Słowa kluczowe: Yarrowia lipolytica, glicerol, kwas pirogronowy, kwas α-ketoglutarowy

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Słowa kluczowe: Yarrowia lipolytica, glicerol, kwas pirogronowy, kwas α-ketoglutarowy"

Transkrypt

1 Acta Sci. Pol., Biotechnologia 12 (4) 2013, 5-14 ISSN X (print) ISSN (on-line) BIOSYNTEZA KWASU PIROGRONOWEGO Z GLICEROLU PRZEZ DROŻDŻE YARROWIA LIPOLYTICA A-101 Krzysztof Cybulski Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu Streszczenie. Porównano parametry produkcji kwasu pirogronowego przez szczep Yarrowia lipolytica A-10 z kosmetycznego (czystego) i odpadowego glicerolu przy różnym stosunku węgla do azotu (C:N = 26,8 i 17,9). Wyższe stężenie kwasu pirogronowego uzyskano w hodowli o stosunku C:N = 26,8, w której substratem był glicerol odpadowy. Po 92 godzinach hodowli otrzymano 58,2 g dm -3 kwasu pirogronowego z wydajnością 0,39 g g -1 i szybkością objętościową produkcji 0,63 g dm -3 h -1. Biomasę z tej hodowli odseparowano od płynu pohodowlanego i analizowano pod kątem zawartości białka oraz wewnątrzkomórkowego tłuszczu. Komórki drożdży Yarrowia lipolytica A-10 były zbudowane w 43,9% z białka i 10,42% z tłuszczu, w składzie którego dominowały kwasy tłuszczowe nienasycone: linolowy (18:2, 33,94%) i oleinowy (18:1, 30,98%). Słowa kluczowe: Yarrowia lipolytica, glicerol, kwas pirogronowy, kwas α-ketoglutarowy WSTĘP Niekonwencjonalne drożdże z gatunku Yarrowia lipolytica są w ostatnich latach przedmiotem badań wielu ośrodków naukowych w Polsce i na świecie. Te wybitnie tlenowe drożdże mają bogaty aparat enzymatyczny, który umożliwia komórkom nie tylko przyswajanie zróżnicowanych surowców w charakterze źródła węgla i energii, ale również wydajną nadprodukcję (produkcję przewyższającą potrzeby metaboliczne komórki) wielu cennych metabolitów komórkowych. Źródłami węgla dostępnymi dla komórek drożdży Y. lipolytica są, między innymi, heksozy (glukoza, fruktoza, mannoza), kwasy organiczne (octowy, mlekowy, cytrynowy), alkohole (etanol, glicerol) oraz związki hydrofobowe (oleje roślinne, kwasy tłuszczowe, n-alkany) [Rodrigues i in. 1997, Flores i in. 2000, Il`chenko i in. 2002, Musiał i in. 2004, Rywińska i in. 2013]. Co więcej, drożdże Copyright by Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu Adres do korespondencji Corresponding author: Krzysztof Cybulski, Katedra Biotechnologii i Mikrobiologii Żywności, Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu, ul. Chełmońskiego 37/41, Wrocław,

2 6 K. Cybulski Y. lipolytica mają status GRAS (Gennerally Recognized As Safe) przyznany przez Agencję Żywności i Leków (FDA, USA), a biomasa tych mikroorganizmów na terenie Unii Europejskiej może być zagospodarowywana na dodatki do pasz dla zwierząt hodowlanych (wpis katalogowy Europejskiej Federacji Producentów Pasz nr EN). Na przestrzeni kilkunastu ostatnich lat naukowcy opracowali podstawy wielu procesów biosyntezy różnorodnych produktów przy udziale drożdży Y. lipolytica. Wyróżnić można tutaj produkcję m.in.: kwasów organicznych (cytrynowy, pirogronowy, α-ketoglutarowy, bursztynowy) o bardzo szerokim zastosowaniu w wielu gałęziach przemysłu [Sauer i in. 2008, Zinjarde 2014]; lipaz (E.C ), enzymów stosowanych w produkcji żywności, detergentów i do oczyszczania wód [Corzo, Rewah 1999, Fickers i in. 2005]; polioli, m.in. erytrytolu i mannitolu używanych jako niskokaloryczne, naturalne słodziki [Rywińska i in. 2013]; Single Cell Oil (SCO), otrzymanego mikrobiologicznie oleju, który może znaleźć zastosowanie jako źródło NNKT w diecie ludzi oraz zwierząt hodowlanych [Kosa, Ragauskas 2011]; Single Cell Protein (SCP), otrzymanego mikrobiologicznie białka, stosowanego jako dodatek białkowy do pasz [Musiał, Rymowicz 2002, Juszczyk i in. 2013]; związków zapachowych, np. γ-dekalaktonów używanych w przemyśle spożywczym [Aguedo i in. 2004]. Wykorzystanie drożdży Y. lipolytica w powyższych celach jest szczególnie opłacalne w aspekcie zagospodarowania produktów odpadowych. Ze względu na zwiększającą się rokrocznie produkcję biodiesla jednym z najtańszych obecnie produktów odpadowych jest glicerol. Możliwość wykorzystania tego surowca została podsumowana przez Rywińską i in. [2013], obejmując biosyntezę większości wymienionych wcześniej produktów. Celem podjętych badań była ocena wpływu relacji węgla do azotu na wydajność oraz dynamikę produkcji kwasu pirogronowego przez drożdże Y. lipolytica z glicerolu kosmetycznego (czystego) (98%) oraz odpadowego (83%). Ponadto, zadaniem była również ocena możliwości wykorzystania biomasy pozostałej po procesie produkcji kwasu pirogronowego na cele paszowe. MATERIAŁ I METODY BADAŃ Mikroorganizm. Do badań wykorzystano szczep drożdży Y. lipolytica A-10 o potwierdzonej zdolności do produkcji kwasu pirogronowego z glicerolu [Cybulski i in. 2012]. Szczep drożdży pochodził z kolekcji mikroorganizmów Katedry Biotechnologii i Mikrobiologii Żywności Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu. Materiał komórkowy przechowywano na skosach YM w temperaturze 4 C. Podłoża. Medium inokulacyjnym było gotowe podłoże YNB (Yeast Nitrogen Base) [Sigma-Aldrich 2012]. Skład podłoża obejmował (g dm -3 ): glicerol kosmetyczny 50; YNB 0,67; wodę destylowaną do 1 litra. Podłoże produkcyjne składało się z (g dm -3 ): glicerolu odpadowego 150; (NH 4 ) 2 SO 4 10 lub 15; KH 2 PO 4 2; MgSO 4 (7H 2 O) 1,4; NaCl 0,5; Ca(NO 3 ) 2 (4H 2 O) 0,8; biotyny (40 μg dm -3 ); wody wodociągowej do 1 litra. Podłoża sterylizowano w 121 C przez 20 minut. Acta Sci. Pol.

3 Biosynteza kwasu pirogronowego... 7 Substrat. Substratem w hodowlach inokulacyjnych i produkcyjnych był glicerol kosmetyczny (98% w/w, Chempur, Polska). Do produkcji kwasu pirogronowego zastosowano także glicerol odpadowy pochodzący z produkcji biodiesla (Wratislavia Bio, Polska) zawierający 83% (w/w) glicerolu i 7,3% (w/w) NaCl. Warunki hodowli. Namnażanie biomasy w hodowlach inokulacyjnych prowadzone było w kolbach Erlenmeyera o pojemności 300 cm 3 przy objętości podłoża 100 cm 3. Drożdże hodowano na wstrząsarce rotacyjnej typu Certomat IS (Sartorius Stedim, Niemcy) przy obrotach 140 rpm, w temperaturze 30 C przez 72 godziny. Podłoże produkcyjne zaszczepiano 200 cm 3 hodowli inokulacyjnej, aby uzyskać końcową roboczą objętość podłoża równą 2 dm 3. Hodowle produkcyjne prowadzone były w bioreaktorze Biostat B+ (Sartorius, Niemcy) o objętości całkowitej 5 dm 3, w stałych warunkach temperatura 30 C, napowietrzanie 0,6 vvm, szybkość obrotów mieszadła 800 rpm. Odczyn podłoża (ph 3,5) był utrzymywany automatycznie poprzez dodatek 40% NaOH. Metody analityczne. Pobrane w trakcie hodowli próbki o objętości 10 cm 3 odwirowywano w temperaturze pokojowej przy 5000 rpm przez 5 minut. Biomasę oznaczano metodą wagową separowano na filtrze membranowym Millipore o porowatości 0,45 μm, przemywano wodą destylowaną i dosuszano do stałej masy w temperaturze 105 C. Stężenie glicerolu, kwasu pirogronowego i α-ketoglutarowego w supernatancie oznaczano metodą wysoko sprawnej chromatografii cieczowej (HPLC). Analizy prowadzono w temperaturze 65 C na kolumnie HyperRez Xp carbohydrate H + (Dionex, Ultimate 3000 Series) podłączonej do detektorów UV i RI. Przepływ fazy ciekłej (25 mm TFA kwas trifluorooctowy) wynosił 0,6 cm 3 min -1. Tłuszcz wewnątrzkomórkowy oznaczano metodą wagową po ekstrakcji biomasy drożdży metodą Bligh i Dyer [Kates 1972], fazę chloroformową odparowywano pod próżnią i suszono do stałej masy w naczynkach wagowych w 105 C. Skład kwasów tłuszczowych w tłuszczu wewnątrzkomórkowym oznaczano, stosując chromatografię gazową, zgodnie z metodologią przedstawioną przez Kitę i in. [2007]. Zawartość białka w biomasie drożdży oznaczano metodą Kjeldahla. SPIS UŻYTYCH SYMBOLI PA kwas pirogronowy pyruvic acid KGA kwas α-ketoglutarowy α-ketoglutaric acid FA kwasy tłuszczowe fatty acids Q PA objętościowa szybkość produkcji kwasu pirogronowego volumetric pyruvic acid production rate (g dm -3 h -1 ) Y PA wydajność całkowita produkcji kwasu pirogronowego total yield of pyruvic acid (g g -1 ) X stężenie biomasy drożdży yeast cells concentration (g dm -3 ) OMÓWIENIE I DYSKUSJA WYNIKÓW Produkcja kwasu pirogronowego Kwas pirogronowy (PA) jest końcowym produktem glikolizy powstającym bezpośrednio z aldehydu 3-fosfoglicerynowego. Może on być następnie przekształcany w procesie Biotechnologia 12 (4) 2013

