Europejskie Międzykulturowe Miejsce Pracy EDUKACJA

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Europejskie Międzykulturowe Miejsce Pracy EDUKACJA"

Transkrypt

1 Europejskie Międzykulturowe Miejsce Pracy EDUKACJA Badanie porównawcze praktyk związanych z miejscami pracy w sektorze edukacji w dziesięciu krajach europejskich

2 Podziękowania...3 Przedmowa Wstęp i kontekst Prawodawstwo europejskie i międzynarodowe związane z edukacją i międzykulturowymi miejscami pracy Prawodawstwo międzynarodowe Prawodawstwo europejskie Unia Europejska Kontekst krajowy: od szkoły podstawowej do kształcenia wyższego obecne praktyki i metody wsparcia dla uczniów, studentów i pracowników z mniejszości etnicznych w międzykulturowym miejscu pracy w edukacji Prawo do edukacji Edukacja międzykulturowa i wsparcie dla dzieci migrantów a mniejszości narodowe, językowe i etniczne Międzykulturowe programy nauczania Wsparcie edukacyjne dla dzieci z mniejszości etnicznych i językowych Wsparcie językowe Język i kultura pochodzenia Edukacja dorosłych Edukacja wyższa Napotykane wyzwania i oferowane rozwiązania krajów partnerskich w celu zapewnienia równości w międzykulturowym miejscu pracy związanym z edukacją Język Podnoszenie osiągnięć edukacyjnych mniejszości etnicznych Kształcenie nauczycieli Rodzice i partnerstwo społeczne Rasizm i dyskryminacja Rasizm i dyskryminacja na poziomie państwowym i instytucjonalnym: osobne i segregowane kształcenie obowiązkowe Pośredni rasizm i dyskryminacja Płeć Komunikacja i kompetencje międzykulturowe Dobre praktyki Inicjatywy w programach szkolnych i na poziomie rządowym Inicjatywy na poziomie poszczególnych szkół i instytucji Szwecja: Storstadssatsningen (Polityka miejska) Wielka Brytania: Podnoszenie wyników przykłady dobrych praktyk w szkołach Grecja: Łączenie szkół i rodzin Włochy: Międzykulturowy mediator językowy Irlandia: Organizacja Educate Together Norwegia: Narzędzie Diversity Mirror in the School Bułgaria: Przybliżanie edukacji potencjalnym beneficjantom Uniwersytet Shoumena i kolegium nauczycielskie Kurdjali Wnioski i zalecenia

3 Podziękowania Niniejszy Raport Edukacyjny został stworzony przez partnerów projektu Europejskie Międzykulturowe Miejsce Pracy (EIW), czyli: Dublin City University z Irlandii, European Centre for Education and Training (ECET) z Bułgarii, Institut für Projektbegleitung und Kompetenzentwicklung - Pro-Kompetenz z Niemiec, Hellenic Regional Development Center (HRDC) z Grecji, Västra Nylands folkhögskola z Finlandii, CONFORM - Consorzio Formazione Manageriale z Włoch, Mangfold i Arbeidslivet MiA z Norwegii, Wyższą Szkołę Humanistyczno-Ekonomiczną w Łodzi z Polski, Göteborg University ze Szwecji, University of Westminster z Anglii. Partnerzy EIW ogromnie dziękują za fundusze na niniejszy projekt otrzymane ze Wspólnoty Europejskiej w ramach programu Leonardo da Vinci II. Treść niniejszego Raportu edukacyjnego jest w głównej mierze oparta na Raportach Krajowych EIW, przygotowanych przez każdą z instytucji partnerskich, a uzupełniona przez dodatkowe badania i źródła w miejscach, gdzie było to konieczne. Zespół opracowujący raport składał się z przedstawicieli czterech instytucji partnerskich, które brały udział w tworzeniu międzynarodowych analiz i przygotowywaniu Raportów dotyczących poszczególnych sektorów, a więc: Aileen Pearson-Evans i Frieda McGovern (DCU), Boian Satchev (ECET), Radu Szekely (Västra Nylands folkhögskola) oraz Brunella Maio i Andrea Marello (Conform). Chcielibyśmy podziękować wszystkim tym osobom i instytucjom, które miały swój wkład w pracę partnerów, w tym naszym badaczom i partnerom społecznym, którzy pomagali nam w badaniach przypadków, a potem w ocenie i rozpowszechnianiu naszych badań. Niniejszy Raport Edukacyjny został opracowany, napisany i zredagowany przez irlandzki zespół z Dublin City University, a w jego skład wchodzili: Aileen Pearson-Evans, (Kordynator projektu, redaktor) Frieda McGovern (główny autor) Liz O Connor (administrator projektu) Lee Hogan-Kerrigan (opracowanie graficzne i projekt, korekta) Chcemy wyrazić szczególne podziękowania dla Friedy McGovern za ogrom pracy, jaki włożyła w zbieranie rezultatów z dziesięciu Raportów Krajowych EIW i przeprowadzanie dodatkowych badań, kiedy było to konieczne. Podziękowania składamy również na ręce Denitzy Toptchiyskiej za jej pomoc w objaśnianiu terminologii w dziale dotyczącym prawodawstwa międzynarodowego i europejskiego. Copyright 2007 European Intercultural Workplace (EIW) Project partnership. Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie i dystrybucja niniejszej publikacji lub jej części jest autoryzowana, za wyjątkiem wykorzystań komercyjnych, pod warunkiem, że partnerzy Projekt EIW zostaną wymienieni jako źródło. Niniejszy projekt został przeprowadzany dzięki wsparciu Wspólnoty Europejskiej. Treść niniejszego projektu nie musi odzwierciedlać pozycji Wspólnoty Europejskiej, która nie może być pociągnięta do żadnej odpowiedzialności w związku z treścią projektu. 3

4 Przedmowa Europejskie miejsca pracy przechodzą obecnie ogromne transformacje. Zmiany ekonomiczne i polityczne w Europie na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci doprowadziły do dużego wzrostu różnorodności kulturowej osób mieszkających, pracujących i uczących się w jej granicach. Rozszerzenie UE połączone z brakiem pracy w wielu częściach kontynentu spowodowały stały wzrost mobilności w obrębie i poza Europejskim Obszarem Gospodarczym i jest to tendencja, która najprawdopodobniej będzie postępować i narastać. Jakie są podobieństwa pomiędzy wyzwaniami i szansami międzykulturowych miejsc pracy w różnych sektorach i różnych państwach członkowskich? Jakich pułapek należy unikać, a jakimi przykładami dobrych praktyk należy się dzielić z innymi krajami UE? Jakie istnieje zapotrzebowanie na szkolenia międzykulturowe i jak najlepiej do tego tematu podejść? Oto kilka kluczowych pytań, które przyczyniły się do stworzenia projektu Europejskie Międzykulturowe Miejsce Pracy (EIW) Pomysł zrodził się w Dublin City University w Irlandii, a dzięki grantowi przyznanenu przez program UE Leonardo da Vinci utworzono projekt EIW, który następnie rozszerzono poprzez sieć dziesięciu partnerów z całej Europy od północy do południa, od wschodu do zachodu, w najstarszych i najmłodszych krajach członkowskich, w krajach o dużym doświadczeniu w integrowaniu obcokrajowców w miejscach pracy i takich, w których międzykulturowość jest zupełnie nowym zjawiskiem. Podstawowym wynikiem projektu EIW i głównym celem niniejszego Raportu Edukacyjnego jest ogólne zarysowanie praktyk związanych z pracą w poszczególnych sektorach w całej Europie, na podstawie krajowych analiz sytuacyjnych i badaniu przypadków miejsc pracy. W każdym z krajów partnerskich przeprowadzono badania w różnego rodzaju miejscach pracy sektora prywatnego, sektora publicznego i edukacji. Zbadano i porównano perspektywy dyrektorów, pracowników i klientów/odbiorców usług z zarówno społeczności miejscowej, jak i migracyjnej. Następnie wyniki z Raportów Krajowych EIW z dziesięciu krajów zostały zebrane i utworzono trzy międzynarodowe raporty porównawcze obejmujące następujące obszary kluczowe: Gospodarkę i Ekonomię (małe i średnie przedsiębiorstwa), Opiekę Społeczną (opiekę zdrowotną) oraz Edukację i Szkolenie (skupiając się na edukacji na poziomie podstawowym, średnim i wyższym). Celem Raportu Edukacyjnego jest dostarczenie informacji pomocnych decydentom i praktykom ustalić zapotrzebowanie na szkolenia międzykulturowe i przykłady dobrych praktyk w Europie, oraz zbadać tworzenie skutecznych materiałów do szkolenia międzykulturowego we wspólnym standardzie europejskim. Dotychczas projekt EIW tworzył materiały szkoleniowe (płyty DVD i podręczniki) w oparciu o rezultaty zebrane w niniejszym raporcie podzielonym na sektory oraz dziesięć odrębnych Raportów Krajowych EIW, aby pomóc kierownictwu i pracownikom w efektywniejszym rozwoju procesu integracji i harmonii międzykulturowej w miejscu pracy. Niniejszy Raport nie jest wyczerpujący; podczas redagowania nieunikniona było rezygnacja z części materiałów, które mogą przydać się przyszłym użytkownikom. Bardziej szczegółowe informacje oraz więcej na temat materiałów szkoleniowych 4

5 można znaleźć na stronie internetowej Europejskiego Międzykulturowego Miejsca Pracy (www.eiworkplace.net). 5

6 1. Wstęp i kontekst Edukacja to podstawowe miejsce pracy, gdzie włącza się i integruje grupy mniejszości etnicznych. 1 T Ponad wszystko, jest to krytyczne miejsce do promocji równości wszystkich, w tym grup mniejszości etnicznych takich jak uczniowie, studenci, dorośli uczący się i pracownicy tego sektora. Aby to osiągnąć, działania muszą spełniać trzy warunki: po pierwsze, włączenie i akceptację podobieństw i różnic jako coś normalnego poprzez promocję kompetencji międzykulturowych pośród wszystkich; po drugie, wprowadzenie w życie struktur wsparcia, które zapewnią dostęp do równości w miejscach pracy w edukacji i udział w nich dla wszystkich grup, w tym grup mniejszości etnicznych; i po trzecie, odważne strategie administracyjne, organizacyjne i kontrolne, chroniące grupy mniejszości etnicznych przed dyskryminacją na poziomie instytucjonalnym i indywidualnym. Dotyczy to zatem: rozwoju wiedzy, zrozumienia, umiejętności, nastawienia i postaw koniecznych, aby wszyscy uczniowie i pracownicy nabyli kompetencje międzykulturowe, które umożliwią im wspólne życie w globalnym, spójnym społeczeństwie międzykulturowym, zapewnienia równości szacunku do wszystkich grup etnicznych w społeczeństwie poprzez eliminację rasizmu i dyskryminacji zapewnienia równości dostępu, udziału i wyników edukacyjnych wszystkich grup mniejszości etnicznych, która pozwoli im na pełny udział w miejscach pracy i społeczeństwie, co zapewni przyszłe szanse na zatrudnienie i wysokiej jakości szanse życiowe. Niniejsza międzynarodowa analiza edukacji jest oparta w głównej mierze na informacjach zawartych w Krajowych Raportach EIW, przygotowanych w dziesięciu krajach europejskich przez instytucje biorące udział w projekcie Europejskie Międzykulturowe Miejsce Pracy (EIW). 2 Kiedy było to konieczne, konsultowano się też z innymi źródłami w celu uzyskania dodatkowych informacji. Analiza skupia się na międzykulturowych miejscach pracy w sektorze edukacji, które obejmują mniejszości etniczne pośród pracowników lub uczniów/studentów /dorosłych uczących się. Konteksty narodowe dziesięciu krajów znacznie różnią się od siebie doświadczeniami z zakresu imigracji i różnorodności, w zależności od ich przeszłości społecznej, gospodarczej, historycznej i politycznej. Niektóre z krajów, jak na przykład Wielka Brytania i Szwecja, posiadają sięgające daleko wstecz doświadczenia z imigracją i mają za sobą okresy intensywniejszej imigracji w niedalekiej przeszłości. Tymczasem dla innych krajów, jak na przykład dla Irlandii, jest to zjawisko stosunkowo nowe. Kraje również różnią się ilością i strukturą grup mniejszości etnicznych, która składa się na ich różnorodność. Na przykład, różnorodność charakteryzuje mniejszości narodowe i mniejszości imigranckie w krajach takich jak Szwecja, Finlandia, Polska, Irlandia, Wielka Brytania, Grecja i Bułgaria. 1 Grupy mniejszości etnicznych w niniejszej publikacji obejmują grupy mniejszości narodowych i etnicznych. Grupy mniejszości migracyjnych obejmują starających się o azyl, uchodźców i imigrantów ekonomicznych. 2 Raporty Krajowe EIW w przypisach określane są jako EIW + nazwa kraju. 6

