INNOWACYJNE ROZWIĄZANIA BIZNESOWE IV

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "INNOWACYJNE ROZWIĄZANIA BIZNESOWE IV"

Transkrypt

1 Redakcja Milan Popović Michał Błaszczyk INNOWACYJNE ROZWIĄZANIA BIZNESOWE IV Tom 2: Innowacyjna gospodarka Łódź 2011

2 Recenzent: dr Jarosław Zając Redakcja: mgr Milan Popović, mgr Michał Błaszczyk Publikacja dofinansowana przez Dziekana Wydziału Ekonomiczno-Socjologicznego Uniwersytetu Łódzkiego Autorzy referatów: Dariusz Adrianowski Michał Błaszczyk Małgorzata Cywińska Agata Grabarczyk Żaklina Jabłońska Piotr Jabłoński Jakub Janyst Monika Juda Katarzyna Kiliańska Jakub Koziński Kamila Leśniak Malwina Łańcuchowska Milan Popović Ewa Pyrzyńska Beata Rosińska Joanna Sobczak Błażej Socha Dorota Wilczyńska ISBN: Wszelkie prawa zastrzeżone Wydawca: Studenckie Koło Naukowe Technologii Internetowych i Multimedialnych IM-Tech ul. P.O.W. 3/5, Łódź Przygotowanie do druku: Agata Zelga Projekt okładki: Anna Fokczyńska Druk i oprawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego ul. Lindleya 8, Łódź tel. (42)

3 Spis treści Wstęp... 5 ROZDZIAŁ I: ROZWIĄZANIA FINANSOWE... 7 Agata GRABARCZYK: Wpływ warszawskiej Giełdy Papierów Wartościowych na innowacyjność polskiej gospodarki... 9 Żaklina JABŁOŃSKA, Piotr JABŁOŃSKI, Błażej SOCHA: Wpływ internacjonalizacji na franczyzę Jakub KOZIŃSKI: Zarządzanie przez Lean Management Malwina ŁAŃCUCHOWSKA: Analiza strategiczna banków jako narzędzie budowania strategii konkurencji Dorota WILCZYŃSKA: Ichimoku Kinko Hyo jako strategia inwestycyjna ROZDZIAŁ II: INNOWACYJNA GOSPODARKA Dariusz ADRIANOWSKI: Neuromarketing jako kierunek badań nad zachowaniami konsumentów Michał BŁASZCZYK, Milan POPOVIĆ: Zużycie paliw płynnych w Polsce w latach Modelowanie ekonometryczne Małgorzata CYWIŃSKA: Podejmowanie decyzji z punktu widzenia ekonomii behawioralnej Monika JUDA: Formy wspierania innowacyjnych projektów inwestycyjnych Katarzyna KILIAŃSKA: Klastry przemysłowe w województwie świętokrzyskim Kamila LEŚNIAK: Kontrola projektów współfinansowanych ze środków Unii Europeskiej... 89

4 ROZDZIAŁ III: ROZWIĄZANIA LOGISTYCZNE Jakub JANYST, Beata ROSIŃSKA: Innowacje w biznesie na przykładzie outsourcingu logistycznego Ewa PYRZYŃSKA: Prognozowanie mikrobiologiczne w łańcuchu dostaw Joanna SOBCZAK: Outsourcing i BPO jako sposób na podniesienie konkurencyjności firmy O wydawcy

5 Wstęp Publikacja, którą trzymacie Państwo przed sobą jest kolejną książką z serii Innowacyjne rozwiązania biznesowe. Drugi tom publikacji Innowacyjne rozwiązania IV składa się z czternastu opracowań dotyczących tematyki innowacyjnej gospodarki, napisanych przez osiemnastu autorów, będących studentami zrzeszonymi w kołach naukowych. Opracowania zostały podzielone na trzy działy tematyczne: rozwiązania finansowe, innowacyjna gospodarka oraz rozwiązania logistyczne. Część pierwszą, dotyczącą tematyki finansowej rozpoczyna praca, w której zaprezentowano i omówiono funkcje GPW w polskiej gospodarce. Giełda papierów wartościowych spełnia szereg istotnych funkcji, które wpływają m.in. na wzrost gospodarczy, czy też innowacyjność polskiej gospodarki. Kolejny artykuł ma na celu przedstawienie zasadności procesów, na podstawie których franczyzobiorcy chętnie korzystają ze sprawdzonych ofert, natomiast franczyzodawcy chętnie rozwijają swoją firmę w oparciu o udostępnianą licencję. Opracowanie dotyczące Lean management ma na celu pomóc zrozumieć czym jest Lean i na jakich zasadach się opiera. Wiedza o tej metodzie zarządzania jest bardzo wartościowa, gdyż dobra znajomość zasad Lean, narzędzi i metod wprowadzania a przede wszystkim zastosowanie ich w praktyce, może doprowadzić do wzrostu wartości przedsiębiorstwa. Prace zamykające część pierwszą dotyczą strategii finansowych: zostały omówione wybrane metody analizy strategicznej jako narzędzia, które coraz częściej wykorzystywane są w polskich bankach w procesie budowania strategii konkurencji oraz została omówiona strategia inwestycyjna Ichimoku Kinko Hyo, jej części składowe, podstawowa interpretacja oraz zastosowanie głównie do uzyskania podstawowej informacji o bieżącym trendzie cen i ich zmianach. Część drugą, dotyczącą szeroko pojętych zastosowań w nowoczesnej gospodarce, rozpoczyna opracowanie dotyczące neuromarketingu, gdyż przedstawia on jedną z coraz częściej wykorzystywanych metod prowadzenia badań marketingowych. Dzięki neuromarketingowi firma jest w stanie lepiej zaplanować swoje kampanie marketingowe, co przekłada się na wzrost rozpoznawalności. Kolejna praca rozważa zbudowanie modelu ekonometrycznego opisującego zużycie paliw płynnych w Polsce. Zostały również przeprowadzone testy parametryczne, sprawdzające autokorelację oraz normalność reszt składnika losowego. Celem następnego referatu jest przedstawienie podejmowania decyzji w warunkach ryzyka i niepewności z perspektywy ekonomii behawioralnej, a zatem uwzględniając człowieka i efekty z tym związane. Podejmowanie decyzji ekonomicznych obserwowane jest nie tylko przez ekonomistów, zatem ekonomia behawioralna łączy ze sobą zagadnienia z zakresu ekonomii oraz psychologii, biorąc w szczególności pod uwagę czynnik ludzi. Sposób finansowania działalności bieżącej i inwestycyjnej, ma wpływ na podejmowane przez przedsiębiorstwo decyzje, warunkuje jego plany i zamierzenia strategiczne. Stwarza również warunki do podejmowania kolejnych przedsięwzięć. 5

6 Celem przedstawionej pracy jest wskazanie dostępnych źródeł i możliwości finansowania inwestycji przez przedsiębiorstwa. Tematyka kolejnego artykułu przedstawia cele działalności klastrów przemysłowych zlokalizowanych w Województwie Świętokrzyskim. Opracowanie wyjaśnia podstawową terminologię klastrów, a następnie przedstawia ich klasyfikacje według różnych kryteriów. W dalszej części artykułu podano zarówno korzyści, jak i zagrożenia płynące z faktu przynależności podmiotu do klastra. Część finansową kończy opracowanie, w którym poruszono ważny i aktualny problem, przed jakimi stają beneficjenci środków unijnych, dotyczący kontroli projektów współfinansowanych ze środków europejskich. W artykule opisano funkcjonowanie polityki strukturalnej i regionalnej, dokonano przeglądu funduszy unijnych, przedstawiono przykładowe cele polityki regionalnej. W dalszej części pracy wyjaśniono na jakich zasadach beneficjenci występują po środki unijne oraz omówiono instytucje kontrolujące i rodzaje kontroli projektów współfinansowanych. Ostatnia, trzecia część książki obejmuje rozwiązania logistyczne. Największy nacisk zostaje położony na tematykę outsourcingu, która stanowi jedną z dróg odniesienia sukcesu, który mogą zawdzięczać priorytetowej funkcji jaką pełnią, czyli dostarczeniem produktów i usług swoim klientom. Outsourcing jako innowacyjna technika zarządzania daje szansę na efektywnie prosperujące przedsiębiorstwo, oparte na racjonalnej polityce funkcjonowania. Kolejny artykuł przedstawia definicję prognozowania mikrobiologicznego oraz kierunki jego zastosowania. W pracy zostały scharakteryzowane modele prognostyczne oraz najczęściej używane programy komputerowe, zostały mówione ogólne zasady tworzenia modeli na wybranych przykładach, zwracając szczególną uwagę na transport i przechowywanie produktów żywnościowych. Książkę zamyka opracowanie dotyczące outsourcingu procesów biznesowych, który w ostatnich latach nabrał szczególnego znaczenia. W pracy zostały przedstawione wady i zalety zarówno outsourcingu jak i BPO. Pokładamy nadzieję, iż niniejsza publikacja pozwoli pogłębić czytelnikowi wiedzę z zakresu szeroko pojętej innowacyjności w gospodarce, oraz będzie stanowiła źródło inspiracji do dalszych prac i badań w tym zakresie. Składamy podziękowania za pomoc przy recenzowaniu niniejszej publikacji Panu dr. Jarosławi Zającowi z Katedry Informatyki Ekonomicznej Uniwersytetu Łódzkiego. mgr Milan Popović mgr Michał Błaszczyk Katedra Informatyki Ekonomicznej Uniwersytet Łódzki 6

7 ROZDZIAŁ I ROZWIĄZANIA FINANSOWE

8

9 Polski rynek kapitałowy, innowacyjność, innowacje, gospodarka, funkcje GPW. Agata GRABARCZYK * WPŁYW WARSZAWSKIEJ GPW NA INNOWACYJNOŚĆ POLSKIEJ GOSPODARKI W ciągu ostatnich dwóch dekad polski rynek kapitałowy znacząco zmienił swój sposób działania, a tym samym swoje oddziaływanie na środowisko zewnętrzne- polską gospodarkę. Giełda papierów wartościowych spełnia szereg istotnych funkcji, które wpływają m.in. na wzrost gospodarczy, czy też innowacyjność polskiej gospodarki. Rynek giełdowy jest miejscem lokowania kapitału, jak również jego pozyskiwania często na nowe, innowacyjne przedsięwzięcia. W poniższej pracy zaprezentowano i omówiono funkcje GPW w polskiej gospodarce. 1. WSTĘP Innowacyjność przyczynia się do rozwoju współczesnej gospodarki światowej. Zdecydowanie większa grupa podmiotów utożsamia innowacyjność z postępem naukowym i technologicznym. Jednak jest to tylko mała część znaczenia tego pojęcia, które ma duży wpływ na mające miejsce procesy gospodarcze. Rozważania zatem rozpocznę od wprowadzenia często mylonych i utożsamianych ze sobą pojęć, mianowicie innowacji i innowacyjności. Według definicji opracowanej przez firmę doradczą Pricewaterhouse- Coopers wynika, że innowacyjność jest to proces, w ramach którego przedsiębiorstwo dostrzega nowe rozwiązania oraz identyfikuje niezaspokojone potrzeby konsumentów i wykorzystuje je w celu utrzymania lub zwiększania udziału rynkowego, zyskowności i wartości przedsiębiorstwa. Innowacja natomiast to opracowane przez przedsiębiorstwo nowatorskie rozwiązanie, odpowiadające na potrzeby rynku, obejmujące: nowe produkty, nowy sposób zarządzania procesem biznesowym, nowe zastosowanie istniejącego produktu, bądź nowy sposób pozycjonowania istniejącego produktu zmieniający percepcję konsumentów. 1 * 1 Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny, Studenckie Koło Naukowe Finansów i Rachunkowości Progress, praca pod kierunkiem dr. Jarosława Zająca. Raport przygotowany przez Giełdę Papierów Wartościowych w Warszawie oraz PwC: Innowacyjność polskich spółek giełdowych, innowacyjnosc/raporty, s