4 8 K. Cybulski dekarboksylacji w acetylo-coa i włączany do cyklu Krebsa. Odpowiednia manipulacja stężeniem m.in. tiaminy, źródła węgla i azotu może przekierować metabolizm drożdży Y. lipolytica na nadprodukcję i pozakomórkowe wydzielanie kwasu α-ketoglutarowego (KGA) i PA. Warunkiem koniecznym do nadprodukcji tych kwasów jest nadmiar źródła węgla i azotu oraz limitujące wzrost drożdży stężenie tiaminy. W prezentowanych badaniach źródłem węgla było 150 g dm -3 gliceryny, natomiast stężenie tiaminy w podłożu produkcyjnym wynosiło 4 μg dm -3. Przeprowadzono cztery procesy produkcyjne, w których zastosowano czysty i odpadowy glicerol, a stosunek węgla do azotu wynosił 26,8 i 17,9. Wszystkie hodowle prowadzono do momentu całkowitego wykorzystania substratu. W stacjonarnej fazie wzrostu hodowli, w których stosowano 10 g dm -3 siarczanu amonu, czyli przy stosunku C:N wynoszącym 26,8, poziom biomasy komórkowej wynosił 11,7 i 14,3 g dm -3, odpowiednio w przypadku gliceryny kosmetycznej i odpadowej (rys. 1A, B). Wyższe stężenie biomasy w hodowli z użyciem glicerolu odpadowego wynikało z obecności w tym substracie niewielkich ilości składników odżywczych, prawdopodobnie witamin lub soli mineralnych. Obecność i stężenie tych substancji w glicerolu odpadowym zależą od wielu czynników, wśród których wymienić można m.in. rodzaj substratu do produkcji biodiesla czy zastosowaną technologię produkcji [Thompson, He 2006]. Zmniejszenie stosunku C:N uzyskane poprzez zwiększenie ilości siarczanu amonu w podłożu produkcyjnym miało wpływ na stężenie biomasy drożdży podczas procesu biosyntezy PA. Poziom biomasy w hodowlach prowadzonych przy C:N = 17,9 był wyższy i wynosił, odpowiednio dla glicerolu kosmetycznego i odpadowego, 14,3 i 16,8 g dm -3 (tab. 1). Wpływ stosunku C:N na całkowity czas procesu produkcji PA zależał od użytego substratu. W przypadku zastosowania glicerolu kosmetycznego czas biosyntezy został skrócony o 11 godzin (ze 112 do 101 godz.) poprzez obniżenie wskaźnika C:N. Natomiast w hodowlach, w których źródłem węgla był glicerol odpadowy, obniżenie stosunku C:N skutkowało efektem odwrotnym. Czas całkowitej utylizacji substratu wydłużył się z 92 do 117,5 godz. (tab. 1, rys. 1A, B). Tabela 1. Wpływ stosunku C:N na stężenie biomasy drożdży Y. lipolytica A-10 oraz produkcję kwasu pirogronowego i α-ketoglutarowego z glicerolu kosmetycznego i odpadowego Table 1. Influence of C:N ratio on Y. lipolytica A-10 biomass concentration and production of pyruvic and α-ketoglutaric acids from pure and crude glycerol Stosunek C:N C:N ratio Czas [h] Time X [g dm -3 ] PA [g dm -3 ] KGA [g dm -3 ] PA:KGA Y PA [g g -1 ] Q PA [g dm -3 h -1 ] Glicerol kosmetyczny Pure glycerol 26, ,7 40,3 24,8 1,7 0,27 0,36 17, ,3 41,0 29,0 1,4 0,27 0,41 Glicerol odpadowy Crude glycerol 26, ,3 58,2 23,6 2,5 0,39 0,63 17,9 117,5 16,8 38,5 27,5 1,4 0,26 0,33 Acta Sci. Pol.

5 Biosynteza kwasu pirogronowego... 9 Rys. 1. Produkcja biomasy (X), kwasu pirogronowego (PA), kwasu α-ketoglutarowego (KGA) oraz zużycie glicerolu (GLY) przez Y. lipolytica A-10 w hodowlach okresowych. A substrat glicerol kosmetyczny. B substrat glicerol odpadowy. Białe znaczniki hodowle o stosunku C:N = 26,8. Czarne znaczniki hodowle o stosunku C:N = 17,9 Fig. 1. Biomass (X), pyruvic acid (PA), α-ketoglutaric acid (KGA) production and uptake of glycerol (GLY) during batch culture of Y. lipolytica A-10. A substrate pure glycerol. B substrate crude glycerol. White marks C:N ratio = Black marks C:N ratio = 17.9 Obniżenie stosunku C:N z 26,8 na 17,9 było również przyczyną wymiernych różnic w ilościach i proporcjach wyprodukowanych ketokwasów. Stosunek rozpatrywanych pierwiastków biogennych (C:N) miał niewielki wpływ na wynik hodowli, w których substratem był glicerol kosmetyczny. W hodowli z 15 g dm -3 siarczanu amonu produkcja PA była zbliżona do wyniku uzyskanego w procesie, w którym dodawano 10 g dm -3 źródła azotu. Zawartość niepożądanego KGA wzrosła natomiast o 4,2 g dm -3 w stosunku do hodowli z 10 g dm -3 siarczanu amonu. Tym samym, stosunek wyprodukowanych ketokwasów (PA:KGA) uległ obniżeniu na niekorzyść PA, z 1,7 do 1,4. Wydajność produkcji PA w hodowlach z glicerolem kosmetycznym (0,27 g g -1 ) była nieco wyższa niż w przypadku opatentowanego procesu produkcji tego kwasu z użyciem drożdży Candida maltoza. Substratem w przytoczonym procesie był kwas propionowy, źródłem azotu siarczan Biotechnologia 12 (4) 2013

6 10 K. Cybulski amonu lub azotan (III) amonu, a drożdże wyprodukowały podczas hodowli wstrząsanej 2,2 g dm -3 PA z wydajnością 0,22 g g -1 [Uchio i in. 1974]. Zaskakujące okazały się wyniki hodowli z glicerolem odpadowym. Przy stosunku C:N równym 26,8 drożdże wyprodukowały 58,2 g dm -3 PA z wydajnością 0,39 g g -1, co było najlepszym wynikiem otrzymanym podczas przeprowadzonych badań. Wydajność produkcji PA na tym poziomie jest porównywalna z wynikami otrzymanymi przez Hua i Shimizu [1999]. Badacze uzyskali 42 g dm -3 PA z wydajnością 0,45 g g -1 z glukozy przy użyciu szczepu Torulopsis glabrata IFO Warto podkreślić, iż drożdże te reprezentowały fenotyp B 1- Bio - B 6- NA -, co oznacza, że szczep jest auksotrofem w stosunku do aż 4 witamin, a dodatkowo ich komórki nie przyswajają mineralnych form azotu, co znacznie podwyższa koszty produkcji PA. Przy obniżonym stosunku węgla do azotu (C:N = 17,9) drożdże Y. lipolytica A-10 wyprodukowały tylko 38,5 g dm -3 PA z glicerolu odpadowego. W przypadku tego substratu wraz z obniżeniem stosunku C:N wzrosła również zawartość niepożądanego KGA z 23,6 do 27,5 g dm -3. Inhibicja produkcji PA pod wpływem zwiększonej ilości siarczanu amonu w podłożu przełożyła się na obniżenie szybkości objętościowej produkcji PA z 0,63 do 0,33 g dm -3 h-1 (tab. 1). Charakterystyka biomasy drożdży Biomasę drożdży po hodowli w podłożu z glicerolem odpadowym (stosunek C:N = 26,8) odwirowano od płynu pohodowlanego, wysuszono w temperaturze pokojowej, dosuszono do stałej wagi w temperaturze 105 C i poddano analizom pod kątem oznaczenia ilości białka i wewnątrzkomórkowego tłuszczu oraz profilu kwasów tłuszczowych. Biomasa drożdży Y. lipolytica ma zastosowanie jako dodatek białkowy do pasz dla zwierząt hodowlanych i została dopuszczona do obrotu na terenie Unii Europejskiej przez Europejską Federację Producentów Pasz. Polskie przepisy określają jednoznacznie, iż suszone preparaty drożdży powinny charakteryzować się zawartością białka w granicach od 40 do 52% w przeliczeniu na suchą masę [PN-81/A-79006]. Otrzymany metodą Kjeldahla wynik zawartości białka w biomasie Y. lipolytica A-10 wynosił 43,9% (tab. 2) i był o ponad 5% wyższy niż w przypadku wcześniej uzyskanych wyników [Cybulski i in. 2012]. Ten znaczący wzrost ilości białka mógł być spowodowany kilkoma czynnikami, wśród których wymienić można rodzaj zastosowanego glicerolu odpadowego oraz dodatek 40 μg dm -3 biotyny. Podobne stężenie białka (42 45%) w biomasie Y. lipolytica namnożonej w podłożu z glicerolem odpadowym zostało oznaczone przez Juszczyka i in. [2013]. Tabela 2. Zawartość białka, tłuszczu oraz profil kwasów tłuszczowych w biomasie drożdży Y. lipolytica A-10 uzyskanej po hodowli okresowej z glicerolem odpadowym (C:N 26,8) Table 2. Content of protein, intracellular fat and fatty acid profile of Y. lipolytica A-10 biomass obtained in batch culture supplemented with crude glycerol (C:N ratio 26.8) Białko Protein [%] Tłuszcz Fat [%] 43,90 10,42 Kwas tłuszczowy Fatty acid udział w sumie kwasów tłuszczowych [%] % of total fatty acids 14:0 16:0 17:0 18:0 16:1 n7 18:1 n7 16:1 n9 18:1 n9 18:2 n6 18:3 n3 0,48 18,58 0,31 4,86 5,21 0,98 1,17 30,98 33,94 2,76 Acta Sci. Pol.

