Muzeum Narodowe w Gdańsku i Fundación FUSARA Składają serdeczne podziękowania wszystkim, którzy przyczynili się do powstania wystawy /

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Muzeum Narodowe w Gdańsku i Fundación FUSARA Składają serdeczne podziękowania wszystkim, którzy przyczynili się do powstania wystawy /"

Transkrypt

1 m u z E u m N A r O D O W E W G D A ń S K u,

2 WYSTAWA / EXHIBITION 13 listopada lutego 2012 / 13 November February 2012 Oddział Sztuki Dawnej / Classical Art Department ul. Toruńska 1, Gdańsk / 1 Torunska St, Gdansk Koncepcja i scenariusz / Concept and Program Kuratorzy / curators Kurator odpowiedzialny / Curator in charge Koordynacja / Coordination Konserwacja / Conservation Realizacja / Production Tadeusz Pietrzkiewicz, Wojciech Sęczawa Arturo Ansón Navarro, Carlos Gonzáles López Beata Purc-Stępniak Teresa Komorowska, Małgorzata Posadzka Isabel Patrocinio Jimeno Victori, Anna Gosławska-Fortuna Dział Głównego Inwentaryzatora MNG / Inventory Department, National Museum in Gdansk Dział Infrastruktury MNG / Infrastructure Department, National Museum in Gdansk Dział Marketingu MNG / Marketing Department, National Museum in Gdansk Dział Wydawniczy MNG / Publications Department, National Museum in Gdansk Muzeum Narodowe w Gdańsku i Fundación FUSARA Składają serdeczne podziękowania wszystkim, którzy przyczynili się do powstania wystawy / The National Museum in Gdańsk and the FUSARA Foundatión express their sincere gratitude to all those who have contributed to the preparation of the exhibition KATALOG / catalogue Przedmowy / Prefaces Teksty / texts Redakcja / editing Przekład z języka hiszpańskiego / Translation from Spanish Przekład na język angielski / Translation into English Korekta wersji polskiej / Polish version proofreading Korekta wersji angielskiej / English version proofreading projekt i skład / design and typesetting fotografie / photographs druk / printed by Ignacio Olmós Esteban, Wojciech Bonisławski, Piotr Śliwicki, Marcin Piróg Arturo Ansón Navarro, Carlos Gonzáles López jacek Friedrich Teresa Komorowska Anna Kanthak Zuzanna Malicka piotr Łuba Agnieszka Gawędzka Oscar Parra Montserrat Wydawnictwo Bernardinum Sp. z o.o. Eduardo Capapé García Ignacio OlmÓs Esteban Annamí González-Simón Montserrat Martí Ayxelá Carlos Rabassó Cañellas Ernesto de Zulueta Habsburgo-Lorena Muzeum Narodowe w Gdańsku, 2011 ISBN

3 patronat honorowy / Honorary patrons: Muzeum Narodowe w Gdańsku jest instytucją kultury Samorządu Województwa Pomorskiego Mecenas Muzeum Narodowego w Gdańsku Bogdan zdrojewski minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego / minister of Culture and National Heritage Sponsor strategiczny / Strategic sponsor mieczysław Struk marszałek Województwa pomorskiego / marshal of the pomorskie voivodeship paweł Adamowicz prezydent miasta Gdańska / mayor of the City of Gdańsk Sponsor główny / Main sponsor Sponsor / Sponsor j.e. Arcybiskup Sławoj Leszek Głódź metropolita Gdański / Archbishop of Gdańsk Partner strategiczny / Strategic partner Ambasada Królestwa Hiszpanii w polsce / Embassy of the Kingdom of Spain in poland j.e. ryszard Schnepf Ambasador rzeczypospolitej polskiej w Królestwie Hiszpanii / polish Ambassador in the Kingdom of Spain Partner / Partner maciej Dobrzyniecki Konsul Honorowy Królestwa Hiszpanii w Gdańsku / Honorary Consul of the Kingdom of Spain in Gdańsk Patroni medialni / Media patrons

4 Ignacio Olmós Esteban Sekretarz Dyrektor Fundacji FUSARA Ignacio Olmós Esteban Director of the FUSARA Foundation Secretary of the Patron s Council Od początku istnienia Fundacji Santamarca w centrum jej działań pozostaje człowiek i jego otoczenie. Wszystkie podejmowane inicjatywy są wyrazem idei, która legła u podstaw Fundacji, a którą można określić jako pracę dla dobra innych, głównie poprzez świadczenie pomocy dzieciom opuszczonym i wymagającym opieki oraz edukację młodzieży będącej nadzieją społeczeństwa przyszłości. Działalność tę rozpoczęło na początku XX wieku kolegium schronisko dla osieroconych i ubogich dzieci Madrytu. W ostatnich latach zwróciliśmy większą uwagę na umocnienie odziedziczonych wartości, stanowiących kod genetyczny naszej Fundacji. Dokładamy starań, aby rozwijać, propagować i podnosić wartość pozostałych elementów składających się na dziedzictwo kulturowe. Dla Fundacji nie ma ono wprawdzie znaczenia strategicznego, ale jego miejsce wyznaczają okoliczności związane z pochodzeniem kolekcji i odpowiedzialność przed społeczeństwem. Noblesse oblige. Prezentowana wystawa, przygotowana przez komisarza dra Carlosa Gonzáleza Lópeza, Kawalera Orderu Zasługi Rzeczpospolitej (artykuł jego autorstwa poświęcony rodzinie Nájera-Santamarca znajdziecie Państwo w katalogu), obejmuje obrazy Goi należące do kolekcji Santamarca. Katalog wystawy zawiera również wyniki najnowszych badań (wraz ze szczegółowymi opisami obrazów) prowadzonych przez pana Artura Ansona, historyka sztuki, profesora Uniwersytetu w Saragossie, specjalizującego się w twórczości Goi. Chciałbym jako jeden z wielu widzów, niepretendujący do uprawnień naukowca, przedstawić moje osobiste spojrzenie na wystawione obrazy. Pierwsze, co zadziwia, gdy oglądamy je w tutejszym muzeum, to nieduży format tych dzieł. Mamy wszakże do czynienia z obrazami przeznaczonymi do dekoracji gabinetów i niewielkich pomieszczeń, podobnych do tych z naszych mieszkań. Druga uwaga dotyczy znakomitej jakości prezentowanych płócien. Ukazują one wielką liczbę postaci, których scharakteryzowanie musiało być powolne i przemyślane każde pociągnięcie pędzla służyło oddaniu duszy postaci, cech przedmiotów czy pejzaży i prowadziło do ukazania na płótnie samej ich istoty. W prezentowanych obrazach Goya próbuje dać świadectwo i ukazać społeczeństwo paradoksu, szczególne i niepowtarzalne, ze swoimi blaskami i cieniami, z tym co widoczne i metafizyczne. Zadaje ważkie pytania o to, co ludzkie: o pozory, byt, władzę, słabość, przepych i ascezę, a wszystko widziane przez pryzmat dzieciństwa i pozornej niewinności. Jeśli oderwiemy się od konkretów i zapomnimy, że są to obrazy olejne, możemy ulec złudzeniu, że oglądamy dokument czy film z czasów socrealizmu. Analiza ich treści pozwala odgadnąć, jak w uchwyconym momencie wyglądało życie w Hiszpanii, a zapewne też w całej Europie. Przeniesiemy się zatem w czasy naszych przodków i niewątpliwie odkurzymy stare historie. Te same, które w blasku domowego ogniska zaczęli z ojca na syna przekazywać nasi pradziadowie, próbując utrwalić coś ważnego w pamięci kolejnych pokoleń: samo życie. The human being and his environment has always been a focus of the Santamarca Foundation s activity since its beginning. All undertaken initiatives express an idea which became the Foundation s cornerstone and which can be described as welfare work, mainly by providing help for children who are deserted and are in need of care, as well as education of young people who are the hope of the future society. This activity was initiated at the beginning of the 20 th century by the College-orphanage for orphans and poor children of Madrid. In recent years we have paid more attention to strengthening inherited values that are our Foundation s genetic code. We strain to develop, disseminate and enhance values of remaining elements that create cultural heritage. Although this does not have a strategic meaning for the Foundation, its place is determined by circumstances referring to the collection s origin and responsibility towards society. Noblesse oblige. The presented exhibition prepared by its curator, Doctor Carlos González López, awarded the Order of Merit of the Republic of Poland (you can find his article on the Nájera-Santamarca family in the exhibition book), includes Goya s paintings belonging to the Santamarca Collection. The exhibition book also contains results of the latest research (together with the detailed description of the paintings) undertaken by Mr Artur Anson, art historian, a professor from the Saragossa University who specializes in Goya s works. As one of many viewers who does not aspire to the academic s rank I would like to present my personal point of view concerning the exhibited paintings. Firstly, looking at them in this museum we are astonished by their small format as these paintings are destined for decoration of cabinets and small rooms, similar to our flats. The other remark concerns the exquisite quality of the presented canvasses. They depict so many figures whose characteristics must have been slow and meticulously planned each paint brush stroke was applied to reflect the soul of the figures, the objects or landscapes features that resulted in revealing their true essence on the canvass. In the exhibited paintings Goya attempts to give evidence and to reveal a society of paradox, a very specific and unique society together with its bright and dark sides, what is visible and what is metaphysical. He asks important questions about what is human: about appearances, existence, power, weakness, affluence and ascetics and everything is perceived through the perspective of childhood and sham innocence. If we forget that these are oil paintings we can succumb to the illusion that we are watching a documentary or a film from social realism. The analysis of the content of the paintings lets us understand what life in Spain, and probably in the whole of Europe, was like at that time. So let us relocate ourselves to the times of our ancestors and dust off old histories. The same ones which were told by our great grandfathers by the light of a home fire who passing them from father to son, tried to keep something important in the memory of the next generations: life itself. 6 7

5 WOjCIECH BONISłAWSKI Dyrektor Muzeum Narodowego w Gdańsku WOjCIECH BONISłAWSKI Director of the National Museum in Gdansk Współpraca pomiędzy Muzeum Narodowym w Gdańsku, jednym z pierwszych muzeów na obecnych ziemiach polskich, a Fundacją FUSARA mającą w swojej gestii kolekcję Santamarca jest świadectwem chęci budowania europejskiej tożsamości kulturowej poprzez sztukę. Poprzez prezentowanie tego co najbardziej charakterystyczne dla poszczególnych narodów i poszukiwania elementów wspólnych. Muzeum Narodowe w Gdańsku posiada dzieła sztuki gromadzone przez wieki w Gdańsku, wpierw przez miłośników i pasjonatów, następnie poprzez powołane do tego instytucje. Charakter naszych kolekcji wynika z historii miejsca o tak długiej tradycji związanej z zamiłowaniem do gromadzenia dzieł artystów o europejskiej randze. Wśród gdańskich kolekcjonerów wiodącą postacią był Jacob Kabrun ( ), miłośnik sztuki, któremu to nasze Muzeum dzięki darowiźnie zawdzięcza powstanie trzonu kolekcji. Pomimo, że zasoby te zostały zdziesiątkowane poprzez straty wojenne to i tak ich wartość jest nie do przecenienia. Podobnie wyglądało powstanie w 1914 roku Fundacji Santamarca w Madrycie. Dzięki szlachetnemu gestowi jej fundatorki Carloty Santamarca, Fundacja objęła słynną kolekcję dzieł sztuki, z której pochodzi seria sześciu obrazów Francisco Goi Zabawy dziecięce, goszcząca w historycznym zespole pofranciszkańskim, siedzibie Muzeum Narodowego w Gdańsku. W obu wypadkach mamy do czynienia z osobami, którymi kierowały najbardziej szlachetne uczucia, chęć czynienia dobra, dzielenia się z innymi tym wszystkim, co może wpływać na rozwój intelektualny i duchowy lokalnych społeczności. Po raz pierwszy w Gdańsku, w Muzeum Narodowym będziemy mogli polskiemu społeczeństwu zaprezentować dzieła wielkiego hiszpańskiego twórcy. Prezentujemy je w miejscu, w którym znajdują się najcenniejsze zbiory na czele ze znakomitym ołtarzem Hansa Memlinga Sąd Ostateczny. Aby mogło dojść do realizacji tej wystawy potrzebne było ogromne zaangażowanie wielu osób, którym chciałbym wyrazić swoją wdzięczność. Przede wszystkim dziękuję Radzie Patronackiej Fundacji FUSARA na czele z J.E. Kardynałem Antonio Marią Rouco Varelą, Arcybiskupem Madrytu oraz Dyrektorowi Wykonawczemu Fundacji FUSARA Ignacio Olmósowi Estebanowi za decyzję wypożyczenia dzieł Goi. Proszę o przyjęcie podziękowań przez kuratorów wystawy dr Arturo Ansóna Navarrę z Uniwersytetu w Saragossie, przez wielkiego przyjaciela Muzeum Narodowego w Gdańsku dr Carlosa Gonzálesa Lópeza, członka korespondenta Królewskiej Akademii Sztuk Pięknych San Fernando, Dyrektora Naukowego i Dysponenta Wystawy oraz przez dr Beatę Purc-Stępniak Kuratorkę Oddziału Sztuki Dawnej Muzeum Narodowego w Gdańsku. Szczególne podziękowania składam Pani Teresie Komorowskiej, której zaangażowanie w organizację wystawy trudno przecenić. Wystawa nie mogłaby się odbyć bez pomocy jakiej doświadczyliśmy. Wielkie podziękowania należą się Marszałkowi Województwa Pomorskiego, Mieczysławowi Strukowi. Dziękuję za ubezpieczenie tak cennych dzieł Prezesowi Zarządu Grupy Ergo Hestia Piotrowi Śliwickiemu, dziękuję za przewiezienie dzieł Goi Prezesowi Zarządu Polskich Linii Lotniczych LOT Marcinowi Pirógowi, dziękuję za sponsoring Prezesowi Zarządu POLKOMTEL S.A. Jarosławowi Baucowi, a także Prezesowi Przedsiębiorstwa Budowlanego Górski, Bogdanowi Górskiemu oraz za przewiezienie dzieł w Polsce Prezesowi Renesans Trans Pawłowi Kamińskiemu. Serdecznie dziękuję moim współpracownikom z Muzeum Narodowego w Gdańsku za ciężką pracę i wiarę w możliwość realizowania marzeń. Szczególnie dziękuję Z-cy Dyrektora Annie Gosławskiej -Fortunie oraz kierownikowi Działu Marketingu i Działu Wydawniczego Małgorzacie Posadzkiej. The cooperation between the National Museum in Gdansk, one of the first museums on the present Polish territories, and the FUSARA Foundation in charge of the Santamarca collection, bear testimony to the will to build European cultural identity through art by means of presenting what is most characteristic of individual nations and looking for common features. The National Museum in Gdansk hosts art collected in Gdansk through the ages, first by art lovers and ethusiasts, then by institutions appointed for that purpose. The nature of our collections results from the history of this place with the long-lived passion for collecting the work of artists of European renown. A prominent figure among Gdansk-based collectors was Jacob Kabrun ( ), an art devotee. To his donation our Museum owes the creation of the core of its collection. Although war time losses decimated the collection, its value still cannot be overestimated. The story of creation of the Santamarca Foundation in 1914 in Madrid is similar. Owing to the noble gesture of its founder Carlota Santamarca, the Foundation gained the famous collection of art, which included the series of six works by Francisco Goya, namely Children's Games, currently gracing the historical Post-Franciscan Complex of the National Museum in Gdansk. In both cases, we are dealing with people driven by most noble feelings, by the will to do good, to share with others all that may encourage the intellectual and spirituals growth of local communities. For the first time in Gdansk, at the National Museum, we ll be able to present the work of this great Spanish artist to the Polish people. We are presenting it at the same place which holds the most precious collections, with the Last Judgement, Hans Memling s masterly altarpiece, at the forefront. To make the exhibition happen, it required zealous commitment of many people, to whom I would like to express my gratitude. First of all, I thank the Patrons Council of the FUSARA Foundation, and mostly His Eminence Cardinal Antonio Maria Rouco Varela, the Archbishop of Madrid, and Ignacio Olmós Esteban, FUSARA s Executive Director, for their decision to lend Goya s works to us. I would like to pass on my gratitude to the Exhibition Curators, Dr. Arturo Ansón Navarro from the University of Zaragoza, through the great friend of the National Museum in Gdansk Dr. Carlos Gonzáles López, a corresponding member of the Royal Academy of Fine Arts of San Fernando, the Academic Director and the Exhibition Administrator, and through Dr. Beata Purc-Stępniak, the Curator of Old Master Arts at the National Museum in Gdansk. My warmest thanks go to Mrs Teresa Komorowska whose involvement and contribution to the exhibition cannot be overestimated. This exhibition would not take place without the help we have received. We owe a great thank-you to Meczysław Struk, the Marshal of the Pomeranian Voivodeship. I would like to thank Piotr Śliwicki, the CEO of the Ergo Hestia Group, for insuring these treasured works, and Marcin Piróg, the CEO of LOT Polish Airlines, for the shipping of Goya s art. I thank the sponsors: Jarosław Bauc, the CEO of POLKOMTEL S.A. and Bogdan Gósrski, the CEO of Górski Construction Company, and I thank Paweł Kaminski, the CEO of Renesans Trans, for bringing the works to us. I want to convey my wholehearted thanks to my colleagues at the National Museum in Gdansk for their hard work and faith in the possibility of making our dreams come true. I would particularly like to thank Deputy Director Anna Gosławska-Fortuna and the Head of the Marketing and Publishing Department, Małgorzata Posadzka. 8 9