10 2. POLSKI RYNEK KAPITAŁOWY Podstawową jednostką każdej gospodarki są gospodarstwa domowe oraz przedsiębiorstwa. Funkcjonują one w sferze społeczno-gospodarczej kreowanej przez władze jednostek administracji centralnej. Między wyżej wymienionymi podmiotami zachodzą transakcje kupna-sprzedaży, w rezultacie czego część podmiotów posiada nadmiar środków pieniężnych - oszczędności, a druga grupa niedobór kapitału. Podmioty posiadające oszczędności poszukują możliwości ich korzystnego ulokowania, aby w przyszłości uzyskać z tego tytułu określone zyski. Podmioty zgłaszające zapotrzebowanie na kapitał zgadzają się zapłacić określoną cenę, procent, za udostępniony kapitał. Zjawisko to doprowadziło do powstania rynku kapitałowego. W literaturze przedmiotu przyjmuje się, że rynek kapitałowy to rynek kapitałów średnio- i długoterminowych, na którym kapitał jest lokowany i pozyskiwany przez emisję instrumentów finansowych o terminie trwania dłuższym niż jeden rok. 2 Według innej koncepcji rynek kapitałowy definiuje się jako wszystkie transakcje kupna- sprzedaży, których obiektem obrotu są instrumenty finansowe o okresie zapadalności powyżej roku, zatem są to przede wszystkim akcje i obligacje. 3 Gospodarka, ze względu na przedmiot inwestycji wyróżnia dwa podstawowe typy inwestycji: rzeczowe i finansowe. Inwestycje rzeczowe mają na celu powiększenie i modernizację zasobów środków trwałych w przedsiębiorstwie. Natomiast inwestycje finansowe dokonywane są przez podmioty posiadające nadmiar wolnych zasobów finansowych. 4 Na rynku kapitałowym poza inwestorami występują podmioty emitujące papiery wartościowe, czyli tzw. emitenci. Są oni użytkownikami kapitału pochodzącego z emisji papierów wartościowych. Kapitał uzyskany w drodze emisji instrumentów finansowych przeznaczany jest na finansowanie działalności bieżącej i rozwojowej emitenta. Na rynku kapitałowym w ten sposób dochodzi do zamiany kapitału oszczędnościowego na kapitał inwestycyjny Dmowski A., Prokopowicz D., Rynki finansowe, Difin, Warszawa 2010, s. 11. Dębski W., Rynek finansowy i jego mechanizmy, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2005, s. 95. Czekaj J., Rynki, Instrumenty i Instytucje finansowe, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s

11 3. PODSTAWOWA ROLA GPW W GOSPODARCE RYNKOWEJ Polski rynek kapitałów jest stosunkowo młodym rynkiem, powstał on bowiem w 1992 roku. Jego najważniejszym segmentem jest Giełda Papierów Wartościowych w Warszawie. W ciągu ostatnich dwóch dekad, całkowicie od podstaw został stworzony w Polsce sprawnie funkcjonujący rynek kapitałowy, z wszelkim zapleczem niezbędnym do prawidłowego działania. Aktualnie rynek giełdowy ma ogromne znaczenie dla wielu publicznych spółek notowanych na warszawskim parkiecie, inwestorów indywidualnych krajowych, jak i zagranicznych oraz instytucji finansowych lokujących swoje wolne środki na tymże rynku. Wartość publicznych emisji papierów wartościowych, tak jak np. akcji i obligacji ma znaczący wpływ na wielkośći znaczenie makroekonomiczne całego rynku kapitału, jako mechanizmu alokacji wolnych środków w polskiej gospodarce. 5 Rynek kapitałowy w gospodarce wolnorynkowej ma dwa zasadnicze zadania: sprzyjać wzrostowi gospodarczemu, jak również determinować tworzenie systemu rynkowego, również systemu finansowego. Prawidłowo funkcjonujący rynek giełdowy to rynek posiadający takie cechy jak: rzetelność, efektywność, płynność, przejrzystość, innowacyjność oraz integralność. 6 Wśród najważniejszych funkcji giełdy w gospodarce należy wymienić: alokacja kapitału; mobilizacja kapitału; transformacja kapitału; wycena kapitału POZYSKIWANIE I ALOKACJA KAPITAŁU Prawidłowe funkcjonowanie podmiotów gospodarczych potrzebuje stałego zasilania w kapitały. Z punktu widzenia makroekonomicznego na rynku kapitałowym w ten sposób dokonuje się alokacja kapitału. Giełda papierów wartościowych zapewnia sprawny, efektywny przepływ wolnych środków pieniężnych od podmiotów gospodarczych, posiadających ich nadwyżkę, do przedsiębiorstw i instytucji wykazujących 5 6 Kulpaka P., Giełdy w gospodarce, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2007, s Al-Kaber M., Struktura funkcjonalna rynku kapitałowego i jego sprawność w gospodarce współczesnej (na przykładzie rynku kapitałowego w Polsce), Wydawnictwo Wyższej Szkoły Ekonomicznej w Białymstoku, Białystok 2004, s

12 zapotrzebowanie na kapitał. Naturalnym zjawiskiem na rynku kapitałowym jest, że im większa liczba jego uczestników, tym rynek jest bardziej konkurencyjny i efektywny. Podmioty zgłaszające niedobór kapitałów przeznaczają zgromadzone środki na działalność rozwojową, na finansowanie określonych przedsięwzięć. Często spotykanym zjawiskiem jest pozyskiwanie na rynku kapitałowym środków na sfinansowanie innowacyjnych projektów w przedsiębiorstwach. Między innymi w ten sposób rynek giełdowy wpływa na innowacyjność polskiej gospodarki MOBILIZACJA I TRANSFORMACJA KAPITAŁU Sprawnie funkcjonujący rynek kapitałowy wpływa na mobilizację kapitału w gospodarce. Oznacza to, że wolne środki pieniężne przemieszczają się od inwestorów do podmiotów nieposiadających w danym momencie wolnych kapitałów. Rynek giełdowy poprzez mobilizację niezagospodarowanych wolnych zasobów pieniądza daje możliwość lepszego wykorzystania tych zasobów, zarówno z punktu widzenia inwestora (niższy koszt pozyskania kapitału obcego), jak i osoby oszczędzającej (zyski z inwestycji). Mobilizacja kapitału polega zatem na 7 : kształtowaniu decyzji inwestycyjnych inwestorów; informowaniu o zróżnicowanych formach inwestowania na rynku; oferowaniu usług związanych z zarządzaniem oszczędnościami; oferowaniu przez domy maklerskie usług doradczych; sprzedaży instrumentów finansowych, takich jak jednostki uczestnictwa czy certyfikaty funduszy inwestycyjnych. Na rynku papierów wartościowych poprzez funkcję mobilizacji kapitału, następuje transformacja środków pieniężnych pochodzących z oszczędności w inwestycje. Transformacja kapitału oznacza przyjmowanie przez kapitał różnych postaci, jest to związane bezpośrednio z oceną ryzyka i oczekiwanej stopy zwrotu z inwestycji. Kapitał może być ulokowany w akcjach, obligacjach, instrumentach pochodnych czy też w postaci depozytu bankowego. 8 Na polskim rynku papierów wartościowych istnieje możliwość transformacji kapitału inwestycyjnego, gdyż istnieją różnego rodzaju instrumenty finansowe. Dzięki funkcji transformacji kapitału inwestorzy mają możliwość przemieszczania kapitałów z mniej atrakcyjnych ekonomicznie sektorów gospodarki do tych bardziej efektywnych. Kapitał zmobilizowany na rynku papierów wartościowych w większym stopniu wpływa na wzrost 7 8 Al.-Kaber M., Struktura, op. cit., s.24. Dmowski A., Prokopowicz D., Rynki..., op.cit., s

13 gospodarczy, niż kapitał zgromadzony w formie depozytów bankowych. Wynika to z faktu, iż środki ulokowane w banku w znacznym stopniu są przeznacza na kredyty konsumpcyjne, a tylko w niewielkim stopniu na inwestycje. Odwrotne proporcje są natomiast na rynku kapitałowym, większość naszych środków jest przeznaczana na inwestycje rozwojowe przedsiębiorstw. Ma to miejsce ponieważ na rynku kapitałowym podmioty, chcące pozyskać kapitał, czyli emitenci muszą wskazać cel emisji, tzn. na co będą wykorzystane środki. Aby inwestycja była dla inwestora interesująca, emitent musi wskazać atrakcyjny dla nabywcy danego instrumentu cel emisji, czyli taki który w przyszłości przyczyni się do wzrostu wartości akcji. Zatem na rynku kapitałowym zdecydowana większość naszych oszczędności przeznaczana jest na inwestycje spółek, które w przyszłości mają zaowocować wzrostem zysków przedsiębiorstwa, a co za tym idzie wzrostem cen akcji i w szerszym ujęciu do wzrostu gospodarczego WYCENA KAPITAŁU Na rynku papierów wartościowych dokonuje się również wycena kapitału, poprzez codzienne notowania papierów wartościowych. Ma ona odzwierciedlenie w kursach notowanych instrumentów finansowych. Poprzez codzienny handel tymi instrumentami dochodzi do wyznaczenia tzw. kursu równowagi, czyli zrównania się popytu z podażą na dany papier wartościowy. Dzięki temu na płynnych i efektywnych rynkach kapitałowych dochodzi do optymalnej i bieżącej wyceny kapitału w różnych sektorach gospodarki. Daje to zatem możliwość oceny kształtowania się wyceny kapitałów w poszczególnych sektorach gospodarczych. 10 Wycena kapitału pełni dwie zasadnicze funkcje. Z jednej strony wyznacza stopę zwrotu z inwestycji, z drugiej zaś istotne źródło informacji dla spółki. Stanowi ocenę działań kadry zarządzającej, wszelkich decyzji podejmowanych w przedsiębiorstwie oraz strategii rozwoju spółki. 11 Bieżąca wycena kapitału to również informacja na temat możliwych przyszłych wpływów do spółki z emisji papierów wartościowych na rynku pierwotnym. Determinuje również możliwe do uzyskania stopy zwrotu z inwestycji dla kapitałodawców. Kurs giełdowy jest zatem wypadkową poglądów inwesto Kachniewski M., Majewski B., Wasilewski P., Rynek kapitałowy i giełda papierów wartościowych, Fundacja Edukacji Rynku Kapitałowego, Warszawa 2008, s Kulpaka P., Giełdy w, op. cit., s. 56. Al.-Kaber M., Struktura, op. cit., s

