Rozwój handlu europejskiego na tle strategii internacjonalizacji

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Rozwój handlu europejskiego na tle strategii internacjonalizacji"

Transkrypt

1 Zeszyty Naukowe nr Akademii Ekonomicznej w Krakowie Katedra Analizy Rynku i Badaƒ Marketingowych Rozwój handlu europejskiego na tle strategii internacjonalizacji 1. Wprowadzenie Rosnàcy stopieƒ integracji i globalizacji gospodarki stanowi jednà z g ównych przyczyn nasilania si zjawiska internacjonalizacji, rozumianej jako proces umi dzynarodowienia dzia alnoêci przedsi biorstw handlowych. Powstawanie i ekspansja na rynki zagraniczne koncernów transnarodowych zwiàzana jest ÊciÊle ze zjawiskiem koncentracji handlu (zarówno kapita owej, jak i organizacyjnej) w skali globalnej. Ekspansja ta, dokonywana w ramach strategii internacjonalizacji, podyktowana jest m.in. stagnacjà sprzeda y na rodzimych rynkach przy nasilajàcej si konkurencji oraz poszukiwaniem nowych mo liwoêci rozwoju 1. Globalny rozwój na rynkach mi dzynarodowych zwiàzany jest z koniecznoêcià znalezienia kompromisu pomi dzy uniwersalnà formu à sklepu a jego swoistà modyfikacjà, majàcà na celu jak najlepsze dostosowanie do warunków lokalnych. Dzia alnoêç poza granicami macierzystego kraju wià e si bowiem mi dzy innymi z uwzgl dnianiem ró nic kulturowych oraz pokonywaniem indywidualnych barier wejêcia. Dynamika procesów internacjonalizacji handlu, du a pojemnoêç polskiego rynku wewn trznego i liberalne warunki wchodzenia na ten rynek przyczyni y si do rozwoju w naszym kraju wielkopowierzchniowych placówek handlowych. Du e placówki detaliczne, których liczba sukcesywnie wzrasta, b dà mia y istotny wp yw na to, czy polski handel b dzie zbli ony bardziej do modelu krajów po udniowoeuropejskich, gdzie sklepy wielkopowierzchniowe majà 35 40% udzia w rynku, czy do modelu skandynawskiego, gdzie si ga on 85%. 1 E. Maleszyk, B. Pokorska, Sieci handlowe w procesie koncentracji i integracji na rynku wewn trznym, IRWiK, Warszawa 2002, s. 41.

2 118 Celem niniejszego artyku u jest próba ukazania podstawowych tendencji rozwoju handlu detalicznego w krajach wysoko rozwini tych oraz procesów internacjonalizacji w handlu i wp ywu tego zjawiska na obecny i przysz y kszta t polskiego handlu detalicznego. 2. Podstawowe tendencje zmian w sk adzie podmiotowym handlu detalicznego w krajach wysoko rozwini tych W handlu detalicznym krajów wysoko rozwini tych dokona y si g bokie przeobra enia, zwiàzane z jego sukcesywnym dostosowywaniem do ciàgle zmieniajàcych si warunków otoczenia. Zakres, charakter oraz tempo tych zmian by y ró ne w poszczególnych krajach, niemniej mo na zaobserwowaç wiele wspólnych trendów, Êwiadczàcych o uniwersalizacji i standaryzacji wspó czesnego handlu. Nale à do nich mi dzy innymi: sta y wzrost znaczenia handlu detalicznego, przesuwanie si si y w uk adzie gospodarczym od producentów do detalistów i konsumentów, zmiana znaczenia ró nych form handlu detalicznego i przyêpieszenie ich cyklu ycia rynkowego, pog biajàca si segmentacja rynku, post pujàca internacjonalizacja, wykorzystywanie najnowszych technologii, g ównie elektronicznych 2. Dzisiejszy obraz europejskiego systemu dystrybucji jest efektem wieloetapowych zmian zapoczàtkowanych w latach 60. Na poczàtku przemian, jeszcze w koƒcu lat 50., wydawa o si, e dominacja producentów w kanale dystrybucji jest niczym nie zak ócona, poniewa przekszta cali si oni w wielonarodowe, pr ne koncerny (np. Unilever), skutecznie docierajàce do konsumentów za pomocà wysublimowanych narz dzi marketingowych. G ównym atutem tych przedsi biorstw by a si a marek produkowanych przez nich produktów, zaê detalistom udzielano jedynie prawa do ich sprzeda y, narzucajàc jednoczeênie ró ne ograniczenia, np. maksymalne ceny sprzeda y. Radykalna zmiana w relacjach z producentami nastàpi a w latach 70., kiedy w wielu bran ach warunki wspó pracy zacz li okreêlaç g ównie detaliêci. By- o to spowodowane mi dzy innymi tym, e: mo liwoêci produkcyjne wielu mi dzynarodowych koncernów przez lata ulega y zwi kszeniu, natomiast dystrybucja i sprzeda produktów by y ograniczone z uwagi na fakt rozdrobnienia sieci sprzeda y. W konsekwencji dosz o do zaostrzenia walki na poziomie dystrybucji, co spowodowa o wzrost znaczenia wi kszych detalistów; 2 U. Ka à na-drewiƒska, B. Iwankiewicz-Rak, Marketing w handlu, Wydawnictwo AE we Wroc awiu, Wroc aw 1999, s. 186.

3 Rozwój handlu europejskiego na tle strategii w wielu krajach zniesiono minimalnà cen sprzeda y, po jakiej detaliêci byli zobligowani sprzedawaç produkty swoich dostawców; w wyniku procesów koncentracji w sektorze detalicznym pojawi y si du- e sieci dystrybucji, posiadajàce wielkopowierzchniowe punkty sprzeda y; pojawi y si produkty sprzedawane pod w asnymi markami dystrybutorów. W rezultacie detaliêci zacz li dyktowaç warunki zakupów, zmuszajàc dostawców do obni ania swoich mar. Rewolucyjne zmiany w systemie dystrybucji zosta y spowodowane g ównie upowszechnieniem si w handlu systemu sprzeda y samoobs ugowej i koncentracji êróde zaopatrzenia sieci handlowych 3. Sytuacja ta, umo liwiajàca tworzenie nowoczesnych sieci handlowych, przynios a wymierne korzyêci europejskim sieciom supermarketów, nast pnie hipermarketom oraz sklepom dyskontowym. Ten pierwszy etap zmian mo na scharakteryzowaç jako okres konkurencji pomi dzy tradycyjnym handlem w tych krajach a nowoczesnymi etapami dystrybucji sieciowej. Drugi etap zmian (przebiegajàcy w latach 70. i 80.) polega na rozwijaniu silnej konkurencji pomi dzy ró nymi formami nowoczesnego handlu. Najcz - Êciej stosowano walk cenowà i rywalizowano o pozyskanie najlepszych lokalizacji dla nowych obiektów handlowych na rynku krajowym. Stosowana wówczas ostra konkurencja cenowa pomi dzy nowoczesnymi sieciami handlowymi doprowadzi a do rozwoju tych form detalicznych, które ho dujà zasadzie stosowania niskich cen (tj. supermarketów dyskontowych, sklepów dyskontowych tzw. mini- i maksidyskontowych, soft oraz hard discont). Trzeci etap (majàcy swe poczàtki w latach 80. i 90.) trwa obecnie i polega na globalnej konkurencji pomi dzy sieciami dystrybucji, wykorzystujàcymi podobne oraz odmienne formu y sprzeda y. W tym etapie rozwoju obserwuje si zarówno konkurencj pomi dzy hipermarketami i supermarketami, sklepami dyskontowymi, jak równie mi dzy hipermarketami (w ramach podobnej formu y sprzeda y) 4. Obserwowane wspó czeênie istotne zmiany w strukturze sieci handlowej na szczeblu handlu detalicznego w krajach Unii Europejskiej wynikajà m.in. ze wspomnianego ju procesu narastania konkurencji, z o onoêci relacji pomi dzy przedsi biorstwami handlowymi a dostawcami oraz z ewolucji czynników otoczenia. Firmy handlowe, starajàc si sprostaç istniejàcym uwarunkowaniom, zmieniajà struktur sieci sprzeda y oraz realizujà swoje strategie poprzez: wprowadzanie nowoczesnych punktów sprzeda y, rozwijanie powiàzaƒ kooperacyjnych, 3 T. Domaƒski, Strategie marketingowe du ych sieci handlowych, PWN, Warszawa ódê 2001, s Ibidem.

4 120 koncentracj kapita owà, umi dzynarodowienie dzia alnoêci 5. Firmy handlu detalicznego dzia ajàce w wysoko rozwini tych krajach europejskich mo na podzieliç na dwie grupy: 1) prowadzàce jeden typ obiektu handlowego, np. firma Aldi (Niemcy) jest postrzegana na rynku przez pryzmat sklepów dyskontowych; 2) prowadzàce wiele ró nych obiektów przyk adowo firma Promodes (Francja) eksploatuje takie placówki detaliczne, jak: hipermarkety, supermarkety, sklepy dyskontowe, convenience store, a Tengelmann (Niemcy): sklepy dyskontowe, sklepy specjalistyczne, supermarkety i hipermarkety. Majàc na uwadze zró nicowany stan rozwoju handlu detalicznego w poszczególnych krajach europejskich, celowe b dzie ich nast pujàce pogrupowanie 6 : 1. Grecja i Portugalia handel detaliczny w tych krajach cechuje ma o nowoczesne wyposa enie techniczne oraz s aba koncentracja. Dominujà niewielkie rodzinne firmy, natomiast wejêcie du ych sieci zagranicznych przyczyni o si do procesów modernizacji handlu. 2. W ochy i Hiszpania handel detaliczny w tych krajach cechujà znaczne przekszta cenia, a w strukturze w asnoêciowej przewa ajà niezale ni detaliêci. Transformacja handlu hiszpaƒskiego jest pobudzana przez du y popyt oraz liberalne przepisy prawne, zaê nowe formy handlu sà wprowadzane g ównie przez firmy francuskie. Natomiast obowiàzujàce we W oszech do 1988 r. restrykcyjne przepisy chroniàce silne lobby miejscowych detalistów utrudnia y proces unowoczeêniania handlu i dopiero ich z agodzenie przyczyni o si do rozwoju wielkopowierzchniowych placówek detalicznych. 3. Belgia, Dania, Holandia, Francja to kraje, w których obserwuje si nast pujàce tendencje rozwoju w handlu detalicznym: sta y spadek liczby firm handlowych, przy jednoczesnym wzroêcie ich wielkoêci, nasilajàcà si konkurencj w obr bie ró nych form handlu, umo liwiajàcà m.in. konsumentom lepszy wybór towarów i wy szy standard obs ugi, szerokie wykorzystywanie przez firmy handlowe nowoczesnych technologii, umo liwiajàcych stosowanie wysublimowanych strategii konkurowania na rynku, zaawansowanie procesów internacjonalizacji, umo liwiajàcych nowe szanse rozwojowe dla najlepszych firm na rynku. 4. Niemcy, Wielka Brytania w tych krajach obserwuje si najwy szà koncentracj i integracj w handlu detalicznym. Firmy handlowe w swojej dzia alnoêci wykorzystujà najbardziej zaawansowane techniki i strategie marketingowe, jak równie najnowsze technologie elektroniczne u atwiajàce automatyzacj systemów informacyjno-decyzyjnych 7. 5 A. Sznajder, Euromarketing. Uwarunkowania na rynku Unii Europejskiej, PWN, Warszawa 1999, s U. Ka à na-drewiƒska, B. Iwankiewicz-Rak, op. cit., s Ibidem.

