyjnego Trzymaj formę!

Prezentacja materiałów przygotowanych. programu edukacyjnego Trzymaj formę! Prezentacja materiałów przygotowanych do realizacji V edycji programu edukacyjnego Trzymaj formę! KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA REALIZACJĘ IV EDYCJI PROGRAMU EDUKACYJNEGO PT. TRZYMAJ FORMĘ! ZAKOPANE, 6 8 PAŹDZIERNIKA

Bardziej szczegółowo

Czy mogą być niebezpieczne?

Czy mogą być niebezpieczne? Diety wysokobiałkowe w odchudzaniu Czy mogą być niebezpieczne? Lucyna Kozłowska Katedra Dietetyki SGGW Diety wysokobiałkowe a ryzyko zgonu Badane osoby: Szwecja, 49 261 kobiet w wieku 30 49 lat (1992 i

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa Nr 1 im. Tadeusza Kościuszki w Rudzie Śląskiej

Szkoła Podstawowa Nr 1 im. Tadeusza Kościuszki w Rudzie Śląskiej Szkoła Podstawowa Nr 1 im. Tadeusza Kościuszki w Rudzie Śląskiej Zdrowe odżywianie polega na odpowiednim wyborze produktów i przygotowaniu posiłków umożliwiających prawidłowe funkcjonowanie organizmu poprzez

Bardziej szczegółowo

Żywienie w sporcie, czyli po co mojemu dziecku dietetyk?

Żywienie w sporcie, czyli po co mojemu dziecku dietetyk? Żywienie w sporcie, czyli po co mojemu dziecku dietetyk? Podczas intensywnego treningu organizm produkuje energię znacznie szybciej, niż wówczas, gdy aktywność jest mała. W trakcie ćwiczeń serce bije częściej,

Bardziej szczegółowo

Żywienie a aktywność tarczycy. prof. dr hab. Danuta Rosołowska-Huszcz Katedra Dietetyki SGGW

Żywienie a aktywność tarczycy. prof. dr hab. Danuta Rosołowska-Huszcz Katedra Dietetyki SGGW Żywienie a aktywność tarczycy prof. dr hab. Danuta Rosołowska-Huszcz Katedra Dietetyki SGGW Podwzgórze TRH Przysadka Oś podwzgórzowo przysadkowo - tarczycowa TSH Tarczyca T 4, T 3, rt 3 Osoczowe białka

Bardziej szczegółowo

potrzebujemy ich 1 g, by nasz organizm dobrze funkcjonował.

potrzebujemy ich 1 g, by nasz organizm dobrze funkcjonował. Specjaliści od zdrowego żywienia biją na alarm. Jemy za mało ryb morskich, co oznacza, że w organizmie przeciętnego Polaka brakuje nienasyconych kwasów Omega 3, uważanych przez wielu naukowców za złoty

Bardziej szczegółowo

Żywienie a nastrój. Składniki odżywcze wpływające na nastrój:

Żywienie a nastrój. Składniki odżywcze wpływające na nastrój: Żywienie a nastrój dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Katedra i Zakład Dietetyki SGGW w Warszawie Składniki odżywcze wpływające na nastrój: Kwas foliowy Witamina B 6 Witamina B 12 Witamina D Witamina C Kwasy

Bardziej szczegółowo

Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy

Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy To NASZ Zielony sklepik w Zespole Szkół im. Jana Pawła II w Zielonkach! ZIELONKI = Zielony Sklepik = zdrowe i smaczne jedzenie Mamy coś do powiedzenia o piramidzie zdrowego

Bardziej szczegółowo

Piramida Żywienia. Dominika Kondrak Karina Warwas 1TFS

Piramida Żywienia. Dominika Kondrak Karina Warwas 1TFS Piramida Żywienia Dominika Kondrak Karina Warwas 1TFS Zasady zdrowego żywienia 1. Dbaj o różnorodnośd spożywanych produktów. 2. Strzeż się nadwagi i otyłości, nie zapominaj o codziennej aktywności fizycznej.