14 rów na temat zarządzania danym przedsiębiorstwem. Wycena kapitału określa również możliwe przyszłe kierunki rozwoju przedsiębiorstwa. 4. INDEKSY POLSKIEJ GIEŁDY Indeksy giełdowe odwzorowują sytuację na giełdzie tzw. koniunkturę giełdową. Obrazują zmiany cen instrumentów finansowych na rynku kapitałowym. Są miernikiem kondycji rynku kapitałowego oraz służą do porównywania sytuacji na różnych giełdach. Wszystkie giełdy obliczają indeksy giełdowe i podają je do publicznej wiadomości, jako odzwierciedlenie zmian kursów cen walorów w czasie danej sesji giełdowej. 12 Indeksy giełdowe, zwane też wskaźnikiem giełdy lub rynku pojawiają się zarówno na rynku akcji, jak i obligacji. Indeksy giełdowe pełnią kilka ważnych funkcji na rynku. Najistotniejsze z nich to 13 : informowanie o ogólnej sytuacji na rynku giełdowym; stanowi benchmark dla inwestorów, którzy zestawiają stopy zwrotu z inwestycji ze stopami zwrotu z indeksu rynkowego; stanowi instrument bazowy dla instrumentów pochodnych; można traktować go jako tzw. portfel rynkowy. Obecnie na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie notowanych jest 18 indeksów, w tym 11 to tzw. subindeksy sektorowe. Są to: główne indeksy: WIG20, mwig40, RESPECT, swig80, WIG, WIG-PL, WIGdiv; 14 subindeksy sektorowe: WIG-BANKI, WIG-BUDOW, WIG-CHEMIA, WIG-DEWEL, WIG-ENERG, WIG-INFO, WIG-MEDIA, WIG- PALIWA, WIG-SPOZYW, WIG-SUROWC, WIG-TELKOM. 15 Najstarszym indeksem notowanym na warszawskiej giełdzie jest Warszawski Indeks Giełdowy (WIG). Jest notowany od początku istnienia giełdy, czyli od 16 kwietnia 1991 roku. Indeks typu dochodowego, obejmuje wszystkie spółki giełdowe notowane na rynku podstawowym i równoległym Dębski W., Rynek finansowy, op. cit., s Jajuga K., Jajuga T., Inwestycje, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006, s

15 giełdy. 16 Wartość bazowa dla indeksu WIG to 1000 punktów. Indeks WIG osiągnął rekordową wartość 6 lipca 2007 roku w wysokości ,51 pkt., natomiast najniższą wartość odnotował 23 czerwca 1992 roku w wysokości 635,3 pkt. 16 kwietnia 1994 roku w związku z zwiększającą się liczbą notowanych spółek zdecydowano o powstaniu kolejnego indeksu WIG20. Jego wartość bazowa podobnie jak w przypadku indeksu WIG również wyniosła 1000 pkt. WIG20 jest indeksem typu cenowego. Obliczany jest na podstawie notowań cen 20 największych spółek giełdowych. Kolejnym ważnym indeksem jest mwig40 (przekształcony z MIDWIG), czyli wchodzą w jego skład średnie spółki notowane na giełdzie. Jest również indeksem cenowym, a spólki wchodzącego w jego skład są wybierane na podstawie tego samego rankingu, co spółki indeksu WIG20. Powstał 31 grudnia 1997 roku, jego wartośc bazowa wynosi 1000pkt. Ostatnim z najważiejszych indeksów to swig80 (poprzednio WIRR). Stanowi indeks najmniejszych spółek notowanych na giełdzie. Spółki wybierane są na podstawie tego samego rankingu co WIG20 i mwig40, jest to kolejnych 80 spółek w rankingu. Powstał 31 grudnia 1994 roku, przyjmując wartość bazową 1000pkt. Podobnie jak mwig40 również jest indeksem cenowym. Dodatkowo dla lepszego odziwerciedlenia sytuacji w poszczegółnych sektorach gospodarki stworzono tzw. subindeksy, obrazujace sytuację w danej gałęzi gospodarczej PODSUMOWANIE Obecna postać polskiej gospodarki różni się znacząco od tej sprzed okresu transformacji. Znaczący wpływ na jej zmianę i kreację miało powstanie polskiego sprawnie funkcjonującego rynku kapitałowego. Obecne trendy na rynkach kapitałowych oraz globalna konkurencja o inwestorów i ich kapitał, powodują, że giełdy sięgają do tych części gospodarki, które dotychczas nie stanowiły ich przedmiotu zainteresowania. Jako dobry przykład może posłużyć stworzenie rynku NewConnect. Jest to platforma alternatywnego systemu obrotu stworzona w 2007 roku z myślą o młodych, innowacyjnych przedsiębiorstwach z branż tzw. nowych technologii Czekaj J., Rynki, op. cit., s Ibidem, s

16 Polska giełda wspierając innowacyjne przedsiębiorstwa wykreuje innowacyjność dla całego polskiego rynku, jak również wzmocni jego pozycję konkurencyjną w Europie Środkowo-Wschodniej. BIBLIOGRAFIA AL-KABER M., Struktura funkcjonalna rynku kapitałowego i jego sprawność w gospodarce współczesnej (na przykładzie rynku kapitałowego w Polsce), Wydawnictwo Wyższej Szkoły Ekonomicznej w Białymstoku, Białystok CZEKAJ J., Rynki, Instrumenty i Instytucje finansowe, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa DĘBSKI W., Rynek finansowy i jego mechanizmy, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa DMOWSKI A., Prokopowicz D., Rynki finansowe, Difin, Warszawa KACHNIEWSKI M., MAJEWSKI B., WASILEWSKI P., Rynek kapitałowy i giełda papierów wartościowych, Fundacja Edukacji Rynku Kapitałowego, Warszawa KULPAKA P., Giełdy w gospodarce, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa JAJUGA K., JAJUGA T., Inwestycje, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa INFLUENCE WARSAW EXCHANGE ON INNOVATION POLISH ECONOMY In the past two decades, the Polish capital market has substantially changed method of operation, and therefore its influence on the external environment-the Polish economy. Stock Exchange serves a number of important functions which influence the economic growth or innovativeness of Polish economy. Stock market is a place to invest capital as well as its acquisition is often new and innovative projects. In this publication I present and discusses the functions of the GPW in the Polish economy. 16

17 Franczyza, franchising, internacjonalizacja, globalizacja. Żaklina JABŁOŃSKA *, Piotr JABŁOŃSKI **, Błażej SOCHA *** WPŁYW INTERNACJONALIZACJI NA FRANCZYZĘ W ostatnich latach można zauważyć dynamiczny rozwój ofert franczyzowych, a wzrost konkurencji czuwa nad ich różnorodnością. Franczyzobiorcy chętnie korzystają ze sprawdzonych ofert, natomiast franczyzodawcy chętnie rozwijają swoją firmę w oparciu o udostępnianą licencję. Procesom tym sprzyja również internacjonalizacja przedsiębiorczości, dzięki której firmy coraz szybciej stają się rozpoznawalne poza rodzimym rynkiem. Artykuł ma na celu przedstawienie zasadności tych procesów. 1. WSTĘP Współcześni przedsiębiorcy coraz większą wagę przypisują wykorzystaniu aktywów niematerialnych, gdyż to one tworzą potencjał rozwojowego biznesu. Już w 1991 roku zmiany te zauważył P. Drucker18 nazywając je procesem transformacji, przemodelowaniem społeczeństwa jego poglądów i wartości. Przedsiębiorstwa, które chcą tworzyć swoją wartość muszą się koncentrować na tworzeniu potencjału rozwojowego biznesu za pomocą aktywów niematerialnych, gdyż to one będą motorem rozwoju przyszłości 19. Ludzie, pomysły, know-how, relacje, systemy i procesy pracy zwiększają w przedsiębiorstwach efektywność ekonomiczną, stając się źródłem ich ukrytej przewagi. Te niematerialne wartości zmieniły sposób prowadzenia działalności, współpracy z pracownikami, relacji z klientami, * ** Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny, Katedra Ekonomii Instytucjonalnej, doktorantka UŁ. Uniwersytet Łódzki, Wydział Zarządzania, Katedra Rachunkowości, doktorant UŁ. *** Uniwersytet Łódzki, Wydział Zarządzania, Katedra Zarządzania Przedsiębiorstwem, doktorant UŁ. 18 P. Drucker, Post-capitalist Society, Harper Business, New York G. Urbanek, Wycena aktywów niematerialnych przedsiębiorstwa, PWE, Warszawa 2008, s

18 a także cały sposób zarządzania. 20 Twarde dane bazujące na wynikach finansowych musiały zostać uzupełnione miękkimi wskaźnikami, takimi jak: satysfakcja pracowników, czy zdolność adaptacji do nowych warunków. 21 Przedmiotem artykułu są rozważania dotyczące wpływu globalizacji na działalność franczyzową. 2. ROLA AKTYWÓW NIEMATERIALNYCH W przeciwieństwie do aktywów materialnych, aktywa niematerialne mogą być wykorzystywane w różnych miejscach w tym samym czasie, dzięki czemu ich wykorzystanie nie pociąga za sobą kosztów alternatywnych. Cecha ta przyczyniła się do wzrostu zainteresowania franczyzą w dobie globalizacji. Odpowiednio zarządzając licencjami franczyzowymi przedsiębiorstwa mogą budować swoją wartość minimalizując koszty, a często nawet osiągając dodatkowe korzyści. Natomiast licencjobiorca może łączyć zdobyte aktywa niematerialne ze swoimi materialnymi czynnikami produkcji, może je wykorzystywać w swojej ofercie rynkowej i tym samym tworzyć nowe aktywa niematerialne, którymi są relacje z klientami. 22 Sytuacja na polskim rynku franczyzy jest analogiczna do sytuacji w innych krajach rozwijających się. Za punkt odniesienia w badaniu rozwoju rynku franczyzy bierze się historię rozwoju tego rynku w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej. 23 Obecnie w USA jedna na dwanaście firm operuje w systemie franczyzowym i 63% franczyzodawców jest zainteresowana rozwojem sieci na rynku globalnym. Analitycy i naukowcy spodziewają się analogicznego rozwoju franczyzy w krajach rozwijających się. 24 W Polsce działa już około 400 systemów franczyzowych 25, przedsię- 20 J. Low, P. Cohen Kalafut, Invisible advantage. How intangibles are driving business performance. (tłum. W. Bieliński Niematerialna wartość firmy. Ukryte źródła przewagi konkurencyjnej, Oficyna Ekonomiczna, Kraków 2004), s Ibidem, s G. Urbanek, Wycena, op.cit., s Ż. Jabłońska, P. Miszczyński Analiza franczyzy w Polsce na przykładzie branży gastronomicznej: franczyza w kontekście teorii kosztów transakcyjnych, w: Polityka ekonomiczna, Prace Naukowe UE we Wrocławiu nr 111, red. J. Sokołowski, M. Sosnowski, A. Żabiński, Wydawnictwo UE we Wrocławiu, Wrocław 2010, s I. Alon, Global Franchising and Development in Emerging and Transitioning Markets, Journal of Macromarketing, 2004,Vol 24, s

19 biorcy chętnie wykorzystują doświadczenie dawcy licencji, a stabilna marka zapewnia im płynne wejście na rynek minimalizując ryzyko niepowodzenia. Dzięki franczyzie wiele polskich marek stało się rozpoznawalnych w kraju i coraz częściej za granicą. 3. FRANCZYZA W DOBIE INTERNACJONALIZACJI W Polsce działalność franczyzowa najczęściej jest wykorzystywana przez franczyzobiorców, jako sposób na sprawdzony biznes gwarantujący łatwiejsze zdobycie rynku oraz niższe ryzyko upadłości. Doskonale sprawdziła się również w czasie kryzysu, co spowodowało wzrost zainteresowania tego typu działalnością pobudzając jednocześnie działania franczyzodawców. Zła sytuacja gospodarcza nie przyczyniła się do osłabienia wzrostu otwieranych placówek franczyzowych, co doskonale obrazuje rysunek 1. Rysunek 1. Liczba placówek franczyzowych w latach Źródło: Raport o franczyzie w Polsce 2011, Profit system, Głównym impulsem do otwierania lokali franczyzowych jest przekonanie, że taka właśnie forma działalności pozwoli znacznie zredukować ryzyko niepowodzenia nowego przedsięwzięcia. Aby ten 19