5 Rozwój handlu europejskiego na tle strategii Rozwój poszczególnych typów placówek handlowych w krajach o najbardziej nowoczesnej strukturze sieci handlowej mo na porównaç do typowego tzw. cyklu ycia produktu, majàc w tym wypadku na uwadze cykl ycia ró nych typów punktów sprzeda y detalicznej. Jak zaprezentowano na rys. 1, tempo rozwoju ró nych typów sklepów w poszczególnych krajach jest zró nicowane. Wprowadzenie Wzrost Nasycenie Spadek UE B DK DK D F L GB ywnoêç supermarkety P GR L hipermarkety GR L sklepy P E F I dyskontowe Artyku y przemys owe domy towarowe GR P sprzeda wysy kowa wyspecjalizowane sklepy o du ej powierzchni GR P E I NL NL IRL GB E NL DK B IRL B L IRL I L E IRL D DK GB UE B DK D F F NL GB B Belgia, D Niemcy, DK Dania, E Hiszpania, F Francja, GB Wielka Brytania, GR Grecja, IRL Irlandia, I W ochy, L Luksemburg, NL Holandia, P Portugalia, UE Unia Europejska Rys. 1. Cykl ycia ró nych typów punktów sprzeda y detalicznej w poszczególnych krajach Unii Europejskiej èród o: A. Sznajder, Euromarketing..., s.152. W krajach po udniowej Europy, np. w Hiszpanii, W oszech, Grecji, Portugalii, hipermarkety rozwijajà si bardzo dynamicznie. W Hiszpanii szybki wzrost liczby tego typu placówek by stymulowany korzystnymi uregulowaniami prawnymi oraz zintensyfikowanymi inwestycjami francuskich sieci handlowych. Wydaje si, e ekspansja francuskich sieci na po udnie Europy by a spowodowana mi dzy innymi zwolnieniem tempa rozwoju hipermarketów we Francji i w Niemczech, pomimo otwierania nowych placówek we wschodnich landach. We Francji (patrzàc przez pryzmat cyklu rozwojowego) nie tylko hipermarkety znalaz y si w fazie nasycenia rynku, lecz w fazie spadku znalaz y si równie tradycyjne sklepy samoobs ugowe, tj. supermarkety i ma e sklepy detaliczne. Podobnà sytuacj obserwuje si w Niemczech i Wielkiej Brytanii. W Wielkiej Brytanii

6 122 zbli ona forma placówki detalicznej, tj. superstores, równie znajduje si w fazie stagnacji cyklu rozwojowego. Natomiast je eli chodzi o rozwój tradycyjnych domów towarowych, to analizujàc ten proces, mo na zauwa yç, e pomimo ich korzystnych lokalizacji w centrach miast, nie rozwijajà si zbyt dynamicznie. Zagro one konkurencjà ze strony hipermarketów i sklepów specjalistycznych o du- ej powierzchni, sà zmuszone mi dzy innymi do: dywersyfikowania asortymentu, czyli w àczania do asortymentu wi kszej liczby produktów oraz do podwy szania jakoêci sprzedawanych towarów. W tym kierunku podà ajà znane sieci domów towarowych, np.: Galeries Lafayette we Francji, Kaufhof i Karstadt w Niemczech, Rinascente we W oszech, Bijenkof w Holandii, El Corte Ingles w Hiszpanii i Harrods w Wielkiej Brytanii, inwestowania za granicà lub do dywersyfikowania swojej dzia alnoêci poprzez wchodzenie w inne sektory, g ównie w sfer us ug. Sprzedawane w domach towarowych produkty przemys owe poddawane sà naciskom ze strony konkurencyjnych specjalistycznych sklepów, dzia ajàcych w du ej skali. Ich asortyment jest bardziej zró nicowany, a ceny ni sze. Tego typu placówki o du ych powierzchniach sprzeda owych, jak równie sklepy dyskontowe, w wi kszoêci krajów usytuowane poza centrami miast, rozwijajà si bardzo dynamicznie. Specjalistyczne sieci aƒcuchowe i Êredniej wielkoêci sklepy bran owe, sprzedajàce kosmetyki, komputery, artyku y sportowe i ksià ki, rozwijajà si g ównie w Niemczech i Holandii 8. Analizujàc formy dzia ania przedsi biorstw handlu detalicznego, nale y mieç na uwadze ró ne warunki ich funkcjonowania, wynikajàce w du ym stopniu z prawnych uregulowaƒ ich dzia alnoêci w poszczególnych krajach. Mo na sformu owaç twierdzenie, e sygnalizowane zjawiska Êwiadczà o intensyfikacji procesów konkurencyjnych na rynku mi dzynarodowym, którym z pewnoêcià w du ym stopniu sprzyja y procesy internacjonalizacji, a w aêciwie ich kolejny etap zapoczàtkowany w latach Globalizacja i internacjonalizacja oraz ich znaczenie w sferze handlu detalicznego Globalizacj mo na rozpatrywaç zarówno z punktu widzenia ca ej gospodarki, jak i sektora (bran y) lub przedsi biorstwa. W uj ciu makroekonomicznym oznacza upodabnianie si gospodarek rynkowych poszczególnych paƒstw. Jej istotà jest wykorzystanie praw rynku do zwi kszania produktywnoêci nie tylko wybranych rejonów czy krajów, lecz gospodarki Êwiatowej. Jest ona wynikiem niezwykle szybkiego post pu technologicznego, a zw aszcza rozwoju technik informatycznych i àcznoêci, jak równie stanowi efekt wspó dzia ania 8 Ibidem.

7 Rozwój handlu europejskiego na tle strategii paƒstw w ramach ró nych organizacji mi dzynarodowych (np. Âwiatowej Organizacji Handlu) 9. Wed ug J. Dietla proces globalizacji rynków jest nieuchronny i wynika z nast pujàcych przes anek: rozwoju gospodarczego i w konsekwencji wzrostu si y nabywczej ludnoêci, post pu technicznego i organizacyjnego, znajdujàcego np. wyraz w przyspieszeniu przenikania innowacji, liberalizacji, znajdujàcej wyraz w swobodnym przep ywie kapita u finansowego, intelektualnego i si y roboczej 10. Zjawisko globalizacji w handlu jest ÊciÊle zwiàzane z powstaniem koncernów handlowych i ich ekspansjà na rynki zagraniczne. Stanowi konsekwencj m.in.: otwarcia gospodarek poszczególnych krajów, upodabniania si wzorców spo ycia, powstawania wielkich, homogenicznych segmentów klientów o zbli onych oczekiwaniach co do produktów i warunków ich sprzeda y. Najwi ksze koncerny handlowe dzia ajàce w skali mi dzynarodowej wraz z liczbà prowadzonych placówek handlowych oraz wielkoêcià generowanych obrotów przedstawiono w tabelach 1 i 2. Analizujàc dane przytoczone w tabelach dotyczàce obecnoêci na rynku mi dzynarodowym Êwiatowych sieci handlowych, mo na stwierdziç, e na rynkach zagranicznych dominujàcà rol ogrywajà dystrybutorzy artyku ów ywnoêciowych. Niekwestionowanymi liderami internacjonalizacji sà firmy belgijskie i holenderskie: Delhaize-le-Lion 79% oraz Ahold 71%. WÊród przedsi biorstw wywodzàcych si z du ych rynków czo ówk stanowi grupa kapita owa Tengelmann 49% obrotów poza krajem macierzystym. Po po àczeniu z Promodes drugie miejsce zajmuje Carrefour, który poza Francjà realizuje 41% swoich obrotów. Na trzecim miejscu znajduje si Metro AG, którego wskaênik internacjonalizacji po konsolidacji z Macro Cash and Carry wynosi 35%. Wysokie wskaêniki obrotów realizowanych przez niektóre sieci poza krajami macierzystymi obrazujà ich du à aktywnoêç na bardzo wielu rynkach zagranicznych. Stanowi to szczególnie cenny kapita w procesie internacjonalizacji. Niekwestionowany lider w tej klasyfikacji Carrefour po àczony z Promodes w 1998 r. zarzàdza 3400 obiektami zlokalizowanymi w 24 krajach M. S awiƒska, Procesy globalizacji a strategie internacjonalizacji w handlu detalicznym, Marketing i Rynek 2001, nr J. Dietl, Wyzwania rynku globalnego dla konkurencyjnoêci polskiego biznesu [w:] Euromarketing. Koncepcje, strategie, metody, pod red. J.W. Wiktora, AE w Krakowie, Kraków 1999, s T. Domaƒski, op. cit., s. 79.

8 124 Tabela 1. Koncerny handlowe dzia ajàce w skali mi dzynarodowej Przedsi biorstwo Kraj pochodzenia Obrót (w mld USD) Liczba sklepów Dane za rok Wal-Mart Stores Inc. Metro AG Intermarche (JTM) Interprises Ahold Jto-Yokado Rewe-Gruppe Edeka-Gruppe Carrefour Tesco Aldi Tengelmann Promodes Spar-International The Kroger Co. J.Sainsbury Auchan Leclerc Safeway Daiei Costco Wholesale USA Niemcy Francja Holandia Japonia Niemcy Niemcy Francja Wielka Brytania Niemcy Niemcy Francja Holandia USA Wielka Brytania Francja Francja USA Japonia USA 118,00 50,08 36,89 34,56 34,15 34,10 32,28 31,76 29,68 29,50 29,15 28,48 27,75 26,60 25,82 24,39 24,06 22,50 21,65 21, / / / / èród o: M. S awiƒska, op. cit. Tabela 2. Rozk ad geograficzny obrotów wiodàcych sieci handlowych w 1998 r. Przedsi biorstwo Kraj pochodzenia Obrót w kraju macierzystym (w %) Obrót w Europie (w %) Obrót na innych rynkach (w %) Wal-Mart Carrefour oraz Promodes Metro AG Ahold Rewe Tengelmann Tesco Aldi Carrefour Sainsbury s Auchan Delhaize-le-Lion USA Francja Niemcy Holandia Niemcy Niemcy Wielka Brytania Niemcy Francja Wielka Brytania Francja Belgia ,0 23,0 34,3 26,0 19,0 30,0 7,9 32,0 14,0 11,0 33,3 21,0 6,0 18,0 0,7 45,0 0,0 19,0 0,1 4,0 29,0 2,0 0,7 58,0 èród o: T. Domaƒski, op. cit., s. 79. Cechà, która wyró nia dzia ania firm handlowych w skali globalnej, jest niezwykle du a sprawnoêç w tworzeniu warunków nabywania towarów przez konsumentów i handlowej obs ugi producentów, osiàgni ta dzi ki przezwyci - eniu ograniczeƒ, jakie stwarza skala dzia alnoêci, przestrzeƒ i czas.