6 Piotr Maria Śliwicki Prezes Grupy Ergo Hestia Piotr Maria Śliwicki President of Ergo Hestia Group Szanowni Państwo, Dear Visitors, z radością włączyliśmy się w projekt sprowadzenia do Gdańska dzieł królewskiego malarza hiszpańskiego dworu. Jest to artystyczne wydarzenie tej miary, że nie potrzebuje wielkich rekomendacji. Nam w Grupie Ergo Hestia jest przyjemnie jednak tym bardziej, że sami współpracujemy z Hiszpanami przy organizacji konkursu dla studentów akademii sztuk pięknych - Artystycznej Podróży Hestii. Jego laureaci wyjeżdżają na stypendia do Walencji i Nowego Jorku, ponieważ chcemy najlepszym młodym artystom podarować inspiracje, jakie przynosi bezpośredni kontakt ze sztuką i inną kulturą. Tego samego życzę Państwu w spotkaniu z mistrzostwem Francisco Goi. we were happy to join the project of bringing the works of the royal painter at the Spanish court to Gdansk. It is an artistic event of such a great scale that it does not need much recommendation. We in Ergo Hestia Group are even more pleased for the fact that we cooperate with the Spanish at the organisation of a competition for students of fine arts academies, namely Hestia Artistic Journey. Its winners are sent to scholarships in Valencia and New York because we want to offer to the best young artists the inspiration that comes from direct contact with art and other cultures. I wish the same kind of experience to you during the encounter with the mastery of Francisco Goya

7 marcin piróg Prezes Zarządu PLL LOT S.A. Szanowni Państwo, marcin piróg Chairman of the Board of PLL LOT S.A. Dear Readers, ikona malarstwa Pablo Picasso mawiał o Nim, że był Wielkim malarzem, który rodzi się raz na sto lat. To Francisco Goya, wybitny malarz hiszpański, którego twórczość i sposób rozumienia sztuki stały się inspiracją dla przyszłych pokoleń artystów. Z tym większą przyjemnością i zaszczytem Polskie Linie Lotnicze LOT jako Partner Strategiczny wsparły inicjatywę Muzeum Narodowego w Gdańsku oraz Fundacji FUSARA z Madrytu, które zaprezentują trójmiejskiej oraz polskiej publiczności cykl obrazów Francisco Goyi Zabawy Dziecięce. Obrazy pochodzą z okresu , kiedy malarz zafascynowany był Madrytem atmosferą i tętnem życia w mieście Jako polski przewoźnik postanowiliśmy zaangażować się w organizację wystawy dzieł Francisco Goi w Gdańsku, aby przybliżyć twórczość słynnego malarza polskiej publiczności. LOT podjął się przewozu cennych obrazów Francisco Goi z Madrytu do Warszawy. Nie jest to zresztą pierwszy raz, kiedy LOT wspiera ważne projekty kulturalne nie tylko w Polsce, ale też w Europie i na świecie angażując się właśnie poprzez ułatwienie transportu naszymi samolotami. Wierzę, że współpraca przy tym projekcie jest owocna nie tylko dla partnerów przedsięwzięcia, ale przed wszystkim dla Państwa publiczności. Serdecznie Państwa zapraszam do obejrzenia wystawy oraz zapoznania się z twórczością hiszpańskiego malarza. Mam nadzieję, że Jego sztuka przyniesie Państwu dużo radości i tak jak podróże na pokładach samolotów LOT-u uskrzydli. the icon of painting, Pablo Picasso, used to say about this man: a great painter, the kind who is born once every hundred years. The man in question is Francisco Goya, an excellent Spanish painter, whose works and understanding of art have become an inspiration for future generations of artists. It is thus a great pleasure and honor for LOT Polish Airlines, as a Strategic Partner, to support the initiative undertaken by the National Museum in Gdansk and the Madrid FUSARA Foundation, to present Francisco Goya s series of paintings Children s Games to the audience of the Tri-City and Poland. The paintings come from the period between 1776 and 1785, when the painter was fascinated with Madrid the atmosphere and the pulse of life in the city... Being a Polish airline, we decided to become involved in organizing the exhibition of works by Francisco Goya in Gdansk to familiarize the Polish public with the works of this famous painter. LOT has undertaken the responsibility to carry the valuable paintings by Francisco Goya from Madrid to Warsaw. Our company has supported important cultural projects before not only in Poland but also in Europe and the world showing our involvement by facilitating transport with the use of our airplanes. I believe that the cooperation on this project will prove successful not only for the project partners, but above all for you the viewers. You are cordially invited to see the exhibition and acquaint yourselves with the works of the Spanish painter. I hope that his art will bring you a great deal of pleasure, and, as is the case when traveling with LOT airlines it will give you wings. Z uszanowaniem, With regards, Marcin Piróg Prezes Zarządu PLL LOT S.A. Marcin Piróg Chairman of the Board of PLL LOT S.A

8 Dr CArLOS GONzáLEz LÓpEz rodowód KOLEKCjI SANTAmArCA / OrIGINS OF THE SANTAmArCA COLLECTION

9 Nazwa Fundacji wiąże ją z Carlotą Santamarca, ale majątek umożliwiający jej powołanie zgromadził ojciec fundatorki, a pochodzenie dzieł znajdujących się w słynnej kolekcji związane jest z trzema znamienitymi hiszpańskimi rodami Santamarca, Oñate y Zabala oraz Nájera. Ich historia i aspiracje były odbiciem ważkich procesów społecznych dokonujących się w dziewiętnastowiecznej Hiszpanii, których rezultatem były narodziny nowej arystokracji i jej przenikanie do starej. W dalszej części niniejszego szkicu przybliżone zostaną postacie odgrywające główne role w historii poprzedzającej powstanie w 1914 roku Fundacji Santamarca. Równolegle przedstawione zostaną okoliczności, jakie poprzez uformowanie określonych zainteresowań mogły zaważyć na kształcie kolekcji, z której pochodzi prezentowana na wystawie w Muzeum Narodowym w Gdańsku seria sześciu obrazów Francisca Goi Zabawy dziecięce. Carlota Santamarca ( ) była córką Bartolomé Eladio de Santamarca y Donato, madryckiego bankiera pochodzącego z Andaluzji. Urodzony w Almerii w roku, syn Juana Carlosa Jacoba Marii de Santamarca y Zambonini oraz Magdaleny Donato y Carmen, po okresie spędzonym w rodzinnym mieście, około 1835 roku przeniósł się do Madrytu, gdzie w 1838 roku ożenił się ze swoją bliską kuzynką Ritą Donato y Castro. Z małżeństwa tego urodziło się czworo dzieci. Troje zmarło we wczesnym dzieciństwie, dlatego najmłodsza Carlota po śmierci rodziców w 1874 i 1884 roku stała się ich jedyną spadkobierczynią. The name of the Foundation is associated with Carlota Santamarca, but the fortune due to which it came into being was amassed by the founder s father, and the origins of works that are found in the famous collection are connected with three eminent Spanish families Santamarca, Oñate y Zabala and Nájera. Their history and aspirations reflected the significant social process that took place in 19 th century Spain whose result was the birth of a new aristocracy and its permeation into the old one. In the following part of the essay the persons who played crucial roles in the history preceding the inception of the Santamarca Foundation in 1914 will be described as well as the circumstances which by having formed certain interests could have had an impact on the contents of the collection from which Children s Games, a series of six paintings by Francisco Goya, exhibited in the National Museum in Gdansk originates. Carlota Santamarca ( ) was a daughter of Bartolomé Eladio de Santamarca y Donato, a banker from Madrid, who came from Andalusia. He was born in Almeria in , a son of Juan Carlos Jacob Maria de Santamarca y Zambonini and Magdalena Donato y Carmen. After a period of time spent in his home town, in about 1835 he moved to Madrid, where he married his close cousin Rita Donato y Castro in There were four children born in this marriage. Three of them died in early childhood; thus the youngest Carlota became the sole heiress after the death of her parents in 1874 and Nie są nam znane szczegóły związane z początkami gromadzenia fortuny przez Bartolomé Santamarkę, chociaż wiadomo, że po przybyciu do Madrytu wszedł on w finansowy świat banków i pożyczek we właściwym momencie, kiedy Banco de San Fernando 2 poszukiwał nowych perspektyw rozwoju. Santamarca dobrze wykorzystał możliwości szybkiego awansu, które pojawiły się w okresie rządów premiera Mendizabala i jego następcy. Już w kilka lat po zamieszkaniu w Madrycie Santamarca uchodził za potentata finansowego i utrzymywał przyjazne kontakty z książętami Riansares i ich stronnikami, ułatwiające mu wejście w odpowiednie kręgi towarzyskie. Celowi temu służył także udział w stanowiących ważne miejsca spotkań balach, zarówno tych oficjalnych, jak i prywatnych, organizowanych na dworze, podczas których nawiązywano nowe znajomości i finalizowano zyskowne interesy. Niewykluczone, że Santamarca uczęszczał także na bale maskowe oraz 16 We do not know the details concerning the origins of how the fortune was amassed by Bartolomé Santamarca, although it is known that when he came to Madrid he entered the financial world of banks and loans in a very appropriate moment of time, just when Banco de San Fernando 2 was looking for new development prospects. Santamarca made good use of the opportunities which emerged during the governance of the Prime Minister Mendizabal and his successor, and was quickly promoted. Already a few years after he had settled down in Madrid, Santamarca was considered to be a financial mogul and he maintained friendly relations with the Dukes Riansares and their supporters, which helped him enter the appropriate social circles and would prove very profitable in future. To this end he also took part in balls organised at the court, both the official ones as well as the private ones, which were meeting centres and where new friendships were established and profitable deals were made. It is also possible that Santamarca participated 1 W biografiach podawany jest rok urodzenia 1810, jednak w dokumencie znajdującym się w archiwum Senatu w Madrycie figuruje rok In biographies only the date of birth (1810) is given, but in the document of the Madrid Senate is the year Od 1829 roku następca Banco de San Carlos. 2 From 1829 Banco de San Carlos s successor. B erna rdo L óp e z Pi quer, B a r tol omé S a nta m a rca, 1864 / Jo s é Moren o Ca r b onero, Hrabina S a nta m a rca, 1908 / B erna rdo L óp e z Pi quer, B a r tol omé S a nta m a rca, Jo s é Moren o Ca r b onero, The Co untess of S a nta m a rca, 1908

10 intelektualne spotkania zwane tertuliami, organizowane w Liceo Artístico y Literario 3, gdzie mógł się spotykać z przedstawicielami najwyższej arystokracji, sam do niej nie należąc. Śledząc kontakty Santamarki ze starą arystokracją możemy zakładać, że jak większość madryckich bankierów mógł zostać zaproszony w 1854 roku na inaugurację pałacu książąt de Riansares na ulicy Rejas, a także na późniejsze gale pałacowe oraz Wielki Bal w madryckim kasynie z okazji ślubu infantki Izabeli z księciem Girgenti w roku Nie wiadomo, czy bankier należał do madryckiej masonerii, ale w końcu lat trzydziestych działał już na rynku finansowym, udzielając pożyczek i prowadząc interesy na giełdzie, co przyniosło mu znaczne zyski. W ciągu pięciu lat osiągnął status osoby cieszącej się protekcją dworu, podobnie jak inni bankierzy, z którymi w oparciu o Dekret Królewski z 1844 roku Santamarca założył Banco de Isabel II. Bank ten dwa lata później połączył się z Bankiem San Fernando, ratując go od bankructwa 4. Fortuna Santamarki wyrosła w znacznej mierze na udzielaniu pożyczek i skupowaniu długów różnych arystokratów, m.in. księcia Osuna, kiedy ten roztrwonił swój majątek w Rosji 5. W tym okresie społeczeństwo Hiszpanii przeżywało ogromne zmiany, a stara arystokracja ustępowała przed nową arystokracją pieniądza. W 1849 roku Bartolomé otrzymał z rąk królowej Izabeli tytuł szlachecki (Gentilhombre de Camara), a następnie nominację na Komisarza Wojny i Honorowego Komisarza Marynarki oraz Order Grobu Świętego. Osobisty protektorat na królewskim dworze znaleźli również jego przyjaciele malarze bracia Brugada i Camarón, a także inni bankierzy 6. Santamarkę wspierała m.in. późniejsza teściowa Carloty, hrabina Oñate, która w tym czasie pełniła funkcję przełożonej garderobianych królowej. 3 Instytucja kulturalna mająca w latach swoją siedzibę w pałacu Villahermosa, który jest obecnie siedzibą Muzeum Thyssen-Bornemisza. Odbywały się w niej coroczne wystawy, jak również słynne bale maskowe. 4 Bank, którego kapitał założycielski wyniósł 100 milionów reali, miał za zadanie wspieranie rozwoju gospodarczego kraju poprzez udzielanie pożyczek i kredytów w oparciu o gwarancje rządowe. 5 W roku 1867 Santamarca posiadał czterysta obligacji do spłaty przez księcia Osuna, zabezpieczonych na jego nieruchomościach miejskich. Ich przejęcie rozpoczęło upadek Domu Książęcego (Casa Ducal). 6 Wspierały malarzy m.in. damy dworu królowej, jak markiza de Santa Cruz, markiza de Belgida, znana jako markiza republikańska, hrabina de Espoz y Mina. Wszystkie były zaprzyjaźnione z żoną Josego Salamanki Mayola, Petronilą Livermoore, córką konsula Wielkiej Brytanii w Maladze i wielką przyjaciółką królowej Marii Krystyny. Małżeństwo Salamanca otrzymało tytuły markizów oraz wiele wysokich odznaczeń, m.in. Wielki Krzyż Kawalerski Izabeli Katolickiej. Protekcja królowej Marii Krystyny i jej córki objęła nie tylko Santamarkę i Salamankę, ale i innych bankierów ( Josego Bushentala i jego żonę Benediktę Pereirę, Manuela Gavirię i Antonię Alcovę oraz innych), ale też i ich dzieci, które cieszyły się względami na dworze i obracały się w kręgu osób szlachetnie urodzonych. in masquerade balls and intellectual meetings called tertulias organised in the Liceo Artístico y Literario 3, where he was able to meet the highest aristocracy without belonging to it himself. Following Santamarca s contacts with the old aristocracy, it can be assumed that just like the majority of Madrid bankers he could have been invited to the inauguration of the palace of the Dukes of Riansares on Rejas Street in 1854 and also to later palace galas and the Grand Ball in Madrid casino celebrating the wedding of the infant Isabella with the Duke of Girgenti in It is not known if the banker belonged to the Madrid freemasons but at the end of the 1830s he was already active on the financial market, granting loans and making deals on the stock exchange, which brought him substantial gains. In 5 years time he acquired the status of a person enjoying the court s protection, as it happened in the case of other bankers with whom Santamarca with the support of the Royal Decree in 1833, established Banco de Isabel II, which two years later merged with San Fernando and saved him from bankruptcy 4. Santamarca s fortune developed to a large extent due to granting loans and purchasing debts of different aristocrats, among others the Duke of Osuna after he had embezzled his fortune in Russia 5. In that period of time, Spanish society was affected by huge changes and the old aristocracy was replaced by the aristocracy of money. In 1849, Bartolomé was raised to the nobility (Gentilhombre de Camara) from Queen Isabella, and next nominations as the Commissioner of War and the Honorary Marine Commissioner as well as the Order of Santo Sepulcro. The personal patronage of the royal court was also enjoyed by his friends the painter brothers Brugada and Camarón as well as other bankers 6. Among others who 3 Institution of culture which during had its seat in the Palace of Villahermosa which is now the residence of the Museum of Thyssen-Bormenis. It hosted annual exhibitions as well as famous masquerade balls. 4 The bank whose initial capital was 100 million real, was supposed to support the economic development of the country by granting loans and credit with the help of government securities. 5 In 1867 Santamarca had four hundred bonds to be paid by the Duke of Osuna secured on his municipal real estate. Their takeover started the decline of the Ducal House (Casa Ducal). 6 Among the painter s supporters were ladies-in-waiting of the queen such as the Marquise of Santa Cruz, the Marquise of Belgida, known as the Republican Marquise, and the Countess of Espoz y Mina. They were all friends to the wife of Jose Salamanca Mayola, Petronila Livermoore daughter of the British consul in Malaga and a great friend of Queen Maria Cristina. The Salamancas received titles of marquises and many other high distinctions, among others, the Knight Grand Cross of Isabella the Catholic. The patronage of Queen Maria Cristina and her daughter embraced not only Santamarca and Salamanca but also other bankers ( Jose Bushental and his wife Benedikta Pereira, Manuela Gaviria and Antonia Alcova and others) and their children, who enjoyed court favours and moved in nobility circles. Anton i o d e Br ug a da, B ur z a / Anton i o d e Br ug a da, S torm 18