20 warunek został spełniony niezbędne jest operowanie sprawdzonym knowhow, rozpoznawalną i cieszącą się renomą marką oraz wsparciem ze strony franczyzodawcy. Założeniom tym przeczy przeprowadzona analiza przypadku polskich sieci franczyzowych 26. Z przeprowadzonego badania wynika, iż franczyzodawcy starają się wypromować swoją markę poprzez sieć lokali franczyzowych, zamiast oferować sprawdzony pomysł na biznes minimalizujący ryzyko niepowodzenia. Zaobserwować można wiele nadużyć, które w skrajnych przypadkach dotyczą ofert franczyzowych kierowanych przez firmy, które nie uruchomiły ani jednej jednostki pilotażowej i tym samym nie posiadają wymaganego know-how, rozpoznawalnej marki, a tym bardziej wiedzy jak prowadzić franczyzobiorców. Co ciekawe, stawiane przez nich wymagania odnośnie opłat franczyzowych nie odbiegają od bardziej doświadczonej konkurencji. Na szczęście nie wiele osób decyduje się na wybór zupełnie niesprawdzonej oferty. Rozwój rynku franczyzowego wymusza dynamiczne działania franczyzodawców, którzy oferują swoją pomoc w coraz szczerszym zakresie. Osłabienie gospodarcze zmusiło ich nawet do wyjścia naprzeciw swoim przyszłym franczyzobiorcom partycypując w kosztach potrzebnych do otworzenia działalności, czego przykładem może być Grupa Muszkieterów udzielająca poręczenia w banku na 80% planowanej inwestycji. By móc pozwolić sobie na takie udogodnienia franczyzodawcy mają świadomość konieczności dynamicznego rozwoju w konkurencyjnym otoczeniu. Tylko rozpoznawalna marka i atrakcyjna oferta przyciąga nowych inwestorów, dzięki którym firma dalej się rozwija. Mimo iż w Polsce prym wiodą zagraniczne marki (tj. Mc Donalds, Yves Rocher, Levi s, Reserved) coraz więcej otwiera się rodzimych lokali, (np. Da Grasso, Biesiadowo) które już rozpoczęły lub w niedługim okresie planują ekspansję na zagraniczne rynki. Przedsiębiorcy szybko zauważyli jak zdobyte przez nich doświadczenie procentuje z każdym nowym lokalem i nie wahają się skorzystać z ofert masterfranczyzobiorców, którzy próbują własnych sił za granicą. 26 Więcej o przeprowadzonym badaniu: Ż. Jabłońska, B. Socha Rola franczyzy w tworzeniu aktywów niematerialnych, Zeszyty Naukowe PTE

21 4. PODSUMOWANIE Zmiany zachodzące w kraju i na świecie zwiększają znacząco rolę konkurencyjności. Dynamiczny rozwoju rynku, globalizacja działań i towarzysząca temu niepewność skłaniają do wyboru sprawdzonych modeli biznesowych, dlatego można zaobserwować wzrost zainteresowania ofertami franczyzowymi. Szeroki wachlarz oferowanych systemów franczyzowych sprawia, że inwestorzy mogą swobodnie dopasować ofertę do swoich możliwości, jednak wysokość ponoszonych opłat nie zawsze idzie w parze z czynnikami, które powinny zmniejszyć ryzyko działalności franczyzobiorcy, tj znana marka, lojalność klientów, stabilna pozycja na rynku. Autorzy skłaniają się ku wnioskowi, że franczyzodawcy wykorzystują franczyzę do budowania wartości swojej firmy kosztem franczyzobiorców. Obecna sytuacja gospodarcza sprzyja działalności franczyzowej, a rozwój istniejących sieci otwiera przed franczyzobiorcami nowe możliwości i atrakcyjne warunki. Przyciągająca oferta franczyzowa zapewnia dynamiczniejszy rozwój dawcy licencji. Zachowanie odpowiednich proporcji byłoby więc zdaniem autorów kluczem do satysfakcji obydwu stron i gwarantem szybkiego wzrostu ogólnej wartości firmy. BIBLIOGRAFIA ALON I., Global Franchising and Development in Emerging and Transitioning Markets, Journal of Macromarketing BIELIŃSKI W. Niematerialna wartość firmy. Ukryte źródła przewagi konkurencyjnej, Oficyna Ekonomiczna, Kraków DRUCKER P., Post-capitalist Society, Harper Business, New York LOW J., COHEN KALAFUT P., Invisible advantage. How intangibles are driving business performance. (tłum. W. Bieliński Niematerialna wartość firmy. Ukryte źródła przewagi konkurencyjnej, Oficyna Ekonomiczna, Kraków 2004). JABŁOŃSKA Ż., MISZCZYŃSKI P., Analiza franczyzy w Polsce na przykładzie branży gastronomicznej: franczyza w kontekście teorii kosztów transakcyjnych, w: Polityka ekonomiczna, Prace Naukowe UE we Wrocławiu nr 111, red. J. Sokołowski, M. Sosnowski, Wrocław JABŁOŃSKA Ż, SOCHA B., Rola franczyzy w tworzeniu aktywów niematerialnych, Zeszyty Naukowe PTE Journal of Macromarketing, 2004,Vol 24. Raport o franczyzie w Polsce 2011, Profit system URBANEK G., Wycena aktywów niematerialnych przedsiębiorstwa, PWE, Warszawa

22 ŻABIŃSKI A., Polityka ekonomiczna, Prace Naukowe UE we Wrocławiu nr 111, Wydawnictwo UE we Wrocławiu, Wrocław INTERNATIONALIZATION EFFECT ON FRANCHISE In recent years, you can see the dynamic development of franchise bids, and increased competition taking care of their diversity. Franchisees willingly benefit from the proven offers, while the franchisor willingly develops their business based on a shared license. Processes these also promotes the internationalization of entrepreneurship, thanks to it companies are quickly becoming recognizable outside its home market. Article aims at presenting the merits of these processes. 22

23 Jakub KOZIŃSKI * Lean Management, Lean Manufacturing, Toyota Production System, Value Stream Mapping, Performance Management Board, Kaizen, Continuous Improvement. ZARZĄDZANIE PRZEZ LEAN MANAGEMENT Lean Management, jako jedna z metod zarządzania, jest stosowana od lat w przedsiębiorstwach produkcyjnych. W ostatnich latach znalazła uznanie również w usługach i jest z powodzeniem stosowana w przedsiębiorstwach finansowych, outsoursingowych itp. Wiedza o tej metodzie zarządzania jest bardzo wartościowa, gdyż dobra znajomość zasad Lean, narzędzi i metod wprowadzania a przede wszystkim zastosowanie ich w praktyce, może doprowadzić do wzrostu wartości przedsiębiorstwa. Niniejszy referat ma na celu pomóc zrozumieć czym jest Lean i na jakich zasadach się opiera. Przedstawia również niektóre narzędzia stosowane w tej metodologii. 1. WSTĘP Metodologia Lean Management wywodząca się z Lean Manufakturingu to innowacyjne rozwiązanie w sektorze usługowym. O ile szczupłe zarządzanie od dawna stosowane jest w przedsiębiorstwach produkcyjnych, o tyle wprowadzanie tej metody do przedsiębiorstw usługowych jest nowością, która podbija rynki światowe. Zastosowanie zaadaptowanych zasad, narzędzi i procesów udoskonalających pozwala skutecznie zmniejszyć koszty, zwiększyć wartość wytwarzanego produktu (usługi) a tym samym doprowadzić do zwiększenia zysku i wartości firmy. Niniejszy referat ma na celu zapoznanie czytelnika z metodologią lean. 2. HISTORIA METODOLOGII LEAN Historia metodologii Lean jest dość krótka w porównaniu do bardziej popularnych metod zarządzania. Za jej początek uważa się okres po II Wojnie Światowej, kiedy to Kiichiro Toyoda oraz Taiichi Ohno ze znanej dzisiaj na całym świecie firmy Toyota, opracowali system produkcji Toyota Production System. Opracowana przez nich metoda była ulepszeniem procesu zastosowanego przez Henryka Forda. Zredukowali oni koszty i zwiększyli elastyczność produkcji, dzięki czemu mogli dostosować się do ciągle zmieniającego się popytu. 27 * 27 Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny, Studenckie Koło Naukowe Finansów i Bankowości Progress, opiekun naukowy: dr Agnieszka Bukowska- Piestrzyńska

24 Kolejnym ważnym etapem w historii był rok 1991, kiedy to trzech naukowców z Massachussets Institute of Technology w Bostonie: James P. Womack, Daniel Roos, and Daniel T. Jones napisali publikację pt. The Machine That Change the World. W niej właśnie po raz pierwszy został użyty zwrot Lean Management. W 1996 roku James P. Womack i Daniel T. Jones wydali książkę Lean Thinking w której określili 5 zasad lean. 3. PIĘĆ ZASAD LEAN Poza historią każda idea posiada swoje fundamenty. Dla lean menagement jest to pięć zasad, których poznanie i przestrzeganie powinno nie tylko być początkiem drogi do zleanowania przedsiębiorstwa czy procesu, ale powinny stać się stałym elementem każdego procesu lean 28 : 1. Określenie, które z realizowanych czynników firmy przynoszą wartość, a które nie z punktu widzenia klienta. 2. Identyfikacja wszystkich niezbędnych kroków do zaprojektowania, zamówienia i wytworzenia produktu wzdłuż całego łańcucha wartości w celu określenia elementów łańcucha nie dających wartości produktowi. 3. Stworzenie łańcucha wartości tylko z czynności dających wartości produktowi. Łańcuch ten nie może mieć żadnych zakłóceń, wstecznych przepływów czy przestojów. 4. Rób tylko to czego wymaga klient. 5. Dąż do perfekcji poprzez ciągłe usuwanie przyczyn powstawania odpadów. Podsumowując powyższe zasady, można powiedzieć, że udoskonalenie procesu zgodnie z zasadami lean polega na zrozumieniu procesu produkcji, czy też usługi od strony klienta. Poznaniu wartości jakich ten oczekuje i modyfikacji procesu przez pozbycie się marnotrawstwa. Wprowadzanie zarządzenie lean nie można ograniczać jednak tylko do kadry kierowniczej. Tylko szeregowi pracownicy znają tak na prawdę proces na tyle dobrze, aby móc wskazać te elementy, które stanowią stratę, powodują nieelastyczność produktu, czy wymienić sposoby ulepszające proces na tyle, aby zmniejszyć np. niestabilność w ciągłości procesu produkcyjnego. 28 P. Hines, D. Taylor, Kierunek organizacja lean, LeanQ Centrum, Gdańsk 2003, s

25 4. STRATY, NIEELASTYCZNOŚC I NIESTABILNOŚĆ KLUCZOWYMI ELEMENTAMI Ponieważ wartość produktu budują tylko elementy dodatnie, istotnym jest aby zlokalizować punkty marnotrawstwa. Należy ich wyszukiwać w siedmiu podstawowych kategoriach. Przykładowymi stratami w wartości produktu mogą być 29 : 1. Nadprodukcja. 2. Okresy oczekiwania. 3. Nadmierny transport. 4. Niewłaściwy sposób wytwarzania. 5. Zbędne zapasy. 6. Ponowna obróbka (błędy). 7. Bezcelowy ruch NADPRODUKCJA Bezcelowa nadprodukcja nie przynosi korzyści klientowi. Firma będzie musiała ciągle angażować pracowników w pracę, choć mogliby być oni przesunięci do bardziej potrzebnych procesów oraz spowoduje to nadmierne zaangażowanie większej ilości zapasów. W rezultacie zakłócony zostanie przepływ informacji oraz płynność w procesie. Co więcej może spowodować dodatkowe koszty, np. magazynowania i transportu z tym związanego. 30 W przedsiębiorstwie usługowym przykładem nadprodukcji może być stosowanie zbyt wielu dokumentów. Dane dokumenty czy informacje zamieszczane np. na 15 stronach możnaby umieścić na 2. Zmniejszy to ilość zużywanego papieru, drukarek i zapotrzebowania na powierzchnię, na której dokumenty są gromadzone OKRESY OCZEKIWANIA W przypadku przestojów warto rozważyć trochę większy obraz całości procesu. Założyć można, że danej fabryce samochodów pewna maszyna jest wykorzystywana przed i po polakierowaniu danego elementu. W teorii więc, osoba obsługująca dany proces po pierwszej obróbce czeka, aż element zostanie przygotowany dla niej ponownie. Jest to oczywiście strata podwójna, bo kiedy ta maszyna pracuje, maszyna lakierująca czeka 2 okresy. Prawidłowym byłoby tutaj takie skonstruowanie łańcucha produkcji, aby w czasie gdy element jest lakierowany, osoba obsługująca pierwszą maszynę przygotowywała już kolejny P. Hines, D. Taylor, Kierunek..., s. 12. Ibidem, s