Bardziej szczegółowo

Zaburzenie równowagi energetycznej

Zaburzenie równowagi energetycznej Otyłość dzieci i młodzieży czy można jej zapobiec? Dr n. med. Andrea Horvath Dr n. med. Piotr Dziechciarz Klinika Pediatrii WUM Zaburzenie równowagi energetycznej wyrażonej nadmiernym odkładaniem tkanki

Bardziej szczegółowo

Pokarmy uzupełniające. Kiedy? Jakie? Dlaczego? Prof. dr hab. med. Hanna Szajewska Warszawski Uniwersytet Medyczny

Pokarmy uzupełniające. Kiedy? Jakie? Dlaczego? Prof. dr hab. med. Hanna Szajewska Warszawski Uniwersytet Medyczny Pokarmy uzupełniające. Kiedy? Jakie? Dlaczego? Prof. dr hab. med. Hanna Szajewska Warszawski Uniwersytet Medyczny WPROWADZENIE Żywienie niemowląt, a zwłaszcza odpowiedź na pytania: co? kiedy? jak? budzi

Bardziej szczegółowo

SPOŻYCIE RYB I PRZETWORÓW RYBNYCH W POLSCE ANALIZA KORZYŚCI I ZAGROŻEŃ

SPOŻYCIE RYB I PRZETWORÓW RYBNYCH W POLSCE ANALIZA KORZYŚCI I ZAGROŻEŃ ROCZN. PZH 2007, 58, NR 1, 287-293 MONIKA KOŁODZIEJCZYK SPOŻYCIE RYB I PRZETWORÓW RYBNYCH W POLSCE ANALIZA KORZYŚCI I ZAGROŻEŃ CONSUMPTION OF FISH AND FISHERY PRODUCTS IN POLAND ANALYSIS OF BENEFITS AND

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE PRZEDMIOTY PODSTAWOWE Anatomia człowieka 1. Które z białek występujących w organizmie człowieka odpowiedzialne są za kurczliwość mięśni? 2. Co to są neurony i w jaki sposób stykają się między sobą i efektorami?

Bardziej szczegółowo

Opracowano na podstawie zaleceń Instytutu Żywności i Żywienia w Warszawie

Opracowano na podstawie zaleceń Instytutu Żywności i Żywienia w Warszawie Opracowano na podstawie zaleceń Instytutu Żywności i Żywienia w Warszawie ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM opracowane przez Instytut Żywności i Żywienia w Warszawie 1. Jedz

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA ZAKŁAD PODSTAW ŻYWIENIA CZŁOWIEKA Dr inż. Edyta Balejko, dr inż. Anna Bogacka Przedmiot: Podstawy żywienia człowieka Ćwiczenie nr 4 Temat: Normy żywienia 1. Badania stosowane

Bardziej szczegółowo

Odżywiamy się zdrowo! PREZENTACJA DLA PRZEDSZKOLAKÓW

Odżywiamy się zdrowo! PREZENTACJA DLA PRZEDSZKOLAKÓW Odżywiamy się zdrowo! PREZENTACJA DLA PRZEDSZKOLAKÓW CO POWINNY JEŚĆ DZIECI WITAMINY PRODUKTY ZBOŻOWE PRODUKTY POCHODZENIA ROŚLINNEGO PRODUKTY POCHODZENIA ZWIERZĘCEGO PRZETWORY MLECZNE ZASADY ZDROWEGO

Bardziej szczegółowo

EDUKACJA I PORADNICTWO ŻYWIENIOWE

EDUKACJA I PORADNICTWO ŻYWIENIOWE EDUKACJA I PORADNICTWO ŻYWIENIOWE porada dietetyczna na przykładzie kobiety ciężarnej Agnieszka Ostachowska-Gąsior PORADA DIETETYCZNA: 1. Analiza stanu odżywienia - w tym parametrów istotnych w danej jednostce

Bardziej szczegółowo

Mięso i przetwory mięsne

Mięso i przetwory mięsne Mięso i przetwory mięsne Mięso i wędliny są podstawowym źródłem białka o wysokiej wartości odżywczej (15-20%) Zawartość tłuszczu waha się w bardzo szerokich granicach (10-25%) Boczek Metka Parówki >25%