7 W Bułgarii, dzieci z populacji romskich 3 stanowią 10% wszystkich dzieci uczęszczających do szkół, gdy tymczasem populacja imigrantów jest minimalna. 4 Z drugiej strony, kraje takie jak Irlandia doświadczyły ostatnio wzrostu imigracji, przez co grupy mniejszości etnicznych stanowią obecnie 10% populacji. Obejmuje to zarówno starających się o azyl i uchodźców, jak i imigrantów ekonomicznych z nowych krajów członkowskich UE. Grecja stała się bardziej różnorodna etnicznie dzięki imigracji z Bałkanów i krajów Europy Wschodniej po upadku komunistycznej gospodarki i systemów politycznych w latach 90-tych. Według spisu ludności z roku imigranci stanowią obecnie 7% całkowitej populacji Grecji. Na innych obszarach, na przykład w Meklemburgii-Pomorzu Przednim w Niemczech ludzie pochodzenia imigranckiego stanowią 1,8% całkowitej populacji, co jest stosunkową niską liczbą w porównaniu ze średnią krajową Niemiec wynoszącą 8,9%. W dodatku w landzie tym jest około powracających emigrantów. 6 Irlandia, Włochy, Grecja i Wielka Brytania, jak również inne kraje stają się coraz bardziej uzależnione od imigrantów jako siły roboczej. Reakcje na różnorodność różnią się w zależności od tego, jak duże doświadczenie ma kraj w związku z integrowaniem w przeszłości nowych społeczności we własnym społeczeństwie. Dane i informacje w dziesięciu raportach krajowych odzwierciedlają tę różnorodność kontekstu i zmian, jakie miały miejsce na przestrzeni czasu. Ta różnorodność kontekstu i danych stanowi przeszkodę do analizy porównawczej, ale rzucają światło na wspólne wyzwania, inicjatywy i przykłady dobrych praktyk, które pomogą wspierać i badać miejsca pracy w edukacji robiące co w ich mocy, by zagwarantować w swoim kraju równe szanse dla wszystkich, w tym mniejszości narodowych i migracyjnych. Raporty, zawierające analizę przypadków miejsc pracy obejmujących miejsca edukacji podstawowej, średniej, zawodowej, wyższej i edukacji dorosłych w krajach partnerskich, podkreślają stałe niskie wyniki uczniów z mniejszości etnicznych, duży odsetek porzuceń szkoły i nieustanną segregację w kraju i w szkołach. Podkreślają również wyzwania stawiane przed dyrektorami, nauczycielami, asystentami nauczycieli, wykładowcami i innymi pracownikami szkół i uniwersytetów, współpracującymi ze sobą, aby poznawać potrzeby edukacyjne uczniów i studentów pochodzących z niezwykle zróżnicowanych środowisk społecznych, kulturowych i językowych. Trudności napotykane w miejscach pracy w sektorze edukacji w zapewnianiu równości szacunku, równego dostępu i udziału w systemie edukacji, zapewnianiu uczniom z mniejszości etnicznych osiągnięć akademickich odzwierciedlających ich pełny potencjał i w zapewnianiu wysokiej jakości komunikacji międzykulturowej we wszystkich tych miejscach nadal nie zostały rozwiązane, choć na wielu z tych obszarów można zauważyć postępy. 3 Romowie to wyjątkowa mniejszość europejska. W przeciwieństwie do innych grup, nie mają historycznej ojczyzny i można ich znaleźć w niemal wszystkich krajach europejskich i środkowoazjatyckich. Szacuje się, że w Europie mieszka od 7 do 9 milionów Romów. Około 70% z nich mieszka w krajach Europy Środkowej i Wschodniej oraz na obszarach byłego Związku Radzieckiego. W Europie Środkowej i Wschodniej Romowie stanowią ok. 9-11% populacji w Bułgarii, Macedonii, Rumunii i Słowacji. Hhttp://www.worldpress.org/Europe/779.cfmH. 4 EIW Bułgaria. Część 1: 2.3. Różnorodność kulturowa w sektorze edukacji. 5 Spis ludności 2001, Krajowy Urząd Statystyczny Grecji (Hhttp://www.statistics.grH). 6 EIW Meklemburgia-Pomorze Przednie, Niemcy. Część 2: Analiza przypadków 5, Międzykulturowość w szkołach zawodowych w Meklemburgii-Pomorzu Przednim. 7

8 Raporty odzwierciedlają również wyzwania pojawiające się w kwestiach ochrony wielości tożsamości uczniów z mniejszości etnicznych pod kątem kultury, języka i religii. Oprócz tego raporty wskazują na dobre praktyki pojawiające się w wielu krajach. 2. Prawodawstwo europejskie i międzynarodowe związane z edukacją i międzykulturowymi miejscami pracy 2.1 Prawodawstwo międzynarodowe Prawdo do edukacji i prawo do ochrony przed rasizmem i dyskryminacją to prawa uznawane przez europejskie i międzynarodowe konwencje i deklaracje. Uniwersalna Deklaracja Praw Człowieka Narodów Zjednoczonych 7 dawała prawo edukacji każdemu. Konwencja Narodów Zjednoczonych o Prawach Dziecka ponownie powtarza prawo dzieci do edukacji. 8 Konwencja zawiera wszystkie prawa dziecka, w tym prawo do tożsamości, wolności od rasizmu i dyskryminacji, prawo do religii i równości edukacji prawa, które powinny stać w centrum w każdym miejscu, gdzie mamy do czynienia z dziećmi. Są to koncepcje wpisane w definicje Edukacji Międzykulturowej. Wszystkie kraje na świecie za wyjątkiem dwóch USA i Somalii, ratyfikowały ten dokument. 2.2 Prawodawstwo europejskie Na poziomie europejskim prawo do edukacji i prawo do braku dyskryminacji zostały uznane przez Radę Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Wolności Fundamentalnych w roku Według postanowień Konwencji nikomu nie należy odmawiać prawa do edukacji. Poza tym Konwencja stwierdza, że wykonując jakiekolwiek funkcje, które państwo uznaje za związane z edukacją i nauczaniem, respektowane będą prawa rodziców do zapewnienia swoim dzieciom takiej edukacji i nauczania, jakie pozostają w zgodzie z ich własnymi przekonaniami religijnymi i filozoficznymi. 9 Konwencja Praw Człowieka i Wolności Fundamentalnych zabrania również dyskryminacji o jakimkolwiek podłożu w związku z korzystaniem z fundamentalnych praw przedstawionych w dokumencie. 10 Wszystkie kraje europejskie ratyfikowały Konwencję i jest ona dla nich wiążąca prawnie. Inna z konwencji Rady Europy, która ma wpływ na edukację międzykulturową, to Konwencja o statusie prawnym pracowników migrujących, przyjęta w 1977 roku. 11 Dokument mówi, że pracownicy migrujący oraz członkowie ich rodzin oficjalnie przyjętych na terenie kraju, który ratyfikował Konwencję, będą mieli prawo na takich samych zasadach i pod tymi samymi warunkami co pracownicy krajowi do edukacji ogólnej oraz kształcenia zawodowego i przekwalifikowania oraz że otrzymają dostęp do edukacji wyższej zgodnie z ogólnymi przepisami regulującymi dostęp do poszczególnych instytucji w danym kraju (Artykuł 14 (1)). 7 Konwencja Narodów Zjednoczonych o prawach człowieka i fundamentalnych wolnościach z 1950 roku, protokół konwencji z 1952 roku, artykuł 2 dostępny na Hhttp://www.echr.coe.int/echr/H. 8 Konwencja Narodów Zjednoczonych o prawach człowieka z 1989 roku, artykuł 28, materiał dostępny jest na stronie Hhttp://www.unicef.org/crc/H. 9 Rada Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Wolności Fundamentalnych z 1950 roku, Protokół Konwencji z roku 1952, artykuł 2, dostępny na Hhttp://www.echr.coe.int/echr/H. 10 Ibid., Artykuł Konwencja o statusie prawnym pracowników migrujących z 1977 roku (która weszła w życie w roku 1983); kraje członkowskie UE, które ratyfikowały tę konwencję to Francja, Włochy, Holandia, Norwegia, Portugalia, Hiszpania i Szwecja. 8

9 Ponadto, Rada Rezolucji Europejskiej w maju 1983 roku i trzy zalecenia o edukacji dzieci migrantów, które Rada przyjęła pomiędzy rokiem 1983 a 1989, choć nie są wiążącymi prawnie przepisami, podkreślają wsparcie potrzebne do integracji społeczności migrantów. 12 Rada zaleca krajom członkowskim podjęcie działań na następujących trzech obszarach: przyjęcie systemu szczególnych potrzeb edukacyjnych migrantów, włączenie lekcji języka i kultury migrantów do ogólnokształcących programów nauczania, promocję edukacji międzykulturowej dla wszystkich. W 1992 roku Rada Europy przyjęła Europejską Kartę Języków Regionalnych lub Mniejszościowych, 13 która weszła w życie w 1998 roku. Zgodnie z postanowieniami Konwencji strony podejmują się promocji i wsparcia użycia języków regionalnych bądź mniejszościowych na wszystkich poziomach edukacji. Prawo do edukacji jest dalej chronione w Konwencji Ramowej o Ochronie Mniejszości Narodowych (1995 rok), 14 gdzie zapisano, że kraje będące stronami Konwencji będą pobudzać ducha tolerancji i dialog międzykulturowy oraz podejmą skuteczne działania promujące wzajemny szacunek, zrozumienie oraz współpracę pomiędzy wszystkimi ludźmi mieszkającymi na ich terytoriach, bez względu na tożsamość etniczną, kulturową, językową czy religijną tych osób, w szczególności na obszarach edukacji, kultury i mediów Unia Europejska Traktat z 1992 tworzący Unię Europejską wyraźnie uznaje prawa człowieka chronione przez Europejską Konwencję Praw Człowieka (1950) jako fundamentalne zasady Unii. 15 Niemniej jednak, długo przed rokiem 1992 postanowienia sądu opierały się na zasadach przedstawionych w Konwencji i na wspólnych tradycjach konstytucyjnych krajów członkowskich. W 2000 roku została uchwalona Karta Fundamentalnych Praw Unii Europejskiej, w której powtórzono, że każdy ma prawo do edukacji i dostępu do kształcenia zawodowego i ustawicznego. Prawo to obejmuje szanse wszystkich do otrzymania kształcenia obowiązkowego nieodpłatnie. Pomimo tego, że Karta Fundamentalnych Praw Unii Europejskiej nie jest prawnie wiążącym dokumentem, prezentuje wolę polityczną Unii Europejskiego do zabezpieczenia praw człowieka. W 1977 roku przyjęto Dyrektywę Rady 77/486/EEC 16 dotyczącą edukacji dzieci pracowników migracyjnych. Był to instrument zapewniający dzieciom pracowników migracyjnych prawo do uczestniczenia w systemach oświatowych na tych samych zasadach co dzieci z danego kraju. Dyrektywa nakłada na kraje członkowskie obowiązek zapewnienia kształcenia dzieciom migrantów w języku/kach kraju, w którym mieszkają oraz umożliwienia dzieciom otrzymania wsparcia językowego w ich 12 Rezolucja przyjęta przez Stałą Konferencję Ministrów Edukacji Rady Europy, maja 1983 roku. Zalecenie nr R (84) 9 Komitetu Ministrów do ministrów krajów członkowskich w sprawie migrantów drugiego pokolenia; zalecenie nr R (84) 18 Komitetu Ministrów do krajów członkowskich w sprawie szkolenia nauczycieli w edukacji dla zrozumienia międzykulturowego; zalecenie 1093 (1989) Komitetu Ministrów do krajów członkowskich w sprawie edukacji dzieci migrantów. 13 Dostępną na Hhttp://conventions.coe.int/treaty/en/Treaties/Html/148.htmH. 14 Europejska konwencja ramowa o ochronie mniejszości narodowych; europejska regulacja prawna dotycząca języków regionalnych i mniejszościowych, 1 lutego 1995 roku; dostępna na Hhttp://conventions.coe.int/treaty/en/Treaties/Html/157.htmH. 15 Artykuł 6 traktatu tworzącego Unię Europejską. 16 Europejska dyrektywa o edukacji dzieci migrantów z 1977 roku. 9

10 języku ojczystym, a także podtrzymywania ich tożsamości kulturowej. Ważnym aspektem regulacji prawnej przyjętej wraz z Dyrektywą jest to, że dzieci migrantów, bez względu na ich status prawny, powinny otrzymać dostęp do edukacji obowiązkowej i brać w niej udział. Dyrektywa została przyjęta przez kraje członkowskie UE w latach 80-tych. W 2000 roku została przyjęta Dyrektywa Rady 2000/43/EC 17 wprowadzająca w życie zasadę równego traktowania osób bez względu na ich pochodzenie rasowe czy etniczne. Dyrektywa dostarcza ram prawnych do walki z dyskryminacją o podłożu rasowych lub etnicznych na różnych obszarach takich jak edukacja, mając na uwadze uskutecznienie w krajach członkowskich UE zasady równego traktowania. Niemniej jednak, zasada niedyskryminacji nie obejmuje różnic w traktowaniu o podłożu narodowościowym i nie stosuje się do przepisów regulujących wjazd do kraju i zamieszkanie obywateli kraju trzeciego, ani jakiegokolwiek traktowania wynikającego z ich statusu prawnego. Oprócz tego, zgodnie z dyrektywami Unii Europejskiej kraje członkowskie zobowiązane są do wprowadzenia prawodawstwa krajowego zapewniającego starającym się o azyl dostęp do systemu oświatowego na podobnych warunkach, jak te stosowane w przypadku obywateli krajów członkowskich. 18 Zobowiązują się również dać dostęp do systemu oświatowego nieletnim, którzy mieszkają w kraju od dawna, na warunkach podobnych do tych stawianych obywatelom, uwzględniając przyznawanie stypendiów zgodnie z prawodawstwem krajowym. Nie ma to wpływu na jakiekolwiek postanowienia krajowe, które mogą ograniczać dostęp do systemu oświatowego poprzez wymaganie dowodu odpowiedniej znajomości języka. 19 W 2001 roku Rada ds. Edukacji wydała raport zatytułowany Konkretne cele na przyszłość w systemach edukacji i szkolenia, 20 który podkreśla promocję różnorodności kulturowej jako jeden z głównych celów systemów edukacji i szkolenia. W 2002 roku Rada zatwierdziła szczegółowy program działań nad celami systemów edukacji i szkolenia w Europie zatytułowany Program Pracy Edukacja i Szkolenie Ten program pracy przyjmuje europejskie wzorce 22 mające zastosowanie w systemach edukacji i szkolenia na obszarach kluczowych do osiągnięcia strategicznego celu wyznaczonego przez Lizbońską Radę Europejską 23 w 2000 roku mówiącego o uczynieniu z Europy do 2010 roku najbardziej konkurencyjnej i dynamicznej gospodarki opartej na wiedzy w świecie, zdolnej do stałego wzrostu gospodarczego z większą ilością lepszych miejsc pracy oraz większą spójności społeczną. Przyjęte wzorce są wskazówkami dla krajów członkowskich UE i, zgodnie z zasadą subsydiarności, kraje członkowskie są w pełni odpowiedzialne za treść i organizację własnych systemów oświatowych. Ważne wzorce dotyczące 17 Dyrektywa Rady 2000/34/EC z dnia 29 czerwca 2000 roku, wprowadzająca w życie zasadę równego traktowania osób bez względu na ich pochodzenie rasowe czy etniczne, Dziennik Urzędowy UE L 31, , str Dyrektywa Rady 2003/9/EC z dnia 27 stycznia 2003 roku ustalająca minimalne standardy przyjmowania starających się o azyl, Dziennik Urzędowy UE L31, , str Dyrektywa Rady 2003/109/CE z dnia 25 listopada 2003 dotycząca statusu długoterminowych mieszkańców z krajów trzecich, Dziennik Urzędowy UE L 16, Raport Rady ds. Edukacji do Rady Europejskiej Konkretne cele na przyszłość w systemach edukacji i szkolenia dostępny na Hhttp://ec.europa.eu/education/policies/2010/doc/rep_fut_obj_en.pdfH. 21 Program Pracy Edukacja i Szkolenie 2010 (2002/C 142/01), Dziennik Urzędowy UE C 142, Wzorce te będą traktowane jako wskaźniki sukcesu. Istnieje wola polityczna ze strony krajów członkowskich UE, aby osiągnąć te cele. Niemniej jednak, nie są one prawnie wiążące. 23 Lizbońska Rada Europejska, marzec 2000 roku, Wnioski Prezydencji dostępne na Patrz również Hhttp://ec.europa.eu/education/policies/2010/et_2010_en.htmlH. 10