26 4.3. NADMIERNY TRANSPORT Nadmierny transport szczególnie może być widoczny przy sporządzaniu dokumentacji. Wykonanie jakiegoś zlecenia może wymagać pisemnej zgody menagera z centrali. Wysłany więc zostaje dokument, który musi zostać podpisany i zwrócony do jednostki. Wymaga to niejednokrotnie dużo czasu i dodatkowego nakładu kosztów na przesył. Ten sam dokument mógłby być przesłany drogą elektroniczną i taką samą drogą wysłane potwierdzenie podpisania. Dzięki temu zostaje usunięte nadmierne transportowanie dokumentów, zmniejszone koszty oraz m.in. ryzyko ich zaginięcia NIEWŁAŚCIWY SPOSÓB WYTWARZANIA Niewłaściwy sposób wytwarzania wyczuć jej dość trudno. Chodzi tutaj np. o nadmierną komplikację procesu wytworzenia danego produktu czy usługi. Niektóre czynności są np. kilkakrotnie zatwierdzane, albo dokumentacja jest dość szczegółowa chociaż te same dane uzyskane zostały już w innych częściach procesu ZBĘDNE ZAPASY Tworzenie pewnej ilości zapasów jest korzystne, aby usprawnić wszystkie procesy i być przygotowanym na nieprzewidziane przestoje. Tworzenie jednak nadmiernych zapasów niesie ze sobą koszty i ryzyko. Gotowy produkt, jaki by nie był, z czasem traci na wartości, a jego magazynowanie kosztuje. Dodatkowo powstaje ryzyko np. zmiennych kursów walutowych, przez co faktycznie w momencie sprzedaży możemy wychodzić znacznie poniżej kosztów produkcji PONOWNE PROCESOWANIE W trakcie procesu pojawiają się błędy, ale powinno się je możliwie jak najszybciej i najskuteczniej ograniczać. Błędy często bywają kosztowne, a juz na pewno każdy z nich przynosi stratę czasu, kiedy należy go poprawić. Większość błędów jednak w danych procesach okazuje się tymi samymi błędami powtarzanymi przez kolejnych pracowników. Wystarczy więc na niektóre punkty procesu zwrócić większą uwagę i przeprowadzić dodatkowe szkolenia dla pracowników BEZCELOWY NADMIERNY RUCH Niewłaściwa organizacja stanowisk pracy powoduje stratę czasu i energii. Jeżeli jakaś grupa pracowników musi współpracować z inną powinny one mieć swoje stanowiska robocze możliwie jak najbliżej siebie ułatwi to komunikację. Jeżeli dany pracownik używa często drukarki, 26

27 powinny być one odpowiednio rozstawione w biurze itp. Punkt ten dotyczy także niepotrzebnie wykonywanych czynności, jak np. nadmierne gięcie, a potem prostowanie danego elementu w cyklu produkcyjnym. Straty w procesie produkcyjnym poza tworzeniem kosztów same w sobie powodują także powstawanie nieeleastyczności i niestabilności całego procesu. Właściwe rozplanowanie procesu produkcyjnego może wspomóc elastyczność, gdy dane zamówienie wymaga nakładu większej ilości pracowników. Przesunięcie tych mających mniejszy zajęć w danym momencie upłynni proces. Po za tym wspierane są ewentualne sytuacje kryzysowe, które mogłyby wpłynąć na zaprzestanie całej produkcji. 5. NARZĘDZIA LEAN W ANALIZIE PROCESÓW Lean Management, jako stosowana w praktyce metoda posiada narzędzia, które umożliwiają stosowanie jej zasad w praktyce. Przykładami takich narzędzi są Value Stream Mapping i Performance Management Board VALUE STREAM MAPPING Value Stream Mapping, czyli Mapa Strumienia Wartości przez szczegółowe rozpisanie poszczególnych elementów procesu ma wskazać które z czynności wykonywanych podczas produkcji produktu czy usługi dodają mu wartości z punktu widzenia klienta, a które wydają się być zbędne. Standardowy VSM, przedstawiony przykładowo na rysunku 1, dzieli się na 3 części. Pierwsza to przepływ informacji, w której wykazywany jest proces od momentu złożenia zlecenia do czasu rozpoczęcia jego faktycznej realizacji. Część druga, to przepływ materialny, w którym rozpisany zostaje szczegółowo każdy etap produkcji. Trzecim elementem jest czas trwania poszczególnych elementów procesu. Połącznie trzech elementów VSM pozwala na zidentyfikowanie elementów zbędnych w procesie i jednoczesną ocenę jak korzystne czasowo staje się ich usunięcie oraz czy jest ono możliwe. Pamiętać należy, że tworzenie VSM powinno odbywać się na najniższym szczeblu pracowniczym. Tylko i wyłącznie pracownik pracujący przy danym procesie może prawidłowo ocenić każdy tworzący go element i ulepszyć proces. 27

28 Rysunek 1. Value Stream Mapping (VSM). Źródło: PERFORMANCE MANAGEMENT BOARD Performance Management Board jest narzędziem monitorującym. O ile VSM ma służyć wskazaniu elementów procesu, które należy poprawić, o tyle PMB ma wspomóc śledzenie prawidłowości przeprowadzanych zmian. Na wspominanej tablicy powinny być zamieszczane elementy służące ocenie efektów wprowadzonych zmian, a więc np. wielkość produkcji na przestrzeni czasu, jak również kolejne pomysły na usprawnienia, zadania do zrealizowania czy postawione cele itp. Tablica taka powinna być wyraźnie podzielona na sektory, w których każdy powinien być zapełniany nowymi danym związanymi z ulepszeniami związanymi z procesem. Przykład podziału PMB przedstawia rysunek 2. 28

29 Rysunek 2. Performance Management Board. Źródło: Opracowanie własne. 6. CONTINUOUS IMPROVEMENT/KAIZEN Zgodnie z piątą zasadą Lean ciągłe udoskonalanie jest niezbędne. Zasada ta pokrywa się z japońską ideologią Kaizen, co w dosłownym tłumaczeniu znaczy dobra zmiana 31. Ważnym jest zrozumienie, iż bez ciągłego udoskonalenia procesu i dbałości o wprowadzone zmiany metodologia Lean traci sens. Ideą Lean jest powiem takie zarządzanie przedsiębiorstwem, aby drobnymi kroczkami dochodzić do większego celu, bez potrzeby większych gwałtownych restrukturyzacji. Często też jako zastępstwo takiej właśnie element Continuous Improvement (CI) zostaje stosowany. Niestety bez ciągłego, nieprzerwanego procesu ulepszania może to spowodować nie tylko brak ulepszeń w procesie, ale wręcz pogorszenie istniejącego stanu DZIESIĘĆ ZASAD KAIZEN Tak, jak Lean opiera się na pewnych zasadach, tak filozofia Kaizen do której odnosi się CI ma swoje. Zasady te są niepodważalnymi fundamentami spajającymi cały proces Lean w całość. Prezentuje je rysunek 3. Rysunek 3 Performance Management Board. Źródło: A. Krzysztofek, Filozofia Kaizen w: Forward no 6, SKN Progress, Łódź 2010, s A. Krzysztofek, Filozofia Kaizen w: Forward no 6, SKN Progress, Łódź 2010, s

30 Wymienione 10 zasad musi być stosowanych bezwzględnie zawsze przy ulepszaniu procesu. Pominięcie którejkolwiek może spowodować, że proces faktycznie nie ulegnie ulepszeniu. 7. PODSUMOWANIE Lean, choć nie jest metodą nową dopiero teraz nabiera rozpędu i popularności. Stosowany już wcześniej w produkcji szczególne uznanie zyskuje ostatnio w przedsiębiorstwach usługowych, także na rynku polskim. Dzięki swoim prostym, w samej strukturze zasadom, jest dość łatwo rozumiany jako sposób na udoskonalenie przedsiębiorstwa. Stosowanie odpowiednich narzędzi spowoduje nie tylko zadowolenie kadry zarządzającej, ale i pracowników oraz klientów tych w rzeczy samej w pierwszej kolejności. Choć samo wprowadzenie lean do firmy nie jest proste i szybkie, to może doprowadzić do podniesienia jej wartości. BIBLIOGRAFIA HINES P., TAYLOR D. Kierunek organizacja lean, LeanQ Centrum, Gdańsk IMAI M. Gemba Kaizen. Zdroworozsądkowe, niskokosztowe podejście do zarządzania MT Biznes Sp. z o.o., Warszawa KRZYSZTOFEK A. Filozofia Kaizen w: Forward no 6, SKN Progress, Łódź MATUSZEK J., KOŠTURIAK J., GREGOR M., CHAL J., KRIŠT'AK J. Lean Company Wydawnictwo Akademii Techniczno-Humanistycznej w Bielsku-Białej, Bielsko-Biała LEAN MANAGEMENT Lean Management as a management method is applied for years in manufacturing companies. Recently, is recognized also in services and is successfully used in financial firms, outsourcing, banking, etc. Knowledge about this management method is very valuable, because a good knowledge of Lean principles, tools and apply methods in practice may lead to growth of value company. This paper will help you understand what Lean is and on what terms it is based. Also describes some of the tools used in this methodology. 30

31 Analiza strategiczna banków, strategie konkurencji, analiza SWOT, metody portfelowe. Malwina ŁAŃCUCHOWSKA * ANALIZA STRATEGICZNA BANKÓW JAKO NARZĘDZIE BUDOWANIA STRATEGII KONKURENCJI W niniejszej pracy zostały omówione wybrane metody analizy strategicznej jako narzędzia, które coraz częściej wykorzystywane są w polskich bankach w procesie budowania strategii konkurencji. Referat zawiera krótką charakterystykę każdej z metod oraz wykaz obszarów w którym dana analiza znajduje najlepsze zastosowanie. Znaczenie analizy strategicznej w zarządzaniu bankami w następnych latach będzie dalej rosło, głownie ze względu na postępujące procesy globalizacji i internacjonalizacji. 1. WSTĘP Wybór właściwej dla specyfiki danego banku strategii konkurencji poprzedzony jest szeregiem badań i analiz. Doświadczenie pokazuje, że instrumenty analizy finansowej są często niewystarczające podczas sporządzania całościowej oceny działalności podmiotu. Konieczne okazuje się również ustalenie pozycji rynkowej przedsiębiorstwa w stosunku do rywali, jak również analiza potencjalnego wpływu otoczenia na bieżącą i przyszłą pozycję banku. Dlatego narzędziami coraz częściej wykorzystywanymi w procesie budowania, czy też modyfikacji strategii konkurencji są analizy strategiczne, które ułatwiają ocenę różnych wymiarów działalności przedsiębiorstwa bankowego oraz otoczenia w którym prowadzi ono działalność 32. * 32 Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny, Studenckie Koło Naukowe Finansów i Bankowości Progress, praca pod kierunkiem dr hab. Doroty Czechowskiej, prof. nadzw. UŁ Marcinkowska M., Ocena działalności instytucji finansowych, Difin, Warszawa 2007, s