11 28 listopada 1863 roku Bartolomé otrzymał od Piusa IX papieski tytuł hrabiego Santamarca, który w roku następnym został zatwierdzony w Hiszpanii przez królową Izabelę II. Od tego momentu zaczęła się jego zawrotna kariera w polityce; w latach Santamarca pełnił funkcję senatora, z której ustąpił w wyniku rewolucji obalającej królową Izabelę II. Zgromadziwszy fortunę, Santamarca, podobnie jak inni przedstawiciele starej i nowej arystokracji, zaczął tworzyć kolekcję dzieł sztuki, gromadząc przede wszystkim obrazy o treści religijnej, pejzaże i martwe natury. Zapoczątkowana na przełomie lat trzydziestych i czterdziestych XIX wieku nawiązywała do zbiorów Hiszpańskich Grandów, kolekcji stworzonej w Paryżu przez markizów de las Marismas del Guadalquivir. Wa r s ztat Sny d er s a, Pol o wa nie z p s a mi n a d zik a / Sny d er s work s h op, Wil d b o a r h unting w ith d o g s Jena ro Pére z V i l laamil, Pe j z a ż, / Jena ro Pére z V i l laamil, Landscape, 1846 supported Santamarca was the Countess of Oñate, later Carlota s mother-in-law, who during this time had the function of chief wardrobe mistress of the queen. On November 28, 1863, Bartolomé received a papal title of the Count of Santamarca from Pius IX and in the next year this title was confirmed by Queen Isabella II. From this moment his staggering career in politics started; in the years Santamarca was a senator, a post which he had to give up due to the Revolution which abolished Queen Isabella II. Having amassed a fortune, Santamarca, in the same way as the other representatives of old and new aristocracy, started to build his art collection, treasuring above all paintings with a religious context, landscapes and still life paintings. The collection initiated at the turn of Przy zakupie dzieł do swoich zbiorów arystokratyczni kolekcjonerzy chętnie korzystali z rad przedstawicieli świata sztuki. Wśród nich najbardziej znany był José de Madrazo, który tworzył kolekcje obrazów dla króla Karola IV, Manuela Godoya, zwanego Księciem Pokoju, w czasie jego wygnania w Rzymie oraz francuskiego króla Ludwika Filipa. Jako malarz i znawca sztuki był ceniony przez wielkich arystokratów i zapraszany przez nich wówczas, kiedy decydowali się na sprzedaż swoich kolekcji. Madrazo zajmował się sprzedażą znanych kolekcji: Altamira, Chinchón, Villafranca, Ofelia, Almenara Alta, Campo Alanje i innych. Synowie Joségo, Federico i Pedro, doradzali również baronowi Taylorowi w czasie jego pobytu w Hiszpanii, kiedy w latach trzydziestych miał na zlecenie regentki Marii Krystyny uzupełnić galerię malarstwa hiszpańskiego należącą do króla Francji, uważanego wówczas za protektora jej córki Izabeli II. Mając na uwadze przyjaźń łączącą Santamarkę z królową Marią Krystyną, można przypuszczać, że korzystał on w sprawach sztuki z doradztwa Joségo de Madrazo, sekretarza i zaufanego człowieka na dworze królewskim, który wraz ze swymi synami prawdopodobnie zatrudniony był przy organizowaniu słynnej kolekcji Joségo Salamanki 7. Także w skład kolekcji Santamarki weszło wiele z obrazów ze zbiorów Joségo Madrazo 8. Wśród nich mogły być m.in. scena polowania na dzika przypisywana Snydersowi, sceny polowań z psami na jelenia i lwa, obie przypisywane warsztatowi Snydersa, szkic Zdjęcia z krzyża pochodzący z warsztatu Rubensa, bukiety Juana de Arellano i dwie wyjątkowe martwe natury ze szkoły flamandzkiej i hiszpańskiej. Przeglądając w katalogu Fundacji spis dzieł o tematyce religijnej, a także scen polowań czy martwych natur, tak lubianych przez Santamarkę, można domyślać się, że zakupione zostały przez Joségo de Madrazo ze zbiorów Altamira. Markiz Altamira, spadkobierca kolekcji markiza de Leganés, który pełnił funkcję gubernatora we Flandrii, posiadał w swoich zbiorach wiele obrazów wielkich artystów niderlandzkich, a także mistrzów hiszpańskich.płótna z kolekcji Santamarki były restaurowane przez Antonia Sierrę, Pedra Kuntza i Sorrentiniego. Uzupełniając swoją kolekcję Bartolomé Santamarca odwiedzał w Madrycie nie tylko wystawy organizowane przez Liceo Artístico y Literario w Pałacu Villahermosa 9, ale również 7 Jose de Salamanca ( ), przemysłowiec i bankier, właściciel jednej z największych fortun w Hiszpanii. 8 Po śmierci Josego de Madrazo w 1859 roku jego synowie zinwentaryzowali kolekcję ojca, a w oparciu o nazwiska malarzy i tytuły obrazów możemy dzisiaj stwierdzić, że wiele z nich znajduje się w kolekcji Santamarca. 9 W 1842 r. Federico de Madrazo wystawił w Liceo Artístico y Literario obrazy La albanesa i Mola de Gaeta, a w 1845 r., portrety Cariquiri i Péreza Villaamila. Dlatego jest możliwe, iż Santamarca znał malarzy z rodziny Madrazo and 1840 related to the collections of Spanish Grandees created by the Marquises de las Marismas del Guadalquivir in Paris. While purchasing art for their collections, aristocratic collectors willingly used pieces of advice from the representatives of the art world. Among them, José de Madrazo, who created painting collections for King Charles IV, Prince of the Peace, during his exile in Rome, as well as the French king Louis Philippe, was best known. As a painter and art connoisseur he was appreciated by great aristocrats and was invited by them when they decided to sell their collections. Madrazo was engaged in the sales of well-known collections such as Altamira, Chinchón, Villafranca, Ofelia, Almenara Alta, Campo Alanje and others. Sons of José, Federico and Pedro, were also advisors to Baron Taylor when he stayed in Spain in the 1830s, commissioned by the regent Maria Cristina to complete the gallery of Spanish paintings belonging to the French king, who was considered to be then a patron of her daughter, Isabella II. Considering the friendship between Santamarca and Queen Maria Christina, it can be assumed that he used the art advice of José de Madrazo who was a secretary and confidant at the royal court. In the same way as in the case of José Salamanca 7, probably both José de Madrazo and his sons dealt with organising parts of the famous collection 8 and many of the Santamarca collection s paintings came from the collection of José Madrazo 9. They include scenes depicting lion and deer hunting with dogs, both attributed to the Snyders workshop, a wild boar hunting scene attributed to this artist, a draft of the crucified Christ from the Rubens workshop, flowers bouquets by Juan de Arellano and two unique still life paintings from the Flemish and Spanish school. When reviewing the works with religious subjects in the Foundation s catalogue as well as hunting scenes or still life paintings which were Santamarca s favourites, it can be presumed that they were purchased by José de Madrazo from Altamira s collection. The Marquis of Altamira, the heir of the collection of the Marquis de Leganés, who was a governor in Flanders, had numerous paintings of great Dutch artists as well as the Spanish masters in his collection. 7 Jose de Salamanca ( ), industrialist and banker, owner of one of the biggest fortunes in Spain. 8 Federico de Madrazo mentions in his diaries Recuerdos de mi vida circumstances related to the purchase of some paintings. González López-Martí Ayxelá, Montserrat Los Madrazo coleccionistas y asesores artísticos. El mundo de los Madrazo. Comunidad de Madrid, 2007, p After the death of Jose de Madrazo in 1859 his sons catalogued their father s collection and based on painters names and painting titles we can detect today that many of them are in Santamarca s collection

12 José Antolínez, Ekstaza Magdaleny / José Antolínez, Magdalena s ecstasy Ma r g h erita Ca f f i, Martwa n atura / Ma r g h erita Ca f f i, Still life przez Círculo Artístico w dawnym Palacio de la Torrecilla. W tym okresie kolekcjoner zakupił m.in. obrazy braci Brugada, Camaróna i Genaro Peréza Villaamila. Prawdopodobnie około roku 1850 Santamarca nawiązał kontakt z wnukiem Francisca Goi, o którego problemach ze spłacaniem pożyczek zaciąganych dla jego firm górniczych było głośno, kiedy skończył się okres faworyzowania go przez rząd premiera Narváeza. Pio Mariano de Goya ( ) chciał, podobnie jak zrobił to Santamarca, wykorzystać odpowiedni moment po reformach przeprowadzonych przez premiera Mendizabala, aby osiągnąć wysokie zyski korzystając z łatwych do uzyskania kredytów dla swoich wielkich przedsięwzięć 10. Nie wiadomo, jaka instytucja finansowa udzieliła Goi kredytów, ale w tym czasie jego wspólnikiem był Francisco Antonio de Narváez, hrabia Yumuri i kuzyn hiszpańskiego premiera. Z pewnością Mariano Goya miał świetne kontakty z ówczesnym rządem, o czym świadczy przyznanie mu w 1846 roku Krzyża Kawalerskiego Karola III oraz odzyskanie rodzinnego tytułu markiza Espinar królewskim dekretem Izabeli II. Zagadką pozostają szczegóły nabycia przez bankiera Santamarkę serii sześciu obrazów Goi przedstawiających zabawy dziecięce, pokazywanych na wystawie. Nie mogły raczej zostać zakupione od Mariano, gdyż nie są ujęte w spisie inwentarzowym sporządzonym przez Antonia Brugadę, malarza i przyjaciela Francisca Goi, po jego śmierci. Możliwe jednak, że to wnuk malarza lub sam Brugada wskazali bankierowi ówczesne miejsce przechowywania tych obrazów 11. Prof. Ansón sugeruje natomiast, iż mogły one wchodzić w skład kolekcji Oñate-Nájera 12. Możemy się tylko domyślać, iż Santamarca mógł poznać Antonia Brugadę i jego brata Joségo za pośrednictwem Mariano Goi. Pewne jest natomiast, że oprócz serii Zabawy dziecięce Goi nabył on do swojej kolekcji 36 płócien Antonia, wśród których jest m.in. portret bankiera datowany na 1841 rok, a także pięć obrazów Josego. Wśród tych ostatnich były dwa przedstawiające salę tronową w Pałacu Królewskim w Madrycie oraz scenę historyczną we wnętrzu madryckiego kościoła Hieronimitów. 10 Jak potwierdzają dokumenty, wnuk Goi kupił nieruchomość i budynki klasztoru Monasterio de Guisando za 430 tysięcy reali; w 1850 roku założył firmę, która pięć lat później jako Generalna Agencja ds. Kontaktów Hiszpania-Ameryka zajmowała się sprawami wydobycia minerałów. Mariano Goya opracował proces uzyskiwania srebra z rud zawierających ołów. 11 Carlos González López, La presencia de Goya en el romanticismo y el realismo español, [w:] De Goya a nuestros días. Colección Ibercaja. Zaragoza Str Arturo Ansón Navarro, Seria obrazków Zabawy dziecięce Francisca Goi z madryckiej kolekcji Santamarca. Artykuł w niniejszym katalogu. The Santamarca collection s canvasses were restored by Antonia Sierra, Pedro Kuntz and Sorrentini. While completing his collection, Bartolomé Santamarca visited not only exhibitions organized by Liceo Artístico y Literario in the Villahermosa Palace 10 in Madrid but also by Círculo Artístico in the former Palacio de la Torrecilla. In this period of time the collector purchased among others painting s by the Brugada brothers, Camarón and Genaro Peréz Villaamil. Probably in about 1850, Santamarca established contacts with Francisco Goya s grandson, whose problems with debt payments concerning his mining companies when the period of his being favoured by the Prime Minister Narváez had ended were well known. After the reforms of Prime Minister Mendizabal, Pio Mariano de Goya ( ) wanted to do precisely the same as Santamarca had done: to make use of an appropriate moment of time in order to receive high gains thanks to very easy credits which were to finance his big ventures 11. It is not known which financial institution granted Goya the loans, but during this time his partner was Francisco Antonio de Narváez, the Count of Yumuri and a cousin of the Spanish prime minister. Indisputably, Mariano Goya had great relationships with the government, which is proved by the fact that he received the Knight s Cross of Carlos III in 1846 and regained the family title of Marquis of Espinar by the Royal Decree of Isabella II. It is still puzzling how the series of Goya s six paintings depicting children scenes painted for the Royal Factory of Decorative Tapestry of Santa Barbara was acquired. Most likely they could not have been purchased from Mariano as they are not in the inventory catalogue made by Antonio Brugada, a painter and a friend of Francisco Goya, after his death. It is probable that it was the painter s grandson or Brugada who had shown the banker where the paintings he wished to buy were 12. However, Professor Anson suggests that the paintings could have been included in the Oñate-Nájera collection. 10 In 1842 Federico de Madrazo exhibited the paintings La albanesa and Mola de Gaeta in Liceo Artístico y Literario and in 1845, portraits of Cariquiria and Pérez Villaamil. Therefore it is possible that Santamarca used to know the painters from Madrazo s family. 11 According to the documents Goya s grandson purchased land as well as the cloister Monasterio de Guisando s buildings for 430 thousand real; in 1850 he established a company which five years later as the General Agency for Contacts Spain-America dealt with mineral mining. Mariano Goya elaborated a process for extracting silver from ores containing lead. 12 Carlos González López, La presencia de Goya en el romanticismo y el realismo español, [in:] De Goya a nuestros días. Colección Ibercaja. Zaragoza p

13 We can only guess that Santamarca could have met Antonio Brugada and his brother José through Mariano Goya. It is certain however that apart from Goya s series of Children s Games of Goya he purchased 36 canvasses by Antonio for his collection; among them there is the banker s portrait dated 1841 and five of José s paintings. Among the latter there were two depicting the throne room in the Royal Palace in Madrid as well as a historical scene in the interior of the Madrid church of Jeronimites. V i c ente Ca ma rón, Pe j z a ż, / V i c ente Ca ma rón, Landscape, 1846 Ni e zna ny ma larz włoski, Pedro de Aragón, wicekról Neapolu na Kw i r y n ale, 1664 / Un kn own Ita l i a n p a inter, Pedro de Aragón, the Vi ce roy of Na pl es at Quirinal, 1664 Obaj bracia Brugada za swoje liberalne poglądy przebywali na zesłaniu w Bordeaux. W tym samym czasie mieszkał tam z żoną Diego Isidro de Guzman y de la Cerda, krewny zięcia Santamarki, Juana. Ich późniejsze funkcje na dworze królewskim pozwalają przypuszczać, iż utrzymywali przyjacielskie stosunki z rodziną Goi, który mógł mieć wpływ na nadanie braciom Brugada tytułów nadwornych malarzy. Przedstawiające martwą naturę i paryski bulwar obrazy malowane w Bordeaux i Paryżu w roku 1828 przez Giuseppe V. Canellę ( ), które znajdują się w kolekcji Santamarki, mogły pochodzić z okresu pobytu rodzin Oñate lub Brugada w stolicy. Istnieją dokumenty potwierdzające bardzo bliskie kontakty malarza z Bartolomé Santamarką i jego protektorat nad artystą oraz fakt zamieszkiwania Antonia Brugady w pałacu bankiera na ulicy Alcala 13. Taka forma mecenatu nie była niczym nadzwyczajnym, wiadomo bowiem, że również książę Villahermosa w swoim madryckim pałacu zapewniał dach nad głową Valentinowi Carderze i innym intelektualistom, m.in. Josemu de Zorilli. W znajdującym się we wspomnianym budynku Liceo Artístico y Literario wystawiał swoje prace inny protegowany i jeden z ulubionych malarzy bankiera Santamarki, Vicente Camarón Torra ( ). Artysta ten był synem znanego malarza Josego Camaróna, przyjaciela Joségo de Madrazo, dzielącego z nim pracownię w Królewskim Zakładzie Litografii na ulicy Tivoli i wraz z przyjaciółmi przebywającego na wygnaniu w Bordeaux. Po swoim powrocie został mianowany przez króla Franciszka z Asyżu Burbona honorowym malarzem dworu, a w latach 1845 i 1846 był przewodniczącym sekcji malarstwa w Liceo. Innym artystą związanym z naszym mecenasem, a także z Liceo był Genaro Pérez de Villaamil ( ), który skończył szkołę San Isidro la Real, jak większość emigrantów 13 W podaniu skierowanym przez malarza do markiza de Santa Isabel, Antonio de Gibert podaje jako zwrotny adres, pod którym mieszkał Santamarca. Patrz: Arias Anglés, Enrique Una familia de mecenas en el Madrid decimonónico. Colección Santamarca. Fundación Banco Exterior de España, Madrid 1984, str. 14. Both Brugada brothers were sent to exile to Bordeaux for their liberal opinions. During this time, Diego Isidro de Guzman y de la Cerda, a relation of Santamarca s son-in-law, Juan, was staying there. Their later functions at the Royal Court could probably witness that that they held friendly relations with Goya s family and that he could have had an influence on granting the Brugada brothers titles of court painters. The paintings from Bordeaux and Paris in 1828 painted by Giuseppe V. Canella ( ) and depicting still life and a Paris boulevard which are in Santamarca s collection could have originated from the stay of the Oñate or Brugada families in this city. There are documents confirming very close contacts of the painter with Bartolomé Santamarca, his patronage of the artist as well as the fact that Antonio Brugada resided in the banker s palace on Alcala Street 13. This form of patronage was not anything extraordinary, as it is known that the Duke of Villahermosa housed in his palace Valentino Cardera and other intellectuals, among others José de Zorilla. In the aforementioned building of Liceo Artístico y Literario, another protégée and one of the favourite painters of the banker, Santamarca exhibited his works. It was Vincente Camarón Torra ( ), a son of the famous painter José Camarón, a friend of José de Madrazo, who shared his art studio with him in the Royal Lithography Workshop on Tivoli Street and together with his friends stayed in exile in Bordeaux. After his return he was appointed the honorary court painter by King Francis de Asis Burbon, and in the years 1845 and 1846 he was the chairman of the painting section in Liceo. Another artist related to our patron, also from Liceo, was Genaro Pérez de Villaamil ( ), who had graduated from the school of San Isidro la Real and who like most emigrants and artists had liberal opinions. It is not known what relations from youth connected the painter with José de Madrazo, but thanks to his protection Baron Taylor bought five landscapes by Villaamil in 1835 for the collection of the king of France, Louis Philippe 13 In the application sent by the painter to the Marquis de Santa Isabel, Antonio de Gibert gives Santamarca s address as the sender s address. See: Arias Anglés, Enrique Una familia de mecenas en el Madrid decimonónico. Colección Santamarca. Fundación Banco Exterior de España, Madrid 1984, p