7 Biosynteza kwasu pirogronowego Kwasy tłuszczowe Fatty acid [%] nasycone ogółem saturated nienasycone ogółem unsaturated jednonienasycone mono-unsaturated dwunienasycone di-unsaturated trójnienasycone tri-unsaturated Rys. 2. Procentowa zawartość kwasów tłuszczowych w wewnątrzkomórkowym tłuszczu drożdży Y. lipolytica A-10 Fig. 2. The percentage of fatty acids in the intracellular lipids of Y. lipolytica A-10 Cennym składnikiem biomasy drożdżowej jest również wewnątrzkomórkowy tłuszcz (SCO), mogący w przyszłości stanowić alternatywę dla użycia konwencjonalnych źródeł tłuszczów w skarmianiu zwierząt. O wartości żywieniowej SCO decyduje nie tylko jego ilość w komórkach drożdży, ale również skład kwasów tłuszczowych (FA). Biomasa Y. lipolytica A-10 uzyskana po procesie produkcji PA z glicerolu odpadowego charakteryzowała się zawartością wewnątrzkomórkowego tłuszczu na poziomie 10,42% w przeliczeniu na suchą masę. Musiał i in. [2003] oznaczyli nieco niższą zawartość tłuszczu w biomasie drożdży Y. lipolytica 8,9%, jednakże substratem w tym procesie był olej rzepakowy. Przy zastosowaniu glicerolu odpadowego jako źródła węgla i energii w procesie produkcji biomasy drożdżowej Juszczyk i in. [2013] otrzymali od 6,5 do 11,1% tłuszczu wewnątrzkomórkowego, co zależało od użytego szczepu drożdży Y. lipolytica. Wobec tego otrzymane 10,42% tłuszczu wydaje się być wynikiem bardzo dobrym. Wyekstrahowany chloroformem tłuszcz został poddany analizie pod kątem zawartości poszczególnych kwasów tłuszczowych. Wyniki tego eksperymentu zostały podsumowane w tabeli 2. FA, których stężenie nie przekraczało 0,3% całkowitej sumy kwasów, zostały pominięte, a wśród nich wyróżnić można było m.in. kwas kaprylowy (8:0), kaprynowy (10:0), pentadekanowy (15:0) i arachidowy (20:0). Ogólna procentowa zawartość FA z podziałem ze względu na ich stopień nasycenia została przedstawiona na rysunku 2. Nienasycone kwasy tłuszczowe stanowiły aż 75,1% ogólnej sumy FA w tym 38,4 i 33,9% to kwasy, odpowiednio, jedno- i dwunienasycone. Proporcje pomiędzy poszczególnymi FA zawartymi w biomasie drożdży zależą przede wszystkim od użytego substratu i składu pożywki hodowlanej. Przeważającymi w komórkach drożdży Y. lipolytica A-10 kwasami tłuszczowymi były kwasy nienasycone linolowy (18:2, 33,9%), występujący w przyrodzie w oleju słonecznikowym i lnianym oraz oleinowy (18:1, 31%), spotykany głównie w oliwie z oliwek i tranie. Wśród kwasów nasyconych dominował natomiast kwas palmitynowy (16:0, 18,6%). Wysoka zawartość nienasyconych FA jest związana z użyciem gli- Biotechnologia 12 (4) 2013

8 12 K. Cybulski cerolu jako substratu, co zostało wykazane w badaniach Papanikolaou i in. [2002]. Szczególnie interesująca jest bardzo wysoka ilość kwasu linolowego. Zarówno w badaniach Juszczyka i in. [2013], jak i Papanikolau i in. [2002] zawartość tego kwasu w ogólnej puli FA nie przekroczyła 25%. Porównując, drożdże Y. lipolytica LGAM S(7)I namnożone na podłożu z glicerolem technicznym zawierały głównie kwasy: oleinowy 45%, linolenowy (18:3) 20% i palmitynowy 15% [Papanikolaou, Aggelis 2002]. Zupełnie odmienny skład kwasów tłuszczowych stwierdzono u drożdży Candida lipolytica wyrosłych na podłożu z metanolem. W ich składzie dominowały kwasy nasycone (71,8 76,6%), w tym kwas palmitynowy (45,8 56%) i stearynowy (18:0, 20,6 25,9%) [Iwanny, Rashad 1984]. PODSUMOWANIE Przeprowadzone w niniejszej pracy badania wykazały, że na produkcję kwasu pirogronowego wpływ ma zarówno rodzaj zastosowanego glicerolu, jak i stosunek C:N. Uzyskane wyniki świadczą o dużym potencjale drożdży Y. lipolytica A-10 w produkcji kwasu pirogronowego z glicerolu odpadowego. Przy stosunku C:N wynoszącym 26,8 szczep produkował 58,2 g dm -3 tego kwasu z wydajnością 0,39 g g -1. Niezależnie od zastosowanego substratu niższy stosunek C:N (17,9) predysponował komórki drożdży do wzmożonej produkcji KGA, którego ilość była średnio o 4 g dm -3 wyższa w porównaniu z hodowlami, w których C:N wynosił 26,8. Badania wykazały również, że biomasa drożdży uzyskana po procesie biosyntezy kwasu pirogronowego może być cennym produktem, ponieważ charakteryzowała się znaczną zawartością białka i tłuszczu na poziomie, odpowiednio, 43,9 i 10,42% w suchej masie. W puli kwasów tłuszczowych dominowały kwasy nienasycone, głównie kwas linolowy (33,94%) i oleinowy (30,98%). Zgodnie z regulacjami prawnymi Polski i Unii Europejskiej biomasa o takich właściwościach może zostać wykorzystana jako dodatek białkowy do pasz dla zwierząt hodowlanych. PIŚMIENNICTWO Aguedo M., Wache Y., Coste F., Husson F., Belin J-M., Impact of surfactants on the biotransformation of methyl ricionoleate into γ-decalactone by Yarrowia lipolytica. Journal of Molecular Catalysis B: Enzymatic, 29, Corzo G., Revah S., Production and characteristics of the lipase from Yarrowia lipolytica 681. Bioresource Technol.,70, Cybulski K., Tomaszewska L., Rywińska A., Dobór podłoża inokulacyjnego do produkcji ketokwasów przez drożdże Yarrowia lipolytica. Biotechnologia, ACTA Scient. Polon. Biotechnol., 11(3), Fickers P., Fudalej F., Nicaud J.M., Destain J., Thonart P., Selection of new over-producing derivatives for the improvement of extracellular lipase production by the non-conventional yeast Yarrowia lipolytica. Journal of Biotechnology, 115, Flores C.L., Rodriguez C., Petit T., Gancedo C., Carbohydrate and energy yielding metabolism in non-conventional yeasts. FEMS Microbiology Reviews, 24, Hua Q., Shimizu K., Effect of dissolved oxygen concentration on intracelluar flux distribution for pyruvate fermentation. J. Biotechnol., 68, Acta Sci. Pol.

9 Biosynteza kwasu pirogronowego Il chenko A.P., Chernyavskaya O.G., Shishkanova N.V., Finogenova T.V., Metabolism of Yarrowia lipolytica grown on ethanol under conditions promoting the production of α-ketoglutaric and citric acids: a comparative study of the central metabolism enzymes. Microbiology, 71(3), Iwanny E.W., Rashad M.M., Lipid contens and fatty acid composition from Candida lipolytica and Pichia guilliermondii grown on methanol. Egypt. J. Food Sci., 12(1 2), Juszczyk P., Tomaszewska L., Kita A., Rymowicz W., Biomass production by novel strains of Yarrowia lipolytica using raw glycerol, derived from biodiesel production. Bioresource Technology, 137, Kates M., Techniques of lipidology: isolation, analysis and identification of lipids. Lab. Tech. Biochem. Mol., (ed.) T.S. Work and E. Work, Amsterdam. Kita A., Lisinska G., Gołubowska G., The effect of oils and frying temperatures on the textures and fat content of potato crisps. Food Chem., 102, 1 5. Kosa M., Ragauskas A.J., Lipids from heterotrophic microbes: advances in metabolism research. Trends in Biotechnology, 29, Musiał I., Rymowicz W., Charakterystyka produkcji single-cell-biomass z oleju rzepakowego w różnych systemach hodowlanych. Inżynieria i Aparatura Chemiczna, 3, Musiał I., Rymowicz W., Kramkowski R., Charakterystyka drożdży paszowych Yarrowia lipolytica suszonych metodą rozpyłową. ACTA Scient. Polon. Biotechnol., 2(1 2), Musiał I., Rymowicz W., Kita A., Produkcja biomasy drożdży Yarrowia lipolytica z tłuszczów odpadowych po smażeniu produktów przekąskowych. Biotechnologia, ACTA Scient. Polon. Biotechnol., 3(1 2), Papanikolaou S., Aggelis G., Lipid production by Yarrowia lipolytica growing on industrial glycerol in a single-stage continuous culture. Bioresour. Technol., 82(1), Papanikolaou S., Chevalot I., Komaitis M., Marc I., Aggelis G., Single cell oil production by Yarrowia lipolytica growing on an industrial derative of animal fat in batch cultures. Appl. Microbiol. Biotechnol., 58, PN-81/A-79006, Drożdże paszowe suszone. Rodrigues G., Pais C., The influence of acetic and other weak carboxylic acids on growth and cellular death of the yeast Yarrowia lipolytica. Food Technology and Biotechnology, 38, Rywińska A., Juszczyk P., Wojtatowicz M., Robak M., Lazar Z., Tomaszewska L., Rymowicz W., Glycerol as a promising substrate for Yarrowia lipolytica biotechnological applications. Biomass and Bioenergy, Sauer M., Porro D., Mattanovich D. and Branduardi P., Microbial production of organic acids: expanding the markets. Trends Biotechnol., 26, Sigma-Aldrich Product Information [online]. Sigma-Aldrich 2012, dostępny w Internecie: Par.0001.File.tmp/y0626pis.pdf Thompson J.C., He B.B., Characterization of crude glycerol from biodiesel production from multiple feedstocks. Appl. Eng. Agric., 22, Uchio R., Maeyashiki I., Okada H., Fermentative production of pyruvic acid. JP patent Zinjarde S.S., Food-related applications of Yarrowia lipolytica. Food Chemistry, 152, Biotechnologia 12 (4) 2013