32 2. ISTOTA ANALIZY STRATEGICZNEJ BANKU Analiza strategiczna jest postępowaniem badawczym, które daje możliwość dokonania oceny realizowanej przez dany podmiot strategii zarządzania, jak również pozwala określić dalsze kierunki rozwoju, z uwzględnieniem zmian zachodzących w otoczeniu 33. Przeprowadzana analiza musi być zatem dostosowana do specyficznej sytuacji badanego podmiotu i powinna uwzględniać takie czynniki jak: atrakcyjność sektora w którym działa podmiot, poziom konkurencji w tym sektorze, wielkość firmy, zaplecze technologiczne itp. 3. WYBRANE METODY ANALIZY STRATEGICZNEJ 3.1. ANALIZA MOCNYCH I SŁABYCH STRON (SWOT) Analiza SWOT należy do jednych z metod planowania strategicznego. Istota tej metody badawczej sprowadza się do określenia mocnych i słabych stron analizowanego podmiotu oraz ustalenia jakie szanse z otoczenia można wykorzystać a z jakimi zagrożeniami należy się liczyć 34. W literaturze przedmiotu nie zostały określone konkretnie definicje mocnych i słabych stron organizacji. Pojęcia te należy definiować w odniesieniu do sytuacji konkretnego podmiotu. Mocnymi stronami organizacji mogą być np.: unikalne zasoby, wyszukane umiejętności oraz inne czynniki, które pozwalają na wyróżnienie się na tle konkurencji i budowanie na tej bazie strategii. Jako słabe strony uznaje się natomiast zwykle te obszary działalności, które opóźniają rozwój i obniżają efektywność organizacji, np.: niska jakość świadczonych usług, zła sytuacja finansowa itp. W zdefiniowaniu mocnych i słabych stron podmiotu pomocne są dwa narzędzia diagnostyczne: lista obszarów strategicznych, istotnych z punktu widzenia prowadzonej przez podmiot działalności oraz opis najlepszego konkurenta 35. Druga część analizy SWOT obejmuje określenie szans i zagrożeń jakie tkwią w otoczeniu organizacji. Ma to na celu ustalenie relacji, zależności pomiędzy danym podmiotem a jego otoczeniem oraz zaplanowanie działań, które pozwolą na wykorzystywanie szans jakie niesie otoczenie oraz eliminację mogących pojawić się zagrożeń. Na tym etapie analizy otoczenie organizacji powinno zostać podzielone na dwie części: Krupski R. (red)., Zarządzanie strategiczne. Koncepcje. Metody., Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej im. Oskara Langego we Wrocławiu, Wrocław 1998, s Obój K., Strategia sukcesu firmy, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 1998, s

33 analizę istotnych kontrahentów podmiotu na rynku tzw. analiza stakeholders 36 oraz analizę funkcjonalną W praktyce możemy spotkać się z różnymi metodami analizy SWOT. Na uwagę zasługuje na pewno analiza przeprowadzona w formie skwantyfikowanej, która pozwala zobrazować sytuację badanego podmiotu na wykresie METODY PORTFELOWE Metody portfelowe mają na celu prostą i skuteczną ocenę konkurencyjności konkretnych produktów bądź usług. W ramach analizy przeprowadzanej przy wykorzystaniu tychże metod organizacja traktowana jest jak zbiór produktów na różnych rynkach, co pozwala przygotować dla każdego z nich odmienny plan działania i rozwoju. Dzięki metodom portfelowym można nie tylko opracować ogólną strategię konkurencji ale również mechanizm alokacji zasobów oraz kontroli podejmowanych działań MACIERZ BOSTON CONSULTING GROUP (MACIERZ BCG) W analizie produktów przy wykorzystaniu macierzy BCG główny nacisk kładziony jest na kwestie związane z generowaniem bądź absorbowaniem przez nie gotówki. W metodzie badawczej wykorzystuje się dwa kryteria: udział produktu w rynku 40 oraz tempo wzrostu rynku na którym podmiot prowadzi działalność 41. Wskazane powyżej mierniki wpływają w głównie mierze na realizowane przez firmę przepływy pieniężne netto 42. W przypadku gdy macierz BCG wykorzystywana jest do analizy banków, udział w rynku określany jest jako iloraz wartości sprzedanych produktów 43 do ich ogólnej wartości w całym sektorze bankowym. Z uwagi na fakt, że dane te są z reguły trudno dostępne, w praktyce wykorzystuje się uproszczenie polegające na wyliczaniu udziału w rynku na podstawie wartości bilansowych konkretnych pozycji np.: dostawcy, odbiorcy, organizacje rządowe itp. podział otoczenia ze względu na odmienne obszary funkcjonowania np.: rynek, technologia, polityka itp. Obój K., Strategia..., op.cit., s Ibidem. wskaźnik konkurencyjności. miara atrakcyjności. Marcinkowska M., Ocena...,op.cit., s udzielonych kredytów, przyjętych depozytów, uruchomionych kart kredytowych itp. Ibidem. 33

34 Rysunek 1. Macierz produktów według Boston Consulting Group Strzałki oznaczają kierunki przepływu strumieni pieniężnych Źródło: Penc J., Strategie zarządzania. Perspektywiczne myślenie. Systemowe działanie, Agencja Wydawniczo-Poligraficzna Placet, Warszawa 1999, s W analizowanej macierzy wyróżniamy cztery charakterystyczne pozycje 45 : Pozycja gwiazdy wysoki udział w rynku wraz z wysokim tempem wzrostu; w produkty takie należy stale inwestować, tak by ich rozwój był tożsamy z rozwojem rynku, Pozycja dojnej krowy niskie tempo wzrostu oraz wysoki udział w rynku; główne źródło dochodów dzięki temu, że na słabym rynku podmiot ma bardzo silną pozycję, Pozycja znaki zapytania niski udział w rynku przy wysokim tempie wzrostu; podmiot nie dysponuje odpowiednim potencjałem konkurencyjnym ale działa na bardzo atrakcyjnym rynku; należy wyselekcjonować produkty, które można przekształcić w gwiazdy a z reszty zrezygnować, Pozycja psa niski udział w rynku oraz niskie tempo wzrostu; z takich produktów należy jak najszybciej zrezygnować, gdyż inwestowanie w ich rozwój nie przyniesie żadnych efektów. 45 Penc J., Strategie zarządzania. Perspektywiczne myślenie, systemowe działanie, Agencja Wydawnicza Placet, Warszawa 1999, s

35 3.4. MACIERZ GE (MACIERZ MCKINSEYA) Macierz GE nazywana jest także macierzą McKinseya lub macierzą atrakcyjności sektora bądź atrakcyjności rynku (Business - Industry Attractiveness Matrix). Koncepcja tej macierzy została opracowana w latach siedemdziesiątych przez General Electric we współpracy z konsultantami z firmy McKinsey. Podczas analizy produktów dążono do wyeliminowania słabych stron i uproszczeń metody BCG 46. Podstawowymi kryteriami macierzy są: atrakcyjność branży, definiowana przez czynniki zewnętrzne, oraz siła konkurencji, tj. pozycja konkurencyjna firmy, opisywana przez czynniki wewnętrzne. Atrakcyjność branży zależy w głównej mierze od: rozmiaru rynku, tempa wzrostu rynku, struktury konkurencji, ekonomiki skali, technologii, sezonowości oraz szeregu czynników społecznych i środowiskowych. Natomiast na siłę konkurencji oddziaływują np.: marketing, struktura asortymentu produktów, prestiż, zasoby finansowe, jakość, obsługa klientów, kompetencje kadry kierowniczej 47. Macierz General Electric została przedstawiona na poniższym rysunku. Rysunek 2. Macierz General Electric Źródło: Opracowane na podstawie Gospodarowicz A. (red), Zarządzaniem bankiem komercyjnym, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2000, s Gierszewska G., Romanowska M., Analiza Strategiczna Przedsiębiorstwa, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2000, s. 3. Gospodarowicz A. (red), Zarządzaniem bankiem komercyjnym, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2000, s

36 Pozycja, jaką zajmuje strategiczna jednostka biznesu (SJB) odwzorowana jest na macierzy GE kołami, których obszar jest proporcjonalny do wielkości danej branży. W klasycznej macierzy GE można wyróżnić trzy podstawowe pola możliwych strategii: wzrost oraz budowę, utrzymanie a także żniwa, wycofanie 48. Analiza bazująca na macierzy GE znajduje zastosowanie przede wszystkim w dużych i średnich organizacjach 49. W połączeniu z oceną atrakcyjności danego sektora umożliwia ona wybranie takiej strategii, która daje możliwość generowania jak najwyższej wartości firmy MACIERZ ARTHURA D. LITTLE A (ADL) Koncepcja macierzy ADL bazuje na założeniu, że zdolność danego produktu do generowania zysku dla przedsiębiorstwa uwarunkowana jest dwoma czynnikami: pozycją konkurencyjną przedsiębiorstwa oraz stopniem dojrzałości branży (sektora). Produkt ma tym większy potencjał do przynoszenia zysku, im silniejsza jest jego pozycja konkurencyjna. Ponadto, zdolność ta jest determinowana poprzez fazę cyklu życia danego produktu. Twórcy macierzy ADL wyróżniają następujące fazy życia produktu: narodziny (rozruch), wzrost, dojrzałość i starość. Głównym źródłem sukcesu rynkowego organizacji są innowacje produktowe oraz produkty z dojrzałych lub schyłkowych sektorów, gdy zajmują w nich silną pozycję 50. Zgodnie z macierzą ADL można wyodrębnić następujące pozycje konkurencyjne organizacji na rynku 51 : Dominującą umożliwia kontrolowanie zachowań rywali (głównie w odniesieniu do strategii). Silną organizacja jest w stanie realizować własną politykę przez dłuższy czas bez zagrażania zajmowanej pozycji. Korzystną przedsiębiorstwo ma duże szanse na realizacje wybranej strategii przez dłuższy czas, z zachowaniem zajmowanej pozycji. Do obrony podmiot może kontynuować działalność, ponieważ wyniki, jakie osiąga są satysfakcjonujące; dodatkowo może korzystać z tolerancji najsilniejszych rywali. Słabą (marginalną) organizacja osiąga słabe wyniki i zajmuje znikomą pozycję na rynku; może przetrwać, jeśli wdroży plan naprawczy Krupski R., Zarządzanie...,op.cit., s Penc J., Strategie...op.cit., s Gierszewska G., M. Romanowska, Analiza...,op.cit., s Penc J., Strategie...op.cit., s

37 Rysunek 4. Macierz ADL Źródło: Gierszewska G., Romanowska M., Analiza Strategiczna Przedsiębiorstwa, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2000, s Macierz ADL daje zarządowi przedsiębiorstwa cenną wskazówkę na temat obszarów działalności organizacji, które należy rozwijać i kontynuować a z których firma powinna zrezygnować. Opisywane narzędzie okazuje się bardzo pomocne podczas procesu formułowania strategii działania PODSUMOWANIE Ponieważ metody portfelowe służą do analizy zdywersyfikowanych, dużych organizacji najlepiej sprawdzają się w odniesieniu do analizy startegicznej banków uniwersalnych. Ponadto, postępujące procesy internacjonalizacji i globalizacji polskiej bankowości sprawiają, że znaczenie analizy startegicznej w ząrzaniu bankami będzie dalej rosło. Istotne jest jednak aby zarządzający bankami nie tylko korzystali z macierzy już istniejących ale również opracowyali nowe narzędzia dostosowane do obecnej sytuacji sektora bankowego. Bank ma możliwość sformułowania właściwej startegii konkurencji dopiero po przeprowadzeniu analizy strategicznej, gdyż wymaga to oceny mocnych i słabych stron, zagrożeń, oczekiwań z otoczenia itp. W praktyce wykorzystywane są zwykle trzy podstawowe startegie konkurencji: startegia lidera kosztowego, zróżnicowania i startegia koncentracji. 52 Penc J., Strategie... op.cit., s