9 Rozwój handlu europejskiego na tle strategii Strategie internacjonalizacji w europejskim handlu detalicznym Charakterystycznà cechà wspó czesnego rozwoju gospodarki Êwiatowej jest pog biajàcy si proces internacjonalizacji, przez który rozumie si ka dy rodzaj dzia alnoêci gospodarczej podejmowanej przez przedsi biorstwo poza granicami kraju macierzystego. Internacjonalizacja handlu, rozumiana jako podejmowanie dzia alnoêci w innym kraju, nie jest zjawiskiem nowym, bowiem ju w latach 70. wiele firm handlowych stosowa o strategie ekspansji mi dzynarodowej. Dopiero jednak prze om lat 80. i 90. ubieg ego wieku przyniós zdecydowanà ekspansj zagranicznà najwi kszych europejskich sieci handlowych. Tendencja ta jest odwróceniem trendu, który z niewielkimi wyjàtkami polega na koncentrowaniu si na rynkach krajowych i regionalnych. Jedynym wyjàtkiem by y firmy specjalistyczne, zajmujàce si handlem okreêlonà grupà produktów, np. Bata w dziedzinie handlu obuwiem 12. WyjaÊniajàc przyczyny, które powodujà, e przedsi biorstwo podejmuje dzia alnoêç poza granicami kraju, w którym ma siedzib, czyli analizujàc motywy internacjonalizacji, nale y stwierdziç, e istniejà znaczne rozbie noêci poglàdów co do rodzaju tych motywów i ich znaczenia, a zw aszcza ustalenia motywu nadrz dnego. Bogata literatura teoretyczna, dotyczàca motywów internacjonalizacji sieci detalicznych, m.in. Treadgolda i Daviesa 13, Alexandra 14 iwilliamsa 15, umo liwia opisanie g ównych motywów internacjonalizacji, dzielàc je na: motywy zorientowane na wzrost (np. sprzeda y, zysków), motywy wynikajàce z ograniczonych mo liwoêci wzrostu na rynkach krajowych (np. spowodowane jego dojrza oêcià), motywy pochodzàce z innowacyjnoêci koncepcji detalicznej, motywy wynikajàce z dzia aƒ g ównych konkurentów, motywy wynikajàce z mo liwoêci wykorzystania ekonomii skali. Wydaje si, e jednym z g ównych motywów podejmowania dzia alnoêci handlowej poza granicà kraju macierzystego jest wyczerpywanie si d ugofalowych mo liwoêci rozwojowych na rodzimych rynkach. Ponadto innymi czynnikami sà: silne dà enie firm do poszukiwania mo liwoêci osiàgania ponadprzeci tnych wskaêników wzrostu sprzeda y i rentownoêci, 12 Ibidem, s A. Treadgold, R. Davies, The Internationalization of Retailing, Longman, Harlov N. Alexander, Retailers and International Markets: Motives for Expansion, International Marketing Review, vol. 7, nr 4, s D. Williams, Motives for Retailer Internationalization: Their Impact, Structure and Implications, Journal of Marketing Management 1992, vol. 8, s

10 126 dà enie do zmniejszania ryzyka prowadzenia dzia alnoêci handlowej poprzez jej rozmieszczanie na ró nych geograficznie rynkach i pod postacià ró nych form organizacyjnych, dà enie do zwi kszania si y przetargowej wobec dzia ajàcych w skali mi dzynarodowej konkurentów, wysoki poziom nasycenia siecià handlowà rynków krajowych i w zwiàzku z tym wysokie koszty wià àce si z ewentualnym zwi kszaniem udzia u w rynku, obni enie kosztów transportu i sukcesywny rozwój nowoczesnych systemów informacji, u atwiajàcych zarzàdzanie firmami dzia ajàcymi w skali mi dzynarodowej, otwarcie granic, sprzyjajàce przep ywowi kapita u oraz nowoczesnej technologii, istnienie w skali mi dzynarodowej klientów, posiadajàcych podobne wzorce konsumpcji 16. Przyczyny sk aniajàce zagraniczne przedsi biorstwa do rozwoju poza granicami rodzimych rynków sà ró norodne. Obok wspomnianego wczeêniej wyczerpywania si szans rozwojowych w swoim kraju, obejmujà równie kwestie zwiàzane z walkà o nowe rynki zbytu i wi ksze zyski. Obecnie i w przesz oêci przedsi biorstwa decydujàce si na wejêcie na obcy rynek z regu y dysponowa y wykwalifikowanà kadrà, nadwy kà Êrodków nad przewidywanymi kosztami elementami niezb dnymi do osiàgni cia sukcesu w prowadzeniu operacji zagranicznych. Czynnikami niejednokrotnie przesàdzajàcymi o wyborze rynku do inwestycji by stan jego nasycenia, jak równie usytuowanie geograficzne. Te mi dzy innymi elementy wp yn y na fakt, e Polska poczàwszy od 1989 r. stawa a si coraz bardziej atrakcyjnym rynkiem 17. W strategii internacjonalizacji sieci i penetracji rynku polskiego wa nà rol odgrywa firma macierzysta, bowiem to ona najcz Êciej okreêla kierunki rozwoju spó ki filii polskiej, wynikajàce ze strategii globalnej koncernu. Wi kszoêç zadaƒ dotyczàcych zarzàdzania strategicznego podejmowanych jest w koncernie macierzystym, np.: zasilanie kapita owe czy transfer know-how 18. Majàc na uwadze informacje przytoczone w tabeli 3, nale y zaznaczyç, e zagraniczne przedsi biorstwa w ramach przyj tych strategii uruchamia y swojà dzia alnoêç w ró nych formach, g ównie: tworzàc przedstawicielstwa lub filie przedsi biorstw i korporacji zagranicznych, zak adajàc spó ki mieszane z kapita em polskim i zagranicznym, 16 A. Sznajder, Tendencje rozwoju dystrybucji na rynku Unii Europejskiej, Marketing i Rynek, nr B. Pokorska, Zarzàdzanie firmami franczyzowymi [w:] Raporty z badaƒ IRWiK rok 2001, IRWiK, Warszawa E. Maleszyk, B. Pokorska, op. cit., s. 90.

11 Rozwój handlu europejskiego na tle strategii budujàc nowe systemy dystrybucyjne autoryzowane przez koncerny zagraniczne, w tym systemy licencyjne i franczyzowe 19. Tabela 3. Przyk ady strategii internacjonalizacji sieci handlowych Rodzaje strategii Penetracja rynku poprzez: inwestycje i budow sieci od podstaw inwestycje i kooperacje (alians) z przedsi biorstwem rodzimym wykup sieci konkurencyjnej: rodzimej lub z kapita em zagranicznym Dywersyfikacja sieci (konglomerat) Specjalizacja sieci Modernizacja i wprowadzenie innowacji do sieci w asnej Kooperacja z innymi sieciami W tym: w ramach systemów franczyzowych Integracja w kanale rynku (z producentami) Spó ki realizujàce strategi Casino (Geant), Carrefour, Tesco, Conforama, Deichmann Obuwie, Decathlon Tesco Savia, Julius Meinl Major Auchan i Billa, Jeronimo Martins Dystrybucja i Elektromis (Biedronka), Auchan i Robert, Andre (But Hala) Casino: Geant i Leader price, Metro AG Real, Praktiker, Media Markt, Adler, Intermarche i Bricomarche Andre, Bata, Conforama, Castorama, Decathlon, Deichman Obuwie, Rossman British Petroleum, Esso Auchan i Billa, Tesco i Savia, EMPiK i Eastbridge NV Bata, Deni Cler, Julius Meinl i kreowana sieç franczyzowa Decothlon, Panasonic, Deni Cler èród o: E. Maleszyk, B. Pokorska, Sieci handlowe w procesie koncentracji i integracji na rynku wewn trznym, IRWiK, Warszawa 2002, s. 90. Inwestycje zagraniczne w handlu w 2000 r. wynios y wed ug danych Paƒstwowej Agencji Inwestycji Zagranicznych 564,2 mln USD i by y o 23,8% wy sze ni w roku poprzednim. Pomimo tego wzrostu nie osiàgn y poziomu najwy szego w ca ej dekadzie lat 90., tj. w 1998 r. (1534,2 mln USD) 20. Od poczàtku lat 90. a do koƒca 2000 r. wartoêç inwestycji zagranicznych w handlu osiàgn a poziom 3962,6 mln USD, co stanowi o 8,7% nak adów inwestycyjnych ogó em z tego êród a. Zaznaczyç trzeba, e oprócz typowych wydatków na powi kszenie majàtku trwa ego, stanowiàcych istot inwestycji, zaliczyç nale y równie do nich lokaty kapita u zagranicznego w przedsi biorstwach ro- 19 Ibidem, s Raport o stanie handlu wewn trznego. Polska 2001, Wydawnictwo Ministerstwa Gospodarki Departament Handlu i Us ug oraz Departament Analiz i Prognoz, Warszawa 2001, s. 127.

12 128 dzimych, zwiàzane z przej ciami i fuzjami oraz wykupem cz Êci udzia ów tych przedsi biorstw 21. Tabela 4. Struktura inwestycji handlowych z kapita em zagranicznym w Polsce Grupy rodzajowe inwestycji Nak ady inwestycyjne poniesione od poczàtku lat 90. do koƒca 2000 r. (w mln USD) Udzia procentowy w nak adach ogó em G ówni inwestorzy (kraj pochodzenia) a Stacje paliw, zaplecze handlowe i us ugowe sektora motoryzacyjnego (w tym dystrybucja i monta pojazdów mechanicznych) 1572,7 33,0 BP Poland (Wielka Brytania), Shell Polska (Wielka Brytania), Aral Polska (RFN), Statoil Polska (Norwegia), Pam- Gas (Holandia), Mobil Corporation (USA), Preem Polska (Szwecja), Summit Motors Poland (Japonia), Neste Oil Poland (Finlandia), Esso Polska (USA), Man Pojazdy U ytkowe Polska (RFN), Renault Polska (Francja), Deimler- Chrysler (mi dzynarodowy), Conoco Poland (USA), Toyota Motor Poland (Japonia) i dalszych 6 inwestorów Metro AG (RFN), Jeronimo Martins Dystrybucja (Portugalia), Interkontakt (Czechy), Rewe Zentral (RFN), Otto Versand (RFN) Casino-Geant Polska (Francja), Auchan Polska (Francja), Tesco Polska i Tesco- Savia (Wielka Brytania), Foras Management Poland (Dania), Carrefour (Francja), Hit Centrala Us ugowa Polska (RFN), JAEG/WIBEBA Business Centre w Katowicach (Austria), Reform Plaza (Turcja), Plaza Centers Europe (mi dzynarodowy), King Cross (W ochy), Globe Trade Centre (Holandia), E. Leclerc (Francja), Thorkild Kristensen Polska (Dania), Ahold Polska (Holandia), Chelverton Properties (USA), Tengelmann (RFN), Portico Development (USA) i nastepnych 14 inwestorów Wielokierunkowa dzia alnoêç w handlu hurtowym i detalicznym 927,5 19,4 OÊrodki (centra) handlowe i sklepy masowej obs ugi (hipermarkety, supermarkety, sklepy dyskontowe) 1143,1 24,0 21 Ibidem.

13 Rozwój handlu europejskiego na tle strategii cd. tabeli Systemy franchisingowe i guasi-franchisingowe 90,7 1,9 Levi Strauss Polska (USA), Italian Fashionby Guazzone (W ochy), Nico Polska (W ochy), Intermarche (Francja), Xerox Polska (Wielka Brytania), Big Star Ltd (Szwajcaria), Marks and Spencer Franchise (Wielka Brytania), Kodak Foto World (Wielka Brytania), Deni Cler (USA), Rema 1000 Poland (Norwegia), Bata Poland (Kanada), Adidas Poland (RFN), Fleury Michon (Francja), Seagram Polska (Kanada), Allied Domecq Polska (Holandia) Ikea Retail (Szwecja), Obi Centrala Systemowa (RFN), EMPIK Retail Network (Holandia), Castorama (Francja), Office Depot Potamkin International Polska (USA), Bertelsman Distribution BM (RFN), Nomi-Kingfisher (Wielka Brytania), Go Sport Polska (Francja), Ce We Color-Fotojoker (RFN) i 9 nast pnych inwestorów Hays (mi dzynarodowy) Centrum Logistyczne ko o Cz stochowy, Hydro Poland (Norwegia), Europa Distribution Center (Wielka Brytania), Asobo BV (Szwecja), Therab BV-raben Holding (Holandia), FM Polska, FM Silesia, FM Mazovia, FM Jarosty (Francja), GD Poland Distribution Centre (Chiny), WiÊniowy Business Park i Chelverton Properties (USA), Raab Kärcher Polska (RFN), Highwood Partners Agros (USA) i 40 dalszych inwestorów Oriflame (Szwecja), Avon (USA) Handel detaliczny wyspecjalizowany 383,8 8,0 Handel hurtowy i zintegrowane systemy logistyczne 612,5 12,8 Marketing bezpoêredni 41,0 0,9 Ogó em 4771,3 100,0 x Uwaga: w zestawieniu podano inwestorów o najwi kszych nak adach, w kolejnoêci uwzgl dniajàcej poziom tych nak adów; àczna wartoêç nak adów przewy sza wartoêç inwestycji handlowych podanà w tekêcie (tj. 3962,6 mln USD), poniewa w àczono i uwzgl dniono inwestycje handlowo- -produkcyjno-us ugowe èród o: opracowanie w asne na podstawie: The List of Major Foreign Inwestors in Poland, Paƒstwowa Agencja Inwestycji Zagranicznych, Warszawa 2001 [w:] Raport o stanie handlu wewn trznego. Polska 2001, Wydawnictwo Ministerstwa Gospodarki Departament Handlu i Us ug oraz Departament Analiz i Prognoz, Warszawa 2001, s