14 i artystów o poglądach liberalnych. Nie wiadomo, jakie relacje łączyły od czasów młodzieńczych malarza z José de Madrazo, ale dzięki jego protekcji baron Taylor kupił w 1835 roku pięć pejzaży Villaamila do kolekcji króla Francji Ludwika Filipa, a królowa Maria Krystyna jeden pejzaż wybrany przez Madrazo, jej prywatnego sekretarza. W 1838 roku królowa mianowała Pereza Villaamila Kawalerem Krzyża Izabeli Katolickiej, a dziesięć lat później jej córka królowa Izabela II zakupiła sześć pejzaży artysty z przeznaczeniem dla Pałacu Oriente. Sam José de Madrazo dokonał wyceny tych obrazów, choć w tym okresie protegowanymi królowej byli raczej malarze bracia Lopez, konkurujący o względy dworu z Madrazo. W tym czasie trwała prasowa nagonka przeciwko malarzom z rodziny Madrazo, zainicjowana przez pierwszego malarza hiszpańskiego dworu Vicente Lopeza i jego sojuszników. Prace Josego i Federica de Madrazo były krytykowane nie tylko w prasie, ale i w posyłanych im anonimach 14. Być może to właśnie owa nagonka stała się powodem tego, że Santamarca zlecił wykonanie portretów członków swojej rodziny Bernardowi Lopezowi Piquerowi i jego uczniowi Antonio Gomezowi Crosowi 15. W chwili śmierci Bartolomé Santamarki 9 października 1874 roku jego majątek oraz zbiory pozostawały nienaruszone, podczas gdy wielu jego przyjaciół i protektorów w wyniku bankructwa straciło swe bogactwa. Córka Carlota, która królewskim dekretem z listopada 1875 roku odnowiła przysługujący jej tytuł 16, odziedziczyła jedną z największych madryckich fortun. Urodzona w 1849 roku Carlota, Señorita de Santamarca, jak mówiono o niej w Madrycie, choć jako przedstawicielka nowej hiszpańskiej arystokracji nie posiadała w rodzinie utytułowanych przodków, to jednak cieszyła się wysoką pozycją społeczną. Otrzymała staranne wykształcenie, ucząc się w Colegio de las Ursulinas, szkole, która obok Colegio de Loreto, kierowanego przez Mme de Lesseps, była wówczas jedną z najbardziej elitarnych 14 Carlos González López, Montserrat Martí Ayxelá, Federico de Madrazo. Recuerdos de mi vida. Museo Romántico. Madrid, W kolekcji Fundacji jedynymi portretami autorstwa Madrazo są wizerunki Bartolomé Santamarki i jego córki Carloty, ponadto zaś jeden portret osoby nieznanej. Można założyć, że malarz sportretował również żonę bankiera i pozostałe jego dzieci, choć ich portrety nie znalazły się w zbiorach Fundacji. Nie zachowały się również portrety członków rodziny Oñate-Nájera, z wyjątkiem pośmiertnego portretu księcia Nájera, zamówionego przez Carlotę u Ricarda Madrazo. 16 Carlocie przysługiwały tytuły: II hrabina de Santamarca (tytuł własny), XVIII księżna (jako małżonce) de Nájera; XIX hrabina de Oñate; XIX hrabina de Treviño; XII markiza de Montealegre; XI hrabina de Castronuevo; IX markiza de Guevara; IX markiza de Quintana del Marco; II markiza de Sierra Bullones jako żona Juana de Zabala y de Guzmán, czterokrotnego hiszpańskiego granda. and for Queen Maria Cristina one landscape painting selected by Madrazo, her private secretary. In 1838 the queen granted Perez Villaamil the Knight Grand Cross of Isabella the Catholic, and ten years later her daughter Queen Isabella II purchased six landscapes by the artist, assigning them for Oriente Palace. José de Madrazo himself made the painting s appraisal although during this time the Lopez brothers were the queen s favourite painters and competed with Madrazo for royal favours. During this time, painters from the Madrazo family suffered persecution initiated by the first court painter, Vicente Lopez and his supporters. In some articles and anonymous letters received by Jose and Federico de Madrazo, their works were criticised 14. This was probably the reason why Santamarca commissioned portraits of his family to Bernard Lopez Piquer and his student Antonio Gomez Cros 15. At the moment of Bartolomé s death on October 9, 1874, his fortune and collections were intact, while many of his friends and patrons had lost their fortunes due to bankruptcy. His daughter Carlota, who by the Royal Decree from November 1875 had confirmed her title 16, inherited one of the greatest fortunes in Madrid. Born in 1849, Carlota was Señorita de Santamarca as they called her in Madrid. Though as a representative of the new Spanish aristocracy she did not have any titular ancestors, she enjoyed however a high social position. She received a very good education studying in Colegio de las Ursulinas, a school which, apart from Colegio de Loreto headed by Mme de Lesseps, belonged to the most elite in Madrid. Just like aristocratic daughters, Carlota had music and recitation lessons at home, although at that time there was a huge social chasm between the old and new aristocracy to which Miss Santamarca 17 belonged. Carlota was 14 Carlos González López, Montserrat Martí Ayxelá, Federico de Madrazo. Recuerdos de mi vida. Museo Romántico. Madrid, In the Foundation s collection the only portraits by Madrazo are paintings of Bartolomé Santamarca and his daughter Carlota as well of an unknown person. It can be assumed that the painter also depicted the banker s wife and his other children, although their portraits are not in the Foundation s collection. None of the portraits of the Oñate-Nájera family have survived except the posthumous portrait of the Duke of Nájera, commissioned by Carlota with Ricardo Madrazo. 16 Carlota had the right to the following titles: the 2nd Countess de Santamarca (own title), the 18th duchess (as wife) de Nájera; the 19th countess de Oñate; the 19 th countess de Treviño; the 12th Marquise de Montealegre; the 11th countess de Castronuevo; the 9th Marquise de Guevara;the 9 th Marquise de Quintana del Marco; the 2nd Marquise de Sierra Bullones as the wife of Juan de Zabala y de Guzmán, quadruple Spanish grandee. 17 Carlota s friends included Rosario Téllez Girón (daughter of the Duke de Úceda and Luis Roca de Togores wife, the Marquise de Asprillas); Belén Echagüe (wife of the Duke del Infantado), Manuela Serrano (wife of Enrique de Aguilera, the Marquis de Cerralbo); María Goyeneche (wife of José de Suelves, the Marquise de Tamarit). The latter two together with José Picatoste would be executors of Carlota s last will. Anton i o G óme z Cros, Ca rl o ta S a nta m a rca, 1854 / Anton i o G óme z Cros, Ca rl o ta S a nta m a rca,

15 w Madrycie. Podobnie jak córki w arystokratycznych rodzinach Carlota pobierała w domu lekcje muzyki i deklamacji, choć w tamtym czasie istniała ogromna przepaść społeczna pomiędzy starą i nową arystokracją, do której należała panna Santamarca 17. Carlota była aktywna w życiu towarzyskim ówczesnego Madrytu, uczestnicząc od najmłodszych lat w żywych obrazach czy soirées organizowanych wśród arystokracji czy też w ambasadach angielskiej i rosyjskiej, którym często przewodziła sama królowa przed swoim wygnaniem z Hiszpanii w 1868 roku. Prawdopodobnie brała też udział w słynnych maskaradach urządzanych przez Ángelę Pérez de Barradas, księżną Medinaceli. Tak jak to było przyjęte wśród bankierów i burżuazji epoki izabelińskiej, rodzice przygotowywali córkę do małżeństwa z potomkiem starej arystokracji, mając na celu przydanie splendoru rodzinie, a szczególnie swoim potomkom. W przypadku Carloty wybór padł na syna markiza Sierra Bullones, spełniającego wszystkie oczekiwania rodziców dziewczyny. Znany w towarzystwie jako Don Juan, był synem Juana de Zabala y de la Puente ( ), pierwszego markiza de Sierra Bullones, który otrzymał tytuł w bitwie pod Castillejos w czasie Wojny Afrykańskiej 1860 roku 18. Małżeństwo rodziców Don Juana połączyło zdobytą w Peru fortunę rodziny Zabala z rodowym tytułem matki, przedstawicielki znanej rodziny Oñate-Nájera. Do odziedziczonego tytułu markiza de la Puente y de Sotomayor, Juan dodał (w roku 1901 po śmierci matki, Marii del Pilar de Guzman y de la Cerda, damy dworu królowej Marii Krystyny i osoby mającej duży wpływ na edukację przyszłej królowej Izabeli II 19 ) jeszcze tytuł XXIII księcia Nájera. Juan de Zabala y Guzman ( ) wychowywany był wzorem przodków na przyszłego szambelana dworu, ale podobnie jak ojciec zdobył też wykształcenie wojskowe i tytuł generała. Pełnił funkcję morskiego gubernatora Kadyksu, był posiadaczem Wielkiego Krzyża Karola III oraz królewskiego tytułu szlachcica dworu (Gentilhombre de Camara), jak większość jego przodków ze strony rodzin Oñate i Nájera. 17 Przyjaciółki Carloty to m.in.: Rosario Téllez Girón, córka księcia de Úceda i żona Luisa Roca de Togores, markiza de Asprillas; Belén Echagüe, żona księcia del Infantado; Manuela Serrano, żona Enrique de Aguilera, markiza de Cerralbo; María Goyeneche, żona José de Suelves, markiza de Tamarit. Dwaj ostatni markizi zostaną wraz z José Picatoste wykonawcami testamentu Carloty. 18 Mariano Fortuny sportretował go w Tangerze w roku 1860 wraz z generałami Juanem Primem i Leopoldo O Donnelem. 19 Królowa Izabela była świadkiem na ślubie rodziców Juana, męża Carloty. Podarowała wówczas młodej parze duros. active in the social life of Madrid, probably participating in the famous masquerade balls organized by Ángela Pérez de Barradas, the Duchess of Medinaceli, and from a young age in living pictures or soirées organized among the aristocracy or at the English and Russian embassies which were often led by the queen herself before she was banished from Spain in Just as the majority of bankers and bourgeois of Isabella s epoch, Carlota s parents prepared their daughter to marry a descendant of the old aristocracy in order to give splendour to the family and especially its descendants. For Carlota they had chosen a son of the Marquis of Sierra Bullones, who fulfilled all the expectations of the girl s parents. Known in high society as Don Juan, he was a son of Juan de Zabala y de la Puente ( ), the first Marquis de Sierra Bullones, who was awarded his title in the battle of Castillejos during the African War in After the death of his father, whose marriage united Zabala family s fortune won in Peru with the mother s title she was from the well-known Oñate-Nájera family Juan inherited the title of Marquis de la Puente y de Sotomayor and in 1901, when his mother, Maria del Pilar de Guzman y de la Cerda, a ladyin-waiting of Maria Cristina who had a substantial influence on the education of the future Queen Isabella II 19 had died, and also added the title of the 23 rd Duke of Nájer. Just like his ancestors Juan de Zabala y Guzman ( ) was educated to become a chamberlain but like his father he also received a military education and a general s title. He was a maritime governor of Cadiz, holder of the Grand Cross of the Order of Carlos III as well as the royal title of court nobleman (Gentilhombre de Camara), like the majority of his ancestors from the families of Oñate and Nájera. Carlota s marriage to the first son of the Oñate-Nájera family allowed the Santamarcas not only to be related to one of the oldest Spanish houses that originated directly from the county de Treviño 20 in the 14 th century, but also opened the door to the royal court for them, since Carlota s husband as well as her in-laws had titles of chamberlains. Among his ancestors, Juan 18 Mariano Fortuny painted his portrait in Tanger in 1860 together with Generals Juan Prim and Leopoldo O Donnell. 19 Queen Isabella was a maid of honour at the wedding of Juan s (Carlota s husband s) parents. She made a gift of 16,000 duros to the young couple. 20 Juan s ancestors obtained such titles as the counts de Treviño (1452) and the dukes de Nájera (1482) and they were related to the Dukes de Maqueda and de Elche. Małżeństwo Carloty z pierworodnym synem rodu Oñate-Nájera pozwoliło rodzinie Santamarca nie tylko na spokrewnienie się z jednym z najstarszych hiszpańskich rodów, wywodzących się bezpośrednio z sięgających korzeniami XIV wieku hrabiów de Treviño 20, ale też otworzyło drzwi na dwór królewski, gdyż zarówno mąż Carloty, jak i jej teściowie nosili tytuły szambelanów. Juan miał wśród swoich przodków nie tylko wicekrólów, szambelanów i wojskowych, ale również postacie zasłużone na różnych polach, m.in. w dziedzinie sztuk pięknych 21. Rodzina Carloty nie mogła równać się pochodzeniem z rodziną Juana, choć staranne wykształcenie ułatwiło jej osiągnięcie pełnego sukcesu towarzyskiego wśród wysokich sfer. Doceniając zdolności dyplomatyczne i towarzyskie Carloty i Juana, regentka Maria Krystyna wyznaczyła ich na nadzwyczajnych ambasadorów w Rosji, gdzie w maju 1896 roku reprezentowali dwór hiszpański podczas koronacji cara Mikołaja II w Moskwie. Monte- Cristo w swoim artykule podkreślał szczególnie osobowość Carloty, która mogła konkurować godnością z księciem Osuną, mianowanym ambasadorem w Rosji 22. Przodkowie Juana, rody Oñate i Nájera, posiadały w centrum Madrytu okazałe pałace. Ogromny dom należący do rodziny Oñate, jeden z najstarszych pałaców madryckich, słynny ze swych rozmiarów oraz kolekcji dzieł sztuki, był dobrze znany mieszkańcom Madrytu, gdyż z jego głównego balkonu od ulicy Mayor hiszpańscy monarchowie przewodzili wielu podniosłym wydarzeniom. Budynek był wówczas dekorowany wystawnymi draperiami podobnie jak sam Pałac Królewski w dni szczególnie uroczyste. Dokładny opis jednej z takich ceremonii pozostawiła sławna Pani d Aulnoy przyjmowana w pałacu Oñate, o którym 20 Przodkowie Juana uzyskali m.in. tytuły: hrabiów de Treviño (1452) i książąt de Nájera (1482) i byli spokrewnieni m.in. z książętami de Maqueda oraz de Elche. 21 Chodzi m.in. o prababkę, Marię Isidrę de Guzman, wspomnianą w artykule dra Ansona. Dziadek Juana ożenił się po raz drugi z Marią de Pilar de la Cerda, hrabiną Parcent, córką hrabiny Bureta, słynną obrończynią Saragossy (1808). 22 Po śmierci cara Aleksandra III i z okazji koronacji jego syna Mikołaja II Monte-Cristo opisuje księżną Nájera jako: damę o atrakcyjnej urodzie, znamienitym nazwisku i wielkiej fortunie, która na ostatnich uroczystościach koronacyjnych reprezentowała Hiszpanię wraz ze swoim mężem generałem Donem Juanem Zavalą, księciem Nájera i markizem Sierra- Bullones, którzy obdarzeni zostali przez JW Królową Regentkę tak znaczącą misją reprezentowania naszej pary królewskiej. Jak to bogate małżeństwo wypełniło swoje zadanie donosiła już pełna pochwał prasa, a jedynego porównania wydawanych przez książąt Nájera przyjęć trzeba by szukać we wspaniałościach prezentowanych przez ostatniego księcia Osuna, przedstawiciela Hiszpanii na dworze w Sankt Petersburgu. Jeśli ktoś potrafi w taki sposób wydawać swoje miliony i błyszczeć swoim nazwiskiem, wart jest przychylności fortuny i szacunku u swoich rodaków. Monte-Cristo: Los salones de Madrid. Madrid (s.a..), tom I, s had not only viceroys, chamberlains and military men, but also personalities who distinguished themselves in different spheres, among them in the fine arts 21. Carlota s family s background was not equal to Juan s family although a good education helped her to achieve full social success in high society. Recognizing the diplomatic and social skills of Carlota and Juan, the regent Maria Christina of Austria appointed them extraordinary ambassadors to Russia, where in 1896 they represented the Spanish court during the coronation of Nicholas II in Moscow. In his article Monte-Cristo stressed especially Carlota s personality, who was so dignified that she could compete with the Duke of Osuna, who was appointed the actual ambassador to Russia 22. Juan s ancestors, the houses of Oñate and Nájera, had grand palaces in the centre of Madrid. A huge building belonging to the Oñate family, one of the oldest Madrid palaces, famous for its dimensions and fine arts collection, was well known to Madrid inhabitants as from its main balcony from the side of Mayor Street the Spanish monarchs would lead ceremonies. At the time, the building was decorated with rich draperies in the same way as the Royal Palace, especially during special events. A detailed description of one such ceremony 23 was left by the Marquees d Aulnoy, who together with her mother, Mariana of Austria, was received at Oñate Palace, about which she wrote with great acclaim. During her meetings Carlota Santamarca often presented interesting stories and legends from the history of that respected house during her meetings. 21 It refers to the grand grandmother, the Countess de Paredes; grandmother Maria Isidra de Guzmán, members of San Fernando Academy as well as all royal academies in Madrid, sister of grandmother María Elisenda de Guzmán, doctor at the University in Alcalá de Henares. Juan s grandfather married again to Maria de Pilar de la Cerda, the Countess of Parcent, daughter of the Countess of Bureta, a famous defender of Saragossa (1808). 22 After the death of the Tsar Alexander III on the occasion of the coronation of his son Nicholas II, Monte- Cristo describes the Duchess of Nájera as: a lady of attractive beauty, splendid name and great fortune who during the latest coronation ceremonies represented Spain together with her husband, general Don Juan Zavala, Duke of Nájera and the Marquis of Sierra-Bullones, endowed by the Royal Highness Queen Regent with such a significant mission of representing our royal couple. How this rich couple fulfilled their task had already been described by the press with words full of praise and one can only compare the Dukes of Nájera receptions with the exquisites of the latest Duke of Osuna, the Spanish representative to St Petersburg s court. If someone can spend their millions and shine with their name, that person is worth fortune s favours and the respect of their countrymen. Monte-Cristo: Los salones de Madrid. Madrid (s.a.), Tomo I, pp On the occasion of the wedding of Maria Luisa de Orleáns with Carlos II in 1680 she wrote: Next Her Majesty decorated with diamonds from the Old and New World and a hat with white feathers with a magnificent pearl called the»peregrina«(the most beautiful of all known pearls), mounted a brisk chestnut horse, which was led by the bridle by the Marquis of Villamanga, the elder equerry. Splendid costumes... Riding in front of the Count of Oñate s house her Majesty greeted the King and his Mother who were at the balcony. Sepulvedra, Ricardo: Costumbres, leyendas y descripciones de la villa y corte en los siglos pasados. Madrid viejo. 2nd ed p