11 edukacji i szkolenia zostały ustalone w 2003 roku przez Radę Edukacji, Młodzieży i Kultury. Trzy z tych wzorców są szczególnie ważne w przypadku edukacji uczniów z mniejszości etnicznych: Przeciętny odsetek młodzieży opuszczającej szkołę przedwcześnie nie powinien przekraczać 10%. Co najmniej 85% uczniów powinno ukończyć edukację na poziomie średnim. Liczba młodzieży, która słabo czyta i pisze powinna spaść o co najmniej 20% w porównaniu do roku Wzorce te mają zostać wypełnione w Europie do 2010 roku. Główna idea prawodawstwa europejskiego jest przede wszystkim ukierunkowana na zapewnienie wszystkim dzieciom imigrantów, niezależnie od ich statusu prawnego, dostępu do edukacji obowiązkowej i udziału w niej na tych samych zasadach co większość populacji. 3. Kontekst krajowy: od szkoły podstawowej do kształcenia wyższego obecne praktyki i metody wsparcia dla uczniów, studentów i pracowników z mniejszości etnicznych w międzykulturowym miejscu pracy w edukacji. Polityka międzykulturowej edukacji, inicjatyw i prawodawstwa promującego międzykulturowe praktyki i środki antyrasistowskie i antydyskryminacyjne staje się coraz ważniejsza w krajach europejskich, których populacja staje się coraz bardziej różnorodna, co wymusza poszukiwanie rozwiązań i wprowadzania w życie środków zapewniających spójność społeczną i dobrobyt gospodarczy w tych społeczeństwach. Prawodawstwo stanowiące podstawę dla miejsc pracy w edukacji w dziesięciu krajach biorących udział w niniejszych badaniach będzie opisywane w miarę potrzeb niniejszego dokumentu. 3.1 Prawo do edukacji Większość krajów objętych niniejszym badaniem zobowiązała się do zapewnienia wszystkim dzieciom, w tym dzieciom ze społeczności mniejszości etnicznych, bez względu na ich status prawny, równego dostępu do edukacji obowiązkowej, usług oświatowych i wsparcia finansowego takiego samego, jak w przypadku większości populacji. Niemniej jednak Polska i Szwecja przed przyjęciem do szkoły dziecka, którego status mieszkaniowy jest nieregularny, wymagają zaświadczenia zamieszkania. W niektórych krajach, takich jak Finlandia i Wielka Brytania, dzieci mają prawo uczęszczać do przedszkoli przed przystąpieniem do edukacji podstawowej. W kilku krajach udostępnia się również bezpłatnie edukację poza kształceniem obowiązkowym, na poziomie średnim, wyższym i uniwersyteckim dla tych, który się na nią kwalifikują. Przykładami takich państw są Finlandia, Szwecja, Norwegia, Irlandia i Bułgaria. W wielu krajach to prawo do edukacji uwzględnione jest w konstytucjach i regulowane przez Ustawy o Edukacji Komisja Wspólnot Europejskich, Spójne ramy wskaźników do monitorowania postępu na rzecz Lizbońskich celów w edukacji i szkoleniu, 1/2/07, str Ustawa o Edukacji Podstawowej w Finlandii (628/1998); Finlandia, Dekret o Edukacji Podstawowej 9852/1998; Finlandia, Dekret rządowy o ogólnych narodowych celach i podziale godzin lekcyjnych w edukacji podstawowej (91435/2001); Szwecja: Ustawa o Edukacji (1985:1100); Norweska Ustawa o Edukacji; Bułgarska Ustawa o Azylu i Uchodźcach, Artykuł 26; Konstytucja Grecji, Artykuł 5 Par 1; Zielony dokument w sprawie europejskiego wymiaru w edukacji (1993) oraz Biały dokument w sprawie 11

12 3.2 Edukacja międzykulturowa i wsparcie dla dzieci migrantów a mniejszości narodowe, językowe i etniczne Budują międzykulturowe miejsca pracy, konieczne jest spełnienie następujących dwóch warunków: po pierwsze, edukacja międzykulturowa jest dla w s z y s t k i c h zarówno dla większości, jak i mniejszości populacji jako że to przez międzykulturowy kontakt w miejscach pracy ludzie komunikują się, nawiązują wzajemne kontakty, budują zaufanie i szacunek dla własnych kultur, religii i złożonych tożsamości. Po drugie, aby zapewnić równość szans i pełną integrację wszystkich mniejszości etnicznych w danych społeczeństwach, należy przedsięwziąć środki zwalczające niedyskryminacją oraz wspierające nabywanie języka większości, przy jednoczesnym wsparciu dla języka ojczystego i kultury. Ważne jest również, aby migranci mieli dostęp do programów wspierających integrację. Toczy się ważna debata, zarówno akademicka, jak i polityczna, dotycząca tego, jak najlepiej rozwinąć edukację międzykulturową. Zgodność z prawodawstwem UE, dyrektywami i rezolucjami miała wpływ na powstanie we wszystkich dziesięciu krajach podobnych programów wsparcia i inicjatyw, choć różniących się modelami przekazywania i poziomami zaangażowania i finansowania. Interpretacja prawodawstwa dotyczącego praw człowieka także doprowadziła do różnorodnych reakcji w miejscach pracy związanych z edukacją. Na przykład w Bułgarii trwa program, które celem jest desegregacja szkół romskich, wspierany zarówno przez państwo, jak i społeczność romską. Tymczasem w Grecji szkoły międzykulturowe, które początkowo przeznaczone były do kształcenia repatriowanych Greków, obecnie kształcą dzieci migrantów ekonomicznych, uchodźców i powracających do kraju Greków. Z raportów jasno wynika, że polityka, postrzeganie przez większość populacji i media mają ogromny wpływ na sposoby, w jakie odbierana jest edukacja międzykulturowa w poszczególnych krajach oraz na priorytety i środki finansowe przeznaczane na to, aby mniejszości etniczne były szanowane i miały szanse takie same, jak większość populacji. 3.3 Międzykulturowe programy nauczania Międzykulturowy program nauczania dotyczy przyswajania wiedzy i zrozumienia oraz umiejętności i postaw umożliwiających wszystkim uczniom/studentom wspólne mieszkanie i naukę oraz wspólne osiąganie pełnii swojego potencjału społecznego, duchowego i intelektualnego. Aby było to w pełni skuteczne, należy to rozpowszechniać i wprowadzać w życie w środowiskach wsparcia, które akceptują, czczą i szanują różnorodność. Obejmuje to nie tylko zawartość programów nauczania, ale i metodologie organizacyjne i pedagogiczne, klimat w szkołach i etos szkolny. We wszystkich krajach partnerskich za wyjątkiem Polski, można odnaleźć oficjalne zaangażowanie w tworzenie międzykulturowego programu nauczania w miejscach pracy związanych z edukacją. Według Raportu Rady Europy z 2007 roku edukacji i szkolenia (1995); Artykuł 40 prawa 2910/2001; w Bułgarii: Rozporządzenie MES Nr 3 z dnia 27 lipca 2000 roku, Procedury przyjmowania uchodźców do szkół państwowych i miejskich w Bułgarii; Rząd Irlandii: Ustawa o Edukacji z 1998 roku. 12

13 dotyczącego Strategii i trendów kulturowych w Europie, kwestia międzykulturowości została poważnie zaniedbana w narodowej edukacji w Polsce, za wyjątkiem wprowadzenia pewnych wymiarów międzykulturowych w programach nauczania w regionach, gdzie mamy do czynienia ze znaczną ilością mniejszości etnicznych i językowych. Oprócz tego, inicjatywy międzykulturowe podejmowane były przez organizacje pozarządowe i instytucje niezależne. 26 W wielu krajach podejście międzykulturowe jest jednym z celów krajowego programu nauczania. Niemniej jednak, tworzenie, treść i wprowadzanie w życie tych programów nauczania różni się w poszczególnych krajach, w zależności od tego, czy są one centralnie określane, czy mogą być tworzone na poziomie lokalnym bądź w danej szkole. Z krytycznego punktu widzenia zależą one na początkowym i późniejszym wkładzie nauczycieli we wprowadzanie ich w życie i od tego, do jakiego stopnia są one oceniane i kontrolowane. Stanowi to wyzwanie dla większości krajów i zostanie omówione w dalszej części niniejszego raportu, przy okazji wyzwań w międzykulturowych miejscach pracy. W niektórych krajach takich jak Finlandia, Włochy, Irlandia, Wielka Brytania i Szwecja podejście międzykulturowe uznaje się za zakorzenione w życiu przez cały okres nauki. W Finlandii kształcenie migrantów obejmuje dwa cele:...rozwój uczniów, aż staną się aktywnymi i zrównoważonymi członkami językowej i kulturowej społeczności Finlandii oraz ich własnych społeczności językowych i kulturowych. 27 W Finlandii istnieją również Narodowe Wskazówki dotyczące Programów Nauczania w Edukacji Podstawowej (6-15 lat). Cele i podstawowa treść programów nauczania nakreślane są centralnie i stanowią podstawę dla samorządów lokalnych bądź szkół w przygotowywaniu ich programów. Rodzice mają szanse wzięcia udziału w tym procesie. Takie podejście pozwala na rozwój wymiarów międzykulturowych w programach nauczania. W Meklemburgii-Pomorzu Przednim w Niemczech Ministerstwo Edukacji stworzyło ramy do wprowadzenia edukacji międzykulturowej w szkołach w sposób interdyscyplinarny. Ramy te są wiążące dla wszystkich szkół. Niemniej jednak, za wprowadzanie ich w życie odpowiedzialne są szkoły. 28 Podejście do edukacji uczniów z mniejszości etnicznych w Wielkiej Brytanii jest globalnym podejściem do zapewniania równości szans grupom mniejszości etnicznych. Podejście to było pierwszy raz sformułowane przez Lorda Swanna w 1985 roku w jego raporcie Edukacja dla wszystkich. Celem tego raportu było zbadanie równości i kwestii osiągnięć w kontekście uczniów z mniejszości etnicznych. Raport wzywał do radykalnych zmian dotyczących uczniów z mniejszości etnicznych, a idących w kierunku tworzenia systemu oświatowego, który byłby w stanie zapewnić wszystkim uczniom rozwinięcie w pełni swojego potencjału: 26 Rada Europejska/ERICarts: Kompendium strategii i trendów kulturowych w Europie, wydanie , dostępne na Hwww.culturalpolicies.netH. 27 EIW Finlandia. Część 1: 2.3 Różnorodność kulturowa w edukacji. 28 EIW Meklemburgia-Pomorze Przednie, Niemcy. Część 1: 2.3 Różnorodność kulturowa w edukacji a pisemna komunikacja z Ministerstwem Edukacji, czerwiec

14 ...fundamentalną zmianą, która jest konieczna jest uznanie, że problemem, przed którym stoi obecnie system oświatowy nie jest jak kształcenie dzieci z mniejszości etnicznych, ale to, jak kształcić wszystkie dzieci 29 Krajowy program nauczania, który jest centralnie zalecany, pozwala na wprowadzenie wymiarów międzykulturowych na wszystkich jego obszarach. Program obywatelstwa również ma wejść w skład krajowego programu nauczania. W Wielkiej Brytanii strategie organizacyjne i pedagogiczne, atmosfera i klimat w szkołach również uznawane są za kwestie, na które należy zwrócić uwagę w szkołach międzykulturowych. 30 We Włoszech kładziono nacisk na edukację międzykulturową w systemie oświatowym od 1994 roku, kiedy to wydano notę ministerialną 73/1994 odnoszącą się do edukacji międzykulturowej. Niemniej jednak, wprowadzanie w życie kluczowych zasad międzykulturowych zawartych w nocie nie było konsekwentne: Pomimo tego, że poszczególnym szkołom przyznano prawo do określenia własnych warunków szkoleniowych (Ustawa 59/1997, Art. 21 Autonomia instytucji szkolnych ), relatywnie niewiele z nich rzeczywiście sprostało wyzwaniu poprawy programu nauczania na podstawie wskazówek zawartych w nocie. 31 W 1998 roku ustawa 40/1998 wprowadziła wymóg dla szkół wprowadzania projektów międzykulturowych promujących różnice językowe i kulturowe jako podstawę do wzajemnego szacunku, wymiany międzykulturowej i tolerancji. Ostatnio podejście do międzykulturowości promowane przez notę z 1994 roku zostało wprowadzone przez niektóre szkoły oraz w porozumieniu z innymi agencjami, takimi jak władze lokalne, społeczności imigranckie oraz inne agencje pozarządowe. 32 W Irlandii krajowy program nauczania również jest odpowiedni do zaadaptowania wymiarów międzykulturowych na zasadach międzyprogramowych. Zalecenia międzykulturowe zostały opracowane przez Krajową Radę ds. Programu Nauczania i Oceny (NCCA) i przesłane do szkół, zarówno podstawowych, jak i średnich, które poproszono o zaadoptowanie podejścia międzykulturowego, zalecanego bez względu na populację szkoły. Zalecenia te dostarczają strategii dla całościowego planowania szkoły, zasad dla tworzenia statutów różnorodności i statutów antyrasistowskich, oraz wskazówek dla nauczycieli, jak integrować niedawno przybyłe dzieci migrantów w klasach/szkołach i jak uczyć angielskiego jako języka dodatkowego. 33 Wydział Edukacji i Nauki (DES) wydał również zalecenia dotyczące 29 Wydział Edukacji i Nauki, Edukacja dla wszystkich, raport Komitetu badań edukacji dzieci z grup mniejszości etnicznych, CMND Londyn, HMSO 1985, str. 766, akapit EIW Wielka Brytania. Część 1: 2.3 Różnorodność kulturowa w edukacji. 31 Strategie i trendy kulturowe w Europie, op. cit. 32 Ibid. 33 Krajowa Rada ds. Programu Nauczania i Oceny opublikowała w 2005 roku Międzykulturowe zalecenia dla szkół podstawowych dostępne na Hhttp://www.ncca.ie/uploadedfiles/Publications/Intercultural.pdfH oraz dla szkół ponadpodstawowych w 2006 dostępne na Hhttp://www.ncca.ie/uploadedfiles/publications/InterGlines_Eng.pdfH. 14