14 130 Struktur inwestycji zagranicznych w handlu wed ug g ównych kierunków inwestowania przedstawiono w tabeli Majàc na uwadze rodzaje strategii internacjonalizacji przedsi biorstw handlu detalicznego, mo na wskazaç na trzy kryteria ich podzia u: wed ug koncepcji dzia ania, wed ug sposobu konkurencji, wed ug formy wejêcia na rynek. Strategie internacjonalizacji, analizowane z punktu widzenia koncepcji dzia ania, rozciàgajà si pomi dzy: strategià globalnà polegajàcà na odtwarzaniu przez przedsi biorstwo handlowe na rynku zagranicznym formu y sprzeda y, która zosta a wczeêniej rozwini ta na rynku krajowym. Podstawowà korzyêcià stosowania tej strategii jest mo liwoêç wykorzystania doêwiadczenia zdobytego na innych rynkach oraz mo liwoêç uzyskiwania efektów dzia ania na du à skal ; strategià wielonarodowà opierajàcà si na za o eniu o zró nicowaniu przestrzennym popytu, uwarunkowanym np.: czynnikami kulturowymi, ró nymi wzorcami konsumpcji, w zwiàzku z czym oferowany asortyment jest ka dorazowo dostosowywany do oczekiwaƒ danego rynku zagranicznego. Strategia ta jest stosowana zw aszcza przez sieci hipermarketów, domów towarowych. Pomi dzy tymi dwoma skrajnymi strategiami mo e wyst powaç tak e strategia kooperacji w sferze niektórych obszarów dzia alnoêci (zw aszcza zakupu) oraz strategia udzia u lub przej cia istniejàcych ju firm na danym rynku 23. Rozpatrujàc strategie internacjonalizacji przez pryzmat sposobu uzyskania i utrzymania przewagi konkurencyjnej przez przedsi biorstwo handlowe, mo na odwo aç si do podzia u strategii konkurencji wg M. Portera, który klasyfikuje je na: strategi przywództwa kosztowego oznaczajàcà, e firma na podstawie konsekwentnego zarzàdzania kosztami mo e oferowaç asortyment po cenach niskich, strategi zró nicowania polegajàcà na odpowiednim pozycjonowaniu placówki czy firmy handlowej przez wykorzystanie wszystkich instrumentów marketingu-mix, strategi koncentracji oznaczajàcà wybór jednej kategorii towarów lub wybór okreêlonych rynków, tzw. Êwiatowej mapy luk rynkowych (global nichemanship) Nale y zaznaczyç, e prezentowana struktura dotyczy inwestycji powy ej 1 mln USD, àcznie z inwestycjami handlowo-produkcyjno-us ugowymi zwiàzanymi bezpoêrednio z systemami dystrybucji. 23 M. S awiƒska, op. cit. 24 Ph. Kotler, Analiza, planowanie, wdra anie i kontrola, Gebethner & S-ka, Warszawa 1994, s. 379.

15 Rozwój handlu europejskiego na tle strategii Tabela 5. Niektóre wskaêniki charakteryzujàce poziom koncentracji w polskim handlu detalicznym w perspektywie do 2010 r. Prognoza na koniec roku Rodzaj wskaênika Jednostka miary Stan w koƒcu 2000 r Scenariusze wynikajàce z opinii ekspertów optymistyczny pesymistyczny umiarkowany optymistyczny pesymistyczny umiarkowany Udzia w sprzeda y detalicznej ogó em: przedsi biorstw wielozak adowych i grup kapita owych, w tym: z kapita em polskim z kapita em zagranicznym grup przedsi biorstw zintegrowanych niezrzeszonych, niezale nych przedsi biorstw % % % % % 13 a 7 a 6 a 17 b 70 b Udzia sklepów wielkopowierzchniowych c : w obrotach detalicznych ogó em w powierzchni sprzeda owej sklepów ogó em % % 18 b 16 a Powierzchnia handlowa d oêrodków (centrów) handlowych przypadajàca Êrednio na 1000 mieszkaƒców m 2 70 b Udzia powierzchni sprzeda owej oêrodków (centrów) handlowych w powierzchni sklepów ogó em % 10 b a wed ug danych GUS; b dane szacunkowe; c sklepy o pow. 400 i wi cej m 2 powierzchni sprzeda owej; d powierzchnia sprzeda owa i obs ugowa sklepów i zak adów gastronomicznych oraz us ugowych èród o: E. Maleszyk, Koncentracja na rynku wewn trznym [w:] Sieci handlowe w procesach koncentracji i integracji na rynku wewn trznym, Materia y konferencji naukowej, IRWiK, Warszawa 2002, s. 32.

16 132 Strategie internacjonalizacji w odniesieniu do firm handlowych sà najcz - Êciej klasyfikowane wed ug kryterium sposobu wejêcia na rynek. Mo e si to odbywaç poprzez: utworzenie filii (oddzia u) przedsi biorstwa handlowego w innych krajach, zakup lub przej cie firm i dzi ki temu wejêcie na rynek zagraniczny, utworzenie wspólnego przedsi biorstwa na drodze umowy joint ventures z partnerami z innych krajów (np. firma Tesco wesz a na polski rynek po wykupieniu udzia ów w spó ce Savia z Bielska Bia ej), franchising jako wspólne przedsi wzi cie (np. Rema 1000). W wyniku procesów internacjonalizacji nasilajà si procesy koncentracji w handlu detalicznym, opierajàce si na ró nych formach aliansów strategicznych. W wielu krajach europejskich dochodzi do fuzji przedsi biorstw oraz do przejmowania udzia ów w rynku przez kilka wiodàcych przedsi biorstw. Przyk adowo, najwi ksze pod wzgl dem obrotów na europejskich rynkach firmy handlowe, takie jak: Carrefour, Promodes, Metro, Intermarche, Rewe, Auchan, kontrolowa y w 1998 r. 25,4% rynku europejskiego. Wed ug szacunków Instytutu M+M Eurodata, w 2005 r. udzia ten zwi kszy si do 40% 25. Porównujàc g ówne trendy procesów koncentracji na polskim rynku iwkrajach wysoko rozwini tych gospodarczo, mo na stwierdziç, e skala i zakres tych procesów sà kierunkowo zbie ne. W ostatnich latach procesy te nabra y przyspieszenia, sàdziç wi c nale y, e wkrótce nastàpi znaczne zmniejszenie dystansu dzielàcego Polsk od rozwiàzaƒ w tym zakresie wyst pujàcych wunii Europejskiej. Prognozy poziomu koncentracji w polskim handlu detalicznym do 2005 i 2010 r. przedstawiono w tabeli 5. Z danych prezentowanych w tabeli 5 wynika, e do 2005 r. najbardziej popularnymi miejscami zakupów artyku ów cz sto nabywanych b dà: supermarkety, hipermarkety, tradycyjne sklepy osiedlowe i sklepy dyskontowe, natomiast w nast pnym okresie (do 2010 r.) zwi kszy si rola super- i hipermarketów oraz sklepów dyskontowych czyli Nowoczesnych Kana ów Dystrybucji. Zwi kszaç si b dzie rola oêrodków handlowych, natomiast je eli chodzi o zakupy okresowego i trwa ego u ytku, najcz Êciej b dà one realizowane w wyspecjalizowanych domach handlowych. 5. Zakoƒczenie Globalizacja i internacjonalizacja stanowià istotny symptom wspó czesnego rozwoju gospodarki i w miar up ywu czasu b dzie mo na obserwowaç nasilanie si tych procesów. 25 M. S awiƒska, op. cit.

17 Rozwój handlu europejskiego na tle strategii Internacjonalizacja handlu, rozumiana jako podejmowanie dzia alnoêci gospodarczej poza granicami kraju macierzystego, jest powodowana ró nymi motywami i wydaje si, e jednym z g ównych jest wyczerpywanie si d ugofalowych mo liwoêci rozwoju na rodzimych rynkach. Innymi, niemniej wa nymi czynnikami determinujàcymi tego rodzaju procesy sà kwestie zwiàzane z walkà o nowe rynki zbytu i wi ksze zyski. Rozwój szeroko rozumianego handlu europejskiego jest ÊciÊle zwiàzany z przyj tymi przez globalne koncerny strategiami internacjonalizacji, gdy rodzaj przyj tej strategii najcz Êciej okre- Êla kierunki rozwoju koncernu. W wyniku internacjonalizacji nasilajà si g ównie procesy koncentracji kapita owej w handlu. RoÊnie pozycja, si a i udzia y w rynku europejskim najwi kszych koncernów jako efekt cz stych fuzji i przej ç przedsi biorstw. W Polsce, odnotowujàc sukcesywnie czynione inwestycje zagraniczne w handlu detalicznym w postaci nowo powstajàcych placówek wielkopowierzchniowych, obserwuje si równie przej cia cz Êci lub ca oêci rodzimych przedsi biorstw, jak równie fuzje na poziomie du ych koncernów. Âwiadczyç to mo e nie tylko o procesach koncentracji, lecz tak e o wyczerpywaniu si tzw. wolnej przestrzeni na dzia alnoêç handlowà w zwiàzku z post pujàcym nasyceniem rynku powierzchnià handlowà. Reasumujàc, nale y dodaç, e na rozwój handlu europejskiego, który cechuje obecnie proces umi dzynarodowienia dzia alnoêci przedsi biorstw handlowych, wp ywa niewàtpliwie rozwój technologii informacyjnych oraz nowych mediów, np. internetu. Umo liwiajà one nie tylko wymian informacji, lecz tak e zawieranie transakcji bez granic. W sektorze handlu detalicznego stwarza to nie tylko mo liwoêç wzrostu liczby potencjalnych klientów, lecz równie powoduje zwi kszanie konkurencji spoza sektora na skutek powstawania kreatywnych przedsi biorstw wirtualnych. Literatura Alexander N., Retailers and International Markets: Motives for Expansion, International Marketing Review, vol. 7, nr 4. Dietl J., Wyzwania rynku globalnego dla konkurencyjnoêci polskiego biznesu [w:] Euromarketing. Koncepcje, strategie, metody, pod red. J.W. Wiktora, AE w Krakowie, Kraków Domaƒski T., Strategie marketingowe du ych sieci handlowych, PWN, Warszawa ódê Ka à na-drewiƒska U., Iwankiewicz-Rak B., Marketing w handlu, Wydawnictwo AE we Wroc awiu, Wroc aw Kotler Ph., Analiza, planowanie, wdra anie i kontrola, Gebethner & S-ka, Warszawa Maleszyk E., Koncentracja na rynku wewn trznym [w:] Sieci handlowe w procesach koncentracji i integracji na rynku wewn trznym, Materia y konferencji naukowej, IRWiK, Warszawa Maleszyk E., Pokorska B., Sieci handlowe w procesie koncentracji i integracji na rynku wewn trznym, IRWiK, Warszawa 2002.