16 B erna rdo Lóp e z Pi quer, Ca rl o ta S a nta m a rca, 1864 / B erna rdo Lóp e z Pi quer, Ca rl o ta S a nta m a rca, R i cardo de Ma d ra z o, K siąże Ná j e ra, / R i cardo de Ma d ra z o, The Duke o f Ná j e ra, pisała z wielkim uznaniem 23. Carlota Santamarca na swoich spotkaniach często przytaczała różne opowieści i legendy z historii tej szacownej siedziby. Jako interesujący fakt warto wspomnieć, iż naprzeciw pałacu Oñate znajdował się budynek, gdzie hiszpańscy malarze co roku wystawiali swoje prace w okresie oktawy Bożego Ciała i gdzie Murillo zadziwił Karola II płótnem przedstawiającym Niepokalane Poczęcie. Niewykluczone, że ktoś z rodziny Oñate kupował na tych wystawach jakieś obrazy, choć nie wiadomo, czy któraś z prac należących do Fundacji ma takie pochodzenie. Jeśli chodzi o pałac książąt Nájera, to dokumenty podają, iż znajdował się on pomiędzy ulicami Arenal i Las Descalzas Reales. Pochodził z XV wieku i było w nim wiele dzieł sztuki różnej proweniencji 24. W tym pałacu Maria Isidra de Guzman, jedyna spadkobierczyni rodziny Oñate-Nájera, organizowała swoje słynne artystyczne tertulie: współzawodnicząc w miłości do sztuki ze swoją babką, hrabiną de Paredes.... Maria Isidra opuściła pałac po swoim ślubie, przenosząc się do domu męża Alfonsa de Sousa, markiza Guadalcázar. Przenikanie się starej i nowej hiszpańskiej arystokracji widoczne było również w sferze własności; wspaniałe pałace i domy przechodziły z rąk do rąk. Realizowano wielkie plany reform urbanistycznych zapoczątkowanych przez Mesonerosa Romanosa, jak na przykład zabudowanie Paseo de Recoletos, rezydencjonalnej dzielnicy Madrytu, przeznaczonej dla nowego społeczeństwa czasów królowej Izabeli i króla Alfonsa. Rodzice Carloty mieszkali w rezydencji Santamarca, którą Bartolomé kazał zbudować w 1846 roku. Dokładny opis tego domu został przedstawiony w artykule Pedra de Navascuésa w katalogu wystawy Kolekcja Santamarca, która odbyła się w salach Banco Exterior de España w Madrycie w 1984 roku. W katalogu tym zamieszczone zostały również artykuły Alfonso E. Péreza Sáncheza i Enrique Ariasa Anglésa poświęcone samej kolekcji i dziełom sztuki zgromadzonym w pałacu na ulicy Alcalá w Madrycie. 23 Z okazji ślubu Marii Ludwiki Orleańskiej z Karolem II w 1680 roku pisała: Następnie Jej Wysokość, zdobna w diamenty ze Starego i Nowego Świata i kapelusz z białymi piórami przybrany wspaniałą perłą zwaną»peregrina«(najpiękniejszą ze wszystkich znanych) wsiadła na żwawego kasztanka, którego prowadził za uzdę markiz Villamanga, starszy koniuszy. Wspaniałe stroje... Przejeżdżając przed domem hrabiego Oñate, Jej Wysokość delikatnym gestem pozdrowiła Króla i jego Matkę, którzy znajdowali się na balkonie. Ricardo Sepulvedra, Costumbres, leyendas y descripciones de la villa y corte en los siglos pasados. Madrid viejo. 2. wyd. 2000, s Część obiektów pochodzących z pałaców Casa de Maqueda i Casa de Arcos wniosła po ślubie z hrabią Oñate XIII księżna Nájera, Ana María Manrique de Guevara. It is worth mentioning that there was a building opposite Oñate Palace where Spanish painters annually exhibited their works during the Octave of Corpus Cristi and where Murillo surprised Carlos II with the painting Purisima Concepción. It was likely that somebody from the Oñate family purchased paintings at this exhibition, although it is not known if any painting belonging to the Foundation originated from there. Documents state that the ducal Najera Palace was located between Arenal and Las Descalzas Reales Streets. It dated from the 15 th century and it was full of many pieces of art of various origin 24. In this palace Maria Isidra de Guzman, the sole heiress of the Oñate-Nájera family, organized her famous artistic tertulias: competing in the love of art with her grandmother, the Countess de Paredes.... Maria Isidra left the palace after her wedding and moved to the house of her husband, Alfonso de Sousa, the Marquis of Guadalcázar. The phenomenon of the new Spanish aristocracy permeating the old one was also visible in the realm of ownership; magnificent palaces and houses changed hands. Major plans of urban reforms initiated by Mesoneros Romanos were being carried out, for example the development of Paseo de Recoletos, Madrid s residential area, intended for a new society appropriate for the times of Queen Isabella and King Alfonso. Carlota s parents lived in Santamarca s residence, which Bartolomé ordered to be built in A detailed description of this house was presented in the article of Pedro de Navascués in the catalogue Santamarca s collection of the exhibition which was held in the rooms of Banco Exterior de España in Madrid in l984. In the catalogue there are articles by Alfonso E. Pérez Sánchez and Enrique Arias Anglés on the same collection and works of art collected in the palace in Alcalá Street in Madrid. For the architect of his residence Santamarca chose José Alejandro y Alvarez. In the same year, 1846, when the new Banco de Isabel II was established, the banker commissioned the architect to build a house which would combine the function of a palace and a townhouse with apartments for rent. The building project was similar to the house-palace of Francisco de Rivas built by the same architect on Carrera de San Jerónimo Street 25. The buildings had many elements in common: both structural and ornamental on each building s facade. As Navasqués mentions, even the order of pilasters on the ground level and the first level as well 24 Some of the exhibits from palaces Casa de Maqueda and Casa de Arcos came from the 13 th Duchess of Nájera Ana María Manrique de Guevara after her marriage to the Count Oñate, Ana María Manrique de Guevara. 25 Now Banco de Crédito Industrial. 31

17 Na architekta swojej rezydencji Santamarca wybrał Josego Alejandra y Alvareza. W tym samym roku 1846, kiedy utworzony został nowy Banco de Isabel II, bankier zlecił architektowi zbudowanie domu łączącego funkcję pałacu i kamienicy z mieszkaniami na wynajem. Projekt budynku był podobny do domu-pałacu Francisca de Rivasa, zbudowanego przez tego samego architekta na ulicy Carrera de San Jerónimo 25. Budynki łączyło wiele wspólnych elementów, zarówno konstrukcyjnych, jak i dekoracyjnych obecnych na obu fasadach. Dokładnie powtórzony został nawet o czym wspomina Navasqués porządek pilastrów na parterze i piętrze, jak również attyka z figurami Hermesa przypominającymi postacie kariatyd, co przydawało dekoracji budynków włoskiego stylu. Francuski ogród znajdujący się na tyłach pałacu Santamarki zachował charakter prywatny. Nowy budynek znajdował się na jednym z najstarszych obszarów miasta, zabudowywanym od początku XVII wieku, kiedy to za czasów Filipa III markiz de Carpio stworzył tam swój słynny ogród jeden z najwspanialszych w czasach Madrytu Habsburgów. Na jego terenie powstały następnie pałace Alcañices i Campo Alanje 26, a także zespół domów o nazwie Chantre, które w latach czterdziestych XIX wieku kupił Santamarca 27. W roku 1884 na terenie przyległym do obu pałaców zbudowany został przez Eduarda de Adaro i Severiana Sainza de La Lastra pierwszy budynek Banco de España. Kilka dekad później bank ten nabył rezydencję Santamarki, aby ulokować w niej swoje biura. Kiedy jednak zaadaptowanie budynku dla potrzeb banku okazało się niemożliwe, w 1926 roku postanowiono pałac wyburzyć i rozbudować własny budynek według projektu José Yarnoz Larrosa 28. as the attic with Hermes figures resembling caryatides were repeated, adding to the decorative Italian style of the buildings 26. The French garden, which was at the rear of Santamarca s palace, retained its private character. The new building was located in one of the oldest city areas, developed from the beginning of the 17 th century, during the times of Philip III, when the Marquis de Carpio created his famous garden there one of the most magnificent ones in Habsburg Madrid. On its territory the palaces Alcañices and Campo Alanje 27 were later built, as well as the house complex called Chantre, which was purchased by Santamarca in the 1840s 28. In 1884, on the territory adjacent to both palaces, the first building of Banco de España was constructed by Eduard de Adaro and Severian Sainz de La Lastra. Some decades later this bank purchased Santamarca s residence to locate its offices there. When it turned out to be impossible to adapt the building to the bank s needs, the decision was taken in 1926 to demolish the palace and to extend their own building according to the design by José Yarnoz Larros 29. It is worth mentioning that Narciso Pascual Colomer and Aníbal Álvarez Bouquel also built palaces for the Gaviria and Salamanca families in 1846, located in Arenal and Paseo de Recoletos Streets. It was this part of Madrid which was the favourite residential area of the Jua n d e Arellano, Kw i at y / Jua n d e Arellano, Fl o w e rs Jan Philip van Thielen, Tobiasz z aniołem / Jan Philip van Thielen, Tobias with the angel 25 Obecnie znajduje się w nim Banco de Crédito Industrial. 26 Ricardo Sepúlveda, Madrid Viejo, Madrid 2000 (2. wydanie), Ogrody markiza Carpio, dziś Alcañices, nie miały szczęścia, podobnie jak dom Alfileres, należący do spadkobierców Riery, a także pałac Campo Alanje i klasztor Convento de las Baronesas. 27 Malarz Federico de Madrazo opisywał spacery po ulicy Alcalá za czasów swojej młodości, kiedy jego rodzina zamieszkiwała neoklasycystyczny budynek Real Almacén de Cristales. Trasa spacerów wiodła przed wspomnianymi domami i pałacem Campo de Alanje, gdzie w latach dwudziestych mieszkała rodzina Wellesleyów, a następnie hrabiego Claredón, angielskich ministrów, którzy wówczas wynajmowali pałac. Szwagierka Carloty, siostra Juana Zabali, María Grimanesa, została właścicielką tego pałacu, przylegajacego do jej własnego, kiedy w 1866 roku wyszła za mąż za Juana Lariosa, pełniącego, podobnie jak Santamarca, funkcję doradcy Banco de Isabel II, a następnie Banco de España. Oba pałace: Campo de Alanje i Alcañices, który został przebudowany w stylu orientalnym, zostały przez Juana Lariosa sprzedane przy okazji jego następnego ślubu ze znaną ze swojej urody Sofią Troubetzkoy, hrabiną de Morny. Carlota Santamarca posiadała w swojej kolekcji portret Marii Grimanesy namalowany przez Marię Luisę de la Riva. 28 Plany znajdują się w archiwach miasta Madrytu i Banco de España, który w nowym budynku znalazł swoją siedzibę. 26 Later the facade was redeveloped by Pedro de Ribera, who gave it its famous rococo decor characteristic until the moment of the palace s demolition. 27 Ricardo Sepúlveda, Madrid Viejo. Madrid Reedición 2000, The Marquis of Carpio s gardens, today Alcañices, were not so fortunate. Nor was Alfileres house, belonging to the Riera s heirs, or the palace Campo Alanje and the cloister Convento de las Baronesas. 28 The painter Federico de Madrazo described walks along Alcalá Street during his youth when his family lived in Real Almacén de Cristales, a neoclassical building. The route of the walks passed in front of the mentioned houses and the palace Campo de Alanje where in the 1820s the Wellesley family lived and then the family of the count of Claredón, English ministers who rented the palace. Carlota s sister-in-law, sister of Juan Zabalia, María Grimanesa, became the owner of this palace which neighboured with her own after 1866 when she had got married to Juan Larios, who like Santamarca was an advisor to Banco de Isabel II and later to Banco de España. Both palaces, Campo de Alanje and Alcañices, which were rebuilt in an oriental style, were sold by Juan Lariosa on the occasion of his next wedding with the famous beauty Sofia Troubetzkoy, the Countess de Morny. Carlota Santamarca had a portrait of Maria Grimanesa in her collection painted by Luisa de la Riva in the same period as the still life painting with flowers. 29 The designs are in the archives of Protocolos, Villa de Madrid and Banco de España, which are located in the new building. 33