15 edukacji koczowników Poza tym Krajowa Organizacja Nauczycieli Irlandii (INTO) opublikowała zalecenia dla szkół. 36 W Szwecji krajowy program nauczania dla kształcenia obowiązkowego jest pełen tych samych wartości, które wspierają międzykulturowe miejsce pracy związane z edukacją w szkołach, kładąc nacisk na szacunek, sprawiedliwość i integralność jednostek. Wizja i cele szwedzkiego krajowego programu nauczania są interpretowane przez nauczycieli, którzy tworzą programy nauczania na poziomie lokalnym i przekładają te wartości na życie codzienne w szkole. 37 Bułgaria wprowadziła kurs tematyczny dotyczący praw człowieka. Program ten stworzony jest dla klas 1-4 w szkolnictwie podstawowym i klas 5-8 w szkolnictwie ponadpodstawowym. Oprócz tego, w przygotowaniu są uzupełnienia dla trzeciego poziomu kształcenia. 38 Jest to część stałej strategii integracji edukacyjnej uczniów i studentów z mniejszości etnicznych. Przeznaczona jest ona dla wszystkich grup etnicznych w Bułgarii, a w szczególności dla populacji romskiej. W 2005 roku przeznaczono 165,000 BGN (ok. 84,500 Euro) na promocję działań międzykulturowych, na przykład obchodzenie tradycyjnych świąt i rozwój mniejszości kulturowych i etnicznych. W Grecji w 2003 roku wymiary międzykulturowe zostały włączone przez Ministerstwo Edukacji do nowego programu nauczania w edukacji obowiązkowej, a ich ogólną zasadą jest Umacnianie tożsamości kulturowych i językowych w wielokulturowym społeczeństwie. 39 W rezultacie nauczycieli poproszono o zastosowanie podejścia międzyprogramowego. Dzieje się tak w szkołach średnich oraz, do pewnego stopnia, w szkołach podstawowych, gdzie z przedmiotów takich jak geografia, historia, literatura i drugi lub trzeci język wydobywane są wymiary międzykulturowe. Poza tym, wolny czas w programach nauczania wynoszący dwie godziny tygodniowo przeznaczono na forum, na którym można dyskutować na tematy takie jak wielokulturowość, tożsamość europejska i globalizacja. Dodatkowo, zredukowano etnocentryzm w programach nauczania i podręcznikach, wprowadzając i prezentując inne kultury. Dokonano również selekcji podręczników. Zajął się tym Instytut Pedagogiczny i Instytut Diaspory Greckiej. W Norwegii Ministerstwo Edukacji utworzyło plan strategiczny oparty na równości uczestnictwa uczniów i studentów z mniejszości językowych w systemie oświatowym pod tytułem Równość edukacji w praktyce. Strategia lepszej nauki i wzmożonego uczestnictwa dla mniejszości językowych w przedszkolach, szkołach i dalszej edukacji Narzędzie Diversity Mirror utworzone przez fundację MiA (Diversity At Work) pomaga szkołom w wypełnianiu celów dokumentu strategicznego Ministerstwa Edukacji i jest wspierane przez Zarząd ds. Edukacji. 40 (Jest to bardziej szczegółowo omówione w części 5.6.). 34 Koczownicy to krajowa grupa mniejszości etnicznej w Irlandii. Cechuje ich wspólna historia koczowniczego trybu życia i tożsamość kulturowa. Patrz na przykład Hwww.nccri.ie/submissions/04MarTravellerEthnicity.pdfH lub Hhttp://www.paveepoint.ie/pdf/StrategicPlan06-10.pdfH. 35 Wydział Edukacji i Nauki, Zalecenia w kwestii edukacji koczowników w szkołach podstawowych (Dublin, DES, 2002) oraz Zalecenia w kwestii edukacji koczowników w szkołach ponadpodstawowych (Dublin, DES, 2002). 36 Krajowa Organizacja Nauczycieli Irlandii, Zalecenia dotyczące edukacji międzykulturowej w Irlandii, (Dublin, INTO, 2002). 37 EIW Szwecja. Część 1: 2.3 Różnorodność kulturowa w edukacji. 38 W Bułgarii szkolnictwo podstawowe i ponadpodstawowe podzielone jest na poziom podstawowy (klasy 1-4), poziom średni (klasy 5-8) i trzeci poziom (klasy 9-12). 39 EIW Grecja, op. cit. 40 EIW Norwegia. Część 1: 2.3 Różnorodność kulturowa w edukacji. 15

16 3.4 Wsparcie edukacyjne dla dzieci z mniejszości etnicznych i językowych Większość krajów objętych niniejszym badaniem utworzyła wsparcie związane z: integracją dzieci z mniejszości etnicznych w szkołach ogólnokształcących, nauką dzieci poprzez dodatkowy język, pomocą przy pierwszym języku i inicjatywami, których celem było włącznie wymiarów i kompetencji międzykulturowych do programów nauczania. Niemniej jednak solidność i wprowadzanie w życie tego wsparcia przynosiło różne efekty, a w dziesięciu krajach istnieje wiele modelów warunków i implementacji. Zastosowane środki można podciągnąć pod dwa zasadnicze modele: model integracyjny i model separacyjny wsparcia. Te dwa typy modeli nie wykluczają się wzajemnie. Polska, Szwecja i Finlandia oferują wsparcie w zakresie obu tych modeli. Obydwa skupiają się przede wszystkim na: języku wykładowym i zachowaniu języka pierwszego/ojczystego; potrzebach nauczania na poszczególnych obszarach programu nauczania, takich jak czytanie, pisanie i matematyka; podziale programu nauczania ogólnokształcącego; zróżnicowanej ocenie (jak ma to miejsce na przykład w Grecji, Finlandii i Wielkiej Brytanii). W Niemczech, Włoszech i Polsce rozmiar klas może być zmniejszony po to, by każdy uczeń miał większy kontakt z nauczycielem w procesie nauki Wsparcie językowe Brak biegłej znajomości języka/ków większości populacji stwarza problemy w dostępie do programu nauczania ogólnokształcącego, kwalifikacji edukacyjnych i szans na zatrudnienie. Dla wielu osób może to prowadzić do obniżenia statusu społeczno-ekonomicznego. Nabieranie biegłości w językach większości jest zatem uznawane za kluczowe dla populacji mniejszości językowych do integracji zarówno ekonomicznej, jak i społecznej w danym społeczeństwie. Raport z krajów Wielkiej Brytanii, który bada wyniki na rynku pracy pierwszego pokolenia imigrantów wykazał, że osoby płynnie posługujące się językiem angielskim otrzymują o średnio 20% wyższe wynagrodzenie niż osoby, które nie mówią po angielsku. 42 Dyrektywa UE z 1977 roku odegrała dużą rolę w tym, iż wszystkie kraje członkowskie, a w szczególności te, które niedawno wstąpiły do UE, promują środki związane ze wsparciem językowym i kulturowym. Obszar nauczania w językach dodatkowych i waga pierwszego języka były przedmiotem wielu debat. Toczą się spory na tego procesów, w jaki uzyskuje się biegłość w języku jedni popierają programy nauki poprzez pełne zanurzenie, a inni opowiadają się za opcją dwujęzyczną. Modele warunków językowych utworzone w dziesięciu krajach stanowią odzwierciedlenie dla tych sporów, a wsparcie językowe w tych krajach różni się od siebie. Model integracyjny W modelu integracji dzieci migrantów włączane są do klas z dziećmi w tym samym wieku w szkołach ogólnokształcących, gdzie uczą się według tego samego programu 41 Wspólnota Europejska, Badanie Eurydyki Integracja dzieci imigrantów w szkołach w Europie. (Bruksela: Eurydyka, 2004), str Pisemna komunikacja z Ministerstwem Edukacji w Meklemburgii-Pomorzu Przednim w Niemczech, czerwiec EIW Wielka Brytania, op. cit. 16

17 nauczania, co reszta uczniów. Środki wsparcia dostępne są dla każdego dziecka o pochodzeniu migracyjnym, a ich celem zazwyczaj jest pomoc dziecku w uzyskaniu biegłości w języku nauczania. Wsparcie to dostępne jest w obowiązkowej edukacji dziennej oraz na poziomie przedszkolnym w Finlandii, Szwecji i Norwegii. Szwecja ratyfikowała Europejski Program Ramowy o Ochronie Mniejszości Narodowych oraz Europejską Ustawę o Językach Regionalnych i Mniejszościowych w czerwcu 2000 roku. 43 W Finlandii populacja lapońska uczy się w swoim pierwszym języku, a w szkołach międzynarodowych językiem wykładowym jest angielski. Jeżeli rodzice bądź szkoły zażądają lekcji wyrównawczych w pierwszym języku uczniów, zostaną one zorganizowane. To wsparcie w języku wykładowym udzielane jest indywidualnie bądź w niewielkich grupach przez zanurzanie w języku wykładowym, za wyjątkiem Grecji, Finlandii, Szwecji i Norwegii, gdzie do pewnego stopnia dostępne jest nauczanie dwujęzyczne. Wszystkie szkoły mają obowiązek wprowadzić norweski jako drugi język. Norwegia stosuje również kursy wstępne dla nowoprzybyłych imigrantów oraz szkolenia językowe. W Meklemburgii-Pomorzu Przednim w Niemczech w niektórych placówkach przedszkolnych dostępna jest dwujęzyczna edukacja międzykulturowa w grupach zróżnicowanych wiekowo, na przykład w niemiecko-wietnamskich grupach dzieci w Waldemarhof, a w Rappelkiste są to grupy angielsko-francuskie. Inicjatywy te finansowane są przez same przedszkola. 44 Za wyjątkiem miejsc dwujęzycznych, wsparcie językowe dostępne jest nieregularnie lub poprzez wsparcie w klasie w trakcie normalnych zajęć. Przykładami tutaj mogą być: Wielka Brytania, Irlandia, Włochy, Grecja, Polska, Finlandia, Norwegia i Szwecja. 45 Wsparcie językowe w tym modelu udzielane jest przez nauczycieli od języków pracujących indywidualnie lub, jak w przypadku Wielkiej Brytanii i Irlandii, pracujących razem z wychowawcą. W tym modelu udostępniane jest również wsparcie pozaprogramowe na terenie szkoły po godzinach lekcyjnych, co jest dofinansowywane przez władze oświatowe. Model separacyjny W modelu separacyjnym stosuje się trzy praktyki: w przypadku pierwszej z nich uczniowie migracyjni uczeni są osobno od innych dzieci przez ograniczony okres czasu, aby mogli otrzymać znaczne wsparcie dostosowane do ich potrzeb. W ramach tej praktyki są okresy, w których uczniowie uczą się w klasach ogólnokształcących zanim zostaną w pełni włączeni do odpowiedniej klasy ogólnej. Finlandia, Szwecja i Norwegia organizują tego typu wsparcie przejściowe. W Finlandii wiele szkół i innych instytucji oświatowych oferuje kursy przygotowujące uczniów do edukacji obowiązkowej. Wsparcie to może trwać od pół roku do roku lub nawet dłużej, w zależności od biegłości w fińskim/szwedzkim/języku rodzimym. Kursy te oferują również nauczanie pomocnicze i wyrównawcze. Dzieci migrantów 43 Europejski program ramowy o ochronie mniejszości narodowych oraz Europejska Ustawa o Językach Regionalnych i Mniejszościowych, 1 lutego 1995; treść dostępna na Hhttp://conventions.coe.int/treaty/en/Treaties/Html/157.htmH. 44 EIW Meklemburgia-Pomorze Przednie, Niemcy, op. cit. 45 W dwóch szkołach państwowych w Rostocku, wykładany jest niemiecki jako drugi język poza głównym programem nauczania. EIW Meklemburgia-Pomorze Przednie, Niemcy, op. cit. 17