10 14 K. Cybulski BIOSYNTHESIS OF PYRUVIC ACID FROM GLYCEROL BY YARROWIA LIPOLYTICA YEAST Abstract. The parameters of pyruvic acid production by Yarrowia lipolytica A-10 strain from pure and crude glycerol at different C:N ratio (26.8 and 17.9) were compared. The highest pyruvic acid concentration was achieved in culture with C:N ratio 26.8, using crude glycerol as a substrate. After 92 hours of cultivation yeast produced 58.2 g dm -3 of pyruvic acid with yield 0.39 g g -1 and volumetric production rate 0.63 g dm -3 h -1. Biomass from this process was separated from cultivation medium and determined for quantity of protein and intracellular fat. Cells of Yarrowia lipolytica A-10 were composed of 43.9% of protein and 10.42% of fat, in which unsaturated acids represented the majority of total fatty acids (linoleic acid, 18: % and oleic acid, 18: %). Key words: Yarrowia lipolytica, glycerol, pyruvic acid, α-ketoglutaric acid Zaakceptowano do druku Accepted for print: Do cytowania For citation: Cybulski K., Biosynteza kwasu pirogronowego z glicerolu przez drożdże Yarrowia Lipolytica A-10. Acta Sci. Pol. Biotechnol., 12 (4), Acta Sci. Pol.

Oznaczanie właściwości tłuszczów

Oznaczanie właściwości tłuszczów znaczanie właściwości tłuszczów Prowadzący: mgr inż. Maciej Chrubasik Wstęp teoretyczny Lipidy Lipidy ( tłuszcze ) są estrami kwasów tłuszczowych : - gdy alkoholem jest gliceryna ( 1,2,3-trihydroksy propan;

Bardziej szczegółowo

Techniczne nauki М.М.Zheplinska, A.S.Bessarab Narodowy uniwersytet spożywczych technologii, Кijow STOSOWANIE PARY WODNEJ SKRAPLANIA KAWITACJI

Techniczne nauki М.М.Zheplinska, A.S.Bessarab Narodowy uniwersytet spożywczych technologii, Кijow STOSOWANIE PARY WODNEJ SKRAPLANIA KAWITACJI Techniczne nauki М.М.Zheplinska, A.S.Bessarab Narodowy uniwersytet spożywczych technologii, Кijow STOSOWANIE PARY WODNEJ SKRAPLANIA KAWITACJI SKLAROWANEGO SOKU JABŁKOWEGO Skutecznym sposobem leczenia soku

Bardziej szczegółowo

BIOSYNTEZA ERYTRYTOLU Z GLICEROLU PRZEZ SZCZEP YARROWIA LIPOLYTICA WRATISLAVIA K1-UV21 W RÓŻNYCH SYSTEMACH HODOWLANYCH 1

BIOSYNTEZA ERYTRYTOLU Z GLICEROLU PRZEZ SZCZEP YARROWIA LIPOLYTICA WRATISLAVIA K1-UV21 W RÓŻNYCH SYSTEMACH HODOWLANYCH 1 Acta Sci. Pol., Biotechnologia 12 (1) 2013, 37-50 ISSN 1644 065X (print) ISSN 2083 8654 (on-line) BIOSYNTEZA ERYTRYTOLU Z GLICEROLU PRZEZ SZCZEP YARROWIA LIPOLYTICA WRATISLAVIA K1-UV21 W RÓŻNYCH SYSTEMACH

Bardziej szczegółowo

STANDARD 1.3.1. Standard 1.3.4 określa zasady jednorodności i czystości dodatków do Ŝywności. Spis treści

STANDARD 1.3.1. Standard 1.3.4 określa zasady jednorodności i czystości dodatków do Ŝywności. Spis treści STANDARD 1.3.1 DODATKI DO śywności Cel Dodatki do Ŝywności to wszelkie substancje, które w normalnych warunkach nie są spoŝywane, ani dodawane jako składnik pokarmu, a które w sposób świadomy i celowy

Bardziej szczegółowo

Rodzaje i metody kalkulacji

Rodzaje i metody kalkulacji Opracowały: mgr Lilla Nawrocka - nauczycielka przedmiotów ekonomicznych w Zespole Szkół Rolniczych Centrum Kształcenia Praktycznego w Miętnem mgr Maria Rybacka - nauczycielka przedmiotów ekonomicznych

Bardziej szczegółowo

*Andrzej Tarkowski, Ewelina Myśnik

*Andrzej Tarkowski, Ewelina Myśnik Borgis Zawartość tłuszczu i kwasów tłuszczowych w przekąskach *Andrzej Tarkowski, Ewelina Myśnik Instytut Żywienia Zwierząt i Bromatologii, Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie Kierownik Instytutu: prof.

Bardziej szczegółowo

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.mcs-przychodnia.pl

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.mcs-przychodnia.pl Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.mcs-przychodnia.pl Warszawa: Dostawa materiałów i wypełnień stomatologicznych dla Mazowieckiego

Bardziej szczegółowo

XLII OLIMPIADA GEOGRAFICZNA

XLII OLIMPIADA GEOGRAFICZNA -2/1- XLII OLIMPIADA GEOGRAFICZNA pieczątka Komitetu Okręgowego Zawody II stopnia pisemne podejście 2 Zadanie 6. Poniżej przedstawiono schematyczny przekrój geologiczny przez konwencjonalne złoże gazu

Bardziej szczegółowo

4.3. Warunki życia Katarzyna Gorczyca

4.3. Warunki życia Katarzyna Gorczyca 4.3. Warunki życia Katarzyna Gorczyca [w] Małe i średnie w policentrycznym rozwoju Polski, G.Korzeniak (red), Instytut Rozwoju Miast, Kraków 2014, str. 88-96 W publikacji zostały zaprezentowane wyniki

Bardziej szczegółowo

Kto poniesie koszty redukcji emisji CO2?

Kto poniesie koszty redukcji emisji CO2? Kto poniesie koszty redukcji emisji CO2? Autor: prof. dr hab. inŝ. Władysław Mielczarski, W zasadzie kaŝdy dziennikarz powtarza znaną formułę, Ŝe nie ma darmowych obiadów 1. Co oznacza, Ŝe kaŝde podejmowane

Bardziej szczegółowo

Dr inŝ. Krzysztof Wilmański Aqua Konsulting Kraków

Dr inŝ. Krzysztof Wilmański Aqua Konsulting Kraków Dr inŝ. Krzysztof Wilmański Aqua Konsulting Kraków Usuwanie manganu z wody podziemnej przy zastosowaniu złóŝ katalitycznych Manganese removal from ground water using catalytic materials 1. Wstęp Proces

Bardziej szczegółowo

Badania skuteczności działania filtrów piaskowych o przepływie pionowym z dodatkiem węgla aktywowanego w przydomowych oczyszczalniach ścieków

Badania skuteczności działania filtrów piaskowych o przepływie pionowym z dodatkiem węgla aktywowanego w przydomowych oczyszczalniach ścieków Uniwersytet Rolniczy im. Hugona Kołł łłątaja w Krakowie, Wydział Inżynierii Środowiska i Geodezji Katedra Inżynierii Sanitarnej i Gospodarki Wodnej K r z y s z t o f C h m i e l o w s k i Badania skuteczności

Bardziej szczegółowo

SEKCJA I: ZAMAWIAJĄCY SEKCJA II: PRZEDMIOT ZAMÓWIENIA. file://d:\rckik-przetargi\103\ogłoszenie o zamówieniu - etykiety.htm

SEKCJA I: ZAMAWIAJĄCY SEKCJA II: PRZEDMIOT ZAMÓWIENIA. file://d:\rckik-przetargi\103\ogłoszenie o zamówieniu - etykiety.htm Page 1 of 5 Lublin: Zadanie I. Dostawa etykiet samoprzylepnych (w rolkach) na pojemniki z wytwarzanymi składnikami krwi oraz na próbki pilotujące wraz z taśmą barwiącą - do drukarek termotransferowych

Bardziej szczegółowo

Warunki Oferty PrOmOcyjnej usługi z ulgą

Warunki Oferty PrOmOcyjnej usługi z ulgą Warunki Oferty PrOmOcyjnej usługi z ulgą 1. 1. Opis Oferty 1.1. Oferta Usługi z ulgą (dalej Oferta ), dostępna będzie w okresie od 16.12.2015 r. do odwołania, jednak nie dłużej niż do dnia 31.03.2016 r.