18 Luca Giordano, Chrystus przed Piłatem / Luca Giordano, Christ in front of Pilatus Warto wspomnieć, że w 1846 roku Narciso Pascual Colomer i Aníbal Álvarez Bouquel zbudowali również pałace dla rodzin Gaviria i Salamanca, zlokalizowane na ulicach Arenal i Paseo de Recoletos. Ta właśnie część Madrytu była ulubionym miejscem zamieszkania nowej arystokracji 29. Salamanca nabył wówczas parcele, które wcześniej zajmował ogród hrabiów Oñate i Nájera. Kroniki opisujące dekorację pałacu Santamarki wspominają, iż już od momentu jego inauguracji była ona niezwykle wystawna. Freski na ścianach były prawdopodobnie namalowane przez Brugadę, Camaróna lub Espaltera. W zbiorach Fundacji zachowała się jedynie część mebli z pałacu, jak krzesła, konsole, stoły, złocone postumenty itp., w większości pochodzące z epoki izabelińskiej, a utrzymane w stylu Ludwika XV, następnie biurka, szafy na dokumenty, lampy z brązu i kryształu, a przede wszystkim 230 zinwentaryzowanych obrazów. Rozmieszczeniem obrazów w salach pałacu zajmował się prawdopodobnie Brugada. Płótna miały złocone ramy typowe dla epoki, głównie w stylu Ludwika XV, które były wówczas szczególnie cenione. Możliwe, że cztery pejzaże namalowane przez Villaamila były przeznaczone do konkretnego salonu, a pejzaże Brugady były zgromadzone w jednym z salonów lub gabinetów. W specjalnej sali mieszczącej ekspozycję malarstwa musiały znajdować się najważniejsze wybrane obrazy z kolekcji właściciela. Pozostałe płótna wisiały w najróżniejszych salach: w przedpokoju, zbrojowni, salonie herbacianym, salonach zielonym i różowym, gabinecie, gabinecie niebieskim, jadalni, sali bilardowej, a także tradycyjnie w przedsionku do kaplicy i w samej kaplicy. Dzisiaj nie można stwierdzić, które z dzieł w kolekcji zostały nabyte przez samego Santamarkę, a które podchodziły ze zbiorów rodzin Oñate i Nájera. Pewne jest natomiast, iż w pałacach do nich należących istniały obszerne pinakoteki odziedziczone po przodkach 30. Niektóre z dzieł mogły pochodzić z kolekcji hrabiego Oñate, który w XVII wieku był wicekrólem Neapolu. Dotyczy to zwłaszcza malarstwa włoskiego: martwych natur z kwiatami Margherity Caffi czy też neapolitańskich i rzymskich wedut lub scen w stylu Bassana. new aristocracy 30. Salamanca purchased some land which had been earlier a garden of the counts Oñate and Nájera. The chronicles describing decoration of Santamarca s palace mention that from the moment of its inauguration it was very sumptuous. Frescos on the walls were probably painted by Brugada, Camarón or Espalter. In the Foundation s collection only part of the palace furniture was preserved, such as chairs, console tables, tables, gilded plinths and the like, the majority of them in the style of Louis XV from Isabel s epoch. There were also writing desks, filing cabinets, bronze and crystal lamps and, above all, 230 catalogued paintings. It was supposed to be Brugada who dealt with placement of the paintings in the rooms of the palace. The canvases had gilded frames typical for their epoch, mainly in Louis XV s style, which was the fashion. It is possible that four landscapes painted by Villaamil were assigned for a specific drawing room and Brugada s landscapes made a collection in one of the drawing rooms or cabinets. The most important selected paintings from the owner s collection must have hung in the special room designed for exhibition of paintings. The remaining canvasses hung in various rooms: in the hallway, the armoury, tea-room, blue cabinet, green and pink living room, cabinet, dining-room, billiard room and traditionally in the hallway to the chapel and in the chapel itself. Today it cannot be stated which collection works were purchased by Santamarca and which came from the collections of the Oñate and Nájera families. However, it is known that there were extended pinacothecas in palaces which belonged to them and which were inherited from their ancestors 31. Some of the works could have originated from the collection of the Count of Oñate, who was the viceroy of Naples in the 17 th century. This especially refers to Italian paintings: still lifes of flowers of Margarita Caffi or Neapolitan or Roman veduttas or scenes in Bassano s style. Among family portraits in the Foundation s collection, two groups can be distinguished. Those ones which came from the time of Bartolomé Santamarca were usually painted by Frans Francken II, Triumf Amfitryty / Frans Francken II, Amphitrite s triumph Cl em ente R o d i l, Tr i umf Na j świętsz eg o S akra me ntu / Cl em ente R o d i l, S a c ra me nt s triumph 29 Wśród nowych budynków w tej części Madrytu znalazły się pałace: książąt Úceda, księżnej Medina de las Torres, markizów Elduayen, książąt Alburquerque itd. Stare pałace zmieniały właścicieli, m.in. pałac, w którym mieszkała rodzina Nájera, został kupiony przez Bauera, bankiera i przyjaciela Santamarki. Rezydencję książąt Arcos przebudował Gaviria, pałac Matallana bankier Flaquer etc. 30 Jedna z hipotez dopuszcza pochodzenie obrazu Wizyta wicekróla Neapolu, Pedra Antonia de Aragón na Kwirynale zarówno z kolekcji książąt Cardona, jak i ze zbiorów markizów Villafranca, ale także książąt Maqueda czy Elche, gdyż rodziny te były albo bezpośrednio, albo przez współmałżonków spowinowacone z VIII hrabią Oñate, wicekrólem Neapolu w XVII wieku. 30 Among newly constructed houses in this part of Madrid were palaces of the Dukes of Úceda, of the Duchess of de las Torres, of the Marquises of Elduayen, the Dukes of Alburquerque, etc. Old palaces changed owners, e.g. the palace where the family of Nájera lived was purchased by Bauer, Santamarca s friend and a banker. The residence of the Dukes of Arcos was rebuilt by Gaviria, and Matallana Palace by the banker Flaquer, etc. 31 One hypothesis is that the painting Naples viceroy, Pedro-Antonio de Aragón s visit to Quirinal ( La visita del Virrey de Nápoles, Pedro-Antonio de Aragón al Quirinal ) comes both from the Duchy of Cardona or from the Marquises of Villafranca, but also from the Duchy of Maqueda or Elche, since the families were directly or indirectly related by marriage to the 8 th Count of Oñate, Viceroy of Naples in the 17 th century. 35

19 Wśród portretów rodzinnych w kolekcji Fundacji wyróżniamy dwie grupy. Te pochodzące z czasów Bartolomé Santamarki były najczęściej malowane przez artystów z kręgu Lopezów, a z czasów jego córki Carloty przez malarzy z rodziny Madrazo. Carlota dobrze znała portrety malowane od roku 1847 przez Federico de Madrazo dla rodziny jej męża 31. Około roku 1875 sama Carlota zleciła Ricardowi Madrazo wykonanie portretów pośmiertnych Bartolomé Santamarki, a w 1911 portretu księcia Nájera, natomiast w 1908 roku zamówiła u Josego Moreno Carbonero, ucznia Madrazo, całopostaciowy portret własny. Po śmierci męża Juana w 1910 roku Carlota podjęła decyzję o przekazaniu swojego majątku, w tym pałacu z całą zawartością, na rzecz fundacji szkoły-przytułku przyjmującego biedne dzieci i sieroty z terenu Madrytu. W testamencie wyraziła wolę, aby natychmiast... po moim zgonie przebudować część budynku wejście, patio i parter domu pod numerem 72 na ulicy Alcala na kościół, którego wnętrze ma być w stylu gotyckim.... Budynek znajdujący się obok kościoła, mieszczącego rodowe kaplice i panteon, miał zostać przebudowany na przytułek przeznaczony wyłącznie dla biednych chłopców i dziewczynek z Madrytu i jedynie w przypadku, gdyby taka przebudowa pałacu na ulicy Alcalá nie była możliwa, należało znaleźć inną lokalizację w okolicach Madrytu. Wykonawcami testamentu uczyniła Carlota przyjaciół: Enrique de Aquilerę, markiza de Cerralbo; José de Suelvesa, markiza de Tamarit oraz Fernanda Picatostę, zobowiązując ich do wypełnienia swojej ostatniej woli. Życzenie Carloty, aby przekształcić jej dom-pałac na przytułek i zbudować kościół neogotycki w ramach istniejącego budynku, nie mogło zostać spełnione, gdyż przebudowy nie dało się w taki sposób przeprowadzić. Dlatego też wykonawcy testamentu i wskazani patroni zadecydowali o budowie nowego, ogromnego budynku w okolicach Madrytu na terenie nazywanym las cuarenta fanegas. Architekt Manuel Ortiz de Villajos zaprojektował kilka budowli, w tym neogotycki kościół, które zostały zaaprobowane przez wykonawców testamentu i osoby patronujące przedsięwzięciu. Budowę nowego kościoła rozpoczęto w 1922 roku, a dokończono rok później, po sprzedaży pałacu Santamarki właścicielom Banco de España. Uzyskane środki pozwoliły na realizację wielkiego przedsięwzięcia, jakim było ukończenie dwóch kolegiów noszących nazwy Santamarca i San Salvador, położonych w sąsiedztwie Parque de Berlín. Prowadzenie oddanego 31 Z tego roku pochodził portret córek Oñate zmarłych we wczesnym dzieciństwie, z 1852 roku portret teściowej Carloty, z 1853 i 1854 przyszłych szwagierek Adeli i Marii del Pilar, a z 1876 wizerunek Encarnación, markizy Valle Umbroso, dla której w 1881 roku Federico namalował portret teścia. Ten sam malarz sportretował trzy córki książąt Cánovas del Castillo, bratanice Carloty. artists from the Lopez circle and, during his daughter Carlota s time, by painters from the Madrazo family. Carlota knew well portraits painted from 1847 by Federico de Madrazo for the family of her husband 32. In about year 1875 Carlota herself commissioned Ricardo Madrazo to paint posthumous portraits of Bartolomé Santamarca and in 1911 a portrait of the Duke of Nájera, and for the disciple of Madrazo, José Moreno Carbonero, her own full figure portrait in After the death of her husband Juan in 1910, Carlota made a decision to bequeath her fortune, including the palace with all commodities, to a foundation a school/orphanage taking in poor children and orphans from Madrid. Her last will decreed that...after my death, part of the building the entrance, patio and the ground floor of house no. 72 on Alcala Street shall be rebuilt as a church whose interior should be in a Gothic style.... The building located next to the church with chapel and family pantheon should be adapted as an orphanage intended only for poor boys and girls from Madrid and only if such an adaptation was not possible should a new location in Madrid s neighbourhood be found. She made her last will s executors her friends Enrique de Aquilera, the Marquis de Cerralbo, José de Suelves, the Marquis de Tamarit, and Fernand Picatosta, obliging them to fulfil its provisions. Carlota s wish to adapt her house-palace into an orphanage and to build a Gothic church within the existing building could not be fulfilled as the conversion could not be done in this way. Therefore the executors and the appointed patrons decided to build a new massive building in the vicinity of Madrid in the area called las cuarenta fanegas. The architect Manuel Ortiz de Villajos designed several buildings including a neo-gothic church which were approved by the last will s executors and the project s patrons. A new church started to be built in 1922 and one year later it was finished, after Santamarca s palace had been sold to the bank, Banco de España. The obtained funds enabled implementation of a substantial project which was completion of two colleges named Santamarca and San Salvador, located in the neighbourhood of Parque de Berlín. The management of the centre, which was commissioned in 1928, was entrusted to the Sisters of Mercy, according to the wish of the founder, the Countess of Santamarca. Carlota assigned not only financial resources for the orphanage but also pieces of art and paintings decorating her palace, including the series of Goya s six paintings Children s Games. Today the Foundation s Patronage is headed by the Archbishop of Madrid, who delegated his do użytku w 1928 roku centrum powierzono siostrom miłosierdzia, zgodnie z życzeniem fundatorki, hrabiny Santamarca. Carlota przeznaczyła dla przytułku nie tylko środki finansowe, ale również dzieła sztuki i obrazy dekorujące jej pałac, w tym serię sześciu obrazów Goi Zabawy dziecięce. W chwili obecnej na czele Patronatu Fundacji stoi arcybiskup Madrytu, który delegował swoją funkcję wikariuszowi episkopalnemu. Wśród czterech osób mających prawo podejmowania decyzji (vocales) są: przedstawiciel rządu hiszpańskiego (przewodniczący Rady ds. Zatrudnienia i Spraw Obywatelskich), prezydent Najwyższego Trybunału Sprawiedliwości, prezydent Madrytu (delegatem jest Przewodnicząca ds. Rodziny i Spraw Społecznych we władzach Regionu Madrytu) oraz proboszcz parafii pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. Sekretarzem Fundacji jest obecnie Dyrektor Administracyjny, pan Ignacio Olmós y Esteban. function to the Episcopate s curate. Among four persons who are entitled to make decisions (vocales) are a representative of the Spanish government (the Chairman of the Employment and the Civic Issues Council), the President of the High Justice Tribunal, the Mayor of Madrid (represented by the Chairperson for Family and Social Issues of Comunidad de Madrid), as well as the parish priest of Asunción de Nuestra Señora. The Foundation s secretary is now the Administrative Manager, Mr. Ignacio Olmós y Esteban

20 Dr ArTurO ANSÓN NAvArrO SErIA OBrAzÓW zabawy DzIECIęCE FrANCISCA GOI z madryckiej KOLEKCjI SANTAmArCA / CHILDrEN S GAmES THE SErIES OF paintings BY FrANCISCO GOYA FrOm THE SANTAmArCA COLLECTION IN madrid

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS.

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. Strona 1 1. Please give one answer. I am: Students involved in project 69% 18 Student not involved in

Bardziej szczegółowo

Polska Szkoła Weekendowa, Arklow, Co. Wicklow KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM

Polska Szkoła Weekendowa, Arklow, Co. Wicklow KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM 1. Imię i nazwisko dziecka / Child's name... 2. Adres / Address... 3. Data urodzenia / Date of birth... 4. Imię i nazwisko matki /Mother's name... 5. Adres

Bardziej szczegółowo

ANKIETA ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA

ANKIETA ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA Przedszkole Nr 1 w Zabrzu ANKIETA ul. Reymonta 52 41-800 Zabrze tel./fax. 0048 32 271-27-34 p1zabrze@poczta.onet.pl http://jedyneczka.bnet.pl ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA Drodzy Rodzice. W związku z realizacją

Bardziej szczegółowo

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl Back Twoje konto Wyloguj magda.szewczyk@slo-wroc.pl BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students Tworzenie ankiety Udostępnianie Analiza (55) Wyniki

Bardziej szczegółowo

Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych

Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych Dlaczego powstało? - świat przeżywa dziś rewolucję w obszarze edukacji, - naszym celem jest promocja śląskiego jako regionu opartego na wiedzy, i najnowszych technologiach,

Bardziej szczegółowo

Egzamin maturalny z języka angielskiego na poziomie dwujęzycznym Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego)

Egzamin maturalny z języka angielskiego na poziomie dwujęzycznym Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego) 112 Informator o egzaminie maturalnym z języka angielskiego od roku szkolnego 2014/2015 2.6.4. Część ustna. Przykładowe zestawy zadań Przykładowe pytania do rozmowy wstępnej Rozmowa wstępna (wyłącznie

Bardziej szczegółowo

V MIĘDZYNARODOWEGO BIENNALE PASTELI NOWY SĄCZ 2010 THE 5 TH INTERNATIONAL BIENNIAL PASTEL EXHIBITION NOWY SĄCZ 2010

V MIĘDZYNARODOWEGO BIENNALE PASTELI NOWY SĄCZ 2010 THE 5 TH INTERNATIONAL BIENNIAL PASTEL EXHIBITION NOWY SĄCZ 2010 organizator_organiser Oddział Małopolskiego Centrum Kultury SOKÓŁ w Nowym Sączu Branch of SOKÓŁ Małopolska Culture Centre współorganizator_co-organiser Stowarzyszenie Pastelistów Polskich The Association

Bardziej szczegółowo

Test sprawdzający znajomość języka angielskiego

Test sprawdzający znajomość języka angielskiego Test sprawdzający znajomość języka angielskiego Imię i Nazwisko Kandydata/Kandydatki Proszę wstawić X w pole zgodnie z prawdą: Brak znajomości języka angielskiego Znam j. angielski (Proszę wypełnić poniższy

Bardziej szczegółowo

Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project can respond.

Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project can respond. Project CARETRAINING PROJECT EVALUATION QUESTIONNAIRE Projekt CARETRAINING KWESTIONARIUSZ EWALUACJI PROJEKTU Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project

Bardziej szczegółowo

photo graphic Jan Witkowski Project for exhibition compositions typography colors : +48 506 780 943 : janwi@janwi.com

photo graphic Jan Witkowski Project for exhibition compositions typography colors : +48 506 780 943 : janwi@janwi.com Jan Witkowski : +48 506 780 943 : janwi@janwi.com Project for exhibition photo graphic compositions typography colors Berlin London Paris Barcelona Vienna Prague Krakow Zakopane Jan Witkowski ARTIST FROM

Bardziej szczegółowo

The Lights of Chartres Eustachy Kossakowski, 1983-1989

The Lights of Chartres Eustachy Kossakowski, 1983-1989 Eustachy Kossakowski, 1983-1989 dimensions: 40 x 29 cm technique: 12 color prints on Hahnemuhle Photo Rag 308 g/m² paper made from original Eustachy Kossakowski s negatives edition: 6 price: 12 000 PLN

Bardziej szczegółowo

No matter how much you have, it matters how much you need

No matter how much you have, it matters how much you need CSR STRATEGY KANCELARIA FINANSOWA TRITUM GROUP SP. Z O.O. No matter how much you have, it matters how much you need Kancelaria Finansowa Tritum Group Sp. z o.o. was established in 2007 we build trust among

Bardziej szczegółowo

DODATKOWE ĆWICZENIA EGZAMINACYJNE

DODATKOWE ĆWICZENIA EGZAMINACYJNE I.1. X Have a nice day! Y a) Good idea b) See you soon c) The same to you I.2. X: This is my new computer. Y: Wow! Can I have a look at the Internet? X: a) Thank you b) Go ahead c) Let me try I.3. X: What

Bardziej szczegółowo

POLISH CULTURAL FOUNDATION

POLISH CULTURAL FOUNDATION 177 Broadway Clark, New Jersey 07066 Tel: 732-382-7197 Fax: 732-382-7169 web: www.pcfnj.org e-mail: pcf@pcfnj.org Accept our cordial invitation to JOIN TODAY! Come visit and experience our hospitality.