18 umieszczane są w klasach, które odpowiadają ich wiekowi i umiejętnościom. Jeżeli sobie tego życzą, mogą skorzystać z programu nauczania przeznaczonego dla osób uczących się z językiem szwedzkim/fińskim jako drugim językiem, jeżeli ich biegłość językowa nie odpowiada biegłości rodzimego użytkownika języka. Niemniej jednak, badanie przeprowadzone w 2005 roku wykazało, że opcja taka była dostępna tylko w pięciu gminach 46 dla ponad 1000 imigrantów. W Meklemburgii-Pomorzu Przednim w Niemczech uczniowie w ogóle nieznający niemieckiego mają dostęp do intensywnych kursów niemieckiego w wymiarze 20 godzin tygodniowo przez maksymalny okres dwóch lat, a następnie są wprowadzani stopniowo do klas ogólnych. 47 Druga z praktyk to środki bardziej długoterminowe, gdzie dzieci uczone są w osobnych klasach w zależności od ich znajomości języka wykładowego. Nie jest to szeroko rozpowszechniona praktyka. Może to trwać rok bądź kilka lat, a zawartość programu nauczania i metodologie skupiają się na potrzebach edukacyjnych uczniów. W Grecji specjalne grupy uczniów mogą być tworzone na okres maksimum dwóch lat. 48 Uczniowie systematycznie otrzymują lekcje greckiego i innych przedmiotów szkolnych, a do klas ogólnych mogą uczęszczać na takie przedmioty jak muzyka, wychowanie fizyczne, plastyka i języki obce. W roku szkolnym 2002/2003 istniało 548 klas zerowych tego typu, w których uczyło się 7863 uczniów. Trzecia praktyka polega na tym, że lekcje w języku większości oferowane są przez osobną agencję lub agencje poza szkolnictwem obowiązkowym. Ma to miejsce w Bułgarii, gdzie Krajowa Agencja ds. Uchodźców, poprzez Centrum Integracji Uchodźców, prowadzi lekcje w godzinach popołudniowych dla dzieci, które chcą otrzymać wsparcie. Oprócz tego Bułgarski Czerwony Krzyż oferuje pomoc finansową dzieciom uchodźców i ich rodzinom na potrzebne podręczniki i materiały. Bułgarski Czerwony Krzyż organizuje również letnie obozy dla dzieci, na których trwa intensywna nauka języka bułgarskiego. W Grecji istnieją również pozaprogramowe klasy przygotowawcze, które oferują edukację uzupełniającą i wyrównawczą pomagającą uczniom konsolidować wiedzę szkolną. W roku szkolnym 2002/2003 istniało 525 klas przygotowawczych utworzonych dla 3719 uczniów Język i kultura pochodzenia Dofinansowanie, wsparcie i angażowanie się w integrację nauczania pierwszego języka i wsparcia dla kultur miejscowych jest ograniczone i bardzo zróżnicowane. Wsparcie to jest finansowane i organizowane na różne sposoby: w Finlandii i Szwecji odpowiedzialność za nie spoczywa na gminach; w Wielkiej Brytanii organizowane jest na poziomie szkół uzupełniających; w Grecji oferowane jest na zasadach nieobowiązkowych do 4 godziny tygodniowo, pod warunkiem, że zbierze 46 Miejscowe jednostki administracji regionalnej. 47 Przepis administracyjny z dnia 24 czerwca 2006; pisemna komunikacja, Niemieckie Ministerstwo Edukacji, czerwiec EIW Grecja, op. cit. 18

19 się grupa co najmniej 7 uczniów. Fundusze pochodzą z finansów państwa i zasobów otrzymywanych z UE. W Irlandii i Włoszech wsparcie organizowane jest za pośrednictwem dwustronnych umów pomiędzy krajem pochodzenia a krajem zamieszkania. W Norwegii wsparcie dla nauczania pierwszego języka i kultury narodowej zostało zredukowane, a każda szkoła może obecnie decydować o poziomie wsparcia, jakiego będzie udzielać w ramach swojego budżetu. Niektóre szkoły, szczególnie w Oslo, zdecydowały się przeznaczyć swoje całe budżety na tym obszarze na intensywną naukę języka norweskiego. Krajowy program nauczania został zmieniony tak, aby to umożliwić. W Niemczech, według Ministerstwa Edukacji wsparcie dla pierwszego języka i kultury jest zapewniane sporadycznie, jako że brak jest nauczycieli, którzy mogliby się tym zająć. Niemniej jednak, w szkołach, gdzie już naucza się języka imigrantów jako języka obcego, może być konieczne, aby nauczyciel uczył również imigrantów ich języka narodowego. Na przykład, niemieccy nauczyciele języka rosyjskiego mogą uczyć rosyjskie dzieci ich języka narodowego. 49 Warunki wsparcia często zależą od kraju pochodzenia, a w przypadku krajów UE regulowane są Dyrektywą z 1977 roku. 50 Mogą one również zależeć od tego, czy zebrała się minimalna potrzebna ilość uczniów mówiących tym samym językiem oraz od dostępności nauczycieli danego języka. Jest to sprzeczne z raportem stwierdzającym, że włączanie pierwszego języka dziecka do procesu kształcenia jest kluczowe dla osiągnięcia sukcesu. 51 Profesor Inger Lindberg jest cytowany w Szwedzkim Raporcie Krajowym EIW: W głównej mierze chodzi o prosty fakt, że najlepiej uczymy się w języku, który rozumiemy. Dopóki uczniowie wielojęzyczni nie opanują języka wykładowego, będą mieli mniejsze szanse w porównaniu do uczniów jednojęzycznych, którzy uczą się w języku, który znają, czyli w ich pierwszym języku. Uczniowie wielojęzyczni powinni zatem otrzymać w szkołach szansę na dalsze doskonalenie i używanie, równolegle do języka szwedzkiego, języka, który znają najlepiej. 52 Szwecja jest jedynym krajem, w którym dzieci są oficjalnie upoważnione do nauki w swoim pierwszym języku podczas lat kształcenia obowiązkowego, jeżeli będą chciały. Studentom oferuje się dwie godziny tygodniowo nauki w ich pierwszym języku. Oprócz tego, wsparcie dla pierwszego języka i szkolenie oferowane jest dzieciom w opiece przedszkolnej i zerówkach. Strategia ta została wzmocniona przez regulacje rządowe z roku 1977, powszechnie znanych jako Reforma Języka Narodowego. 53 W wyniku tej reformy program nauczania był wprowadzany w życie w środowiskach dwujęzycznych w niektórych szkołach. Niemniej jednak, gdy przyjechały duże grupy uchodźców w latach 80-tych, klasy te nie zostały dla nich 49 Niemieckie Ministerstwo Edukacji, komunikacja pisemna, czerwiec Dyrektywa UE z roku 1977, op. cit. 51 Patrz, na przykład, J. Cummins (2001) Negotiating identities: Education for empowerment in a diverse society wydanie II (Los Angeles: California Association for Bilingual Education). 52 EIW Szwecja, op. cit. 53 Ibid. 19

20 powiększone. Spowodowane to było trudnościami związanymi z liczbą języków, jakimi się posługiwali i brakiem zasobów finansowych. W rezultacie zmniejszono liczbę szkół dwujęzycznych. W roku szkolnym 2005/2006 istniało w Szwecji 65 prywatnych wyznaniowych szkół podstawowych i średnich i 16 etnicznych szkół językowych. 54 W Göteborgu, Sztokholmie i Malmö 32% uczniów uprawnionych jest do kształcenia w pierwszym języku, podczas gdy w gminach wiejskich odsetek ten wynosi 4%. Odpowiedzialność za znalezienie nauczyciela spoczywa na gminach, pod warunkiem, że jest 5 lub więcej dzieci używających danego języka aktywnie w domu. Nie ma wymaganej minimalnej ilości dzieci w przypadku języków tornedalskofińskiego i lapońskiego. Niemniej jednak tylko 10% dzieci otrzymuje wsparcie, do którego mają prawo. Warunki różnią się pomiędzy gminami. Pomimo pozytywnego nastawienia wielu badaczy do używania pierwszego języka w szkole, panuje niechęć do włączania nauczycieli pierwszego języka i nauczania w tym języku do szkolnych programów nauczania. 55 Według szwedzkiego Raportu Krajowego EIW: Nauczanie języka ojczystego w szwedzkich szkołach jest nieco zbyt ograniczone, aby mogło stać się rzeczywistą pomocą w utrzymywaniu biegłości w pierwszym języku. Ogólna strategia przyjęta przez szwedzkie szkoły polegała na asymilacji. Lekcje pierwszego języka często nie zapobiegały tendencji do asymilacji na przestrzeni dwóch pokoleń. 56 Strategie, praktyki i inicjatywy w różnych krajach nakreślone w tej części odzwierciedlają oficjalne filozoficzne ramy oparte albo na ramach integracyjności lub równości. Celem nadrzędnym jest promowanie społecznej spójności i integracji ekonomicznej w społeczeństwach. Podkreślając ten cel Bułgarski Raport Krajowy EIW stwierdza, że: Nauczanie praw człowieka i edukacji międzykulturowej w szkołach stanowi gwarancję dla przyszłego pokoju społecznego i etnicznego w Bułgarii. 3.5 Edukacja dorosłych W Finlandii wiele szkół i instytucji oferuje kursy przygotowawcze dla imigrantów w każdym wieku, ale w szczególności dla dorosłych imigrantów. Określane jest to mianem szkolenia integracyjnego i obejmuje nauczanie w języku fińskim i szwedzkim, zachęcając do zachowywania pierwszego języka i tożsamości kulturowej, badań społecznych, podstawowej wiedzy na temat społeczeństwa, wiedzy kulturowej oraz wskazówek i przygotowania do życia zawodowego. Istnieje dostęp do usług tłumaczy. Szkolenie zazwyczaj trwa rok. Celem tego typu kursów jest:... zapewnienie dorosłym imigrantom edukacji, której potrzebują do pracy zawodowej oraz tego, że zachowają swoje obecne umiejętności zawodowe, a 54 Szkoły dwujęzyczne. Przykładami są szkoły estońskie, szkoły szwedzko-fińskie, szkoły niemieckie, szkoły francuskie, szkoły międzynarodowe itp. Szkoły te trzymają się krajowego programu nauczania Szwecji, ale posiadają specjalny profil koncentrujący się na drugim języku i kulturze. 55 Około połowa tego typu nauczania oferowana jest po zakończeniu normalnych zajęć, a wielu nauczycieli języków ojczystych ma warunki pracy inne od reszty nauczycieli; muszą oni często przenosić się ze szkoły do szkoły, przez co nie są ściśle związani z jednym zespołem nauczycieli, tak jak inni nauczyciele. 56 Ibid. 20

MODELE NAUCZANIA EDUKACJI OBYWATELSKIEJ W SZKOŁACH EUROPEJSKICH. Kamila Ordowska

MODELE NAUCZANIA EDUKACJI OBYWATELSKIEJ W SZKOŁACH EUROPEJSKICH. Kamila Ordowska MODELE NAUCZANIA EDUKACJI OBYWATELSKIEJ W SZKOŁACH EUROPEJSKICH Kamila Ordowska PRIORYTET zaangażowanie obywateli w życie polityczne i społeczne Zachęcanie obywateli do aktywnego uczestnictwa w życiu społecznym

Bardziej szczegółowo

KARTA PROJEKTU. Odpowiedzialni, Aktywni, Pewni Siebie i Efektywni Tytuł projektu Poprzez Dialog Wielokulturowy Okres realizacji 01.08.2011 31.07.

KARTA PROJEKTU. Odpowiedzialni, Aktywni, Pewni Siebie i Efektywni Tytuł projektu Poprzez Dialog Wielokulturowy Okres realizacji 01.08.2011 31.07. KARTA PROJEKTU Informacje o projekcie Odpowiedzialni, Aktywni, Pewni Siebie i Efektywni Tytuł projektu Poprzez Dialog Wielokulturowy Okres realizacji 01.08.2011 31.07.2013 Informacje o projektodawcy Nazwa

Bardziej szczegółowo

Podstawy prawne: LOGO

Podstawy prawne: LOGO Kształcenie osób niebędących obywatelami polskimi oraz obywateli polskich pobierających naukę w szkołach funkcjonujących w systemach oświaty innych państw Podstawy prawne: 1) ustawa z dnia 7 września 1991

Bardziej szczegółowo

KONWENCJA RAMOWA O OCHRONIE MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH

KONWENCJA RAMOWA O OCHRONIE MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH KONWENCJA RAMOWA O OCHRONIE MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH COUNCIL OF EUROPE CONSEIL DE L EUROPE Czym jest Konwencja Ramowa o Ochronie Mniejszości Narodowych? Konwencja Ramowa, która weszła w życie 1 lutego 1998

Bardziej szczegółowo

Polityka językowa Unii Europejskiej. Łódź 14 maja 2012

Polityka językowa Unii Europejskiej. Łódź 14 maja 2012 Polityka językowa Unii Europejskiej Łódź 14 maja 2012 Wielojęzyczna Europa od 1958 r. Pierwsze rozporządzenie Rady nr 1/58 stanowi, że oficjalnymi i roboczymi językami są języki państw członkowskich Traktat

Bardziej szczegółowo

Konferencje dla dyrektorów szkół i przedstawicieli rad rodziców

Konferencje dla dyrektorów szkół i przedstawicieli rad rodziców Konferencje dla dyrektorów szkół i przedstawicieli rad rodziców Likwidacja szkół gimnazjalnych (stopniowe wygaszanie od r. szk. 2017/2018 do końca r. szk. 2018/2019) Powstanie ośmioletnich szkół podstawowych

Bardziej szczegółowo

Erasmus+ Erasmus+ Edukacja dorosłych 2014-2020. Grundtvig 2007-2013

Erasmus+ Erasmus+ Edukacja dorosłych 2014-2020. Grundtvig 2007-2013 Edukacja dorosłych Erasmus+ program Komisji Europejskiej, który zastąpił m.in. wcześniejsze programy Uczenie się przez całe życie i Młodzież w działaniu. Grundtvig 2007-2013 Erasmus+ Edukacja dorosłych

Bardziej szczegółowo

Erasmus+ Edukacja dorosłych to sektor realizujący Akcje 1 i 2 programu Erasmus+ w odniesieniu do niezawodowej edukacji osób dorosłych.