Bardziej szczegółowo

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp 1. Informacja o pracownikach wyznaczonych do udzielania pierwszej pomocy oraz o pracownikach wyznaczonych do wykonywania działań w zakresie

Bardziej szczegółowo

Dr hab. inż. Jacek Dach, mgr inż. Andrzej Lewicki, dr inż. Krzysztof Pilarski

Dr hab. inż. Jacek Dach, mgr inż. Andrzej Lewicki, dr inż. Krzysztof Pilarski ANALIZA UZYSKU BIOGAZU I METANU Z ŻYTA MIESZAŃCOWEGO (GPS I ŚRUTA ZIARNA), KISZONKI KUKURYDZY ORAZ RÓŻNYCH MIESZANIN TYCH SUBSTRATÓW Dr hab. inż. Jacek Dach, mgr inż. Andrzej Lewicki, dr inż. Krzysztof

Bardziej szczegółowo

PL 216012 B1. UNIWERSYTET PRZYRODNICZY WE WROCŁAWIU, Wrocław, PL 11.10.2010 BUP 21/10

PL 216012 B1. UNIWERSYTET PRZYRODNICZY WE WROCŁAWIU, Wrocław, PL 11.10.2010 BUP 21/10 PL 216012 B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 216012 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 391223 (22) Data zgłoszenia: 14.05.2010 (51) Int.Cl.

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA... Rady Miejskiej w Słupsku z dnia...

UCHWAŁA... Rady Miejskiej w Słupsku z dnia... Projekt Druk Nr 13/19 UCHWAŁA... Rady Miejskiej w Słupsku z dnia... w sprawie aneksu do porozumienia międzygminnego zawartego pomiędzy Gminą Miejską Słupsk a Gminą Kobylnica i Gminą Słupsk dotyczącego

Bardziej szczegółowo

SPORZĄDZANIE ROZTWORÓW

SPORZĄDZANIE ROZTWORÓW 1. SPORZĄDZANIE ROZTWORÓW 1. Sporządzanie roztworu CuSO 4 o stęŝeniu procentowym StęŜeniem roztworu określa się ilość substancji (wyraŝoną w jednostkach masy lub objętości) zawartą w określonej jednostce

Bardziej szczegółowo

OZNACZANIE WAPNIA I MAGNEZU W PRÓBCE WINA METODĄ ATOMOWEJ SPEKTROMETRII ABSORPCYJNEJ Z ATOMIZACJA W PŁOMIENIU

OZNACZANIE WAPNIA I MAGNEZU W PRÓBCE WINA METODĄ ATOMOWEJ SPEKTROMETRII ABSORPCYJNEJ Z ATOMIZACJA W PŁOMIENIU OZNACZANIE WAPNIA I MAGNEZU W PRÓBCE WINA METODĄ ATOMOWEJ SPEKTROMETRII ABSORPCYJNEJ Z ATOMIZACJA W PŁOMIENIU Celem ćwiczenia jest zapoznanie z techniką atomowej spektrometrii absorpcyjnej z atomizacją

Bardziej szczegółowo

Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu

Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu 1 P/08/139 LWR 41022-1/2008 Pan Wrocław, dnia 5 5 września 2008r. Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu WYSTĄPIENIE POKONTROLNE Na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z

Bardziej szczegółowo

Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Ziemia Bielska

Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Ziemia Bielska Załącznik nr 1 do Lokalnej Strategii Rozwoju na lata 2008-2015 Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Ziemia Bielska Przepisy ogólne 1 1. Walne Zebranie Członków

Bardziej szczegółowo

Dynamika wzrostu cen nośników energetycznych

Dynamika wzrostu cen nośników energetycznych AKTUALIZACJA PROJEKTU ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE DLA MIASTA KATOWICE Część 13 Dynamika wzrostu cen nośników energetycznych W 880.13 2/24 SPIS TREŚCI 13.1

Bardziej szczegółowo

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: zrd.poznan.pl; bip.poznan.

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: zrd.poznan.pl; bip.poznan. Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: zrd.poznan.pl; bip.poznan.pl Poznań: Dostawa w formie leasingu operacyjnego fabrycznie nowej frezarki

Bardziej szczegółowo

Podstawa prawna: Ustawa z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (t. j. Dz. U. z 2000r. Nr 54, poz. 654 ze zm.

Podstawa prawna: Ustawa z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (t. j. Dz. U. z 2000r. Nr 54, poz. 654 ze zm. Rozliczenie podatników podatku dochodowego od osób prawnych uzyskujących przychody ze źródeł, z których dochód jest wolny od podatku oraz z innych źródeł Podstawa prawna: Ustawa z dnia 15 lutego 1992 r.

Bardziej szczegółowo

Druk nr 1013 Warszawa, 9 lipca 2008 r.

Druk nr 1013 Warszawa, 9 lipca 2008 r. Druk nr 1013 Warszawa, 9 lipca 2008 r. SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VI kadencja Komisja Nadzwyczajna "Przyjazne Państwo" do spraw związanych z ograniczaniem biurokracji NPP-020-51-2008 Pan Bronisław

Bardziej szczegółowo

Rodzaje biomasy wykorzystywane na cele energetyczne:

Rodzaje biomasy wykorzystywane na cele energetyczne: Energia z biomasy Pojecie biomasy: Biomasa to substancja organiczna pochodzenia roślinnego, powstająca poprzez fotosyntezę. Do biomasy zaliczamy również odpady z produkcji zwierzęcej oraz gospodarki komunalnej

Bardziej szczegółowo

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.muzeum.wroclaw.pl

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.muzeum.wroclaw.pl Page 1 of 5 Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.muzeum.wroclaw.pl Wrocław: Konserwacja dwóch XIX wiecznych dyliŝansów pocztowych

Bardziej szczegółowo

skąd pochodzi Nasz Kurczak

skąd pochodzi Nasz Kurczak Nasz Kurczak to mięso pochodzące od sprawdzonych dostawców. W większości to odbiorcy pasz marki Wipasz - znamy ich hodowle, wspieramy wiedzą, szkolimy. 1 Wiemy skąd pochodzi Nasz Kurczak Kontrolujemy jakość

Bardziej szczegółowo

Wyznaczenie sprawności grzejnika elektrycznego i ciepła właściwego cieczy za pomocą kalorymetru z grzejnikiem elektrycznym

Wyznaczenie sprawności grzejnika elektrycznego i ciepła właściwego cieczy za pomocą kalorymetru z grzejnikiem elektrycznym Nr. Ćwiczenia: 215 Politechnika Łódzka FTIMS Kierunek: Informatyka rok akademicki: 2008/2009 sem. 2. Termin: 20 IV 2009 Temat Ćwiczenia: Wyznaczenie sprawności grzejnika elektrycznego i ciepła właściwego

Bardziej szczegółowo

Polska-Warszawa: Usługi skanowania 2016/S 090-161398

Polska-Warszawa: Usługi skanowania 2016/S 090-161398 1 / 7 Niniejsze ogłoszenie w witrynie TED: http://ted.europa.eu/udl?uri=ted:notice:161398-2016:text:pl:html Polska-Warszawa: Usługi skanowania 2016/S 090-161398 Państwowy Instytut Geologiczny Państwowy

Bardziej szczegółowo

OSZACOWANIE WARTOŚCI ZAMÓWIENIA z dnia... 2004 roku Dz. U. z dnia 12 marca 2004 r. Nr 40 poz.356

OSZACOWANIE WARTOŚCI ZAMÓWIENIA z dnia... 2004 roku Dz. U. z dnia 12 marca 2004 r. Nr 40 poz.356 OSZACOWANIE WARTOŚCI ZAMÓWIENIA z dnia... 2004 roku Dz. U. z dnia 12 marca 2004 r. Nr 40 poz.356 w celu wszczęcia postępowania i zawarcia umowy opłacanej ze środków publicznych 1. Przedmiot zamówienia:

Bardziej szczegółowo

PODSTAWY OBLICZEŃ CHEMICZNYCH DLA MECHANIKÓW

PODSTAWY OBLICZEŃ CHEMICZNYCH DLA MECHANIKÓW PODSTAWY OBLICZEŃ CHEMICZNYCH DLA MECHANIKÓW Opracowanie: dr inż. Krystyna Moskwa, dr Wojciech Solarski 1. Termochemia. Każda reakcja chemiczna związana jest z wydzieleniem lub pochłonięciem energii, najczęściej

Bardziej szczegółowo

Olej rzepakowy, jako paliwo do silników z zapłonem samoczynnym

Olej rzepakowy, jako paliwo do silników z zapłonem samoczynnym Coraz częściej jako paliwo stosuje się biokomponenty powstałe z roślin oleistych. Nie mniej jednak właściwości fizykochemiczne oleju napędowego i oleju powstałego z roślin znacząco różnią się miedzy sobą.

Bardziej szczegółowo

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek DECYZJA RADY

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek DECYZJA RADY KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH Bruksela, dnia 13.12.2006 KOM(2006) 796 wersja ostateczna Wniosek DECYZJA RADY w sprawie przedłużenia okresu stosowania decyzji 2000/91/WE upoważniającej Królestwo Danii i

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN przeprowadzania okresowych ocen pracowniczych w Urzędzie Miasta Mława ROZDZIAŁ I

REGULAMIN przeprowadzania okresowych ocen pracowniczych w Urzędzie Miasta Mława ROZDZIAŁ I Załącznik Nr 1 do zarządzenia Nr169/2011 Burmistrza Miasta Mława z dnia 2 listopada 2011 r. REGULAMIN przeprowadzania okresowych ocen pracowniczych w Urzędzie Miasta Mława Ilekroć w niniejszym regulaminie

Bardziej szczegółowo

SEKCJA I: ZAMAWIAJĄCY SEKCJA II: PRZEDMIOT ZAMÓWIENIA. http://bzp0.portal.uzp.gov.pl/index.php?ogloszenie=show&pozycja=70594&rok=2015-03-30

SEKCJA I: ZAMAWIAJĄCY SEKCJA II: PRZEDMIOT ZAMÓWIENIA. http://bzp0.portal.uzp.gov.pl/index.php?ogloszenie=show&pozycja=70594&rok=2015-03-30 1 z 6 2015-03-30 14:03 Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.oss.wroc.pl Wrocław: Druk karty pracy dotyczącej barkowych malowideł w

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 4 WZÓR - UMOWA NR...