18 134 Pokorska B., Zarzàdzanie firmami franczyzowymi [w:] Raporty z badaƒ IRWiK rok 2001, IRWiK, Warszawa Raport o stanie handlu wewn trznego. Polska 2001, Wydawnictwo Ministerstwa Gospodarki Departament Handlu i Us ug oraz Departament Analiz i Prognoz, Warszawa S awiƒska M., Procesy globalizacji a strategie internacjonalizacji w handlu detalicznym, Marketing i Rynek 2001, nr 4. Sznajder A., Euromarketing. Uwarunkowania na rynku Unii Europejskiej, PWN, Warszawa Sznajder A., Tendencje rozwoju dystrybucji na rynku Unii Europejskiej, Marketing i Rynek, nr 7. The List of Major Foreign Inwestors in Poland, Paƒstwowa Agencja Inwestycji Zagranicznych, Warszawa Treadgold A., Davies R., The Internationalization of Retailing, Longman, Harlov Williams D., Motives for Retailer Internationalization: Their Impact, Structure and Implications, Journal of Marketing Management 1992, vol. 8. The Development of European Commerce in View of the Strategy of Internationalisation An Outline of the Issue The increasing level of integration and globalisation of the world economy is one of the main reasons for the intensification of internationalisation, perceived as the process of internationalisation of commercial companies. Expansion into foreign markets, pursued under internationalisation strategies, is dictated mainly by stagnation of sales in domestic markets and growing competition, as well as by the search for new development opportunities. The study attempts to show the basic trends in changes in the retail trade mix in well- -developed countries. The author analyses the motives for internationalisation and presents examples of strategies for the internationalisation of trade networks. She also presents the largest corporations, including the number of their commercial outlets and generated turnover. The article evaluates the magnitude and structure of commercial investments with foreign capital participation in Poland and presents selected indices that describe the level of concentration in Polish retail trade up to 2010.

POLISH INFORMATION AND FOREIGN INVESTMENT AGENCY. Wpływ polityki podatkowej na atrakcyjność inwestycyjną Polski

POLISH INFORMATION AND FOREIGN INVESTMENT AGENCY. Wpływ polityki podatkowej na atrakcyjność inwestycyjną Polski POLISH INFORMATION AND FOREIGN INVESTMENT AGENCY Wpływ polityki podatkowej na atrakcyjność inwestycyjną Polski Dr Paweł Wojciechowski, Prezes Zarządu PAIiIZ Warszawa, 2 marca 2009 I. Podatki a BIZ II.

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Notatka informacyjna Warszawa 5.10.2015 r.

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Notatka informacyjna Warszawa 5.10.2015 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Notatka informacyjna Warszawa 5.10.2015 r. Informacja o rozmiarach i kierunkach czasowej emigracji z Polski w latach 2004 2014 Wprowadzenie Prezentowane dane dotyczą szacunkowej

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie projektami. wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska

Zarządzanie projektami. wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska Zarządzanie projektami wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska 1 DEFINICJA PROJEKTU Zbiór działań podejmowanych dla zrealizowania określonego celu i uzyskania konkretnego, wymiernego rezultatu produkt projektu

Bardziej szczegółowo

OFERTA WSPÓŁPRACY. Prezentacja firmy Apetito

OFERTA WSPÓŁPRACY. Prezentacja firmy Apetito OFERTA WSPÓŁPRACY Prezentacja firmy Apetito o nas... BON Apetito Sp. z o.o. powstała w 2009 roku i konsekwentnie tworzy sieć restauracji pod nazwą BONapetito, w których klienci mogą kupować pyszne jedzenie

Bardziej szczegółowo

Raport kwartalny z działalności emitenta

Raport kwartalny z działalności emitenta CSY S.A. Ul. Grunwaldzka 13 14-200 Iława Tel.: 89 648 21 31 Fax: 89 648 23 32 Email: csy@csy.ilawa.pl I kwartał 2013 Raport kwartalny z działalności emitenta Iława, 14 maja 2013 SPIS TREŚCI: I. Wybrane

Bardziej szczegółowo

BADANIE RYNKU. Prof. dr hab. Andrzej Pomykalski. Katedra Innowacji i Marketingu

BADANIE RYNKU. Prof. dr hab. Andrzej Pomykalski. Katedra Innowacji i Marketingu BADANIE RYNKU Prof. dr hab. Andrzej Pomykalski Katedra Innowacji i Marketingu LUDZIE MUSZĄ KUPOWAĆ. ale mogą wybierać Fazy procesu zarządzania marketingowego zawierają: Badanie rynku Analiza rynku docelowego

Bardziej szczegółowo

BIZNES PLAN PRZEDSIĘWZIĘCIA (obowiązuje od dnia 28.11.2011 r.)

BIZNES PLAN PRZEDSIĘWZIĘCIA (obowiązuje od dnia 28.11.2011 r.) BIZNES PLAN PRZEDSIĘWZIĘCIA (obowiązuje od dnia 28.11.2011 r.) I. INFORMACJE OGÓLNE Pełna nazwa Wnioskodawcy/Imię i nazwisko II. OPIS DZIAŁALNOŚCI I PRZEDSIĘWZIĘCIA 1. KRÓTKI OPIS PROWADZONEJ DZIAŁALNOŚCI

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie Produkcją II

Zarządzanie Produkcją II Zarządzanie Produkcją II Dr Janusz Sasak Poziomy zarządzania produkcją Strategiczny Taktyczny Operatywny Uwarunkowania decyzyjne w ZP Poziom strategiczny - wybór strategii - wybór systemu produkcyjnego

Bardziej szczegółowo

Wynagrodzenia i świadczenia pozapłacowe specjalistów

Wynagrodzenia i świadczenia pozapłacowe specjalistów Wynagrodzenia i świadczenia pozapłacowe specjalistów Wynagrodzenia i podwyżki w poszczególnych województwach Średnie podwyżki dla specjalistów zrealizowane w 2010 roku ukształtowały się na poziomie 4,63%.

Bardziej szczegółowo

Jak zostać przedsiębiorcą, czyli własna firma za unijne pieniądze Anna Szymańska Wiceprezes Zarządu DGA S.A. Poznań, 20 kwietnia 2016 r.

Jak zostać przedsiębiorcą, czyli własna firma za unijne pieniądze Anna Szymańska Wiceprezes Zarządu DGA S.A. Poznań, 20 kwietnia 2016 r. Jak zostać przedsiębiorcą, czyli własna firma za unijne pieniądze Anna Szymańska Wiceprezes Zarządu DGA S.A. Poznań, 20 kwietnia 2016 r. UWAGA w obecnej perspektywie UE maksymalna kwota dotacji nie przekracza

Bardziej szczegółowo

Uwarunkowania rozwoju miasta

Uwarunkowania rozwoju miasta AKTUALIZACJA PROJEKTU ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE DLA MIASTA KATOWICE Część 06 Uwarunkowania rozwoju miasta W 880.06 2/9 SPIS TREŚCI 6.1 Główne czynniki

Bardziej szczegółowo

Teorie handlu. Teoria cyklu życia produktu Vernona

Teorie handlu. Teoria cyklu życia produktu Vernona Teorie handlu Teoria cyklu życia produktu Vernona Teoria cyklu życia produktu Zgodnie z tą teorią lokalizacja produkcji zmienia się z jednych krajów na inne; Zmiany te zależą od poziomu rozwoju kraju i

Bardziej szczegółowo

Segment detaliczny. Strategia

Segment detaliczny. Strategia P K N O R L E N R A P O R T R O C Z N Y 2 0 0 6 Segment detaliczny Dzia alnoêç detaliczna Grupy ORLEN obejmowa a rynki Polski, Niemiec oraz Republiki Czeskiej. Wraz z przej ciem AB Mažeikiu Nafta pod koniec

Bardziej szczegółowo

Podatki bezpośrednie cz. I

Podatki bezpośrednie cz. I ANNA STĘPNIAK jest prawnikiem specjalizującym się w europejskim prawie podatkowym, doktorantką SGH System podatkowy po przystąpieniu do UE. Podatki bezpośrednie cz. I Zharmonizowanie opodatkowania spółek

Bardziej szczegółowo

DZIAŁALNOŚĆ INNOWACYJNA PRZEDSIĘBIORSTW

DZIAŁALNOŚĆ INNOWACYJNA PRZEDSIĘBIORSTW DZIAŁALNOŚĆ INNOWACYJNA PRZEDSIĘBIORSTW Opole, 29.01.2016 r. Danuta Michoń Opolski Ośrodek Badań Regionalnych Badania z zakresu innowacji ujęte w PBSSP Podstawowe pojęcia Działalność innowacyjna przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

Kryteria podziału szufladkowanie

Kryteria podziału szufladkowanie Sektor gospodarczy Kryteria podziału szufladkowanie Przeznaczenie Łącza dostępowe Struktura techniczna Rodzaje sygnałów Media transmisyjne Działalność gospodarcza Sektor gospodarczy 2 / 24 Telekomunikacja

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Przedsiębiorstw. Grupy przedsiębiorstw w Polsce w 2008 r.

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Przedsiębiorstw. Grupy przedsiębiorstw w Polsce w 2008 r. Materiał na konferencję prasową w dniu 28 stycznia 2010 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Przedsiębiorstw w Polsce w 2008 r. Wprowadzenie * Badanie grup przedsiębiorstw prowadzących działalność

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE PROJEKTAMI dr Magdalena Klimczuk-Kochańska

ZARZĄDZANIE PROJEKTAMI dr Magdalena Klimczuk-Kochańska ZARZĄDZANIE PROJEKTAMI dr Magdalena Klimczuk-Kochańska 1. WPROWADZENIE DO ZARZĄDZANIA PROJEKTAMI 1 RODZAJE DZIAŁAŃ REALIZOWANYCH W PRZEDSIĘBIORSTWIE CHARAKTERYSTYKA I RODZAJE DZIAŁAŃ W PRZEDSIĘBIORSTWIE

Bardziej szczegółowo

Co kupić, a co sprzedać 2015-06-09 14:09:44

Co kupić, a co sprzedać 2015-06-09 14:09:44 Co kupić, a co sprzedać 2015-06-09 14:09:44 2 Austria jest krajem uprzemysłowionym, z małym rynkiem wewnętrznym, stąd też handel zagraniczny odgrywa ważną rolę w gospodarce narodowej. Do najważniejszych

Bardziej szczegółowo

Potencjał wzrostu rynku obligacji w Polsce

Potencjał wzrostu rynku obligacji w Polsce MAJ 213 Islandia Irlandia Holandia Dania Hiszpania Luksemburg Portugalia USA Wielka Brytania Szwecja Francja Belgia Grecja Włochy Szwajcaria Niemcy Norwegia Finlandia Cypr Japonia Republika Czeska Słowenia

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK UCZESTNIKA PRAKTYK ZAWODOWYCH. realizowanych dla nauczycieli i instruktorów kształcących w zawodzie TECHNIKA LOGISTYKA

DZIENNIK UCZESTNIKA PRAKTYK ZAWODOWYCH. realizowanych dla nauczycieli i instruktorów kształcących w zawodzie TECHNIKA LOGISTYKA DZIENNIK UCZESTNIKA PRAKTYK ZAWODOWYCH realizowanych dla nauczycieli i instruktorów kształcących w zawodzie TECHNIKA LOGISTYKA HANDEL I REKLAMA W PRAKTYCE PILOTAŻOWY PROGRAM DOSKONALENIA NAUCZYCIELI KSZTAŁCENIA

Bardziej szczegółowo

Plan spotkania. Akademia Młodego Ekonomisty. Globalizacja gospodarki. prof. dr hab. Zbigniew Dworzecki

Plan spotkania. Akademia Młodego Ekonomisty. Globalizacja gospodarki. prof. dr hab. Zbigniew Dworzecki Akademia Młodego Ekonomisty Globalizacja gospodarki prof. dr hab. Zbigniew Dworzecki Myśl globalnie, działaj lokalnie. Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 10 maja 2011 r. Plan spotkania 1. Czym jest globalizacja?

Bardziej szczegółowo

T.C. DĘBICA S.A. (1) Firma Oponiarska DĘBICA S.A. Wyniki finansowe 2007 r. i perspektywy 2008 r. Warszawa, 15 lutego 2008 r. T.C. DĘBICA S.A. (2) Executive summary Przychody ze sprzedaży w 2007 r. wyniosły

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu: Kierunek: Rodzaj przedmiotu: obowiązkowy Rodzaj zajęć: Wyk., Ćw. Zarządzanie strategiczne Strategic Management Zarządzanie i Inżynieria Produkcji Management and Production Engineering

Bardziej szczegółowo

PASAśERSKIEGO W KONTEKŚCIE POSTANOWIEŃ PRAWA. Lądek Zdrój, 18-19 marca 2010 r.