Erasmus+ Edukacja dorosłych to sektor realizujący Akcje 1 i 2 programu Erasmus+ w odniesieniu do niezawodowej edukacji osób dorosłych. program Komisji Europejskiej, który zastąpił m.in. program Uczenie się przez całe życie i program Młodzież w działaniu. Grundtvig 2007-2013 Erasmus+ Edukacja dorosłych 2014-2020 2007 r. 2014 r. Erasmus+

Bardziej szczegółowo

POLITYKA SPÓJNOŚCI na lata

POLITYKA SPÓJNOŚCI na lata ZINTEGROWANE DZIAŁANIA NA RZECZ ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU OBSZARÓW MIEJSKICH POLITYKA SPÓJNOŚCI na lata 2014-2020 Komisja Europejska przyjęła propozycje ustawodawcze dotyczące polityki spójności na lata 2014-2020

Bardziej szczegółowo

Finasowanie Oświaty w perspektywie 2014 2020. Środki UE. www.bras-edukacja.pl

Finasowanie Oświaty w perspektywie 2014 2020. Środki UE. www.bras-edukacja.pl Finasowanie Oświaty w perspektywie 2014 2020. Środki UE Działalność szkół, placówek oświatowych, instytucji wsparcia oświaty finansowana będzie w ramach dwóch głównych Programów Operacyjnych: 1. Regionalny

Bardziej szczegółowo

Comenius. Program Comenius, jako część programu Uczenie się przez całe życie, realizuje następujące akcje:

Comenius. Program Comenius, jako część programu Uczenie się przez całe życie, realizuje następujące akcje: Comenius Program Comenius, jako część programu Uczenie się przez całe życie, realizuje następujące akcje: Dwustronne Partnerskie Projekty Szkół Wielostronne Partnerskie Projekty Szkół Partnerskie Projekty

Bardziej szczegółowo

ERASMUS+ 1 stycznia 2014 roku ruszy nowy program Unii Europejskiej ERASMUS+.

ERASMUS+ 1 stycznia 2014 roku ruszy nowy program Unii Europejskiej ERASMUS+. ERASMUS+ 1 stycznia 2014 roku ruszy nowy program Unii Europejskiej ERASMUS+. Będzie wspierał edukację, szkolenia, inicjatywy młodzieżowe oraz sportowe w całej Europie. Połączy w jedną całość 7 dotychczasowych

Bardziej szczegółowo

Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych

Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych Koncepcja pracy i rozwoju Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych w Świeciu w latach 2012-2017 Wizja szkoły Dzisiaj uczymy się tego, co będzie ważne jutro Kontynuujemy najlepsze tradycje, orientujemy nasze wszystkie

Bardziej szczegółowo

Comenius. Program Comenius, jako część programu Uczenie się przez całe życie, realizuje następujące akcje:

Comenius. Program Comenius, jako część programu Uczenie się przez całe życie, realizuje następujące akcje: Comenius Program Comenius, jako część programu Uczenie się przez całe życie, realizuje następujące akcje: Dwustronne Partnerskie Projekty Szkół Wielostronne Partnerskie Projekty Szkół Partnerskie Projekty

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY ZESPOŁU SZKÓŁ W PAWŁOWIE NA LATA 2013-2018

KONCEPCJA PRACY ZESPOŁU SZKÓŁ W PAWŁOWIE NA LATA 2013-2018 KONCEPCJA PRACY ZESPOŁU SZKÓŁ W PAWŁOWIE NA LATA 2013-2018 MISJA SZKOŁY Jesteśmy szkołą bezpieczną i przyjazną. Szanujemy się wzajemnie i wspieramy. Celem naszej szkoły jest dobre przygotowanie uczniów

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa... 11. Strona internetowa książki... 14. Uwagi na temat statystyk migracyjnych... 15. Rozdział 1. Wprowadzenie...

Spis treści. Przedmowa... 11. Strona internetowa książki... 14. Uwagi na temat statystyk migracyjnych... 15. Rozdział 1. Wprowadzenie... Spis treści Przedmowa.............................................................. 11 Strona internetowa książki................................................. 14 Uwagi na temat statystyk migracyjnych......................................

Bardziej szczegółowo

KURATORIUM OŚWIATY W OPOLU ul. Piastowska 14, 45-082 Opole

KURATORIUM OŚWIATY W OPOLU ul. Piastowska 14, 45-082 Opole KURATORIUM OŚWIATY W OPOLU ul. Piastowska 14, 45-082 Opole tel.: (77) 452-45-68, 452-49-20 e - mail:kontakt@kuratorium.opole.pl fax: (77) 452-49-21, 452-44-17 http://www.kuratorium.opole.pl NIP: 754-11-56-220

Bardziej szczegółowo

ZMIANY W PRZEPISACH PRAWA obowiązujące w r. szk. 2012/2013

ZMIANY W PRZEPISACH PRAWA obowiązujące w r. szk. 2012/2013 ZMIANY W PRZEPISACH PRAWA obowiązujące w r. szk. 2012/2013 USTAWA z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (dalej cyt. ustawa USO) Art. 15 ust. 2 ustawy OSO w brzmieniu: Obowiązek szkolny dziecka rozpoczyna

Bardziej szczegółowo

Oczekiwania wobec przyszłego pracownika absolwenta szkoły zawodowej. Anna Bartkiewicz Regionalna Izba Przemysłowo- Handlowa w Radomsku

Oczekiwania wobec przyszłego pracownika absolwenta szkoły zawodowej. Anna Bartkiewicz Regionalna Izba Przemysłowo- Handlowa w Radomsku Oczekiwania wobec przyszłego pracownika absolwenta szkoły zawodowej Anna Bartkiewicz Regionalna Izba Przemysłowo- Handlowa w Radomsku 19 listopada 2013 Plan prezentacji 1. Kontekst: szkolnictwo zawodowe

Bardziej szczegółowo

Prawa mniejszości narodowych i etnicznych w Europie

Prawa mniejszości narodowych i etnicznych w Europie Prawa mniejszości narodowych i etnicznych w Europie Dni Europejskie na Uniwersytecie Gdańskim, 6 maja 2014 r. Artur Jabłoński (Kaszëbskô Jednota) Europa nie jest homogeniczna. Oprócz państw narodowych,

Bardziej szczegółowo

Sytuacja Romów w 11 państwach członkowskich UE Wyniki badania w skrócie

Sytuacja Romów w 11 państwach członkowskich UE Wyniki badania w skrócie MEMO / 23 maja 2012 r. Sytuacja Romów w 11 państwach członkowskich UE Wyniki badania w skrócie W sprawozdaniu Sytuacja Romów w 11 państwach członkowskich UE zaprezentowano pierwsze najważniejsze wyniki

Bardziej szczegółowo

Projekt Programu rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 (streszczenie)

Projekt Programu rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 (streszczenie) Projekt Programu rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 (streszczenie) Program rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 jest strategicznym dokumentem opisującym cele i sposoby rozwoju warszawskiej

Bardziej szczegółowo

Informacja o kształceniu cudzoziemców w polskim systemie oświaty

Informacja o kształceniu cudzoziemców w polskim systemie oświaty Informacja o kształceniu cudzoziemców w polskim systemie oświaty Warunki podejmowania nauki przez cudzoziemców w polskich szkołach są określone przepisami art. 94a ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie

Bardziej szczegółowo

I M. STE FA N A BANACHA J A R O S Ł A W U L. Ś W. D U C H A 1

I M. STE FA N A BANACHA J A R O S Ł A W U L. Ś W. D U C H A 1 Zasady rekrutacji i uczestnictwa uczniów w projekcie Europejska jakość kształcenia zawodowego w Zespole Szkół Technicznych i Ogólnokształcących w ramach programu ERASMUS+ 2016 Postanowienia ogólne 1. Regulamin

Bardziej szczegółowo

EUROPASS równe szanse na europejskim rynku pracy

EUROPASS równe szanse na europejskim rynku pracy Agnieszka Luck, Kinga Motysia Krajowe Centrum Europass Biuro Koordynacji Kształcenia Kadr Fundacja Fundusz Współpracy EUROPASS równe szanse na europejskim rynku pracy Wstąpienie Polski do Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

wykorzystanie funduszy Unii Europejskiej w celu przejścia od opieki instytucjonalnej do opieki świadczonej na poziomie lokalnych społeczności

wykorzystanie funduszy Unii Europejskiej w celu przejścia od opieki instytucjonalnej do opieki świadczonej na poziomie lokalnych społeczności wykorzystanie funduszy Unii Europejskiej w celu przejścia od opieki instytucjonalnej do opieki świadczonej na poziomie lokalnych społeczności Co rozumiemy przez deinstytucjonalizację Deinstytucjonalizacja

Bardziej szczegółowo

Nowa perspektywa finansowa założenia do nowego okresu programowania.

Nowa perspektywa finansowa założenia do nowego okresu programowania. Nowa perspektywa finansowa 2014-2020 założenia do nowego okresu programowania.. Spotkanie współfinansowane ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Podstawa prawna: - Pakiet

Bardziej szczegółowo

EUROPEJSKI PLAN ROZWOJU SZKOŁY. Publiczna Szkoła Podstawowa im. Stefana Żeromskiego w Stykowie

EUROPEJSKI PLAN ROZWOJU SZKOŁY. Publiczna Szkoła Podstawowa im. Stefana Żeromskiego w Stykowie EUROPEJSKI PLAN ROZWOJU SZKOŁY Publiczna Szkoła Podstawowa im. Stefana Żeromskiego w Stykowie 2014 2019 CELE: 1. Podniesienie umiejętności językowych całej kadry nauczycielskiej oraz kadry kierowniczej.

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 3 marca 2014 r. Poz. 263 OBWIESZCZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ. z dnia 31 października 2013 r.

Warszawa, dnia 3 marca 2014 r. Poz. 263 OBWIESZCZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ. z dnia 31 października 2013 r. DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 3 marca 2014 r. Poz. 263 OBWIESZCZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ z dnia 31 października 2013 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

Kluczowe dane dotyczące nauczania języków w szkołach w Europie

Kluczowe dane dotyczące nauczania języków w szkołach w Europie Informacje prasowe sieci Eurydice Kluczowe dane dotyczące nauczania języków w szkołach w Europie Ján Figel, komisarz UE ds. edukacji, kształcenia, kultury i młodzieży, powiedział: Chociaż obserwujemy pewne

Bardziej szczegółowo

Tworzenie oddziałów dwujęzycznych w świetle prawa oświatowego. Sulejówek 2015

Tworzenie oddziałów dwujęzycznych w świetle prawa oświatowego. Sulejówek 2015 Tworzenie oddziałów dwujęzycznych w świetle prawa oświatowego. Sulejówek 2015 a. analiza stanu prawnego b. określenie celu, zapotrzebowania (zmienne) c. zaplecze kadrowe (minimum określone przepisami

Bardziej szczegółowo

Comenius. Program Comenius, jako część programu Uczenie się przez całe życie, realizuje następujące akcje:

Comenius. Program Comenius, jako część programu Uczenie się przez całe życie, realizuje następujące akcje: Comenius Program Comenius, jako część programu Uczenie się przez całe życie, realizuje następujące akcje: Dwustronne Partnerskie Projekty Szkół Wielostronne Partnerskie Projekty Szkół Partnerskie Projekty

Bardziej szczegółowo

Raport Instytutu Wolności, GoWork.pl i Szkoły Żagle Stowarzyszenia Sternik. Ile trzeba wydać, żeby Twoje dziecko biegle opanowało angielski?

Raport Instytutu Wolności, GoWork.pl i Szkoły Żagle Stowarzyszenia Sternik. Ile trzeba wydać, żeby Twoje dziecko biegle opanowało angielski? Raport Instytutu Wolności, GoWork.pl i Szkoły Żagle Stowarzyszenia Sternik Ile trzeba wydać, żeby Twoje dziecko biegle opanowało angielski? POZIOM NAUCZANIA JĘZ. ANGIELSKIEGO W POLSCE 1 Czy polskie szkoły

Bardziej szczegółowo

Karta Edukacji Obywatelskiej i Edukacji o Prawach Człowieka Rady Europy

Karta Edukacji Obywatelskiej i Edukacji o Prawach Człowieka Rady Europy Peti Wiskemann PREMS106812 POL Karta Edukacji Obywatelskiej i Edukacji o Prawach Człowieka Rady Europy Departament ds. Edukacji Rada Europy F-67075 Strasbourg Cedex Tel.: +33 (0)3 88 41 35 29 Fax: +33

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN ORGANIZACYJNY MIĘDZYSZKOLNEGO ZESPOŁU NAUCZANIA JĘZYKA, HISTORII

REGULAMIN ORGANIZACYJNY MIĘDZYSZKOLNEGO ZESPOŁU NAUCZANIA JĘZYKA, HISTORII REGULAMIN ORGANIZACYJNY MIĘDZYSZKOLNEGO ZESPOŁU NAUCZANIA JĘZYKA, HISTORII i KULTURY MNIEJSZOŚCI UKRAIŃSKIEJ w Zespole Szkół Ogólnokształcących Integracyjnych nr 1 w Krakowie Podstawa prawna: 1. Ustawa

Bardziej szczegółowo

Dr. Stefanie Hildebrandt Dr. Marek Fiałek. Szczecin, 07.11.2013

Dr. Stefanie Hildebrandt Dr. Marek Fiałek. Szczecin, 07.11.2013 Badanie dotyczące nauczania języka polskiego w Meklemburgii Pomorze Przednie z uwzględnieniem merytorycznie uzupełniających się w przebiegu ścieżki edukacyjnej ofert nauczania języka Dr. Stefanie Hildebrandt

Bardziej szczegółowo

Program Oferta Comenius

Program Oferta Comenius Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji Narodowa Agencja Programu Uczenie się przez całe życie Narodowa Agencja Programu Uczenie się przez całe życie Program Oferta Comenius

Bardziej szczegółowo

Deklaracja polityki w programie

Deklaracja polityki w programie Deklaracja polityki w programie Uczelnia, przypisując programowi Erasmus trudną do przecenienia rolę w umiędzynarodowieniu, modernizacji i indywidualizacji procesu kształcenia, pragnie w dalszym ciągu

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 11 kwietnia 2012 r. Poz. 393 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia 4 kwietnia 2012 r.