Załącznik nr 4 WZÓR - UMOWA NR... WZÓR - UMOWA NR... Załącznik nr 4 zawarta w dniu we Wrocławiu pomiędzy: Wrocławskim Zespołem Żłobków z siedzibą we Wrocławiu przy ul. Fabrycznej 15, 53-609 Wrocław, NIP 894 30 25 414, REGON 021545051,

Bardziej szczegółowo

DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15

DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15 DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15 Wykonawcy ubiegający się o udzielenie zamówienia Dotyczy: postępowania prowadzonego w trybie przetargu nieograniczonego na Usługę druku książek, nr postępowania

Bardziej szczegółowo

URZĄD OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW

URZĄD OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW URZĄD OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW Wyniki monitorowania pomocy publicznej udzielonej spółkom motoryzacyjnym prowadzącym działalność gospodarczą na terenie specjalnych stref ekonomicznych (stan na

Bardziej szczegółowo

Klasyfikacja i oznakowanie substancji chemicznych i ich mieszanin. Dominika Sowa

Klasyfikacja i oznakowanie substancji chemicznych i ich mieszanin. Dominika Sowa Klasyfikacja i oznakowanie substancji chemicznych i ich mieszanin Dominika Sowa Szczecin, 8 maj 2014 Program prezentacji: 1. Definicja substancji i mieszanin chemicznych wg Ustawy o substancjach chemicznych

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie Produkcją II

Zarządzanie Produkcją II Zarządzanie Produkcją II Dr Janusz Sasak Poziomy zarządzania produkcją Strategiczny Taktyczny Operatywny Uwarunkowania decyzyjne w ZP Poziom strategiczny - wybór strategii - wybór systemu produkcyjnego

Bardziej szczegółowo

System centralnego ogrzewania

System centralnego ogrzewania System centralnego ogrzewania Zadaniem systemu ogrzewania jest zapewnienie odpowiedniej temperatury powietrza wewnątrz pomieszczeń w okresie zimy. Ogrzewanie wodne Ciepło dostarczane jest do budynku (instalacji

Bardziej szczegółowo

KONKURS CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW

KONKURS CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW KONKURS CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWO WIELKOPOLSKIE Etap wojewódzki rok szkolny 2009/2010 Dane dotyczące ucznia (wypełnia Komisja Konkursowa po rozkodowaniu prac) wylosowany numer uczestnika

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr.. /.../.. Rady Miasta Nowego Sącza z dnia.. listopada 2011 roku

Uchwała Nr.. /.../.. Rady Miasta Nowego Sącza z dnia.. listopada 2011 roku Projekt Uchwała Nr / / Rady Miasta Nowego Sącza z dnia listopada 2011 roku w sprawie określenia wysokości stawek podatku od środków transportowych Na podstawie art 18 ust 2 pkt 8 i art 40 ust 1 ustawy

Bardziej szczegółowo

Teorie handlu. Teoria cyklu życia produktu Vernona

Teorie handlu. Teoria cyklu życia produktu Vernona Teorie handlu Teoria cyklu życia produktu Vernona Teoria cyklu życia produktu Zgodnie z tą teorią lokalizacja produkcji zmienia się z jednych krajów na inne; Zmiany te zależą od poziomu rozwoju kraju i

Bardziej szczegółowo

Cena lodówki wraz z 7% podatkiem VAT wynosi 1337 zł 50 gr. Oblicz ile wynosi podatek VAT.

Cena lodówki wraz z 7% podatkiem VAT wynosi 1337 zł 50 gr. Oblicz ile wynosi podatek VAT. www.zadania.info NAJWIEKSZY INTERNETOWY ZBIÓR ZADAŃ Z MATEMATYKI ZADANIE 1 Cenę płaszcza zimowego obniżono wiosna o 15% i wówczas cena wynosiła 510 zł. Oblicz cenę płaszcza przed obniżka. ZADANIE 2 Ksiażka

Bardziej szczegółowo

Spis treści. I. Wstęp... 11. II. Chemiczna analiza wody i ścieków... 12

Spis treści. I. Wstęp... 11. II. Chemiczna analiza wody i ścieków... 12 Spis treści I. Wstęp... 11 II. Chemiczna analiza wody i ścieków... 12 1. Zasadowość... 12 1.1. Wprowadzenie... 12 1.2. Oznaczanie zasadowości ogólnej metodą miareczkową wobec wskaźnika metylooranżu...

Bardziej szczegółowo

HORIZON 2020 SME INSTRUMENT. Program Komisji Europejskiej dedykowany MŚP

HORIZON 2020 SME INSTRUMENT. Program Komisji Europejskiej dedykowany MŚP HORIZON 2020 SME INSTRUMENT Program Komisji Europejskiej dedykowany MŚP Wspierane będą nowatorskie przedsięwzięcia realizowane przez małe i średnie przedsiębiorstwa o dużym potencjale rynkowym. Pomysł

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR IV/27/15 RADY GMINY SANTOK. z dnia 29 stycznia 2015 r.

UCHWAŁA NR IV/27/15 RADY GMINY SANTOK. z dnia 29 stycznia 2015 r. UCHWAŁA NR IV/27/15 RADY GMINY SANTOK z dnia 29 stycznia 2015 r. w sprawie uchwalenia wieloletniego programu gospodarowania mieszkaniowym zasobem Gminy Santok na lata 2015-2019. Na podstawie art. 18 ust.

Bardziej szczegółowo

Surowiec Zużycie surowca Zapas A B C D S 1 0,5 0,4 0,4 0,2 2000 S 2 0,4 0,2 0 0,5 2800 Ceny 10 14 8 11 x

Surowiec Zużycie surowca Zapas A B C D S 1 0,5 0,4 0,4 0,2 2000 S 2 0,4 0,2 0 0,5 2800 Ceny 10 14 8 11 x Przykład: Przedsiębiorstwo może produkować cztery wyroby A, B, C, i D. Ograniczeniami są zasoby dwóch surowców S 1 oraz S 2. Zużycie surowca na jednostkę produkcji każdego z wyrobów (w kg), zapas surowca

Bardziej szczegółowo

Koszty obciążenia społeczeństwa. Ewa Oćwieja Marta Ryczko Koło Naukowe Ekonomiki Zdrowia IZP UJ CM 2012

Koszty obciążenia społeczeństwa. Ewa Oćwieja Marta Ryczko Koło Naukowe Ekonomiki Zdrowia IZP UJ CM 2012 Koszty obciążenia społeczeństwa chorobami układu krążenia. Ewa Oćwieja Marta Ryczko Koło Naukowe Ekonomiki Zdrowia IZP UJ CM 2012 Badania kosztów chorób (COI Costof illnessstudies) Ekonomiczny ciężar choroby;

Bardziej szczegółowo

III. GOSPODARSTWA DOMOWE, RODZINY I GOSPODARSTWA ZBIOROWE

III. GOSPODARSTWA DOMOWE, RODZINY I GOSPODARSTWA ZBIOROWE III. GOSPODARSTWA DOMOWE, RODZINY I GOSPODARSTWA ZBIOROWE 1. GOSPODARSTWA DOMOWE I RODZINY W województwie łódzkim w maju 2002 r. w skład gospodarstw domowych wchodziło 2587,9 tys. osób. Stanowiły one 99,0%

Bardziej szczegółowo

z dnia Rozdział 1 Przepisy ogólne

z dnia Rozdział 1 Przepisy ogólne U S T AWA Projekt z dnia 26.11.2015 r. z dnia o szczególnych zasadach zwrotu przez jednostki samorządu terytorialnego środków europejskich uzyskanych na realizację ich zadań oraz dokonywania przez nie

Bardziej szczegółowo

Prof. dr hab. Waldemar Rymowicz

Prof. dr hab. Waldemar Rymowicz Biotechnologie w aspekcie biopaliw - wykorzystanie frakcji glicerynowej do produkcji drożdży paszowych i kwasów organicznych Prof. dr hab. Waldemar Rymowicz Katedra Biotechnologii i Mikrobiologii Żywności

Bardziej szczegółowo

Warszawa: Dostawa kalendarzy na rok 2017 Numer ogłoszenia: 41127-2016; data zamieszczenia: 15.04.2016 OGŁOSZENIE O ZAMÓWIENIU - dostawy

Warszawa: Dostawa kalendarzy na rok 2017 Numer ogłoszenia: 41127-2016; data zamieszczenia: 15.04.2016 OGŁOSZENIE O ZAMÓWIENIU - dostawy Strona 1 z 5 Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.knf.gov.pl/o_nas/urzad_komisji/zamowienia_publiczne/zam_pub_pow/index.html Warszawa:

Bardziej szczegółowo

http://bzp0.portal.uzp.gov.pl/index.php?ogloszenie=show&p...

http://bzp0.portal.uzp.gov.pl/index.php?ogloszenie=show&p... Page 1 of 5 Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.swk.med.pl Koszalin: Soczewki wewnątrzgałkowe Numer ogłoszenia: 238674-2014; data

Bardziej szczegółowo

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.bielany.waw.pl

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.bielany.waw.pl 1 z 5 2012-03-01 07:30 Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.bielany.waw.pl Warszawa: Przedmiotem zamówienia jest Dostawa karmy dla

Bardziej szczegółowo

Biomasa w odpadach komunalnych

Biomasa w odpadach komunalnych Otwarte seminaria 2012 Biomasa w odpadach komunalnych mgr inż. Oktawian Pastucha Centralne Laboratorium Plan seminarium Podstawowe definicje określające biomasę oraz odpady komunalne występujące w prawie

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 474/2015 Zarządu Województwa Wielkopolskiego z dnia 30 kwietnia 2015 r.