Bardziej szczegółowo

ALA MA KOTA PRESCHOOL URSYNÓW WARSAW POLAND

ALA MA KOTA PRESCHOOL URSYNÓW WARSAW POLAND ALA MA KOTA PRESCHOOL URSYNÓW WARSAW POLAND Ala ma kota is a network of non-public education preschools which are entered into the register of non-public schools and institutions of the Capital City of

Bardziej szczegółowo

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI O tym, dlaczego warto budować pasywnie, komu budownictwo pasywne się opłaca, a kto się go boi, z architektem, Cezarym Sankowskim, rozmawia

Bardziej szczegółowo

Effective Governance of Education at the Local Level

Effective Governance of Education at the Local Level Effective Governance of Education at the Local Level Opening presentation at joint Polish Ministry OECD conference April 16, 2012, Warsaw Mirosław Sielatycki Ministry of National Education Doskonalenie

Bardziej szczegółowo

Vice-mayor of Zakopane Wojciech Solik. Polish Ministry of the Environment Chief Specialist for. Tatras National Park (Slovakia) Director Pawel Majko

Vice-mayor of Zakopane Wojciech Solik. Polish Ministry of the Environment Chief Specialist for. Tatras National Park (Slovakia) Director Pawel Majko April 22, 2012 Vice-mayor of Zakopane Wojciech Solik Tatrzanski Park Narodowy Director Pawel Skawinski (host) Polish Ministry of the Environment Chief Specialist for National Parks Jan Reklewski Tatras

Bardziej szczegółowo

Industrial Landscape Eustachy Kossakowski, 1950s and 60s

Industrial Landscape Eustachy Kossakowski, 1950s and 60s dimensions: 38.5 x 28.5 cm technique: 12 black and white silver gelatin fiber prints made from original Eustachy Kossakowski s negatives edition: 6 price: 12 000 PLN Each portfolio is numbered and signed

Bardziej szczegółowo

Zestawienie czasów angielskich

Zestawienie czasów angielskich Zestawienie czasów angielskich Present Continuous I am, You are, She/ He/ It is, We/ You/ They are podmiot + operator + (czasownik główny + ing) + reszta I' m driving. operator + podmiot + (czasownik główny

Bardziej szczegółowo

Steps to build a business Examples: Qualix Comergent

Steps to build a business Examples: Qualix Comergent How To Start a BUSINESS Agenda Steps to build a business Examples: Qualix Comergent 1 Idea The Idea is a Piece of a Company 4 2 The Idea is a Piece of a Company Investing_in_New_Ideas.wmv Finding_the_Problem_is_the_Hard_Part_Kevin

Bardziej szczegółowo

An employer s statement on the posting of a worker to the territory of the Republic of Poland

An employer s statement on the posting of a worker to the territory of the Republic of Poland Państwowa Inspekcja Pracy Annotation Główny Inspektorat Pracy ul. Barska 28/30 02-315 Warszawa Rzeczypospolita Polska Polska An employer s statement on the posting of a worker to the territory of the Republic

Bardziej szczegółowo

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY EGZAMIN MATURALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SCHEMAT PUNKTOWANIA MAJ 2014 ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Obszar standardów Rozumienie ze słuchu 1.1. 1.2.

Bardziej szczegółowo

LEARNING AGREEMENT FOR STUDIES

LEARNING AGREEMENT FOR STUDIES LEARNING AGREEMENT FOR STUDIES The Student First and last name(s) Nationality E-mail Academic year 2014/2015 Study period 1 st semester 2 nd semester Study cycle Bachelor Master Doctoral Subject area,

Bardziej szczegółowo

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers 1 z 7 2015-05-14 18:32 Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl Back Twoje konto Wyloguj magda.szewczyk@slo-wroc.pl BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers Tworzenie ankiety Udostępnianie

Bardziej szczegółowo

MATEUSZ SZCZYPIŃSKI EDUCATION SOLO EXHIBITIONS SELECTED GROUP EXHIBITIONS ART FAIRS ACHIEVEMENTS

MATEUSZ SZCZYPIŃSKI EDUCATION SOLO EXHIBITIONS SELECTED GROUP EXHIBITIONS ART FAIRS ACHIEVEMENTS Mateusz Szczypiński / bio MATEUSZ SZCZYPIŃSKI Born in 1984 in Piekary Śląskie, lives ans works in Cracow. Mateusz Szczypiński, author of collages and oil paintings, serves anew the patterns that have already

Bardziej szczegółowo

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 7

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 7 Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 7 Przetłumacz na język angielski.klucz znajdziesz w drugiej części ćwiczenia. 1. to do business prowadzić interesy Prowadzę interesy w

Bardziej szczegółowo

Working Tax Credit Child Tax Credit Jobseeker s Allowance

Working Tax Credit Child Tax Credit Jobseeker s Allowance Benefits Depending on your residency status (EU citizen or not) there are various benefits available to help you with costs of living. A8 nationals need to have been working for a year and be registered

Bardziej szczegółowo

Osoby 50+ na rynku pracy 2013-1-PL1-GRU06-38713

Osoby 50+ na rynku pracy 2013-1-PL1-GRU06-38713 Osoby 50+ na rynku pracy 2013-1-PL1-GRU06-38713 Piąte spotkanie grupy partnerskiej w Katowicach (Polska) 19-20 maj 2015 Program Uczenie się przez całe życie Grundtvig Tytył projektu: Osoby 50+ na rynku

Bardziej szczegółowo

MALARSTWO Styczeń - Marzec 2015

MALARSTWO Styczeń - Marzec 2015 MALARSTWO Styczeń - Marzec 2015 PAINTING January - March 2015 COLLIERS OFFICE GALLERY Zapraszamy Państwa do zapoznania się z naszą inicjatywą Colliers Office Gallery, która ma na celu promowanie młodych

Bardziej szczegółowo

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł)

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) Financial support for start-uppres Where to get money? - Equity - Credit - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) - only for unymployed people - the company must operate minimum

Bardziej szczegółowo

BSSSC Baltic Sea States Subregional Co-operation. operation good practices presentation

BSSSC Baltic Sea States Subregional Co-operation. operation good practices presentation BSSSC Baltic Sea States Subregional Co-operation operation good practices presentation Polites association was founded in 2002 in Szczecin Stowarzyszenie POLITES w Szczecinie Starszy Brat Starsza Siostra

Bardziej szczegółowo

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 4

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 4 Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 4 Przetłumacz na język angielski.klucz znajdziesz w drugiej części ćwiczenia. 1. to be angry with somebody gniewać się na kogoś Czy gniewasz

Bardziej szczegółowo

Pytania cudzoziemców zwiedzających Dom Jana Matejki; Questions of foreigners visiting Jan Matejko House

Pytania cudzoziemców zwiedzających Dom Jana Matejki; Questions of foreigners visiting Jan Matejko House Pytania cudzoziemców zwiedzających Dom Jana Matejki; Questions of foreigners visiting Jan Matejko House The Jan Matejko House a Branch of the National Museum in Krakow and the oldest biographical museum

Bardziej szczegółowo

Volley English! Dziś lekcja 1 Zaproszenie. Zapraszamy i my

Volley English! Dziś lekcja 1 Zaproszenie. Zapraszamy i my Volley English! Już od dziś, co miesiąc, znajdziecie w naszym serwisie nową ofertę. Zapraszamy Cię do nauki angielskiego w praktycznym wydaniu. Przygotowaliśmy dla Ciebie wyjątkowe materiały, które odnoszą

Bardziej szczegółowo

Lesson 1. Czytanka i s³ownictwo

Lesson 1. Czytanka i s³ownictwo Lesson 1 Czytanka i s³ownictwo The Parkers John Parker is forty-four. His wife Susan is forty. His son Bob is seventeen. His daughter Alice is fourteen and his daughter Mary is ten. John Parker ma czterdzieœci

Bardziej szczegółowo

Angielski Biznes Ciekawie

Angielski Biznes Ciekawie Angielski Biznes Ciekawie Conditional sentences (type 2) 1. Discuss these two types of mindsets. 2. Decide how each type would act. 3. How would you act? Czy nauka gramatyki języka angielskiego jest trudna?

Bardziej szczegółowo

Public Schools No. 1 in Chelm Project: The Whole World Is a One Big Chelm

Public Schools No. 1 in Chelm Project: The Whole World Is a One Big Chelm Public Schools No. 1 in Chelm Project: The Whole World Is a One Big Chelm The realization of the programme "The Whole World is One Big Chelm" March 2006 We have completed yet another stage of our programme.

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2013 JĘZYK ANGIELSKI

EGZAMIN MATURALNY 2013 JĘZYK ANGIELSKI Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2013 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi MAJ 2013 ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Obszar standardów Rozumienie ze

Bardziej szczegółowo

A DIFFERENT APPROACH WHERE YOU NEED TO NAVIGATE IN THE CURRENT STREAMS AND MOVEMENTS WHICH ARE EMBEDDED IN THE CULTURE AND THE SOCIETY

A DIFFERENT APPROACH WHERE YOU NEED TO NAVIGATE IN THE CURRENT STREAMS AND MOVEMENTS WHICH ARE EMBEDDED IN THE CULTURE AND THE SOCIETY A DIFFERENT APPROACH WHERE YOU NEED TO NAVIGATE IN THE CURRENT STREAMS AND MOVEMENTS WHICH ARE EMBEDDED IN THE CULTURE AND THE SOCIETY ODMIENNE PODEJŚCIE JAK NAWIGOWAĆ W OBECNYCH NURTACH I RUCHACH, KTÓRE

Bardziej szczegółowo

Formularz dla osób planujących ubiegać się o przyjęcie na studia undergraduate (I stopnia) w USA na rok akademicki

Formularz dla osób planujących ubiegać się o przyjęcie na studia undergraduate (I stopnia) w USA na rok akademicki Formularz dla osób planujących ubiegać się o przyjęcie na studia undergraduate (I stopnia) w USA na rok akademicki 2017-2018 Zanim zaczniesz wypełniać formularz, zapoznaj się z Instrukcjami! Imię i nazwisko:

Bardziej szczegółowo

THE ADMISSION APPLICATION TO PRIVATE PRIMARY SCHOOL. PART I. Personal information about a child and his/her parents (guardians) Child s name...

THE ADMISSION APPLICATION TO PRIVATE PRIMARY SCHOOL. PART I. Personal information about a child and his/her parents (guardians) Child s name... THE ADMISSION APPLICATION TO PRIVATE PRIMARY SCHOOL PART I. Personal information about a child and his/her parents (guardians) Child s name... Child s surname........ Date and place of birth..... Citizenship.....

Bardziej szczegółowo

Lekcja 1 Przedstawianie się

Lekcja 1 Przedstawianie się Lekcja 1 Przedstawianie się i poznawanie innych 2 Wysłuchaj dialogów, najpierw w wersji oryginalnej, później z tłumaczeniem. Powtarzaj poszczególne kwestie za lektorami. Dialog 1 Przedstawianie się w sytuacji

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM CZĘŚĆ 3. JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY

EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM CZĘŚĆ 3. JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. KOD UCZNIA UZUPEŁNIA ZESPÓŁ NADZORUJĄCY PESEL miejsce na naklejkę EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM CZĘŚĆ 3. JĘZYK ANGIELSKI

Bardziej szczegółowo

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society Prof. Piotr Bledowski, Ph.D. Institute of Social Economy, Warsaw School of Economics local policy, social security, labour market Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing

Bardziej szczegółowo

Perspektywy PDF. ==>Download: Perspektywy PDF ebook By 0

Perspektywy PDF. ==>Download: Perspektywy PDF ebook By 0 Perspektywy PDF ==>Download: Perspektywy PDF ebook By 0 Perspektywy PDF By 0 - Are you searching for Perspektywy pdf Books? Now, you will be happy that Perspektywy PDF is available at our online library

Bardziej szczegółowo

2010 Doctoral (PhD) student, Academy of Fine Arts in Cracow 2004 09 MA degree in Painting, Academy of Fine Arts in Gdańsk

2010 Doctoral (PhD) student, Academy of Fine Arts in Cracow 2004 09 MA degree in Painting, Academy of Fine Arts in Gdańsk Ewa Juszkiewicz / bio EWA JUSZKIEWICZ Born on 3 September 1984 in Gdańsk. Lives and works in Cracow. Engaged in painting, drawing and animation art. Co-founder of vj-collective AAA Tanie Wizualki. Education

Bardziej szczegółowo

EuroWeek Szkoła Liderów 2015

EuroWeek Szkoła Liderów 2015 EuroWeek Szkoła Liderów 2015 Tegoroczny Obóz Językowy Euroweek, niewątpliwie był jednym z tych wyjazdów, które zapadają w pamięci na długie lata. Grupa uczniów z naszej szkoły wraz z nauczycielem języka

Bardziej szczegółowo

Pytania cudzoziemców zwiedzających Muzeum Czartoryskich; Questions of foreigners visiting The Princes Czartoryski Museum

Pytania cudzoziemców zwiedzających Muzeum Czartoryskich; Questions of foreigners visiting The Princes Czartoryski Museum Pytania cudzoziemców zwiedzających Muzeum Czartoryskich; Questions of foreigners visiting The Princes Czartoryski Museum Muzeum Książąt Czartoryskich to jest oddziałem Muzeum Narodowego w Krakowie, będącego

Bardziej szczegółowo

Estimation and planing. Marek Majchrzak, Andrzej Bednarz Wroclaw, 06.07.2011

Estimation and planing. Marek Majchrzak, Andrzej Bednarz Wroclaw, 06.07.2011 Estimation and planing Marek Majchrzak, Andrzej Bednarz Wroclaw, 06.07.2011 Story points Story points C D B A E Story points C D 100 B A E Story points C D 2 x 100 100 B A E Story points C D 2 x 100 100

Bardziej szczegółowo

Extraclass. Football Men. Season 2009/10 - Autumn round

Extraclass. Football Men. Season 2009/10 - Autumn round Extraclass Football Men Season 2009/10 - Autumn round Invitation Dear All, On the date of 29th July starts the new season of Polish Extraclass. There will be live coverage form all the matches on Canal+

Bardziej szczegółowo

UWAGA!!!! Nie odsyłać do Spółki ATTENTION!!!!! Do not send it to the Company

UWAGA!!!! Nie odsyłać do Spółki ATTENTION!!!!! Do not send it to the Company UWAGA!!!! Nie odsyłać do Spółki ATTENTION!!!!! Do not send it to the Company INSTRUKCJA ZAŁĄCZNIK DO PEŁNOMOCNICTWA DOTYCZĄCA WYKONYWANIA PRZEZ PEŁNOMOCNIKA PRAWA GŁOSU NA ZWYCZAJNYM WALNYM ZGROMADZENIU

Bardziej szczegółowo

Łukasz Reszka Wiceprezes Zarządu

Łukasz Reszka Wiceprezes Zarządu Łukasz Reszka Wiceprezes Zarządu Time for changes! Vocational activisation young unemployed people aged 15 to 24 Projekt location Ząbkowice Śląskie project produced in cooperation with Poviat Labour Office

Bardziej szczegółowo

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme Pracownia Naukowo-Edukacyjna Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme and the contribution by ESF funds towards the results achieved within specific

Bardziej szczegółowo

Wikimedia Polska Conference 2009 You too can create... not only Wikipedia!

Wikimedia Polska Conference 2009 You too can create... not only Wikipedia! Wikimedia Polska Conference 2009 You too can create... not only Wikipedia! 1 st -3 rd May, 2009, Jadwisin by the Jezioro Zegrzyńskie Wikimedia Polska Conference 2009 is a fourth event organized by the

Bardziej szczegółowo

Dom Development S.A., Pl. Piłsudskiego 3, 00-078 Warsaw

Dom Development S.A., Pl. Piłsudskiego 3, 00-078 Warsaw Jarosław Szanajca President of the Management Board Age: 45 Higher, Master of Law, Department of Law and Administration, Warsaw University 1996 present Dom Development S.A. in Warsaw, President of the

Bardziej szczegółowo

European teens speaking through art. Europejscy nastolatkowie wypowiadają się poprzez sztukę.