38 BIBLIOGRAFIA GIERSZEWSKA G, ROMANOWSKA M., Analiza Strategiczna Przedsiębiorstwa, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa GOSPODAROWICZ A., (red), Zarządzaniem bankiem komercyjnym, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa KRUPSKI R., (red), Zarządzanie strategiczne. Koncepcje. Metody., Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej im. Oskara Langego we Wrocławiu, Wrocław MARCINKOWSKA M., Ocena działalności instytucji finansowych, Difin, Warszawa OBÓJ K., Strategia sukcesu firmy, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa PENC J., Strategie zarządzania. Perspektywiczne myślenie, systemowe działanie, Agencja Wydawnicza Placet, Warszawa STRATEGIC ANALYSIS AS A TOOL FOR BUILDING A COMPETITIVE STRATEGY IN THE BANKING SECTOR Today banks operate in a highly dynamic and competitive environment. Achieving good sales results is no longer a guarantee of success. To survive in the market banks have to be able to find and maintain a competitive advantage. Therefore the management teams are more and more eager to use strategic analysis in the process of building competitive strategies. Furthermore, the importance of strategic analysis in the management of banks will continue to grow as a result of globalization and internationalization. 38

39 Ichimoku, Ichimoku Kinko Hyo, Tenkan Sen, Kijun Sen, Chikou Span, Senkou Span A, Senkou Span B, chmura Ichimoku. Dorota WILCZYŃSKA * ICHIMOKU KINKO HYO, JAKO STRATEGIA INWESTYCYJNA Praca przedstawia strategię inwestycyjną Ichimoku Kinko Hyo. Opisane zostały jej części składowe, podstawowa interpretacja oraz zastosowanie. Technika ta służy głównie do uzyskania podstawowej informacji o bieżącym trendzie cen i ich zmianach. 1. WSTĘP Obecnie w literaturze można znaleźć wiele opisów różnych strategii inwestycyjnych, które w teorii przynosić mają niebagatelne zyski. Większość z nich opiera się na mniej lub bardziej skomplikowanej analizie technicznej lub fundamentalnej. Bez wątpienia trudno byłoby sobie wyobrazić ich implementację bez komputera, arkusza kalkulacyjnego, czy specjalistycznego oprogramowania. Wszystko to ma na celu przewidzieć przyszłe ceny, wyprzedzić rynek i umożliwić zarobienie pieniędzy: dużych pieniądzy. Z perspektywy wygląda to trochę jak wróżbiarstwo, jednak w rzeczywistości są to tylko metody statystyczne o różnym stopniu prawdopodobieństwa realizacji. Współczesny inwestor to człowiek inteligentny, wyedukowany zatem z naturalną zdolnością do komplikowania rzeczy prostych i tworzenia niewyobrażalnie trudnych z tych nieco bardziej złożonych. Z tego właśnie względu zauważyć można nowy trend upraszczający reprezentowany między innymi przez strategię inwestycyjną Ichimoku Kinko Hyo. Jest technika wynaleziona przed II Wojną Światową. Jej autorem jest japoński dziennikarz Ichimoku Sanjin. Obecnie zdobywa ona coraz większą * Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny, Studenckie Koło Naukowe Finansów i Rachunkowości Progress, opiekun naukowy: dr Rafał Wolski. 39

40 popularność na rynkach finansowych. Stosunkowo łatwo można ją zaimplementować. Używana jest do handlu akcjami, opcjami, walutami, indeksami, towarami, a także instrumentami pochodnymi. Samo słowo Ichimoku oznacza jedno spojrzenie, natomiast rysunek stworzony za pomocą tej metody tłumaczy się jako jedno spojrzenie na wykres ceny równowagi lub również jako ujęcie panoramiczne rynku 53. W niniejszej pracy przedstawiony zostanie zarys tej strategii wraz z krótkim opisem poszczególnych wskaźników. 2. ZARYS STRATEGII ICHIMOKU Strategia Ichimoku Kinko Hyo składa się z pięciu liniowych komponentów: 1. Tenkan Sen; 2. Kijun Sen; 3. Chikou Span; 4. Senkou A; 5. Senkou B. Powyższych pięć elementów w odniesieniu do poziomu ceny tworzy różne formacje. Część z nich zostanie zaprezentowana w dalszej części pracy. Do analizy tej strategii wykorzystane zostaną dane o dziennym interwale czasowym. W metodzie Ichimoku istotne są następujące liczby: 9, 26 i 52. Są one używane od początku jej istnienia. Nie zabrania to ich zmiany, jednak większość analiz dokonywana była na tych pierwotnych wartościach. Mają one bowiem swoje znaczenie 54 : 9 sesji w czasach, gdy obrót miał miejsce również w soboty było to dokładnie półtora tygodnia. Obecnie jej znaczenie może być dość zastanawiające, jednak Japończycy tej liczbie przypisują szczególne znaczenie id=541, r. Patel M., Trading with Ichimoku clouds: the essential guide to Ichimoku Kinko Hyo technical analysis, Hoboken 2010, New York, s. 5, 13, 19,

41 26 sesji jest to średnia liczba sesji w miesiącu, również w czasach, gdy miały one miejsce 6 dni w tygodniu. 52 sesje średnia liczba sesji w czasie dwóch miesięcy, analogicznie w przypadku 6 dniowego tygodnia obrotu. Nie bez powodu wybrane zostały powyższe liczby. Dają one bowiem spojrzenie szersze w najistotniejszych dla inwestora przedziałach czasowych. Niektórzy inwestorzy na użytek własnych badań oraz do celów inwestycyjnych zmodyfikowali powyższe cyfry dostosowując je do 5-dniowego tygodnia pracy giełd. Niemniej jednak większość badań i analiz dokonywana jest przy wykorzystaniu danych z 9, 26 i 52 sesji. 3. TENKAN SEN Tenkan Sen jest pierwszym z pięciu wskaźników strategii Ichimoku. Reprezentuje on krótkoterminowe zmiany cen. Wzór za pomocą którego można wyliczyć jego wartość jest następujący: ( HH LL) TS (1) 2 TS wartość Tenkan Sen dla okresu 9 dni łącznie z ceną dzisiejszą; HH najwyższa wartość cen akcji w tym samym okresie, ang. Highest High; LL najniższa wartość cen akcji w tym samym okresie, ang. Lowest Low. W tej technice wykorzystuje się ceny minimalne i maksymalne zamiast cen zamknięcia. Według autora lepiej odzwierciedla to krótkoterminowe zmiany wartości waloru. Często jest też linia Tenkan Sen używana jest jako punkt minimalizowania strat (ang. stop loss). Charakteryzuje się kilkoma cechami 55 : powinien wskazywać ten sam kierunek, który wskazywany jest przez trend: im bardziej jest on stromy, tym silniejszy jest trend; jeżeli cena znajduje się powyżej linii, wskazuje to wzrost ceny (ang. bullish seniment); 55 Ozimczuk K, Ichimoku Japońska strategia inwestycyjna, Bollet Books, Warszawa 2010, s

42 jeżeli cena znajduje się poniżej linii, wskazuje to na spadki ceny (ang. bearish sentiment); jeżeli linia ma płaski charakter, wskazywać to może na konsolidację; krótkoterminowo wskaźnik ten może stanowić swoistą linię wsparcia lub oporu dla ceny. 4. KIJUN SEN Drugi z pięciu wskaźników reprezentuje średnioterminowe zmiany cen. Oparty jest on na średniej ruchomej z 26 sesji (łącznie z bieżącą). Opisywany jest przez wzór 56 : ( HH LL) KS (2) 2 KS wartość Kijun Sen dla okresu 26 dni łącznie z ceną dzisiejszą; HH najwyższa wartość cen akcji w tym samym okresie, ang. Highest High; LL najniższa wartość cen akcji w okresie, ang. Lowest Low. Jej znaczenie jest podobne do znaczenia linii Tenkan Sen. Wartości cen najwyższych i najniższych zostają uśrednione. Daje to nieco szersze, bardziej poglądowe spojrzenie na kształtowanie się cen, poprzez wygładzenie linii. Ponadto przecięcie linii ceny może nieść ze sobą następujące informacje: krótkoterminowe (kilka sesji) przecięcie linii ceny i powrót do pozycji w trendzie oznacza silny trend i zachowanie jego kierunku; średnioterminowe (kilkanaście sesji) przebicie linii ceny świadczy o słabnącej sile trendu; brak powrotu po przecięciu linii ceny oznacza zmianę kierunku trendu. 56 Patel M., Trading with Ichimoku clouds: the essential guide to Ichimoku Kinko Hyo technical analysis, Hoboken, New York2010, s

43 5. CHIKOU SPAN Wskaźnik Chikou Span jest linią cen opóźnioną o 26 okresów 57. Daje ona możliwość bezpośredniego porównania ceny dzisiejszej z tą sprzed 26 sesji. Jeżeli znajduje się ona pod linią trendu daje sygnały spadkowe. Natomiast jeżeli jej położenie jest ponad linią ceny daje sygnały wzrostowe. Zbliżenie obu linii oznacza nic innego, jak konsolidację w bieżącym okresie. 6. KUMO CLOUD Chmura Kumo złożona jest z dwóch linii Senkou Span A i Senkou Span B. Przestrzeń między nimi tworzy wzmiankowaną chmurę. W zależności od położenia linii względem siebie chmura przybiera różne znaczenie. Jednak w pierwszej kolejności przedstawiony zostanie sposób wyznaczania powyższych linii. Senkou Span A jest to linia obliczana dla 26 sesji ex ante z włączeniem dzisiejszej według następującego wzoru 58 : TenkanSen Kijun Sen SenkouSpanA (3) 2 Senkou Span B jest to linia obliczana na podstawie 52 sesji ex post dla 26 sesji ex ante (łącznie z dzisiejszą) według wzoru 59 : Highest High Lowest Low SenkouSpanB (4) Średnia liczba sesji w miesiącu. Patel M., Trading with Ichimoku clouds: the essential guide to Ichimoku Kinko Hyo technical analysis, Hoboken 2010, New York, s. 27. op cit. s

44 Interpretacja stworzonej w ten sposób chmury jest następująca 60 : jeżeli cena znajduje się powyżej chmury, jest to sygnał wzrostowy (ang. bullish sentiment); jeżeli cena znajduje się poniżej chmury, jest to sygnał spadkowy (ang. bearish sentiment); gdy cena znajduje się w chmurze oznacza to, że w tym momencie rynek znajduje się w trendzie bocznym; jeżeli linia Senkou A znajduje się ponad Senkou B tendencja wzrostowa na rynku; jeżeli linia Senkou A znajduje się poniżej Senkou B tendencja spadkowa na rynku; linie Senkou A i B na równym poziomie konsolidacja na rynku. Dzięki powyższym wskaźnikom, można otrzymać spójny obraz rynku. Metoda Ichimoku Kinko Hyo służy do wykrywania głównego trendu na rynku. Na wykresach łatwo dostrzec poziomy wsparcia i oporu (linia 1 na Rysunku 1) oraz chwilowe zmiany trendu na rynku (krótkoterminowe przecięcie linii Tenkan Sen i Kijun Sen dnia 18 kwietnia 2011 roku na Rysunku 1). W połączeniu wszystkich wskaźników otrzymać można 3 sygnały opisane powyżej. Jeżeli występują one w tym samym czasie można dokonać transakcji. Na ryzunku zostały oznaczone (1,2,3,4): Linia 1: Tenkan Sen Linia 2: Kijun Sen Linia 3: Chikou Span Obszar zacieniowany (4): zakres chmury: Senkou Span A i B. 60 Ozimczuk K, Ichimoku Japońska strategia inwestycyjna, Bollet Books, Warszawa 2010, s