PASAśERSKIEGO W KONTEKŚCIE POSTANOWIEŃ PRAWA. Lądek Zdrój, 18-19 marca 2010 r. SEMINARIUM PERSPEKTYWY ROZWOJU KOLEJOWEGO TRANSPORTU PASAśERSKIEGO W KONTEKŚCIE POSTANOWIEŃ PRAWA EUROPEJSKIEGO ORAZ PRAWA KRAJOWEGO WSTĘP DO DYSKUSJI O LIBERALIZACJI RYNKU KOLEJOWEGO Wiesław Jarosiewicz

Bardziej szczegółowo

Plan prezentacji. I. Pierwszy rok RADPOL S.A. na GPW. II. Realizacja celów Emisji. III.Wyniki finansowe. IV. Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy

Plan prezentacji. I. Pierwszy rok RADPOL S.A. na GPW. II. Realizacja celów Emisji. III.Wyniki finansowe. IV. Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy Plan prezentacji I. Pierwszy rok RADPOL S.A. na GPW II. Realizacja celów Emisji III.Wyniki finansowe IV. Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy V. Cele długookresowe I. Pierwszy rok RADPOL S.A. na GPW Kurs akcji

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA WARSZAWSKA Wydział Chemiczny LABORATORIUM PROCESÓW TECHNOLOGICZNYCH PROJEKTOWANIE PROCESÓW TECHNOLOGICZNYCH

POLITECHNIKA WARSZAWSKA Wydział Chemiczny LABORATORIUM PROCESÓW TECHNOLOGICZNYCH PROJEKTOWANIE PROCESÓW TECHNOLOGICZNYCH POLITECHNIKA WARSZAWSKA Wydział Chemiczny LABORATORIUM PROCESÓW TECHNOLOGICZNYCH PROJEKTOWANIE PROCESÓW TECHNOLOGICZNYCH Ludwik Synoradzki Jerzy Wisialski EKONOMIKA Zasada opłacalności Na początku każdego

Bardziej szczegółowo

Piotr Błędowski Instytut Gospodarstwa Społecznego Szkoła Główna Handlowa. Warszawa, 18.11.2010 r.

Piotr Błędowski Instytut Gospodarstwa Społecznego Szkoła Główna Handlowa. Warszawa, 18.11.2010 r. Zadania polityki pomocy społecznej i polityki rynku pracy w zwalczaniu wykluczenia społecznego Piotr Błędowski Instytut Gospodarstwa Społecznego Szkoła Główna Handlowa Warszawa, 18.11.2010 r. Piotr B dowski2010

Bardziej szczegółowo

PROJEKTOWANIE PROCESÓW PRODUKCYJNYCH

PROJEKTOWANIE PROCESÓW PRODUKCYJNYCH PROJEKTOWANIE PROCESÓW PRODUKCYJNYCH Do celów projektowania naleŝy ustalić model procesu wytwórczego: Zakłócenia i warunki otoczenia Wpływ na otoczenie WEJŚCIE materiały i półprodukty wyposaŝenie produkcyjne

Bardziej szczegółowo

CONSUMER CONFIDENCE WSKAŹNIK ZADOWOLENIA KONSUMENTÓW W POLSCE Q3 2015

CONSUMER CONFIDENCE WSKAŹNIK ZADOWOLENIA KONSUMENTÓW W POLSCE Q3 2015 CONSUMER CONFIDENCE WSKAŹNIK ZADOWOLENIA KONSUMENTÓW W POLSCE Q3 2015 Najwyższy wzrost od Q2 2005 Poziom zadowolenia polskich konsumentów w Q3 15 wyniósł 80 punktów, tym samym wzrósł o 10 punktów względem

Bardziej szczegółowo

Finansowy Barometr ING

Finansowy Barometr ING Finansowy Barometr ING Międzynarodowe badanie ING na temat postaw i zachowań konsumentów wobec bankowości mobilnej Wybrane wyniki badania przeprowadzonego dla Grupy ING przez IPSOS O badaniu Finansowy

Bardziej szczegółowo

Biznesplan - Projekt "Gdyński Kupiec" SEKCJA A - DANE WNIOSKODAWCY- ŻYCIORYS ZAWODOWY WNIOSKODAWCY SEKCJA B - OPIS PLANOWANEGO PRZEDSIĘWZIĘCIA

Biznesplan - Projekt Gdyński Kupiec SEKCJA A - DANE WNIOSKODAWCY- ŻYCIORYS ZAWODOWY WNIOSKODAWCY SEKCJA B - OPIS PLANOWANEGO PRZEDSIĘWZIĘCIA Załącznik nr 5 do regulaminu Biznesplan - Projekt "Gdyński Kupiec" SEKCJA A - DANE WNIOSKODAWCY- ŻYCIORYS ZAWODOWY WNIOSKODAWCY SEKCJA B - OPIS PLANOWANEGO PRZEDSIĘWZIĘCIA SEKCJA C - PLAN MARKETINGOWY/ANALIZA

Bardziej szczegółowo

Zobacz to na własne oczy. Przyszłość już tu jest dzięki rozwiązaniu Cisco TelePresence.

Zobacz to na własne oczy. Przyszłość już tu jest dzięki rozwiązaniu Cisco TelePresence. Informacje dla kadry zarządzającej Zobacz to na własne oczy. Przyszłość już tu jest dzięki rozwiązaniu Cisco TelePresence. 2010 Cisco i/lub firmy powiązane. Wszelkie prawa zastrzeżone. Ten dokument zawiera

Bardziej szczegółowo

MIKROEKONOMIA I FORMY RYNKU CZĘŚĆ 1. Konkurencja doskonała i monopol - dwa skrajne przypadki struktury rynku

MIKROEKONOMIA I FORMY RYNKU CZĘŚĆ 1. Konkurencja doskonała i monopol - dwa skrajne przypadki struktury rynku Dr hab. Ewa Freyberg Profesor w Katedrze Ekonomii II Kolegium Gospodarki Światowej MIKROEKONOMIA I Wykład 4 1 FORMY RYNKU CZĘŚĆ 1 Konkurencja doskonała i monopol - dwa skrajne przypadki struktury rynku

Bardziej szczegółowo

Dr inż. Andrzej Tatarek. Siłownie cieplne

Dr inż. Andrzej Tatarek. Siłownie cieplne Dr inż. Andrzej Tatarek Siłownie cieplne 1 Wykład 3 Sposoby podwyższania sprawności elektrowni 2 Zwiększenie sprawności Metody zwiększenia sprawności elektrowni: 1. podnoszenie temperatury i ciśnienia

Bardziej szczegółowo

Kto i gdzie inwestuje 2015-06-15 10:38:10

Kto i gdzie inwestuje 2015-06-15 10:38:10 Kto i gdzie inwestuje 2015-06-15 10:38:10 2 Wiele zagranicznych firm o zasięgu światowym wybiera Niderlandy jako swoją główną siedzibę. Decyduje o tym centralne położenie Holandii w Europie Zachodniej.

Bardziej szczegółowo

Strategie marketingowe. Red.: Wojciech Wrzosek. Wstęp

Strategie marketingowe. Red.: Wojciech Wrzosek. Wstęp Strategie marketingowe. Red.: Wojciech Wrzosek Wstęp Rozdział 1 Istota strategii marketingowych 1.1. Treść strategii marketingowych 1.2. Proces kształtowania strategii marketingowych 1.2.1. Faza opracowywania

Bardziej szczegółowo

Marketing usług transportowych

Marketing usług transportowych Marketing usług transportowych Marketing to: zintegrowany zbiór instrumentów związanych z badaniem rynku i kształtowaniem go tak, aby osiągnąć wytyczone przez firmę cele. Marketing-mix to zbiór narzędzi

Bardziej szczegółowo

Wsparcie wykorzystania OZE w ramach RPO WL 2014-2020

Wsparcie wykorzystania OZE w ramach RPO WL 2014-2020 Wsparcie wykorzystania OZE w ramach RPO WL 2014-2020 Zarys finansowania RPO WL 2014-2020 Na realizację Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Lubelskiego na lata 2014-2020 przeznaczono łączną kwotę

Bardziej szczegółowo

Aby powsta unikalny obiekt architektury potrzebna jest wizja i ludzie, którzy wcielà jà w ycie. HRK Real Estate & Construction

Aby powsta unikalny obiekt architektury potrzebna jest wizja i ludzie, którzy wcielà jà w ycie. HRK Real Estate & Construction LUDZIE TO FUNDAMENT Aby powsta unikalny obiekt architektury potrzebna jest wizja i ludzie, którzy wcielà jà w ycie. Misjà HRK Real Estate & Construction jest pozyskiwanie specjalistów, którzy stanà si

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Studiów Makroekonomicznych i Finansów Warszawa, 19 września 2014 r. Informacja sygnalna Wyniki finansowe banków w I półroczu 2014 r. 1 W końcu czerwca 2014 r. działalność

Bardziej szczegółowo

Ekonomia rozwoju. dr Piotr Białowolski Katedra Ekonomii I

Ekonomia rozwoju. dr Piotr Białowolski Katedra Ekonomii I Ekonomia rozwoju wykład 1 dr Piotr Białowolski Katedra Ekonomii I Plan wykładu Ustalenie celu naszych spotkań w semestrze Ustalenie technikaliów Literatura, zaliczenie Przedstawienie punktu startowego

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo biznesu - Wykład 2

Bezpieczeństwo biznesu - Wykład 2 Wykład 2. Wolność gospodarcza ( Economic Freedom) Koncepcja instytucjonalnego definiowania pojęcia wolności gospodarczej została opracowana przez M. Friedmana, laureata nagrody Nobla w 1986 roku. Seria

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN ZADANIA KONKURENCJI CASE STUDY V OGOLNOPOLSKIEGO KONKURSU BEST EGINEERING COMPETITION 2011

REGULAMIN ZADANIA KONKURENCJI CASE STUDY V OGOLNOPOLSKIEGO KONKURSU BEST EGINEERING COMPETITION 2011 REGULAMIN ZADANIA KONKURENCJI CASE STUDY V OGOLNOPOLSKIEGO KONKURSU BEST EGINEERING COMPETITION 2011 Cel zadania: Zaplanować 20-letni plan rozwoju energetyki elektrycznej w Polsce uwzględniając obecny

Bardziej szczegółowo

ZAPYTANIE OFERTOWE z dnia 03.12.2015r

ZAPYTANIE OFERTOWE z dnia 03.12.2015r ZAPYTANIE OFERTOWE z dnia 03.12.2015r 1. ZAMAWIAJĄCY HYDROPRESS Wojciech Górzny ul. Rawska 19B, 82-300 Elbląg 2. PRZEDMIOT ZAMÓWIENIA Przedmiotem Zamówienia jest przeprowadzenie usługi indywidualnego audytu

Bardziej szczegółowo

ZMIANY W KRYTERIACH WYBORU FINANSOWANYCH OPERACJI PO IG

ZMIANY W KRYTERIACH WYBORU FINANSOWANYCH OPERACJI PO IG ZMIANY W KRYTERIACH WYBORU FINANSOWANYCH OPERACJI PO IG LP Działanie Poprzednie brzmienie Aktualne brzmienie 1. 1.4-4.1 Projekt obejmuje badania przemysłowe i/lub prace rozwojowe oraz zakłada wdroŝenie

Bardziej szczegółowo

Analiza dostępnych wskaźników makroekonomicznych. w celu określenia możliwości dostępu do Internetu

Analiza dostępnych wskaźników makroekonomicznych. w celu określenia możliwości dostępu do Internetu Analiza dostępnych wskaźników makroekonomicznych dla Województwa w celu określenia możliwości dostępu do Internetu Rozwój usług szerokopasmowych w województwie podkarpackim Rzeszów, 23 lutego 2016 #1 Agenda

Bardziej szczegółowo

Dlaczego transfer technologii jest potrzebny MŚP?