Uchwała Nr 474/2015 Zarządu Województwa Wielkopolskiego z dnia 30 kwietnia 2015 r. Uchwała Nr 474/2015 Zarządu Województwa Wielkopolskiego z dnia 30 kwietnia 2015 r. w sprawie: zmiany planu finansowego Wielkopolskiego Ośrodka Doradztwa Rolniczego w Poznaniu na 2015 r. Na podstawie art.

Bardziej szczegółowo

Dokumentacja obejmuje następujące części:

Dokumentacja obejmuje następujące części: Załącznik nr 6 WYMAGANIA, JAKIM POWINNA ODPOWIADAĆ DOKUMENTACJA NIEZBĘDNA DO OCENY SUBSTANCJI CZYNNEJ JAKĄ SĄ MIKROORGANIZMY, W TYM TAKŻE WIRUSY I GRZYBY, ZAWARTE W PRODUKCIE BIOBÓJCZYM Wymagania ogólne.

Bardziej szczegółowo

Postanowienia ogólne. Usługodawcy oraz prawa do Witryn internetowych lub Aplikacji internetowych

Postanowienia ogólne. Usługodawcy oraz prawa do Witryn internetowych lub Aplikacji internetowych Wyciąg z Uchwały Rady Badania nr 455 z 21 listopada 2012 --------------------------------------------------------------------------------------------------------------- Uchwała o poszerzeniu możliwości

Bardziej szczegółowo

Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej imienia doktora Kazimierza Hołogi ul. Poznańska 30 64-300 Nowy Tomyśl OFERTA. NIP:..

Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej imienia doktora Kazimierza Hołogi ul. Poznańska 30 64-300 Nowy Tomyśl OFERTA. NIP:.. Załącznik nr 1 do SIWZ..., dnia... / pieczątka Wykonawcy / Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej imienia doktora Kazimierza Hołogi ul. Poznańska 30 64-300 Nowy Tomyśl OFERTA Ja/My niżej podpisany/i.

Bardziej szczegółowo

Stechiometria równań reakcji chemicznych, objętość gazów w warunkach odmiennych od warunków normalnych (0 o C 273K, 273hPa)

Stechiometria równań reakcji chemicznych, objętość gazów w warunkach odmiennych od warunków normalnych (0 o C 273K, 273hPa) Karta pracy I/2a Stechiometria równań reakcji chemicznych, objętość gazów w warunkach odmiennych od warunków normalnych (0 o C 273K, 273hPa) I. Stechiometria równań reakcji chemicznych interpretacja równań

Bardziej szczegółowo

Journal of Agribusiness and Rural Development KORZYSTANIE Z USŁUG W GOSPODARSTWACH ROLNYCH W POLSCE (NA PODSTAWIE DANYCH FADN) *

Journal of Agribusiness and Rural Development KORZYSTANIE Z USŁUG W GOSPODARSTWACH ROLNYCH W POLSCE (NA PODSTAWIE DANYCH FADN) * www.jard.edu.pl Journal of Agribusiness and Rural Development pissn 1899-5241 eissn 1899-5772 tłumaczenie KORZYSTANIE Z USŁUG W GOSPODARSTWACH ROLNYCH W POLSCE (NA PODSTAWIE DANYCH FADN) * Małgorzata Kołodziejczak

Bardziej szczegółowo

UKŁAD ROZRUCHU SILNIKÓW SPALINOWYCH

UKŁAD ROZRUCHU SILNIKÓW SPALINOWYCH UKŁAD ROZRUCHU SILNIKÓW SPALINOWYCH We współczesnych samochodach osobowych są stosowane wyłącznie rozruszniki elektryczne składające się z trzech zasadniczych podzespołów: silnika elektrycznego; mechanizmu

Bardziej szczegółowo

Adres strony internetowej zamawiającego: www.zoz.nasielsk.pl. I. 2) RODZAJ ZAMAWIAJĄCEGO: Samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej.

Adres strony internetowej zamawiającego: www.zoz.nasielsk.pl. I. 2) RODZAJ ZAMAWIAJĄCEGO: Samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej. Nasielsk: Dostawa na podstawie umowy leasingu finansowego fabrycznie nowego wyprodukowanego w 2011 roku 1szt. sprzętu medycznego - aparatu ultrasonograficznego. Numer ogłoszenia: 325940-2011; data zamieszczenia:

Bardziej szczegółowo

V zamówienia publicznego zawarcia umowy ramowej ustanowienia dynamicznego systemu zakupów (DSZ) SEKCJA I: ZAMAWIAJĄCY SEKCJA II: PRZEDMIOT ZAMÓWIENIA

V zamówienia publicznego zawarcia umowy ramowej ustanowienia dynamicznego systemu zakupów (DSZ) SEKCJA I: ZAMAWIAJĄCY SEKCJA II: PRZEDMIOT ZAMÓWIENIA Kraków: Dostawa paliw do pojazdów służbowych i agregatów prądotwórczych Straży Miejskiej Miasta Krakowa Numer ogłoszenia: 326484-2015; data zamieszczenia: 01.12.2015 OGŁOSZENIE O ZAMÓWIENIU - dostawy Zamieszczanie

Bardziej szczegółowo

OPINIA NAUKOWA. przydatności instalacji BIONOR Sludge do utylizacji osadów w małych gminnych oczyszczalniach ścieków

OPINIA NAUKOWA. przydatności instalacji BIONOR Sludge do utylizacji osadów w małych gminnych oczyszczalniach ścieków Częstochowa, 27.02.2015 Prof. dr hab. inż. January Bień Prof. dr hab. inż. Małgorzata Kacprzak Prof. nzw. dr hab. inż. Tomasz Kamizela Dr Anna Grobelak OPINIA NAUKOWA przydatności instalacji BIONOR Sludge

Bardziej szczegółowo

Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy)

Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy) Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy) Położone w głębi lądu obszary Kalabrii znacznie się wyludniają. Zjawisko to dotyczy całego regionu. Do lat 50. XX wieku przyrost naturalny

Bardziej szczegółowo

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.umed.wroc.pl

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.umed.wroc.pl 1 z 5 2014-10-17 15:42 Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.umed.wroc.pl Wrocław: Przetarg nr UMW/AZ/PN-65/14: Sukcesywna dostawa

Bardziej szczegółowo

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.przetargi.chcpio.pl

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.przetargi.chcpio.pl Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.przetargi.chcpio.pl Chorzów: Wykonanie usług w zakresie wywozu i utylizacji odpadów medycznych

Bardziej szczegółowo

Krótkoterminowe planowanie finansowe na przykładzie przedsiębiorstw z branży 42

Krótkoterminowe planowanie finansowe na przykładzie przedsiębiorstw z branży 42 Krótkoterminowe planowanie finansowe na przykładzie przedsiębiorstw z branży 42 Anna Salata 0 1. Zaproponowanie strategii zarządzania środkami pieniężnymi. Celem zarządzania środkami pieniężnymi jest wyznaczenie

Bardziej szczegółowo

I. 2) RODZAJ ZAMAWIAJĄCEGO:

I. 2) RODZAJ ZAMAWIAJĄCEGO: Wrocław: Sukcesywna dostawa odczynników chemicznych Numer ogłoszenia: 52649-2012; data zamieszczenia: 06.03.2012 OGŁOSZENIE O ZAMÓWIENIU - dostawy Zamieszczanie ogłoszenia: obowiązkowe. Ogłoszenie dotyczy:

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE MERYTORYCZNE. z wykonanego zadania na rzecz postępu biologicznego w produkcji zwierzęcej

SPRAWOZDANIE MERYTORYCZNE. z wykonanego zadania na rzecz postępu biologicznego w produkcji zwierzęcej SPRAWOZDANIE MERYTORYCZNE z wykonanego zadania na rzecz postępu biologicznego w produkcji zwierzęcej zrealizowanego na podstawie decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi nr 43/2015, znak: ŻWeoz/ek-8628-62/2015(3181),

Bardziej szczegółowo

Raport z przeprowadzenia ankiety dotyczącej oceny pracy dziekanatu POLITECHNIKA CZĘSTOCHOWSKA. WYDZIAŁ INŻYNIERII MECHANICZNEJ i INFORMATYKI

Raport z przeprowadzenia ankiety dotyczącej oceny pracy dziekanatu POLITECHNIKA CZĘSTOCHOWSKA. WYDZIAŁ INŻYNIERII MECHANICZNEJ i INFORMATYKI POLITECHNIKA CZĘSTOCHOWSKA WYDZIAŁ INŻYNIERII MECHANICZNEJ i INFORMATYKI WEWNĘTRZNY SYSTEM ZAPEWNIENIA JAKOŚCI KSZTAŁCENIA Raport z przeprowadzenia ankiety dotyczącej oceny pracy dziekanatu CZĘSTOCHOWA

Bardziej szczegółowo

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: bip.koweziu.edu.pl

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: bip.koweziu.edu.pl Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: bip.koweziu.edu.pl Warszawa: Produkcja 12 odcinków filmu animowanego na potrzeby projektu współfinansowanego

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie projektami. wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska

Zarządzanie projektami. wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska Zarządzanie projektami wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska 1 DEFINICJA PROJEKTU Zbiór działań podejmowanych dla zrealizowania określonego celu i uzyskania konkretnego, wymiernego rezultatu produkt projektu

Bardziej szczegółowo

Liczba stron: 3. Prosimy o niezwłoczne potwierdzenie faktu otrzymania niniejszego pisma.