Bardziej szczegółowo

Naturalna Ochrona Kotów przez całe życie

Naturalna Ochrona Kotów przez całe życie Naturalna Ochrona Kotów przez całe życie WZMOCNIENIE NATURALNEJ OCHRONY KOTA N AT U R A L F E L I N E P R O T E C T I O N SKÓRA I SIERŚĆ Witamina A, kwas linolenowy i cynk zapewniają skórze elastyczność

Bardziej szczegółowo

WITAMINY I MINERAŁY DLA OSÓB DIALIZOWANYCH

WITAMINY I MINERAŁY DLA OSÓB DIALIZOWANYCH Dietetyczny środek spożywczy specjalnego przeznaczenia medycznego WITAMINY I MINERAŁY DLA OSÓB DIALIZOWANYCH Zestaw witamin i składników mineralnych przygotowany w oparciu o doniesienia naukowe oraz przyjęte

Bardziej szczegółowo

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Pamiętaj o codziennym spożywaniu produktów zawartych w piramidzie! PRODUKTY ZBOŻOWE ( mąki, kasza, ryż, płatki, pieczywo i makarony) Sągłównym

Bardziej szczegółowo

Czym jest program Trzymaj

Czym jest program Trzymaj Trzymaj formę! Czym jest program Trzymaj formę"? "Trzymaj formę" " to inicjatywa propagująca zdrowy styl życia o unikalnym dwukierunkowym podejściu: promującym zbilansowane odżywianie połą łączone z regularną

Bardziej szczegółowo

Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki

Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki Dietetyczny środek spożywczy specjalnego przeznaczenia medycznego Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki Zestaw witamin i składników mineralnych przygotowany

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca w ciąży z czym to się je? I KATEDRA I KLINIKA POŁOŻNICTWA I GINEKOLOGII WARSZAWSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY

Cukrzyca w ciąży z czym to się je? I KATEDRA I KLINIKA POŁOŻNICTWA I GINEKOLOGII WARSZAWSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY Cukrzyca w ciąży z czym to się je? I KATEDRA I KLINIKA POŁOŻNICTWA I GINEKOLOGII WARSZAWSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY CUKRZYCA CIĄŻOWA definicja WHO (1997r) nietolerancja węglowodanów o różnym nasileniu, która

Bardziej szczegółowo

Prawidłowe odżywianie. Czy marnujemy szansę na zdrowe żywienie?

Prawidłowe odżywianie. Czy marnujemy szansę na zdrowe żywienie? Katedra Żywienia Człowieka Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie Polskie Towarzystwo Nauk Żywieniowych Prawidłowe odżywianie. Czy marnujemy szansę na zdrowe żywienie? prof. dr hab. Lidia Wądołowska

Bardziej szczegółowo

Śniadanie jeść czy nie jeść? To nie jest trudne pytanie.

Śniadanie jeść czy nie jeść? To nie jest trudne pytanie. Katedra Żywienia Człowieka Uniwersytet Warmińsko-Mazurski Komitet Nauki o Żywieniu Człowieka Wydział V Nauk Medycznych Polska Akademia Nauk Polskie Towarzystwo Nauk Żywieniowych Śniadanie jeść czy nie

Bardziej szczegółowo

Prawidłowo zbilansowana dieta i aktywność fizyczna jako niezbędny element zdrowego stylu życia. Anna Jelonek dietetyk

Prawidłowo zbilansowana dieta i aktywność fizyczna jako niezbędny element zdrowego stylu życia. Anna Jelonek dietetyk Prawidłowo zbilansowana dieta i aktywność fizyczna jako niezbędny element zdrowego stylu życia Anna Jelonek dietetyk Rola jednostek i społeczeństwa Sposób odżywiania kobiety w ciąży związany z przekarmieniem