European teens speaking through art. Europejscy nastolatkowie wypowiadają się poprzez sztukę. European teens speaking through art. Europejscy nastolatkowie wypowiadają się poprzez sztukę. The schools which participate in the project are from: Szkoły uczestniczące w projekcie są z: POLAND POLSKI

Bardziej szczegółowo

POLITYKA PRYWATNOŚCI / PRIVACY POLICY

POLITYKA PRYWATNOŚCI / PRIVACY POLICY POLITYKA PRYWATNOŚCI / PRIVACY POLICY TeleTrade DJ International Consulting Ltd Sierpień 2013 2011-2014 TeleTrade-DJ International Consulting Ltd. 1 Polityka Prywatności Privacy Policy Niniejsza Polityka

Bardziej szczegółowo

Wymagania szczegółowe 1. Zdający posługuje się w miarę rozwiniętym zasobem środków językowych (leksykalnych,

Wymagania szczegółowe 1. Zdający posługuje się w miarę rozwiniętym zasobem środków językowych (leksykalnych, Część pisemna (poziom podstawowy). Przykładowe zadania z rozwiązaniami 57 TWORZENIE WYPOWIEDZI PISEMNEJ Zadanie 11. (0 10) Uczestniczyłeś(-aś) w międzynarodowej wymianie w Londynie. Napisz list do kolegi

Bardziej szczegółowo

1987-2012 DYSKRET POLSKA 1987-2014

1987-2012 DYSKRET POLSKA 1987-2014 25 LAT 27 LAT 1987-2012 DYSKRET POLSKA 1987-2014 nasi klienci dobrze trafili... get your swing on with us... www.dyskret.com.pl 30-023 Kraków, ul. Mazowiecka 131 tel. +48 12 423 31 00, office@dyskret.com.pl

Bardziej szczegółowo

Umowa Licencyjna Użytkownika Końcowego End-user licence agreement

Umowa Licencyjna Użytkownika Końcowego End-user licence agreement Umowa Licencyjna Użytkownika Końcowego End-user licence agreement Umowa Licencyjna Użytkownika Końcowego Wersja z dnia 2 września 2014 Definicje GRA - Przeglądarkowa gra HTML5 o nazwie Sumerian City, dostępna

Bardziej szczegółowo

Dobry wieczór. Cieszę się, że mogę być na Festiwalu po raz drugi. [Congratulations to Gołda Tencer and the Shalom Foundation.]

Dobry wieczór. Cieszę się, że mogę być na Festiwalu po raz drugi. [Congratulations to Gołda Tencer and the Shalom Foundation.] Ambassador Feinstein s Remarks at the Singer Jewish Cultural Festival, August 28, 2011 Dobry wieczór. Cieszę się, że mogę być na Festiwalu po raz drugi. in a row.] [Good evening. It is a great pleasure

Bardziej szczegółowo

Awareness campaign Safe rail-road level crossing "Stop and Live!"

Awareness campaign Safe rail-road level crossing Stop and Live! Awareness campaign Safe rail-road level crossing "Stop and Live!" www.plk-sa.pl Geneva, 12-13 May 2014 The key objective of the campaign is: What are our objectives? - to promote the correct patterns of

Bardziej szczegółowo

Niepubliczne Przedszkole i Żłobek EPIONKOWO

Niepubliczne Przedszkole i Żłobek EPIONKOWO KROPECZKI MIESIĄC: PAŹDZIERNIK 2013R. TEMAT MATERIAŁ Hello again! What s your name? Proste powitania Wskazywanie kolegów/koleżanek Śpiewanie piosenki Dialogi A. Hello! I am Kasia. My name is Kasia What

Bardziej szczegółowo

PROGRAM. Partnerskie Projekty Szkół Program sektorowy Programu Uczenie się przez całe życie. Tytuł projektu: My dream will change the world

PROGRAM. Partnerskie Projekty Szkół Program sektorowy Programu Uczenie się przez całe życie. Tytuł projektu: My dream will change the world PROGRAM Partnerskie Projekty Szkół Program sektorowy Programu Uczenie się przez całe życie Tytuł projektu: My dream will change the world Państwa partnerskie: Hiszpania i Włochy Czas realizacji projektu:

Bardziej szczegółowo

18. Przydatne zwroty podczas egzaminu ustnego. 19. Mo liwe pytania egzaminatora i przyk³adowe odpowiedzi egzaminowanego

18. Przydatne zwroty podczas egzaminu ustnego. 19. Mo liwe pytania egzaminatora i przyk³adowe odpowiedzi egzaminowanego 18. Przydatne zwroty podczas egzaminu ustnego I m sorry, could you repeat that, please? - Przepraszam, czy mo na prosiæ o powtórzenie? I m sorry, I don t understand. - Przepraszam, nie rozumiem. Did you

Bardziej szczegółowo

Privacy policy. Polityka prywatności. www.wochen-office.com. office@wochen-offce.com 0048 667-352-102 0048 501-059-473

Privacy policy. Polityka prywatności. www.wochen-office.com. office@wochen-offce.com 0048 667-352-102 0048 501-059-473 Privacy policy Polityka office@wochen-offce.com 0048 667-352-102 0048 501-059-473 registration / correspondence address: 05-850 Ożarów Mazowiecki ul. Dmowskiego 70A/37 Polska / Poland The personal / business

Bardziej szczegółowo

Rozmowa kwalifikacyjna z pracodawcą po angielsku str. 4 Anna Piekarczyk. Od Wydawcy

Rozmowa kwalifikacyjna z pracodawcą po angielsku str. 4 Anna Piekarczyk. Od Wydawcy Spis treści Sposoby na udaną rozmowę kwalifikacyjną...5 Lista czasowników, które warto znać i zastosować podczas rozmowy kwalifikacyjnej...9 Lista przymiotników opisujących charakter... 11 Dla pracodawcy:

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK ANGIELSKI

EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK ANGIELSKI Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi MAJ 2012 ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Obszar standardów Rozumienie ze

Bardziej szczegółowo

Remember to set your printer to omit this page when running off copies.using this document.

Remember to set your printer to omit this page when running off copies.using this document. Remember to set your printer to omit this page when running off copies.using this document. The booklets are all produced using MS Publisher, so that is necessary on the computer being used. This document

Bardziej szczegółowo

UMOWY WYPOŻYCZENIA KOMENTARZ

UMOWY WYPOŻYCZENIA KOMENTARZ UMOWY WYPOŻYCZENIA KOMENTARZ Zaproponowany dla krajów Unii Europejskiej oraz dla wszystkich zainteresowanych stron wzór Umowy wypożyczenia między muzeami i instytucjami kultury opracowany został przez

Bardziej szczegółowo

PROJECT. Syllabus for course Global Marketing. on the study program: Management

PROJECT. Syllabus for course Global Marketing. on the study program: Management Poznań, 2012, September 20th Doctor Anna Scheibe adiunct in the Department of Economic Sciences PROJECT Syllabus for course Global Marketing on the study program: Management I. General information 1. Name

Bardziej szczegółowo

Język angielski. Poziom rozszerzony Próbna Matura z OPERONEM i Gazetą Wyborczą CZĘŚĆ I KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I

Język angielski. Poziom rozszerzony Próbna Matura z OPERONEM i Gazetą Wyborczą CZĘŚĆ I KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I Poziom rozszerzony Język angielski Język angielski. Poziom rozszerzony KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I W schemacie oceniania zadań otwartych są prezentowane przykładowe odpowiedzi.

Bardziej szczegółowo

A n g i e l s k i. Phrasal Verbs in Situations. Podręcznik z ćwiczeniami. Dorota Guzik Joanna Bruska FRAGMENT

A n g i e l s k i. Phrasal Verbs in Situations. Podręcznik z ćwiczeniami. Dorota Guzik Joanna Bruska FRAGMENT A n g i e l s k i Phrasal Verbs in Situations Podręcznik z ćwiczeniami FRAGMENT Dorota Guzik Joanna Bruska Autorzy: Dorota Guzik, Joanna Bruska Konsultacja językowa: Tadeusz Z. Wolański Lektorzy: Maybe

Bardziej szczegółowo

Call 2013 national eligibility criteria and funding rates

Call 2013 national eligibility criteria and funding rates Call 2013 national eligibility criteria and funding rates POLAND a) National eligibility criteria Funding Organisation National Contact Point National Center for Research and Development (Narodowe Centrum

Bardziej szczegółowo

Le Sacre du Printemps

Le Sacre du Printemps Le Sacre du Printemps Le Sacre du Printemps hundred years anniversary setna rocznica Roza Puzynowska s oil paintings in celebration of the original choreography by Vaslav Nijinsky. Olejne obrazy Róży

Bardziej szczegółowo

decoland decoland decoland

decoland decoland decoland F irma decoland od roku 1994 specjalizuje się w zakresie projektowania wzornictwa branży oświetleniowej oraz produkcji gotowych lamp. W całej gamie wyrobów staramy się zaspokoić gusta i oczekiwania naszych

Bardziej szczegółowo

XXVII KONFERENCJA NAUKOWA nt. PADACZKI POLSKIEGO TOWARZYSTWA EPILEPTOLOGII. XXVII th CONFERENCE ON EPILEPSY of the POLISH SOCIETY OF EPILEPTOLOGY

XXVII KONFERENCJA NAUKOWA nt. PADACZKI POLSKIEGO TOWARZYSTWA EPILEPTOLOGII. XXVII th CONFERENCE ON EPILEPSY of the POLISH SOCIETY OF EPILEPTOLOGY XXVII KONFERENCJA NAUKOWA nt. PADACZKI POLSKIEGO TOWARZYSTWA EPILEPTOLOGII Warszawa 12-14.05.2016 Pierwsze powiadomienie XXVII th CONFERENCE ON EPILEPSY of the POLISH SOCIETY OF EPILEPTOLOGY Warsaw, May

Bardziej szczegółowo

XT001_ INTRODUCTION TO EXIT INTERVIEW PYTANIE NIE JEST ZADAWANE W POLSCE W 2006 ROKU. WCIŚNIJ Ctrl+R BY PRZEJŚĆ DALEJ. 1.

XT001_ INTRODUCTION TO EXIT INTERVIEW PYTANIE NIE JEST ZADAWANE W POLSCE W 2006 ROKU. WCIŚNIJ Ctrl+R BY PRZEJŚĆ DALEJ. 1. Share w2 Exit Questionnaire version 2.7 2006-09-29 XT001_ INTRODUCTION TO EXIT INTERVIEW 1. Kontynuuj XT006_ PROXY RESPONDENT'S SEX 1. Mężczyzna 2. Kobieta XT002_ RELATIONSHIP TO THE DECEASED IF XT002_

Bardziej szczegółowo

KILKA WSKAZÓWEK PRZED USTNYM EGZAMINEM MATURALNYM Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO

KILKA WSKAZÓWEK PRZED USTNYM EGZAMINEM MATURALNYM Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO KILKA WSKAZÓWEK PRZED USTNYM EGZAMINEM MATURALNYM Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO Zadania egzaminacyjne Rozmowa wstępna (rozgrzewka językowa) Zadanie 1 rozmowa sterowana Zadanie 2 ilustracja + 3 pytania Zadanie

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM PODSTAWOWY

KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM PODSTAWOWY Poziom podstawowy Język angielski Język angielski. Poziom podstawowy KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM PODSTAWOWY Zadanie 1. Which person L (Liz) J (Jim) 1.1. thinks that a particular TV series is very

Bardziej szczegółowo

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 3

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 3 Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 3 Przetłumacz na język angielski.klucz znajdziesz w drugiej części ćwiczenia. 1. to be at the airport być na lotnisku Ona jest teraz na

Bardziej szczegółowo

III EUROPEAN ECOTOURISM CONFERENCE 26 29.04.2015 POLAND European Ecotourism: facing global challenges

III EUROPEAN ECOTOURISM CONFERENCE 26 29.04.2015 POLAND European Ecotourism: facing global challenges www.european-ecotourism.pl registration: office@european-ecotourism.pl enquires: biuro@sie.org.pl tel. +48 725 994 964 Social Ecological Institute is pleased to invite to III EUROPEAN ECOTOURISM CONFERENCE

Bardziej szczegółowo

Najbardziej pożądani pracodawcy 2014 w opinii specjalistów i menedżerów / Badanie Antal International

Najbardziej pożądani pracodawcy 2014 w opinii specjalistów i menedżerów / Badanie Antal International Edycja 5. kwiecień 2015 5 th Edition APRIL 2015 Najbardziej pożądani pracodawcy 2014 w opinii specjalistów i menedżerów / Badanie Antal International The Most Desired Employers 2014 in the Opinion of Professionals

Bardziej szczegółowo

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 5

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 5 Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 5 Przetłumacz na język angielski.klucz znajdziesz w drugiej części ćwiczenia. 1. to be to do something mieć coś zrobić Mam jej pomóc jutro.

Bardziej szczegółowo

Anything else? Are you all right? Are you drinking milk now? Are you single or married? Are you sure? Can I make a phone call please?

Anything else? Are you all right? Are you drinking milk now? Are you single or married? Are you sure? Can I make a phone call please? Anything else? Are you all right? Are you drinking milk now? Are you single or married? Are you sure? Can I make a phone call please? Can you drive a car? Can you meet me tomorrow? Can you recommend a

Bardziej szczegółowo

NAUCZYCIELE/TEACHERS Nauczyciele z Polskiej Szkoły Sobotniej z Liverpool:

NAUCZYCIELE/TEACHERS Nauczyciele z Polskiej Szkoły Sobotniej z Liverpool: NAUCZYCIELE/TEACHERS Nauczyciele z Polskiej Szkoły Sobotniej z Liverpool: posiadają odpowiednie kwalifikacje, przygotowanie pedagogiczne oraz doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą, stosują w swojej

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK ANGIELSKI

EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK ANGIELSKI Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi CZERWIEC 2012 ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Obszar standardów Rozumienie

Bardziej szczegółowo

1 Nazwisko i imiona lub nazwa firmy będącej podmiotem uprawnionym /Surname and forenames or name of firm of applicant/

1 Nazwisko i imiona lub nazwa firmy będącej podmiotem uprawnionym /Surname and forenames or name of firm of applicant/ Naczelnik Drugiego Urzędu Skarbowego 02-013 Warszawa-Śródmieście ul. Lindleya 14 Czy jest to twój pierwszy wniosek? Jeśli nie, należy podać numer ewidencyjny /Is this your first application? If not, please

Bardziej szczegółowo

MATURA USTNA: ZESTAW 1

MATURA USTNA: ZESTAW 1 MATURA USTNA: ZESTAW 1 Twój kolega/twoja koleżanka chce dowiedzieć się czegoś o Twojej klasie. Poniżej podane są 4 kwestie, które musisz omówić w rozmowie z egzaminującym. Liczba uczniów w klasie Atmosfera

Bardziej szczegółowo

Galeria Handlowa Starogard Gdański

Galeria Handlowa Starogard Gdański Galeria Handlowa Starogard Gdański Parkridge Retail Miasto Starogard Gdański leży w południowo-wschodniej części województwa pomorskiego, w pobliżu Borów Tucholskich, nad rzeką Wierzycą na Pojezierzu Starogardzkim.

Bardziej szczegółowo

I INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE

I INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE I INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE EU SECURITY AND CRISIS MANAGEMENT FLOOD-2010 ATENEUM UNIVERSITY IN GDANSK P FUNDATION PRO POMERANIA NOTICE NO. 1 I International Scientific Conference EU SECURITY

Bardziej szczegółowo

I webinarium 18.02.2015

I webinarium 18.02.2015 I webinarium 18.02.2015 Współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Współpracy Transgranicznej Republika Czeska - Rzeczpospolita Polska 2007-2013.

Bardziej szczegółowo

SUPPLEMENTARY INFORMATION FOR THE LEASE LIMIT APPLICATION

SUPPLEMENTARY INFORMATION FOR THE LEASE LIMIT APPLICATION SUPPLEMENTARY INFORMATION FOR THE LEASE LIMIT APPLICATION 1. Applicant s data Company s name (address, phone) NIP (VAT) and REGON numbers Contact person 2. PPROPERTIES HELD Address Type of property Property

Bardziej szczegółowo

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 8

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 8 Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 8 Przetłumacz na język angielski.klucz znajdziesz w drugiej części ćwiczenia. 1. to take a rest - odpocząć Muszę odpocząć. (5) Czy chcesz

Bardziej szczegółowo

Ilona B. Miles website Terms of Use (ewentualnie: Service)

Ilona B. Miles website Terms of Use (ewentualnie: Service) Ilona B. Miles website Terms of Use (ewentualnie: Service) 1. The owner of the website Ilona B. Miles is Success Solutions LLC, Sonaty Street 6/1108, 02-744 Warsaw, Tax Identification Number: 5213689531,

Bardziej szczegółowo

» meble gabinetowe. executive furniture systems. INTER OFFICE UL.INŻYNIERSKA 5 20-484 LUBLIN TEL/FAX 81-744-52-09 interoffice@poczta.onet.

» meble gabinetowe. executive furniture systems. INTER OFFICE UL.INŻYNIERSKA 5 20-484 LUBLIN TEL/FAX 81-744-52-09 interoffice@poczta.onet. meble gabinetowe executive furniture systems INTER OFFICE UL.INŻYNIERSKA 5 20-484 LUBLIN TEL/FAX 81-744-52-09 interoffice@poczta.onet.pl meble gabinetowe executive furniture 0 Rio Potrzeba nowoczesności

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2011 JĘZYK ANGIELSKI

EGZAMIN MATURALNY 2011 JĘZYK ANGIELSKI Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2011 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY MAJ 2011 2 Egzamin maturalny z języka angielskiego poziom podstawowy ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Obszar

Bardziej szczegółowo