Dlaczego transfer technologii jest potrzebny MŚP? Dlaczego transfer technologii jest potrzebny MŚP? Kamil Bromski Kierownik, Dolnośląski Ośrodek Transferu Wiedzy i Technologii Specjalista ds. transferu technologii, Agencja Rozwoju Innowacji S.A. Dolnośląski

Bardziej szczegółowo

franczyzowym w Polsce

franczyzowym w Polsce Raport o rynku franczyzowym w Polsce II edycja - 2008 Wstęp Akademia Rozwoju Systemów Sieciowych zakończyła kolejną edycję badania rynku systemów sieciowych (sieci franczyzowe, agencyjne, partnerskie i

Bardziej szczegółowo

Krótkoterminowe planowanie finansowe na przykładzie przedsiębiorstw z branży 42

Krótkoterminowe planowanie finansowe na przykładzie przedsiębiorstw z branży 42 Krótkoterminowe planowanie finansowe na przykładzie przedsiębiorstw z branży 42 Anna Salata 0 1. Zaproponowanie strategii zarządzania środkami pieniężnymi. Celem zarządzania środkami pieniężnymi jest wyznaczenie

Bardziej szczegółowo

Ludzie êród em ycia organizacji.

Ludzie êród em ycia organizacji. Ludzie êród em ycia organizacji. Na konkurencyjnych rynkach farmaceutycznym i medycznym coraz trudniej zwi kszaç dynamik sprzeda y. Dotyczy to tak e rynku polskiego, na którym, poza rodzimymi firmami dzia

Bardziej szczegółowo

Tele-Polska Holding S.A.

Tele-Polska Holding S.A. Tele-Polska Holding S.A. Prezentacja IPO - debiut na rynku NewConnect Warszawa, 02.12.2009 Podstawowe informacje o spółce Nazwa Sektor Ticker GPW Rynek notowań Rejestracja spółki Kapitał zakładowy Władze

Bardziej szczegółowo

INTERREG IVC PROGRAM WSPÓŁPRACY MIĘDZYREGIONALNEJ Od pomysłu do projektu

INTERREG IVC PROGRAM WSPÓŁPRACY MIĘDZYREGIONALNEJ Od pomysłu do projektu INTERREG IVC PROGRAM WSPÓŁPRACY MIĘDZYREGIONALNEJ Od pomysłu do projektu Katowice, 29 listopada 2007 r. Teresa Marcinów Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Punkt Informacyjny INTERREG IV C 1 14 & 15 November

Bardziej szczegółowo

Koszty jakości. Definiowanie kosztów jakości oraz ich modele strukturalne

Koszty jakości. Definiowanie kosztów jakości oraz ich modele strukturalne 1 Definiowanie kosztów jakości oraz ich modele strukturalne Koszty jakości to termin umowny. Pojęcie to nie występuje w teorii kosztów 1 oraz nie jest precyzyjnie zdefiniowane ani przez teoretyków, ani

Bardziej szczegółowo

Wrocław, 20 października 2015 r.

Wrocław, 20 października 2015 r. 1 Wrocław, 20 października 2015 r. Program Operacyjny Inteligentny Rozwój Działanie 1.1.1 Badania przemysłowe i prace rozwojowe realizowane przez przedsiębiorstwa (Szybka Ścieżka) MŚP i duże Informacje

Bardziej szczegółowo

Badanie Kobiety na kierowniczych stanowiskach Polska i świat wyniki

Badanie Kobiety na kierowniczych stanowiskach Polska i świat wyniki Badanie Kobiety na kierowniczych stanowiskach i świat wyniki Badanie Manpower Kobiety na kierowniczych stanowiskach zostało przeprowadzone w lipcu 2008 r. w celu poznania opinii dotyczących kobiet pełniących

Bardziej szczegółowo

Środki unijne dla branży transportowej. Bezpłatny kurs EFS

Środki unijne dla branży transportowej. Bezpłatny kurs EFS Środki unijne dla branży transportowej. Bezpłatny kurs EFS Celem głównym projektu jest podniesienie kwalifikacji z zakresu wdrażania rozwiązań proekologicznych u pracowników przedsiębiorstw branży TSL.

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 20 października 2011 r., III CZP 53/11

Uchwała z dnia 20 października 2011 r., III CZP 53/11 Uchwała z dnia 20 października 2011 r., III CZP 53/11 Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący) Sędzia SN Anna Kozłowska (sprawozdawca) Sędzia SN Grzegorz Misiurek Sąd Najwyższy w sprawie ze skargi

Bardziej szczegółowo

Projekt MES. Wykonali: Lidia Orkowska Mateusz Wróbel Adam Wysocki WBMIZ, MIBM, IMe

Projekt MES. Wykonali: Lidia Orkowska Mateusz Wróbel Adam Wysocki WBMIZ, MIBM, IMe Projekt MES Wykonali: Lidia Orkowska Mateusz Wróbel Adam Wysocki WBMIZ, MIBM, IMe 1. Ugięcie wieszaka pod wpływem przyłożonego obciążenia 1.1. Wstęp Analizie poddane zostało ugięcie wieszaka na ubrania

Bardziej szczegółowo

Wykorzystaj szans na wi kszy zysk Inwestuj w metale szlachetne. Inwestycyjne ubezpieczenie na ycie subskrypcja Z OTO i PLATYNA

Wykorzystaj szans na wi kszy zysk Inwestuj w metale szlachetne. Inwestycyjne ubezpieczenie na ycie subskrypcja Z OTO i PLATYNA Wykorzystaj szans na wi kszy zysk Inwestuj w metale szlachetne Inwestycyjne ubezpieczenie na ycie subskrypcja Z OTO i PLATYNA Inwestycyjne ubezpieczenie na ycie to: mo liwoêç udzia u w zyskach z inwestycji

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Warszawski Organizacja rynku dr Olga Kiuila LEKCJA 12

Uniwersytet Warszawski Organizacja rynku dr Olga Kiuila LEKCJA 12 LEKCJA 12 KOSZTY WEJŚCIA NA RYNEK Inwestując w kapitał trwały zwiększamy pojemność produkcyjną (czyli maksymalną wielkość produkcji) i tym samym możemy próbować wpływać na decyzje konkurencyjnych firm.

Bardziej szczegółowo

ZASADY TWORZENIA I FUNKCJONOWANIA KLASTRÓW W WARUNKACH POLSKICH. Dr Bogusław Klimczuk

ZASADY TWORZENIA I FUNKCJONOWANIA KLASTRÓW W WARUNKACH POLSKICH. Dr Bogusław Klimczuk ZASADY TWORZENIA I FUNKCJONOWANIA KLASTRÓW W WARUNKACH POLSKICH Dr Bogusław Klimczuk POJĘCIE KLASTRA (1) Klaster gospodarczy Geograficzne skupisko wzajemnie powiązanych firm, wyspecjalizowanych dostawców,

Bardziej szczegółowo

Spis treêci. O Autorach... Wst p... XIII

Spis treêci. O Autorach... Wst p... XIII O Autorach..................................................................... XI Wst p.......................................................................... XIII Rozdzia 1. Specyfika facility management........................................

Bardziej szczegółowo

Czynniki sprzyjające ekspansji globalnych sieci detalicznych

Czynniki sprzyjające ekspansji globalnych sieci detalicznych 1 Ewolucja modelu łańcucha żywnościowego w Polsce zachodzącego pod wpływem procesów globalizacji Model sprzed 1989 r. Model lat dziewięćdziesiątych XX wieku Model pierwszej dekady XXI wieku Model perspektywiczny

Bardziej szczegółowo

Olimpiada Przedsiębiorczości Edycja XI Eliminacje centralne, 7 kwietnia 2016 r. Test

Olimpiada Przedsiębiorczości Edycja XI Eliminacje centralne, 7 kwietnia 2016 r. Test Olimpiada Przedsiębiorczości Edycja XI Eliminacje centralne, 7 kwietnia 2016 r. Test 1. (1 pkt) Scharakteryzuj jeden z wybranych typów osobowości wg Hipokratesa. 2. (1 pkt) Wymień 1 technikę wykorzystywaną

Bardziej szczegółowo

Karta informacyjna przedsięwzięcia Przebudowa budynku warsztatu

Karta informacyjna przedsięwzięcia Przebudowa budynku warsztatu Karta informacyjna przedsięwzięcia Przebudowa budynku warsztatu Realizowanego na działce numer 33/4, k.m. 4, obręb Wojnowice ul. Ogrodowa 1, 47 470 Wojnowice gmina Krzanowice powiat raciborski województwo

Bardziej szczegółowo

Prognoza na 2013 rok i aktualizacja Długoterminowych Celów Strategiczno-Finansowych 20 grudnia 2012 r.

Prognoza na 2013 rok i aktualizacja Długoterminowych Celów Strategiczno-Finansowych 20 grudnia 2012 r. Prognoza na 2013 rok i aktualizacja Długoterminowych Celów Strategiczno-Finansowych 20 grudnia 2012 r. Wymagające otoczenie rynkowe w segmencie klientów indywidualnych Jak odnotowano już podczas wyników

Bardziej szczegółowo

I. Charakterystyka przedsiębiorstwa

I. Charakterystyka przedsiębiorstwa I. Charakterystyka przedsiębiorstwa Firma odzieżowa jest spółką cywilną zajmującą się produkcją odzieży i prowadzeniem handlu hurtowego w całym kraju. Jej siedziba znajduje się w Chorzowie, a punkty sprzedaży

Bardziej szczegółowo

WNIOSEK o sfinansowanie kosztów studiów podyplomowych

WNIOSEK o sfinansowanie kosztów studiów podyplomowych Powiatowy Urząd Pracy w Wodzisławiu Śl. Wodzisław Śl., dnia... Znak sprawy.... WNIOSEK o sfinansowanie kosztów studiów podyplomowych Na podstawie art. 42a ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia

Bardziej szczegółowo

Warszawska Giełda Towarowa S.A.

Warszawska Giełda Towarowa S.A. KONTRAKT FUTURES Poprzez kontrakt futures rozumiemy umowę zawartą pomiędzy dwoma stronami transakcji. Jedna z nich zobowiązuje się do kupna, a przeciwna do sprzedaży, w ściśle określonym terminie w przyszłości

Bardziej szczegółowo

Jeśli jednostka gospodarcza chce wykazywać sprawozdania dotyczące segmentów, musi najpierw sporządzać sprawozdanie finansowe zgodnie z MSR 1.

Jeśli jednostka gospodarcza chce wykazywać sprawozdania dotyczące segmentów, musi najpierw sporządzać sprawozdanie finansowe zgodnie z MSR 1. Jeśli jednostka gospodarcza chce wykazywać sprawozdania dotyczące segmentów, musi najpierw sporządzać sprawozdanie finansowe zgodnie z MSR 1. Wprowadzenie Ekspansja gospodarcza jednostek gospodarczych

Bardziej szczegółowo

Formularz konsultacyjny projektu Regionalnego Programu Strategicznego w zakresie rozwoju gospodarczego

Formularz konsultacyjny projektu Regionalnego Programu Strategicznego w zakresie rozwoju gospodarczego Formularz konsultacyjny projektu Regionalnego Programu Strategicznego w zakresie rozwoju gospodarczego CZĘŚĆ I - DANE OSOBOWE (*wypełnienie obowiązkowe) imię i nazwisko*: tel. / faks: e-mail*: wyrażam

Bardziej szczegółowo

Normy szansą dla małych przedsiębiorstw. Skutki biznesowe wdrożenia norm z zakresu bezpieczeństwa w małych firmach studium przypadków

Normy szansą dla małych przedsiębiorstw. Skutki biznesowe wdrożenia norm z zakresu bezpieczeństwa w małych firmach studium przypadków IV Ogólnopolska Konferencja Normalizacja w Szkole Temat wiodący Normy wyrównują szanse Łódzkie Centrum Doskonalenia Nauczycieli i Kształcenia Praktycznego Łódź, ul. Kopcińskiego 29 Normy szansą dla małych

Bardziej szczegółowo

Segmentacja i plasowanie dr Grzegorz Mazurek. Wybór rynku docelowego. Istota segmentacji

Segmentacja i plasowanie dr Grzegorz Mazurek. Wybór rynku docelowego. Istota segmentacji Segmentacja i plasowanie dr Grzegorz Mazurek Wybór rynku docelowego Istota segmentacji Do rzadkości należy sytuacja, w której jedno przedsiębiorstwo odnosi znaczne sukcesy w sprzedaży wszystkiego dla wszystkich

Bardziej szczegółowo

SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE

SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE Wstęp Rozdział 1 przedstawia istotę mieszkania jako dobra ekonomicznego oraz jego rolę i funkcje na obecnym etapie rozwoju społecznego i ekonomicznego.