Bardziej szczegółowo

OCENA SPOŻYCIA WITAMIN ORAZ WSKAŹNIK DIETY ŚRÓDZIEMNOMORSKIEJ W DIETACH OSÓB ZE STWARDNIENIEM ROZSIANYM

OCENA SPOŻYCIA WITAMIN ORAZ WSKAŹNIK DIETY ŚRÓDZIEMNOMORSKIEJ W DIETACH OSÓB ZE STWARDNIENIEM ROZSIANYM OCENA SPOŻYCIA WITAMIN ORAZ WSKAŹNIK DIETY ŚRÓDZIEMNOMORSKIEJ W DIETACH OSÓB ZE STWARDNIENIEM ROZSIANYM Elżbieta Karpińska*, Katarzyna Socha, Maria H. Borawska Zakład Bromatologii Uniwersytetu Medycznego

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 98 SECTIO D 2004

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 98 SECTIO D 2004 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 98 SECTIO D 2004 Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Faculty

Bardziej szczegółowo

11. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych

11. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych 11. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych Temat: Samodzielna ocena swojego żywienia i aktywności fizycznej. Cele: zapoznanie ucznia z praktycznymi aspektami układania prawidłowo zbilansowanej

Bardziej szczegółowo

Specjalne potrzeby małych dzieci co nowego w zaleceniach?

Specjalne potrzeby małych dzieci co nowego w zaleceniach? Specjalne potrzeby małych dzieci co nowego w zaleceniach? Jarosław Kwiecień Katedra i Klinika Pediatrii w Zabrzu Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach O czym będziemy dziś mówić... Pierwsze 1000 dni:

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA CZYLI JAK USTRZEC SIĘ CHORÓB CYWILIZACYJNYCH

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA CZYLI JAK USTRZEC SIĘ CHORÓB CYWILIZACYJNYCH ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA CZYLI JAK USTRZEC SIĘ CHORÓB CYWILIZACYJNYCH Żywić się zdrowo powinniśmy w każdym okresie życia, ale szczególnie ważny jest sposób odżywiania dzieci i młodzieży, kobiet w ciąży

Bardziej szczegółowo

Europejski Tydzień Walki z Rakiem

Europejski Tydzień Walki z Rakiem 1 Europejski Tydzień Walki z Rakiem 25-31 maj 2014 (http://www.kodekswalkizrakiem.pl/kodeks/) Od 25 do 31 maja obchodzimy Europejski Tydzień Walki z Rakiem. Jego celem jest edukacja społeczeństwa w zakresie

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE SZKOLNYM Opracowała: Iwona Konowalska Prawidłowe żywienie powinno stanowić bardzo istotny element promocji zdrowia. Tworząc szkolne programy prozdrowotne należy koncentrować

Bardziej szczegółowo

Warsztaty dla Rodziców. Wiosenne śniadanie. Warszawa 26.05.2015 r.

Warsztaty dla Rodziców. Wiosenne śniadanie. Warszawa 26.05.2015 r. Warsztaty dla Rodziców Wiosenne śniadanie Warszawa 26.05.2015 r. Urozmaicenie Uregulowanie Umiarkowanie Umiejętności Unikanie Prawidłowe żywienie 7 zasad wg prof. Bergera + Uprawianie sportu + Uśmiech

Bardziej szczegółowo

... Dzienniczek Badań. Centrum Promocji Zdrowia i Edukacji Ekologicznej Warszawa Bemowo 2010

... Dzienniczek Badań. Centrum Promocji Zdrowia i Edukacji Ekologicznej Warszawa Bemowo 2010 ... Dzienniczek Badań Centrum Promocji Zdrowia i Edukacji Ekologicznej Warszawa Bemowo 2010 ... lekarz prowadzący imię nazwisko wiek adres MASA CIAŁ A Masę ciała można ocenić na podstawie wskaźnika BMI

Bardziej szczegółowo

Śniadania mleczne i bezmleczne. dr inż. Marta Jeruszka-Bielak Centrum Komunikacji Społecznej

Śniadania mleczne i bezmleczne. dr inż. Marta Jeruszka-Bielak Centrum Komunikacji Społecznej Śniadania mleczne i bezmleczne dr inż. Marta Jeruszka-Bielak Centrum Komunikacji Społecznej Mleko i przetwory mleczne Mleko i przetwory mleczne stanowią ważną grupę żywności, która jest najlepszym źródłem

Bardziej szczegółowo

SANPROBI Super Formula

SANPROBI Super Formula SUPLEMENT DIETY SANPROBI Super Formula Unikalna formuła siedmiu żywych szczepów probiotycznych i dwóch prebiotyków Zdrowie i sylwetka a w super formie Zaburzenia metaboliczne stanowią istotny problem medyczny

Bardziej szczegółowo

Rozwój człowieka, stan jego zdrowia i wydajność pracy oraz długość życia są ściśle uzależnione od sposobu żywienia.