Warszawa, dnia 11 kwietnia 2012 r. Poz. 393 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia 4 kwietnia 2012 r. DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 11 kwietnia 2012 r. Poz. 393 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia 4 kwietnia 2012 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie warunków

Bardziej szczegółowo

Ministerstwo Edukacji Narodowej otworzyło stronę internetową www.polskaszkola.pl

Ministerstwo Edukacji Narodowej otworzyło stronę internetową www.polskaszkola.pl Ministerstwo Edukacji Narodowej otworzyło stronę internetową www.polskaszkola.pl W trosce o edukację dzieci wyjeżdżających z rodzicami za granicę Ministerstwo Edukacji Narodowej przygotowało materiały,

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN ORGANIZACYJNY MIĘDZYSZKOLNEGO ZESPOŁU NAUCZANIA MNIEJSZOŚCI NIEMIECKIEJ W GIMNAZJUM NR 2 IM. POLSKICH NOBLISTÓW W GOSTYNINIE

REGULAMIN ORGANIZACYJNY MIĘDZYSZKOLNEGO ZESPOŁU NAUCZANIA MNIEJSZOŚCI NIEMIECKIEJ W GIMNAZJUM NR 2 IM. POLSKICH NOBLISTÓW W GOSTYNINIE REGULAMIN ORGANIZACYJNY MIĘDZYSZKOLNEGO ZESPOŁU NAUCZANIA MNIEJSZOŚCI NIEMIECKIEJ W GIMNAZJUM NR 2 IM. POLSKICH NOBLISTÓW W GOSTYNINIE I. Postanowienia ogólne 1. Niniejszy Regulamin reguluje zasady działania

Bardziej szczegółowo

PROJEKT SPRAWOZDANIA

PROJEKT SPRAWOZDANIA PARLAMENT EUROPEJSKI 2009-2014 Komisja Wolności Obywatelskich, Sprawiedliwości i Spraw Wewnętrznych 14.10.2013 2013/2183(INI) PROJEKT SPRAWOZDANIA w sprawie unijnego harmonogramu działań przeciwko homofobii

Bardziej szczegółowo

Szwedzki dla imigrantów

Szwedzki dla imigrantów Szwedzki dla imigrantów Cel kształcenia Celem kształcenia w ramach kursu Szwedzki dla imigrantów (sfi) jest zapewnienie osobom dorosłym, które nie posiadają podstawowej znajomości języka szwedzkiego, możliwości

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY. SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 9 Społecznego Towarzystwa Oświatowego w Warszawie na rok szkolny 2013/2014

KONCEPCJA PRACY. SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 9 Społecznego Towarzystwa Oświatowego w Warszawie na rok szkolny 2013/2014 KONCEPCJA PRACY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 9 Społecznego Towarzystwa Oświatowego w Warszawie na rok szkolny 2013/2014 Koncepcja pracy szkoły została opracowana w oparciu o: Ustawę o systemie oświaty z dnia

Bardziej szczegółowo

NAUCZANIE NAUCZYCIELI: STAN I PERSPEKTYWY SZKOLENIA NAUCZYCIELI SZKÓŁ PODSTAWOWYCH W EUROPIE

NAUCZANIE NAUCZYCIELI: STAN I PERSPEKTYWY SZKOLENIA NAUCZYCIELI SZKÓŁ PODSTAWOWYCH W EUROPIE DYREKCJA GENERALNA DS. POLITYK WEWNĘTRZNYCH UNII DEPARTAMENT POLITYCZNY B: POLITYKA STRUKTURALNA I POLITYKA SPÓJNOŚCI KULTURA I EDUKACJA NAUCZANIE NAUCZYCIELI: STAN I PERSPEKTYWY SZKOLENIA NAUCZYCIELI

Bardziej szczegółowo

(Dz. U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572, z późn. p rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 20 grudnia 2011 r. w sprawie sposobu podziału częś

(Dz. U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572, z późn. p rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 20 grudnia 2011 r. w sprawie sposobu podziału częś Wybrane przepisy ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty o (Dz. U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572, z późn. p zm.), rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 20 grudnia 2011 r. w sprawie

Bardziej szczegółowo

Opinia dotycząca senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy o języku polskim oraz o zmianie niektórych innych ustaw (druk nr 968)

Opinia dotycząca senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy o języku polskim oraz o zmianie niektórych innych ustaw (druk nr 968) Opinia dotycząca senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy o języku polskim oraz o zmianie niektórych innych ustaw (druk nr 968) Minister Edukacji Narodowej ceni każdą inicjatywę, dzięki której uczniowie

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY. SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 9 Społecznego Towarzystwa Oświatowego w Warszawie na lata 2014-2017

KONCEPCJA PRACY. SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 9 Społecznego Towarzystwa Oświatowego w Warszawie na lata 2014-2017 KONCEPCJA PRACY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 9 Społecznego Towarzystwa Oświatowego w Warszawie na lata 2014-2017 Koncepcja pracy szkoły została opracowana w oparciu o: Ustawę o systemie oświaty z dnia 7 września

Bardziej szczegółowo

Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji http://www.frse.org.pl/

Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji http://www.frse.org.pl/ Jak przygotować i realizować projekt, pozyskiwanie środków, partnerów, wątpliwości, pytania, wymiana doświadczeń - fora, przykłady dobrych praktyk, narzędzia pomocne w realizacji Fundacja Rozwoju Systemu

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY ZESPOŁU SZKÓŁ OGÓLNOKSZTAŁCĄCYCH NR 6 W KIELCACH

KONCEPCJA PRACY ZESPOŁU SZKÓŁ OGÓLNOKSZTAŁCĄCYCH NR 6 W KIELCACH KONCEPCJA PRACY ZESPOŁU SZKÓŁ OGÓLNOKSZTAŁCĄCYCH NR 6 W KIELCACH na lata 2015 2017 WSTĘP Koncepcja pracy Zespołu Szkół Ogólnokształcących nr 6 w Kielcach powstała w celu wyznaczania kierunków wprowadzanych

Bardziej szczegółowo

Strategia EUROPA 2020 i wyzwania stojące przed edukacją. dr Violetta Florkiewicz

Strategia EUROPA 2020 i wyzwania stojące przed edukacją. dr Violetta Florkiewicz Strategia EUROPA 2020 i wyzwania stojące przed edukacją dr Violetta Florkiewicz Strategia Europa 2020 Jest to unijna strategia wzrostu do 2020 roku. Jej celem jest osiągnięcie wzrostu gospodarczego, który

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKAT KOMISJI. Zwiększone zaangażowanie na rzecz równości między kobietami i mężczyznami Karta Kobiet

KOMUNIKAT KOMISJI. Zwiększone zaangażowanie na rzecz równości między kobietami i mężczyznami Karta Kobiet KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 5.3.2010 KOM(2010)78 wersja ostateczna KOMUNIKAT KOMISJI Zwiększone zaangażowanie na rzecz równości między kobietami i mężczyznami Karta Kobiet Deklaracja Komisji Europejskiej

Bardziej szczegółowo

DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH

DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr 47/135 przyjęta i proklamowana w dniu 10 grudnia 1992 roku Zgromadzenie

Bardziej szczegółowo

AKCJA 1. STAŻE I PRAKTYKI ZAGRANICZNE DLA UCZNIÓW I KADRY KSZTAŁCENIA ZAWODOWEGO. Warszawa, 11 stycznia 2017 r.

AKCJA 1. STAŻE I PRAKTYKI ZAGRANICZNE DLA UCZNIÓW I KADRY KSZTAŁCENIA ZAWODOWEGO. Warszawa, 11 stycznia 2017 r. AKCJA 1. STAŻE I PRAKTYKI ZAGRANICZNE DLA UCZNIÓW I KADRY KSZTAŁCENIA ZAWODOWEGO Warszawa, 11 stycznia 2017 r. STRUKTURA PROGRAMU ERASMUS+ (SEKTORY) UCZESTNICY PROGRAMU ERASMUS+ Kraje uczestniczące w programie

Bardziej szczegółowo

Projekt 8 lutego 2017 r. Uzasadnienie

Projekt 8 lutego 2017 r. Uzasadnienie Projekt 8 lutego 2017 r. Uzasadnienie Projektowane rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli stanowi wykonanie upoważnienia zawartego w art.

Bardziej szczegółowo

I. Kierunki doskonalenia i dokształcania uznane jako priorytetowe:

I. Kierunki doskonalenia i dokształcania uznane jako priorytetowe: Załącznik Nr 1 do Zarządzenia Nr ON.0050.3245.2014. MZO Prezydenta Miasta Bielska-Białej z dnia 28 marca 2014r. PLAN DOFINANSOWANIA FORM DOSKONALENIA NAUCZYCIELI W ROKU BUDŻETOWYM 2014 ORAZ USTALENIA MAKSYMALNEJ

Bardziej szczegółowo

Języki mniejszości narodowych i etnicznych oraz język regionalny a władze samorządowe

Języki mniejszości narodowych i etnicznych oraz język regionalny a władze samorządowe Języki mniejszości narodowych i etnicznych oraz język regionalny a władze samorządowe Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji 1 MNIEJSZOŚCI NARODOWE I ETNICZNE I ICH JĘZYKI A SAMORZĄDY JĘZYK REGIONALNY

Bardziej szczegółowo

Statystyka wniosków TOI 2011

Statystyka wniosków TOI 2011 Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji Narodowa Agencja Programu Uczenie się przez całe życie Statystyka wniosków TOI 2011 Konkurs 2011 Wnioski TOI w PL lata 2007-2011 KONKURS Dostępny budżet TOI w PL (euro)

Bardziej szczegółowo

Jak działa Unia Europejska?

Jak działa Unia Europejska? Jak działa Unia Europejska? Z Europą do szkół: Europamobil http://www.europamobil-online.eu/index.php?bereich=home_fr 20 studentów // 11 szkół // ponad 3000 uczniów // 1 autobus Europamobil to projekt

Bardziej szczegółowo

Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji Krajowe Centrum Europass

Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji Krajowe Centrum Europass Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji Krajowe Centrum Europass Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji www.frse.org.pl Krajowe Centrum Europass www.europass.org.pl e-mail: europass@frse.org.pl European Centre for

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 9 W SIEDLCACH

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 9 W SIEDLCACH KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 9 W SIEDLCACH Wszystkiego, co naprawdę trzeba wiedzieć, nauczyłem się w przedszkolu- o tym jak żyć co robić, jak postępować, współżyć z innymi patrzeć, odczuwać,

Bardziej szczegółowo

AKTY PRAWNE REGULUJĄCE FUNKCJONOWANIE OŚWIATY W POLSCE

AKTY PRAWNE REGULUJĄCE FUNKCJONOWANIE OŚWIATY W POLSCE AKTY PRAWNE REGULUJĄCE FUNKCJONOWANIE OŚWIATY W POLSCE Konstytucja szczególnie Art. 70 - każdy ma prawo do nauki, do 18 roku życia nauka jest obowiązkowa - sposób wykonywania obowiązku szkolnego określa

Bardziej szczegółowo

Wniosek DECYZJA RADY. ustalająca skład Komitetu Regionów

Wniosek DECYZJA RADY. ustalająca skład Komitetu Regionów KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 11.6.2014 r. COM(2014) 226 final 2014/0128 (NLE) Wniosek DECYZJA RADY ustalająca skład Komitetu Regionów PL PL UZASADNIENIE 1. KONTEKST WNIOSKU Artykuł 305 Traktatu o

Bardziej szczegółowo

w ramach programu Erasmus+ w roku akademickim 2016/2017

w ramach programu Erasmus+ w roku akademickim 2016/2017 Z A S A D Y F I N A N S O W A N I A D Z I A Ł A Ń w ramach programu Erasmus+ w roku akademickim 2016/2017 1. Zasady finansowania działań w ramach programu Erasmus+ w roku akademickim 2016/2017, zwane dalej

Bardziej szczegółowo

Priorytety polityki edukacyjnej Unii Europejskiej

Priorytety polityki edukacyjnej Unii Europejskiej Priorytety polityki edukacyjnej Unii Europejskiej Akademia Erasmus+ Warszawa, 6 listopada 2015 Stanisław Drzażdżewski - radca generalny, Departament Strategii i Współpracy Międzynarodowej MEN Porządek

Bardziej szczegółowo

BOCCIA podnoszenie jakości życia osób niepełnosprawnych i ich środowiska przez paraolimpijską dyscyplinę sportową Boccia. Erasmus + Sport Project

BOCCIA podnoszenie jakości życia osób niepełnosprawnych i ich środowiska przez paraolimpijską dyscyplinę sportową Boccia. Erasmus + Sport Project BOCCIA podnoszenie jakości życia osób niepełnosprawnych i ich środowiska przez paraolimpijską dyscyplinę sportową Boccia Erasmus + Sport Project Lider : Stowarzyszenie Sportowo-Rehabilitacyjne START w

Bardziej szczegółowo

Czym jest nauczanie dwujęzyczne?