Bardziej szczegółowo

Efektywna strategia sprzedaży

Efektywna strategia sprzedaży Efektywna strategia sprzedaży F irmy wciąż poszukują metod budowania przewagi rynkowej. Jednym z kluczowych obszarów takiej przewagi jest efektywne zarządzanie siłami sprzedaży. Jak pokazują wyniki badania

Bardziej szczegółowo

2 0 1 3 C e n n i k P L

2 0 1 3 C e n n i k P L Cennik 2013 PL Grzejniki Panelowe Standard VB gawanizowany Compact Premium Renorad Premium M Everest Line Everest Alto Line Alto Plan Spis treêci Compact 6 Premium 8 Premium M 10 Everest Plan (Design/Flatfront)

Bardziej szczegółowo

Grupa Makarony Polskie Wyniki finansowe za IV kwartał 2008 roku. Warszawa, 26 lutego 2009 roku

Grupa Makarony Polskie Wyniki finansowe za IV kwartał 2008 roku. Warszawa, 26 lutego 2009 roku Grupa Makarony Polskie Wyniki finansowe za IV kwartał 2008 roku Warszawa, 26 lutego 2009 roku Grupa Makarony Polskie Grupę Makarony Polskie tworzą: Makarony Polskie S.A. (produkcja: Rzeszów, Płock, Częstochowa)

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 4 WZÓR - UMOWA NR...

Załącznik nr 4 WZÓR - UMOWA NR... WZÓR - UMOWA NR... Załącznik nr 4 zawarta w dniu we Wrocławiu pomiędzy: Wrocławskim Zespołem Żłobków z siedzibą we Wrocławiu przy ul. Fabrycznej 15, 53-609 Wrocław, NIP 894 30 25 414, REGON 021545051,

Bardziej szczegółowo

4.3. Struktura bazy noclegowej oraz jej wykorzystanie w Bieszczadach

4.3. Struktura bazy noclegowej oraz jej wykorzystanie w Bieszczadach 4.3. Struktura bazy noclegowej oraz jej wykorzystanie w Bieszczadach Baza noclegowa stanowi podstawową bazę turystyczną, warunkującą w zasadzie ruch turystyczny. Dlatego projektując nowy szlak należy ją

Bardziej szczegółowo

Eugeniusz Gostomski. Ryzyko stopy procentowej

Eugeniusz Gostomski. Ryzyko stopy procentowej Eugeniusz Gostomski Ryzyko stopy procentowej 1 Stopa procentowa Stopa procentowa jest ceną pieniądza i wyznacznikiem wartości pieniądza w czasie. Wpływa ona z jednej strony na koszt pozyskiwania przez

Bardziej szczegółowo

ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 2. ZATRUDNIENIE NA CZĘŚĆ ETATU LUB PRZEZ CZĘŚĆ OKRESU OCENY

ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 2. ZATRUDNIENIE NA CZĘŚĆ ETATU LUB PRZEZ CZĘŚĆ OKRESU OCENY ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 1. ZMIANA GRUPY PRACOWNIKÓW LUB AWANS W przypadku zatrudnienia w danej grupie pracowników (naukowo-dydaktyczni, dydaktyczni, naukowi) przez okres poniżej 1 roku nie dokonuje

Bardziej szczegółowo

Fundusze venture capital jako wsparcie kapitałowe dla innowacyjnych MSP

Fundusze venture capital jako wsparcie kapitałowe dla innowacyjnych MSP Fundusze venture capital jako wsparcie kapitałowe dla innowacyjnych MSP Konferencja pt. Potęga rozwoju rozwój do potęgi. Drogi innowacyjnych MSP po kapitał Poznań, 27.11.2014 dr Aleksandra Szulczewska-Remi

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA DO ZAPYTANIA KE1/POIG 8.2/13

OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA DO ZAPYTANIA KE1/POIG 8.2/13 Zapytanie ofertowe - Działanie PO IG 8.2 Warszawa, dnia 13.12.2013 r. OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA DO ZAPYTANIA KE1/POIG 8.2/13 ISTOTNE INFORMACJE O PROJEKCIE: Celem projektu "Wdrożenie zintegrowanego systemu

Bardziej szczegółowo

Sytuacja na rynku kredytowym

Sytuacja na rynku kredytowym Sytuacja na rynku kredytowym wyniki ankiety do przewodniczących komitetów kredytowych II kwartał 2013 Warszawa, kwiecień 2013 r. Podsumowanie wyników ankiety Kredyty dla przedsiębiorstw Polityka kredytowa:

Bardziej szczegółowo

newss.pl Ultraszybki internet nowej generacji - UPC Fiber Power

newss.pl Ultraszybki internet nowej generacji - UPC Fiber Power UPC Polska, lider w zakresie prędkości przesyłu danych i jeden z największych polskich dostawców usług internetowych, wprowadza na rynek ultraszybki internet kablowy najnowszej generacji UPC Fiber Power,

Bardziej szczegółowo

Wysogotowo, sierpień 2013

Wysogotowo, sierpień 2013 Wysogotowo, sierpień 2013 O Grupie DUON (1) Kim jesteśmy Jesteśmy jednym z wiodących niezależnych dostawców gazu ziemnego i energii elektrycznej w Polsce Historia 2001 początek działalności w segmencie

Bardziej szczegółowo

Monopolistyczna konkurencja

Monopolistyczna konkurencja Monopolistyczna konkurencja Monopolistyczna konkurencja Wiele firm Brak barier wejścia / wyjścia rodukt zróżnicowany Siła rynkowa pojedynczej firmy zależy od stopnia zróżnicowania produktu Dobra bliskimi,

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA DLA UCZESTNIKÓW ZAWODÓW ZADANIA

INSTRUKCJA DLA UCZESTNIKÓW ZAWODÓW ZADANIA INSTRUKCJA DLA UCZESTNIKÓW ZAWODÓW 1. Zawody III stopnia trwają 150 min. 2. Arkusz egzaminacyjny składa się z 2 pytań otwartych o charakterze problemowym, 1 pytania opisowego i 1 mini testu składającego

Bardziej szczegółowo

Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu

Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu 1 P/08/139 LWR 41022-1/2008 Pan Wrocław, dnia 5 5 września 2008r. Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu WYSTĄPIENIE POKONTROLNE Na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z

Bardziej szczegółowo

31-052 Kraków ul. Miodowa 41 tel./fax: (012) 426 20 60 e-mail: redakcja@rynekpracy.pl

31-052 Kraków ul. Miodowa 41 tel./fax: (012) 426 20 60 e-mail: redakcja@rynekpracy.pl Rynek informatyków w województwie kujawsko-pomorskim o f e r t a s p r z e d a ż y r a p o r t u KRAKÓW 2009 31-052 Kraków ul. Miodowa 41 tel./fax: (012) 426 20 60 e-mail: redakcja@rynekpracy.pl www.sedlak.pl

Bardziej szczegółowo

Informacja dotycząca adekwatności kapitałowej HSBC Bank Polska S.A. na 31 grudnia 2010 r.

Informacja dotycząca adekwatności kapitałowej HSBC Bank Polska S.A. na 31 grudnia 2010 r. Informacja dotycząca adekwatności kapitałowej HSBC Bank Polska S.A. na 31 grudnia 2010 r. Spis treści: 1. Wstęp... 3 2. Fundusze własne... 4 2.1 Informacje podstawowe... 4 2.2 Struktura funduszy własnych....5

Bardziej szczegółowo

RAPORT ROCZNY GO TOWARZYSTWO FUNDUSZY INWESTYCYJNYCH SA. Spis Treści ZA OKRES OD 1 STYCZNIA 2015 R. DO 31 GRUDNIA 2015 R.

RAPORT ROCZNY GO TOWARZYSTWO FUNDUSZY INWESTYCYJNYCH SA. Spis Treści ZA OKRES OD 1 STYCZNIA 2015 R. DO 31 GRUDNIA 2015 R. RAPORT ROCZNY GO TOWARZYSTWO FUNDUSZY INWESTYCYJNYCH SA ZA OKRES OD 1 STYCZNIA 2015 R. DO 31 GRUDNIA 2015 R. Spis Treści I. List Prezesa Zarządu GO Towarzystwo Funduszy Inwestycyjnych Spółka Akcyjna II.

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020

Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 PO Inteligentny Rozwój 2014-2020 Przyjęty w dniu 8 stycznia 2014 r. przez Radę Ministrów, Jeden z 6 programów operacyjnych zarządzanych z poziomu krajowego

Bardziej szczegółowo

Zaproszenie. Ocena efektywności projektów inwestycyjnych. Modelowanie procesów EFI. Jerzy T. Skrzypek Kraków 2013 Jerzy T.

Zaproszenie. Ocena efektywności projektów inwestycyjnych. Modelowanie procesów EFI. Jerzy T. Skrzypek Kraków 2013 Jerzy T. 1 1 Ocena efektywności projektów inwestycyjnych Ocena efektywności projektów inwestycyjnych Jerzy T. Skrzypek Kraków 2013 Jerzy T. Skrzypek MODEL NAJLEPSZYCH PRAKTYK SYMULACJE KOMPUTEROWE Kraków 2011 Zaproszenie

Bardziej szczegółowo

Zadania ćwiczeniowe do przedmiotu Makroekonomia I

Zadania ćwiczeniowe do przedmiotu Makroekonomia I Dr. Michał Gradzewicz Zadania ćwiczeniowe do przedmiotu Makroekonomia I Ćwiczenia 3 i 4 Wzrost gospodarczy w długim okresie. Oszczędności, inwestycje i wybrane zagadnienia finansów. Wzrost gospodarczy

Bardziej szczegółowo

INDATA SOFTWARE S.A. Niniejszy Aneks nr 6 do Prospektu został sporządzony na podstawie art. 51 Ustawy o Ofercie Publicznej.

INDATA SOFTWARE S.A. Niniejszy Aneks nr 6 do Prospektu został sporządzony na podstawie art. 51 Ustawy o Ofercie Publicznej. INDATA SOFTWARE S.A. Spółka akcyjna z siedzibą we Wrocławiu, adres: ul. Strzegomska 138, 54-429 Wrocław, zarejestrowana w rejestrze przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego pod numerem KRS 0000360487

Bardziej szczegółowo

Załącznik do Uchwały 66 Komitetu Monitorującego PROW 2007-2013 z dnia 16 grudnia 2011 r. Lp. Dotyczy działania Obecny tekst Tekst po zmianie

Załącznik do Uchwały 66 Komitetu Monitorującego PROW 2007-2013 z dnia 16 grudnia 2011 r. Lp. Dotyczy działania Obecny tekst Tekst po zmianie Załącznik do Uchwały 66 Komitetu Monitorującego PROW 2007-2013 z dnia 16 grudnia 2011 r. Lp. Dotyczy działania Obecny tekst Tekst po zmianie 1. 5.3.4 Oś 4 Leader Poziom wsparcia Usunięcie zapisu. Maksymalny

Bardziej szczegółowo