Rozwój człowieka, stan jego zdrowia i wydajność pracy oraz długość życia są ściśle uzależnione od sposobu żywienia. Rozwój człowieka, stan jego zdrowia i wydajność pracy oraz długość życia są ściśle uzależnione od sposobu żywienia. Nieprawidłowe odżywianie w wieku niemowlęcym, przedszkolnym i szkolnym: hamuje rozwój

Bardziej szczegółowo

Piramida zdrowego żywienia w cukrzycy

Piramida zdrowego żywienia w cukrzycy Piramida zdrowego żywienia w cukrzycy Wysiłek fizyczny codziennie ok. 30-60 minut Codzienna aktywność fizyczna wpływa na dobre samopoczucie i lepsze funkcjonowanie organizmu. Każdy wysiłek fizyczny jest

Bardziej szczegółowo

Co należy jeść, a czego lepiej unikać, by odżywiać się zdrowo?

Co należy jeść, a czego lepiej unikać, by odżywiać się zdrowo? Co należy jeść, a czego lepiej unikać, by odżywiać się zdrowo? Według definicji zdrowe odżywianie to sposób jedzenia, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu jego zapewnienia

Bardziej szczegółowo

5-18 miesięcy. 2-5 miesięcy. ponad 7 lat. 18 miesięcy - 7 lat. Fitmin Maxi Puppy. Fitmin Maxi Junior. Fitmin Maxi Maitenance. Fitmin Maxi Performance

5-18 miesięcy. 2-5 miesięcy. ponad 7 lat. 18 miesięcy - 7 lat. Fitmin Maxi Puppy. Fitmin Maxi Junior. Fitmin Maxi Maitenance. Fitmin Maxi Performance FITMIN MAXI Seria karm Fitmin przeznaczona jest dla psów ras olbrzymich, których waga przekracza 35. Karmy wyróżniają się między innymi większymi granulkami dla oraz zawartością siarczanu glukozaminy i

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY. 26.10.2015r.

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY. 26.10.2015r. ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY 26.10.2015r. ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY Żywienie, szczególnie zbiorowe, nie powinno być realizowane w sposób doraźny. Jest to istotny problem

Bardziej szczegółowo

Nowy asortyment sklepików szkolnych nie taki straszny, czyli dlaczego warto jeść zdrowo?!

Nowy asortyment sklepików szkolnych nie taki straszny, czyli dlaczego warto jeść zdrowo?! Nowy asortyment sklepików szkolnych nie taki straszny, czyli dlaczego warto jeść zdrowo?! Rozporządzenie Z dniem 01.09.2015 roku weszło w życie nowe Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 26 sierpnia 2015

Bardziej szczegółowo

Kinga Janik-Koncewicz

Kinga Janik-Koncewicz Kinga Janik-Koncewicz miażdżyca choroby układu krążenia cukrzyca typu 2 nadciśnienie choroby układu kostnego nowotwory Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że około 7-41% nowotworów jest spowodowanych

Bardziej szczegółowo

Produkty Mleczne Tłuszcze Mięso, ryby, jaja Piramida żywienia Czego powinniśmy unikać Napoje gazowane, Chipsy Słodycze, Fast Foody PAMIĘTAJ!!