Liczba stron: 3. Prosimy o niezwłoczne potwierdzenie faktu otrzymania niniejszego pisma. Dotyczy: Zamówienia publicznego nr PN/4/2014, którego przedmiotem jest Zakup energii elektrycznej dla obiektów Ośrodka Sportu i Rekreacji m. st. Warszawy w Dzielnicy Ursus. Liczba stron: 3 Prosimy o niezwłoczne

Bardziej szczegółowo

WYZNACZANIE PRZYSPIESZENIA ZIEMSKIEGO ZA POMOCĄ WAHADŁA REWERSYJNEGO I MATEMATYCZNEGO

WYZNACZANIE PRZYSPIESZENIA ZIEMSKIEGO ZA POMOCĄ WAHADŁA REWERSYJNEGO I MATEMATYCZNEGO Nr ćwiczenia: 101 Prowadzący: Data 21.10.2009 Sprawozdanie z laboratorium Imię i nazwisko: Wydział: Joanna Skotarczyk Informatyki i Zarządzania Semestr: III Grupa: I5.1 Nr lab.: 1 Przygotowanie: Wykonanie:

Bardziej szczegółowo

Projekt MES. Wykonali: Lidia Orkowska Mateusz Wróbel Adam Wysocki WBMIZ, MIBM, IMe

Projekt MES. Wykonali: Lidia Orkowska Mateusz Wróbel Adam Wysocki WBMIZ, MIBM, IMe Projekt MES Wykonali: Lidia Orkowska Mateusz Wróbel Adam Wysocki WBMIZ, MIBM, IMe 1. Ugięcie wieszaka pod wpływem przyłożonego obciążenia 1.1. Wstęp Analizie poddane zostało ugięcie wieszaka na ubrania

Bardziej szczegółowo

Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Lokalna Grupa Rybacka Bielska Kraina Postanowienia Ogólne

Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Lokalna Grupa Rybacka Bielska Kraina Postanowienia Ogólne Tekst jednolity z dnia 10.10.2013 r. Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Lokalna Grupa Rybacka Bielska Kraina Postanowienia Ogólne 1 Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Lokalnej

Bardziej szczegółowo

Kuratorium Oświaty w Lublinie

Kuratorium Oświaty w Lublinie Kuratorium Oświaty w Lublinie ZESTAW ZADAŃ KONKURSOWYCH Z CHEMII DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW ROK SZKOLNY 2014/2015 KOD UCZNIA ETAP OKRĘGOWY Instrukcja dla ucznia 1. Zestaw konkursowy zawiera 12 zadań. 2. Przed

Bardziej szczegółowo

Rosyjski rynek dodatków do żywności 2011-10-12 13:54:30

Rosyjski rynek dodatków do żywności 2011-10-12 13:54:30 Rosyjski rynek dodatków do żywności 2011-10-12 13:54:30 2 Rosyjski rynek dodatków do żywności przekroczył wartość 1,5 mld USD i cechuje się dalszym stabilnym wzrostem. Obecnie na rynku dominuje głownie

Bardziej szczegółowo

POSTĘP TECHNOLOGICZNY A STRUKTURA CZASU PRACY, KOSZTY I EFEKTYWNOŚĆ NAKŁADÓW W TRANSPORCIE WARZYW

POSTĘP TECHNOLOGICZNY A STRUKTURA CZASU PRACY, KOSZTY I EFEKTYWNOŚĆ NAKŁADÓW W TRANSPORCIE WARZYW InŜynieria Rolnicza 11/2006 Stanisław Kokoszka, Sylwester Tabor Katedra InŜynierii Rolniczej i Informatyki Akademia Rolnicza w Krakowie POSTĘP TECHNOLOGICZNY A STRUKTURA CZASU PRACY, KOSZTY I EFEKTYWNOŚĆ

Bardziej szczegółowo

Wynagrodzenia i świadczenia pozapłacowe specjalistów

Wynagrodzenia i świadczenia pozapłacowe specjalistów Wynagrodzenia i świadczenia pozapłacowe specjalistów Wynagrodzenia i podwyżki w poszczególnych województwach Średnie podwyżki dla specjalistów zrealizowane w 2010 roku ukształtowały się na poziomie 4,63%.

Bardziej szczegółowo

Projekt U S T A W A. z dnia

Projekt U S T A W A. z dnia Projekt z dnia U S T A W A o zmianie ustawy o wykonywaniu działalności gospodarczej w zakresie wytwarzania i obrotu materiałami wybuchowymi, bronią, amunicją oraz wyrobami i technologią o przeznaczeniu

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie: "Ruch harmoniczny i fale"

Ćwiczenie: Ruch harmoniczny i fale Ćwiczenie: "Ruch harmoniczny i fale" Opracowane w ramach projektu: "Wirtualne Laboratoria Fizyczne nowoczesną metodą nauczania realizowanego przez Warszawską Wyższą Szkołę Informatyki. Zakres ćwiczenia:

Bardziej szczegółowo

Zamieszczanie ogłoszenia: obowiązkowe. Ogłoszenie dotyczy: zamówienia publicznego. SEKCJA I: ZAMAWIAJĄCY

Zamieszczanie ogłoszenia: obowiązkowe. Ogłoszenie dotyczy: zamówienia publicznego. SEKCJA I: ZAMAWIAJĄCY Program Nowy Sącz: Świadczenie usługi tłumaczenia pisemnego z języka słowackiego na język polski oraz z języka polskiego na język angielski wraz z korektą Native Speaker a oraz świadczenie usługi tłumaczenia

Bardziej szczegółowo

Organizacja awansu zawodowego nauczycieli W ZESPOLE SZKÓŁ Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W GŁOGOWIE

Organizacja awansu zawodowego nauczycieli W ZESPOLE SZKÓŁ Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W GŁOGOWIE Organizacja awansu zawodowego nauczycieli W ZESPOLE SZKÓŁ Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W GŁOGOWIE I. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1 1. Ilekroć w dalszych przepisach jest mowa bez bliższego określenia o : 1) Szkole

Bardziej szczegółowo

2.Prawo zachowania masy

2.Prawo zachowania masy 2.Prawo zachowania masy Zdefiniujmy najpierw pewne podstawowe pojęcia: Układ - obszar przestrzeni o określonych granicach Ośrodek ciągły - obszar przestrzeni którego rozmiary charakterystyczne są wystarczająco

Bardziej szczegółowo

Wzór umowy. Zal Nr 5 do SIWZ

Wzór umowy. Zal Nr 5 do SIWZ Zal Nr 5 do SIWZ Wzór umowy W związku z wyborem oferty najkorzystniejszej dokonanym w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego przeprowadzonym w trybie przetargu nieograniczonego (art.39 ustawy

Bardziej szczegółowo

PARAMETRY TECHNICZNE PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA

PARAMETRY TECHNICZNE PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA Załącznik nr 1A. TECHNICZNE PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA Zadanie nr 1. TECHNICZNE Katedra InŜynierii i Aparatury Przemysłu SpoŜywczego WYMAGANE Wolnostojący, DESTYLATOR ELEKTRYCZNY Przystosowany do pracy ciągłej

Bardziej szczegółowo

13. Subsydiowanie zatrudnienia jako alternatywy wobec zwolnień grupowych.

13. Subsydiowanie zatrudnienia jako alternatywy wobec zwolnień grupowych. 13. Subsydiowanie zatrudnienia jako alternatywy wobec zwolnień grupowych. Przyjęte w ustawie o łagodzeniu skutków kryzysu ekonomicznego dla pracowników i przedsiębiorców rozwiązania uwzględniły fakt, że

Bardziej szczegółowo

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.wup.pl/index.php?

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.wup.pl/index.php? 1 z 6 2013-10-03 14:58 Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.wup.pl/index.php?id=221 Szczecin: Usługa zorganizowania szkolenia specjalistycznego

Bardziej szczegółowo

Ekonomia rozwoju. dr Piotr Białowolski Katedra Ekonomii I

Ekonomia rozwoju. dr Piotr Białowolski Katedra Ekonomii I Ekonomia rozwoju wykład 1 dr Piotr Białowolski Katedra Ekonomii I Plan wykładu Ustalenie celu naszych spotkań w semestrze Ustalenie technikaliów Literatura, zaliczenie Przedstawienie punktu startowego

Bardziej szczegółowo

Warszawska Giełda Towarowa S.A.

Warszawska Giełda Towarowa S.A. KONTRAKT FUTURES Poprzez kontrakt futures rozumiemy umowę zawartą pomiędzy dwoma stronami transakcji. Jedna z nich zobowiązuje się do kupna, a przeciwna do sprzedaży, w ściśle określonym terminie w przyszłości

Bardziej szczegółowo

Wrocław, dnia 14 grudnia 2015 r. Poz. 5734 UCHWAŁA NR XVI/96/15 RADY MIEJSKIEJ W BOGUSZOWIE-GORCACH. z dnia 30 listopada 2015 r.

Wrocław, dnia 14 grudnia 2015 r. Poz. 5734 UCHWAŁA NR XVI/96/15 RADY MIEJSKIEJ W BOGUSZOWIE-GORCACH. z dnia 30 listopada 2015 r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA DOLNOŚLĄSKIEGO Wrocław, dnia 14 grudnia 2015 r. Poz. 5734 UCHWAŁA NR XVI/96/15 RADY MIEJSKIEJ W BOGUSZOWIE-GORCACH z dnia 30 listopada 2015 r. w sprawie ustalenia trybu udzielania

Bardziej szczegółowo

Regulamin konkursu Konkurs z Lokatą HAPPY II edycja

Regulamin konkursu Konkurs z Lokatą HAPPY II edycja Regulamin konkursu Konkurs z Lokatą HAPPY II edycja I. Postanowienia ogólne: 1. Konkurs pod nazwą Konkurs z Lokatą HAPPY II edycja (zwany dalej: Konkursem ), organizowany jest przez spółkę pod firmą: Grupa

Bardziej szczegółowo

Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych

Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych Jesteś tu: Bossa.pl Kurs giełdowy - Część 10 Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych Kontrakt terminowy jest umową pomiędzy dwiema stronami, z których jedna zobowiązuje się do nabycia a druga do

Bardziej szczegółowo