Czym jest nauczanie dwujęzyczne? Języka obcego nauczymy się lepiej kiedy będzie nam on służył do przyswojenia sobie czegoś więcej niż tylko jego samego Jean Duverger Czym jest nauczanie dwujęzyczne? Od pewnego czasu można zauważyć wzrost

Bardziej szczegółowo

SMILEY Social Mindedness In LEarning CommunitY. Myślenie Społeczne w Społeczności Uczącej się

SMILEY Social Mindedness In LEarning CommunitY. Myślenie Społeczne w Społeczności Uczącej się SMILEY Social Mindedness In LEarning CommunitY Myślenie Społeczne w Społeczności Uczącej się Według Traktatu Lizbońskiego Bezpieczeństwo w szkole istnieje wysoka korelacja pomiędzy bezpieczeństwem w szkole

Bardziej szczegółowo

Dostęp rodziców do informacji szkolnej dotyczącej ich pełnoletnich dzieci (na podstawie wybranych systemów oświaty UE)

Dostęp rodziców do informacji szkolnej dotyczącej ich pełnoletnich dzieci (na podstawie wybranych systemów oświaty UE) Dostęp rodziców do informacji szkolnej dotyczącej ich pełnoletnich dzieci (na podstawie wybranych systemów oświaty UE) Opracowanie: Beata Maluchnik WSTĘP W dniu 21 sierpnia, na zlecenie Ministerstwa Edukacji

Bardziej szczegółowo

15312/16 md/krk/as 1 DGD 1B

15312/16 md/krk/as 1 DGD 1B Rada Unii Europejskiej Bruksela, 9 grudnia 2016 r. (OR. en) 15312/16 WYNIK PRAC Od: Sekretariat Generalny Rady Data: 9 grudnia 2016 r. Do: Delegacje MIGR 214 EDUC 419 JEUN 107 SPORT 87 CULT 118 SOC 780

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA O ZASADACH ORGANIZOWANIA NAUKI RELIGII W PUBLICZNYCH PRZEDSZKOLACH I SZKOŁACH

INFORMACJA O ZASADACH ORGANIZOWANIA NAUKI RELIGII W PUBLICZNYCH PRZEDSZKOLACH I SZKOŁACH INFORMACJA O ZASADACH ORGANIZOWANIA NAUKI RELIGII W PUBLICZNYCH PRZEDSZKOLACH I SZKOŁACH I. Zasady ogólne. Nauka religii jest organizowana przez publiczne przedszkola i szkoły podstawowe na życzenie rodziców

Bardziej szczegółowo

Sieciowanie w programie LEADER oraz Krajowa Sieć Obszarów Wiejskich w okresie 2007-2013. Urszula Budzich-Szukała

Sieciowanie w programie LEADER oraz Krajowa Sieć Obszarów Wiejskich w okresie 2007-2013. Urszula Budzich-Szukała Sieciowanie w programie LEADER oraz Krajowa Sieć Obszarów Wiejskich w okresie 2007-2013 Urszula Budzich-Szukała Krajowa Sieć Leader+ podstawy prawne Rozporządzenie Rady 1260/99 dotyczące ogólnych przepisów

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKAT DLA POSŁÓW

KOMUNIKAT DLA POSŁÓW PARLAMENT EUROPEJSKI 2009-2014 Komisja Petycji 22.1.2010 KOMUNIKAT DLA POSŁÓW Dotyczy: Petycji 0402/2008, którą złożyła Pavlina Radkova (Bułgaria) w sprawie godnego życia dla jej niepełnosprawnego dziecka

Bardziej szczegółowo

Program GRUNDTVIG wspieranie niezawodowej edukacji dorosłych, w tym osób starszych

Program GRUNDTVIG wspieranie niezawodowej edukacji dorosłych, w tym osób starszych wspieranie niezawodowej edukacji dorosłych, w tym osób starszych Alina Respondek, Narodowa Agencja Programu Uczenie się przez całe życie Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji Program Uczenie się przez całe

Bardziej szczegółowo

Nowelizacja rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej

Nowelizacja rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej Nowelizacja rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół 29 maja 2014 r. Nowelizacja rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

Strona 1. SZKOŁA PODSTAWOWA nr 143 im. STEFANA STARZYŃSKIEGO w WARSZAWIE PROGRAM WYCHOWAWCZY. Warszawa 2015/16

Strona 1. SZKOŁA PODSTAWOWA nr 143 im. STEFANA STARZYŃSKIEGO w WARSZAWIE PROGRAM WYCHOWAWCZY. Warszawa 2015/16 Strona 1 SZKOŁA PODSTAWOWA nr 143 im. STEFANA STARZYŃSKIEGO w WARSZAWIE PROGRAM WYCHOWAWCZY Warszawa 2015/16 Strona 2 PODSTAWA PROGRAMU WYCHOWAWCZEGO SZKOŁY Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej. Ustawa

Bardziej szczegółowo

Program nauczania matematyki

Program nauczania matematyki Program nauczania matematyki Opracowanie, zatwierdzanie i rozpowszechnianie dokumentów strategicznych Dokumenty strategiczne oficjalne dokumenty, w których określone są cele uczenia się i treść przedmiotowa

Bardziej szczegółowo

Znaczenie nauki języka ojczystego w osiągnięciach szkolnych uczniów dwujęzycznych w Danii i Szwecji

Znaczenie nauki języka ojczystego w osiągnięciach szkolnych uczniów dwujęzycznych w Danii i Szwecji Znaczenie nauki języka ojczystego w osiągnięciach szkolnych uczniów dwujęzycznych w Danii i Szwecji Remedium - w poszukiwaniu skutecznych form współpracy rodziców i nauczycieli w edukacji ojczystej polskich

Bardziej szczegółowo

Dzień Wiosny w Europie

Dzień Wiosny w Europie Dzień Wiosny w Europie Debata o naszej przyszłości 21 marca - 9 maja 2006 Dzień Wiosny w Europie 2006 Inicjatywa, która ma na celu promować Dialog, Debatę i Demokrację w europejskich szkołach. 2 3 Głos

Bardziej szczegółowo

Zielona Góra, wrzesień 2014 r.

Zielona Góra, wrzesień 2014 r. Zielona Góra, wrzesień 2014 r. Oś Priorytetowa Poziom alokacji EFRR Wielkość środków w mln euro OP 1 - Gospodarka i innowacje. 27% 176 409 467,00 OP 2 - Rozwój Cyfrowy 6% 39 202 4,00 OP 3 - Gospodarka

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WSPIERAJĄCY EDUKACJĘ, SZKOLENIA, MŁODZIEŻ I SPORT NA LATA 2014-2020

PROGRAM WSPIERAJĄCY EDUKACJĘ, SZKOLENIA, MŁODZIEŻ I SPORT NA LATA 2014-2020 PROGRAM WSPIERAJĄCY EDUKACJĘ, SZKOLENIA, MŁODZIEŻ I SPORT NA LATA 2014-2020 2007-2013 Jean Monnet Tempus Młodzież w działaniu Erasmus Mundus, Alfa, Edulink + Uczenie się przez całe życie Comenius Leonardo

Bardziej szczegółowo

e-konferencja: Szkoła na nowej podstawie?! Q&A

e-konferencja: Szkoła na nowej podstawie?! Q&A Czy będzie obowiązkowy podział na grupy? Nadal obowiązuje Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 7.02.2012 r. W sprawie ramowych programów nauczania w szkołach publicznych, gdzie w paragrafie 7.1

Bardziej szczegółowo

Ustawa z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania. Dz.U. Nr 254, poz.

Ustawa z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania. Dz.U. Nr 254, poz. Ustawa z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania Dz.U. Nr 254, poz. 1700 Ustawa implementuje dyrektywy: dyrektywę Rady 86/613/EWG z dnia

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Gimnazjum nr 5 im. Sejmu Polskiego na lata 2010-2015

Koncepcja pracy Gimnazjum nr 5 im. Sejmu Polskiego na lata 2010-2015 Koncepcja pracy Gimnazjum nr 5 im. Sejmu Polskiego na lata 2010-2015 1 I. Informacja o szkole: a. Nazwa szkoły: Gimnazjum nr 5 im. Sejmu Polskiego w Słupsku. b. Adres szkoły: ul. Profesora Lotha 3, 76

Bardziej szczegółowo

Europejskie Międzykulturowe Miejsce Pracy SŁUŻBA ZDROWIA

Europejskie Międzykulturowe Miejsce Pracy SŁUŻBA ZDROWIA Europejskie Międzykulturowe Miejsce Pracy SŁUŻBA ZDROWIA Badanie porównawcze praktyk związanych z miejscami pracy w sektorze służby zdrowia w dziesięciu krajach europejskich SPIS TREŚCI PODZIĘKOWANIA PRZEDMOWA

Bardziej szczegółowo

WSPÓLNE DEKLARACJE I OŚWIADCZENIA OBECNYCH UMAWIAJĄCYCH SIĘ STRON I NOWYCH UMAWIAJĄCYCH SIĘ STRON UMOWY

WSPÓLNE DEKLARACJE I OŚWIADCZENIA OBECNYCH UMAWIAJĄCYCH SIĘ STRON I NOWYCH UMAWIAJĄCYCH SIĘ STRON UMOWY WSPÓLNE DEKLARACJE I OŚWIADCZENIA OBECNYCH UMAWIAJĄCYCH SIĘ STRON I NOWYCH UMAWIAJĄCYCH SIĘ STRON UMOWY AF/EEE/BG/RO/DC/pl 1 WSPÓLNA DEKLARACJA W SPRAWIE TERMINOWEJ RATYFIKACJI UMOWY O UDZIALE REPUBLIKI

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 13 września 2016 r. Poz. 1453 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia 9 września 2016 r. w sprawie kształcenia osób niebędących obywatelami

Bardziej szczegółowo

Warszawa 2 lipca 2014. Projekt AWAKE Obudź się! Aktywne starzenie się oparte na wiedzy i doświadczeniu - program Grundtvig

Warszawa 2 lipca 2014. Projekt AWAKE Obudź się! Aktywne starzenie się oparte na wiedzy i doświadczeniu - program Grundtvig Warszawa 2 lipca 2014 Projekt AWAKE Obudź się! Aktywne starzenie się oparte na wiedzy i doświadczeniu - program Grundtvig Projekt AWAKE Projekt AWAKE (AWAKE Aging With Active Knowledge and Experience)

Bardziej szczegółowo

L 90/106 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

L 90/106 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L 90/106 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 28.3.2013 DECYZJA KOMISJI z dnia 26 marca 2013 r. określająca roczne limity emisji państw członkowskich na lata 2013 2020 zgodnie z decyzją Parlamentu Europejskiego

Bardziej szczegółowo

Konwencja nr 187 dotycząca struktur promujących bezpieczeństwo i higienę pracy

Konwencja nr 187 dotycząca struktur promujących bezpieczeństwo i higienę pracy Konwencja nr 187 dotycząca struktur promujących bezpieczeństwo i higienę pracy Konferencja Ogólna Międzynarodowej Organizacji Pracy, zwołana do Genewy przez Radę Administracyjna Międzynarodowego Biura

Bardziej szczegółowo

Intensywna nauka języka niemieckiego

Intensywna nauka języka niemieckiego Ministerstwo ds. Edukacji i Kultury Hesji Intensywna nauka języka niemieckiego Program pomocy dzieciom i młodzieży z rodzin osiadłych w Niemczech Intensiv Deutsch lernen/polnisch Szkoły w Hesji służą pomocą!

Bardziej szczegółowo

1. Wymień 20 angielskich słów związanych z Twoją profesją 2. Wymień 10 słów związanych z Twoją profesją w języku kraju, który pragniesz

1. Wymień 20 angielskich słów związanych z Twoją profesją 2. Wymień 10 słów związanych z Twoją profesją w języku kraju, który pragniesz Konspekt INtheMC Nr/tytuł ZADANIA: 1. PRACA ZA GRANICĄ Język (w kontekście wykonywania danego zawodu) Nazwisko STUDENTA Poziom europejskich ram kwalifikacji (EQF) 2 3 4 DATA ROZPOCZĘCIA ZAJĘĆ: DATA ZAKOŃCZENIA:

Bardziej szczegółowo

AKCJA 2 Partnerstwa Strategiczne. Fundacja Rozwoju Społeczeństwa Przedsiębiorczego

AKCJA 2 Partnerstwa Strategiczne. Fundacja Rozwoju Społeczeństwa Przedsiębiorczego AKCJA 2 Partnerstwa Strategiczne Fundacja Rozwoju Społeczeństwa Przedsiębiorczego CELE Rozwój oraz wdrażanie innowacyjnych rozwiązań i praktyk w obszarze edukacji pozaformalnej młodzieży i osób pracujących

Bardziej szczegółowo

Obszar 3. Katarzyna Trawińska-Konador. Elżbieta Lechowicz

Obszar 3. Katarzyna Trawińska-Konador. Elżbieta Lechowicz Obszar 3. System potwierdzania efektów uczenia się oraz mechanizmy zapewniające jakość kwalifikacji dla wiarygodności edukacji i kwalifikacji w kraju i w Europie Katarzyna Trawińska-Konador Elżbieta Lechowicz

Bardziej szczegółowo

Praktyka pedagogiczna i zawodowa (na studiach I stopnia)

Praktyka pedagogiczna i zawodowa (na studiach I stopnia) Praktyka pedagogiczna i zawodowa (na studiach I stopnia) dla studentów III roku Pedagogiki studiów stacjonarnych i niestacjonarnych w zakresie następujących specjalności: Edukacja elementarna i język angielski

Bardziej szczegółowo

Program Uczenie się przez całe Ŝycie

Program Uczenie się przez całe Ŝycie Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji Program Uczenie się przez całe Ŝycie Akcje zdecentralizowane w Polsce - przegląd, skala działania i oddziaływania oraz Synergia z innymi działaniami FRSE Tadeusz Wojciechowski

Bardziej szczegółowo

Skrót założeń strategii rozwoju usług edukacyjnych w gminie Lesznowola

Skrót założeń strategii rozwoju usług edukacyjnych w gminie Lesznowola Skrót założeń strategii rozwoju usług edukacyjnych w gminie Lesznowola sporządzony w ramach projektu Od diagnozy do strategii model planowania rozwoju usług publicznych dofinansowanego ze środków Unii

Bardziej szczegółowo

Tytuł: Rola organizacji pozarządowych w budowaniu systemu wsparcia dla dzieci wielojęzycznych i wielokulturowych Autor: Dr Ewa Pogorzała Fundacja na

Tytuł: Rola organizacji pozarządowych w budowaniu systemu wsparcia dla dzieci wielojęzycznych i wielokulturowych Autor: Dr Ewa Pogorzała Fundacja na Tytuł: Rola organizacji pozarządowych w budowaniu systemu wsparcia dla dzieci wielojęzycznych i wielokulturowych Autor: Dr Ewa Pogorzała Fundacja na rzecz Różnorodności Społecznej Tytuł slajdu treść Misja

Bardziej szczegółowo

STATUT SZKOŁY SPECJALNEJ PRZYSPOSABIAJĄCEJ DO PRACY IM. IRENY SENDLEROWEJ W NOWYM DWORZE GDAŃSKIM

STATUT SZKOŁY SPECJALNEJ PRZYSPOSABIAJĄCEJ DO PRACY IM. IRENY SENDLEROWEJ W NOWYM DWORZE GDAŃSKIM STATUT SZKOŁY SPECJALNEJ PRZYSPOSABIAJĄCEJ DO PRACY IM. IRENY SENDLEROWEJ W NOWYM DWORZE GDAŃSKIM 2016/2017 1 Podstawa prawna: 1) Ustawa o systemie oświaty z dn. 7.09.1991 r. - z późniejszymi zmianami.

Bardziej szczegółowo

Raport z ewaluacji zewnętrznej. Wymaganie:

Raport z ewaluacji zewnętrznej. Wymaganie: Raport z ewaluacji zewnętrznej Analizuje się wyniki sprawdzianu, egzaminu gimnazjalnego, egzaminu maturalnego potwierdzającego kwalifikacje zawodowe W szkole przeprowadzana jest ilościowa i jakościowa

Bardziej szczegółowo