Produkty Mleczne Tłuszcze Mięso, ryby, jaja Piramida żywienia Czego powinniśmy unikać Napoje gazowane, Chipsy Słodycze, Fast Foody PAMIĘTAJ!! Zdrowy tryb życia Co robić żeby zdrowo żyć? Co otrzymujemy dzięki zdrowemu stylowi życia? Jak wygląda plan zdrowego żywienia? Chcesz być szczupła? Zdrowe odżywianie Węglowodany Warzywa i owoce Produkty

Bardziej szczegółowo

10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych

10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych 10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych Temat: Potrawy typu fast food a żywność przygotowywana w domu. Cele: uświadomienie różnic pomiędzy daniami typu fast food a żywnością przygotowywaną

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Żywienie człowieka KOD WF/I/st/35

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Żywienie człowieka KOD WF/I/st/35 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Żywienie człowieka KOD WF/I/st/35 2. KIERUNEK: Wychowanie fizyczne 3. POZIOM STUDIÓW 1 : I stopień studia stacjonarne 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: III rok/v semestr 5.

Bardziej szczegółowo

ŻYWIENIE DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM A ICH ZDROWIE

ŻYWIENIE DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM A ICH ZDROWIE WYDZIAŁ NAUK O ŻYWIENIU CZŁOWIEKA I KONSUMPCJI SGGW POLSKIE TOWARZYSTWO NAUK ŻYWIENIOWYCH ŻYWIENIE DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM A ICH ZDROWIE dr hab. Jadwiga Hamułka, prof. SGGW dr hab. Anna Kołłajtis-Dołowy

Bardziej szczegółowo

Polskie zalecenia dotyczące profilaktyki niedoborów witaminy D

Polskie zalecenia dotyczące profilaktyki niedoborów witaminy D Perinatologia, Neonatologia i Ginekologia, tom 2, zeszyt 4, 245-249, 2009 Polskie zalecenia dotyczące profilaktyki niedoborów witaminy D Zalecenia opracowane przez zespół ekspertów w składzie Prof. dr

Bardziej szczegółowo

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie Warsztaty żywieniowe Żywność buduje i regeneruje dostarcza energii zapewnia prawidłowe funkcjonowanie poprawia samopoczucie Żaden pojedynczy produkt nie dostarczy Ci wszystkiego, czego potrzebujesz dlatego

Bardziej szczegółowo

Podstawy diety i wspomagania w sporcie - przedmiotowe zasady oceniania.

Podstawy diety i wspomagania w sporcie - przedmiotowe zasady oceniania. Podstawy diety i wspomagania w sporcie - przedmiotowe zasady oceniania. W czasie zajęć ocenie podlegają wyłącznie zaangażowanie i aktywność ucznia na zajęciach. Planowane są w semestrze: - 3 oceny z zadań

Bardziej szczegółowo

Diety wegetariańskie. Klinika Pediatrii IP CZD, Carolina Medical Center

Diety wegetariańskie. Klinika Pediatrii IP CZD, Carolina Medical Center Diety wegetariańskie Małgorzata Desmond Klinika Pediatrii IP CZD, Carolina Medical Center Białko Spożycie białka g bia ałka/kg mas sy ciała Białko zwierzęce Białko roślinne Zalecane spożycie białka dla

Bardziej szczegółowo

Warsztaty nauczycieli Zespołu Szkół Zawodowych im. Króla Jana III Sobieskiego w Przeworsku w szkole partnerskiej Universita dei Sapori 10 14 marzec

Warsztaty nauczycieli Zespołu Szkół Zawodowych im. Króla Jana III Sobieskiego w Przeworsku w szkole partnerskiej Universita dei Sapori 10 14 marzec Warsztaty nauczycieli Zespołu Szkół Zawodowych im. Króla Jana III Sobieskiego w Przeworsku w szkole partnerskiej Universita dei Sapori 10 14 marzec 2014 r. Realizacja komponentu ponadnarodowego W dniach

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji

Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji www.aotmit.gov.pl Opinia Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji nr 11/2016 z dnia 19 stycznia 2016 r. o projekcie programu polityki

Bardziej szczegółowo

8. Scenariusz lekcji dla klasy IV-VI szkoły podstawowej i I klasy gimnazjum

8. Scenariusz lekcji dla klasy IV-VI szkoły podstawowej i I klasy gimnazjum 8. Scenariusz lekcji dla klasy IV-VI szkoły podstawowej i I klasy gimnazjum Temat: Wybory żywieniowe produkty zalecane i niezalecane w żywieniu. Cel: Kształtowanie prawidłowych nawyków żywieniowych. Zdobyte

Bardziej szczegółowo