45 Rysunek 1. Strategia Ichimoku przedstawiona na wykresie UER/USD na wykresie dziennym w dniu r Źródło: opracowanie własne na podstawie: Ozimczuk K, Ichimoku Japońska strategia inwestycyjna, Bollet Books, Warszawa Jak zostało to przedstawione na rysunku 1 można spodziewać się kontynuacji trendu wzrostowego kursu EUR/USD w kolejnych sesjach. Strategia Ichimoku tylko z pozoru wydaje się skomplikowana. Jednak dzięki swojej skuteczności nabiera ona coraz większej popularności nie tylko na rynku polskim ale również rynkach ogólnoświatowych. Niestety niedostępna jest jeszcze rozbudowana literatura na ten temat. Prawdą jest, iż można znaleźć w Internecie wiele artykułów poświęconych strategii inwestycyjnej Ichimoku Kinko Hyo, jednak nieliczne z nich są wystarczająco rozbudowane oraz wolne od błędów merytorycznych. Ponadto, w momencie pisania niniejszego artykułu dostępna była zaledwie jedna pozycja książkowa w języku polskim. 45

46 BIBLIOGRAFIA OZIMCZUK K, Ichimoku Japońska strategia inwestycyjna, Bollet Books, Warszawa PATEL M., Trading with Ichimoku clouds: the essential guide to Ichimoku Kinko Hyo technical analysis, Hoboken, New York id=541, INVESTING STRATEGY ICHOMOLU KINKO HYU Ichimoku was invented before World War II by journalist from Tokyo Ichimoku Sanjin (real name Goichi Hosoda). From that time was becoming increasingly popular till got to today's financial market. Nowadays it is used virtually on all financial markets, from stocks, bonds, currencies, indexes, options, until the commodities. Word Ichimoku means one glance, a figure created by this technique called: Ichimoku Kinko Hyo can be translated as one look at the chart price equilibrium or panoramic shot. 46

47 ROZDZIAŁ II INNOWACYJNA GOSPODARKA

48

49 Neuromarketing, badania marketingowe, konsument, mózg, etyka. Dariusz ADRIANOWSKI * NEUROMARKETING JAKO KIERUNEK BADAŃ NAD ZACHOWANIAMI KONSUMENTÓW Neuromarketing jest jedną z coraz częściej wykorzystywanych metod prowadzenia badań marketingowych. Postęp technologiczny umożliwia stosowanie nowoczesnych narzędzi pozwalających badać zachowania konsumentów, a zwłaszcza ich preferencje i wybory. Dzięki neuromarketingowi przedsiębiorstwo jest w stanie lepiej zaplanować swoje kampanie marketingowe, co przekłada się na wzrost rozpoznawalności. Badania neuromarketingowe spotykają się z dużą aprobatą ze strony korporacji, które przeznaczają na nie ogromne sumy pieniędzy. Istnieje również pogląd, że badania nad mózgiem konsumenta są nieetyczne i niebezpieczne dla zdrowia człowieka, co może stanowić w przyszłości barierę ich implementacji. 1. BADANIA MARKETINGOWE Badania marketingowe są funkcją wiążącą konsumenta, klienta i opinię publiczną z kierownikiem działu marketingu za pomocą informacji. Informacja umożliwia wskazanie i określanie marketingowych szans i zagrożeń, pozwala tworzyć i oceniać działania marketingowe. Za pośrednictwem informacji można monitorować wyniki marketingu i ułatwić zrozumienie pojęcia marketingu jako procesu. Badania marketingowe definiują niezbędne informacje, projektują metody ich gromadzenia, tworzą proces zbierania danych i analizują otrzymane wyniki 61. Początkowo badania marketingowe były bardziej nastawione na odkrywanie technik zwiększających sprzedaż niż na poznawanie konsumentów. Z biegiem czasu zaczęto zdawać sobie sprawę, jak ważna jest wiedza na temat swoich klientów. W marketingu wykorzystuje się wiele technik badań marketingowych, których celem jest poznanie klientów, * 61 Studenckie Koło Naukowe Progress działające przy Katedrze Finansów, Bankowości i Ubezpieczeń Uniwersytetu Łódzkiego, opiekun naukowy refeartu dr hab. Krystyna Iwińska-Knop, prof. UŁ. Churchill G. A., Badania marketingowe, Polskie Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 2002, s

50 rynków i oceny efektywności stosowanych działań marketingowych. Badacze stosują obserwacje, ankiety, wywiady zogniskowane, kwestionariusze, eksperymenty, badania z utajnionymi klientami i wiele innych. Tradycyjne metody badawcze w małym stopniu przewidują prawdziwe zachowania konsumentów, są w stanie dostarczyć jedynie tylko część informacji niezbędnych marketerowi do podejmowania decyzji rynkowych NEUROMARKETING 2.1. DEFINICJA NEUROMARKETINGU Za twórcę i badacza, który docenił istotę neuromarketingu uważa się Geralda Zaltmana. Neuromarketing definiowany jest jako ogół sposobów pomiaru aktywności mózgu człowieka powiązanych z bodźcami marketingowymi, wśród których wymienić należy: produkt, markę, opakowanie, cenę, dystrybucję i promocję. Jest to gałąź nauki, w ramach której bada się reakcje poznawcze i emocjonalne konsumentów na bodźce marketingowe. Należy jednak zauważyć, że neuromarketing nie jest traktowany jako odmiana marketingu, ale jest kierunkiem jego rozwoju, bazującym na wynikach badań innych dyscyplin 63. Neuromarketing to proces odgadywania preferencji konsumenta przy wykorzystaniu badań mózgu. Używając nowoczesnych technik badawczych, z łatwością można określić jak reaguje mózg człowieka na czynniki, które kształtują jego zachowania, wybory i preferencje w stosunku do określonych marek. Poza tym, neuromarketing wspiera tworzenie komunikacyjnego przekazu i procesu sprzedaży przy wykorzystaniu konkretnych technik oraz rozwija klasyczne metody marketingowe 64. Głównym powodem wzrostu znaczenia tej dziedziny badań jest zbliżenie się do ogromnych zasobów wiedzy o markach i produktach, zapisanej w pamięci utajonej konsumentów. Człowiek codziennie nieświadomie korzysta z tej wiedzy podejmując decyzje zakupowe. Obecna nauka dysponuje nowoczesnymi technologiami, pozwalającymi mierzyć zmiany aktywności mózgu, a co za tym idzie, obserwować mechanizmy podejmowania decyzji konsumenckich. Neuromarketing umożliwia pokazanie tego Kotler P., Marketing od A do Z, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2004, s. 18. Mruk H., Sznajder M., Neuromarketing, Wydawnictwo Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu 2009, s

51 jak konsumenci reagują na badany produkt i komunikację marketingową mu towarzyszącą. Może on również określić co dla nich jest ważniejsze: kolor opakowania czy kształt, a w reklamie: muzyka czy obraz. Potrafi wychwycić sygnały, które zaważą na decyzji klienta, mimo, że on sam nie będzie o tym wiedział ZAKRES BADAWCZY NEUROMARKETINGU Neuromarketing zajmuje się teorią podejmowania decyzji przez człowieka, będącą wynikiem nieuświadomionych sobie mechanizmów zachodzących w jego mózgu. Neuromarketing skupia się na ocenie i analizie bodźców zewnętrznych najskuteczniej pobudzających mózg do podjęcia decyzji o zakupie konkretnego produktu oraz sposobie, w jaki należy go aktywować, żeby konsument podjął pożądaną decyzje o zakupie. Zatem, neuromarketing można rozumieć jako spojrzenie na zachowania nabywców przez pryzmat wiedzy o funkcjonowaniu jego mózgu. Szansa poznania reakcji mózgu na produkt, markę czy przekaz reklamowy pozwala na wzbogacenie obecnej wiedzy dotyczącej zachowań konsumentów. Dzięki tym badaniom, istnieje możliwość lepszego poznania ludzi jako konsumentów, co ma znaczenie w zarządzaniu przedsiębiorstwem, kreowaniu jego strategii oraz budowaniu relacji międzyludzkich. Badania nad mózgiem konsumenta mogą być wykorzystywane w tworzeniu oferty, która w lepszy sposób spełni oczekiwania klienta. Dostarczenie przez firmę klientowi oczekiwanej oferty sprawi, że bardziej prawdopodobnym będzie wybranie przez niego danej firmy niż firm konkurencyjnych. Czyli takie badania mogą zwiększać zarówno skuteczność, jak i efektywność wydatków przedsiębiorstwa 65. Zdając sobie sprawę z tego, że na markę reaguję część mózgu odpowiedzialna za emocje, można skupić się tylko na emocjach w pozycjonowaniu marki. Wiedząc jaki jest sposób kierowaniu wzroku, można poprzez odpowiedni układ informacji na plakatach łatwiej dotrzeć do podświadomości człowieka. Dokonując obserwacji zachowań ludzkich, można zwiększać efektywność wydatków na komunikację 66. Neuromarketing zajmuje się bezpośrednią analizą reakcji psychofizjologicznych konsumentów, co powoduje zmniejszenie ingerencji osób Mruk H., Marketing zagadnienia współczesne, Wydawnictwo Forum Naukowe, Poznań 2008, s. 32. Ibidem, s

52 poddanych badaniu w otrzymane wyniki. Firmy takie jak Coca-Cola, Procter & Gamble, General Motors, Eastman Kodak, Bank of America, Nestle, Unilever, Ford, Mercedes-Benz przeznaczyły już ponad półtora miliarda dolarów na badania rozwojowe śledzące przebieg podstawowych procesów w zachowaniach konsumentów WYNIKI BADAŃ NAD MÓZGIEM CZŁOWIEKA Neuromarketing pozwala nam poznać przyczyny różnic pomiędzy wynikami badań a rzeczywistością, pokazuje, jakie czynniki mogły wpłynąć na chociażby mniejszą sprzedaż niż zakładano. Do tej pory około 75% nowych produktów wprowadzanych na rynek ginie wśród pozostałych produktów tej samej kategorii, nie zostaje zauważonych przez konsumentów. Neuromarketing skutecznie zapobiega nieudanym premierom nowych produktów oraz eliminuje kampanie reklamowe, które mogłyby okazać się chybionymi. Nowoczesne badania, pomimo ich kosztowności, mogą pozytywnie wpłynąć na budżety przedsiębiorstwa, ponieważ uniemożliwiają marnotrawstwo budżetów reklamowych. Poddając ocenie nasze fale mózgowe możemy dowiedzieć się, że: jesteśmy w stanie opisać reklamę z dokładnością do ułamka sekundy, jesteśmy zdolni sprecyzować sceny powodujące u nas najsilniejsze emocje, największe zaangażowanie i podniecenie, potrafimy określić reakcje na obraz, dźwięk, słowa, efekty specjalne stosowane w przekazach, możemy poznać wpływ reklam i kampanii konkurencji na wspólnych konsumentów. Na podstawie badań fal mózgowych można polecić najtrafniejszy podkład muzyczny, sposób pokazania brandingu i opakowania, najbardziej przekonywującą narrację czy wskazać wersję zakończenia reklamy, która najsilniej przykuje uwagę widza. W efekcie badań zauważalne staje się, że myślenie emocjonalne góruje nad racjonalnym. Jeśli istnieje możliwość żebyśmy coś dostali, to chcemy to jak najszybciej, pomimo tego, że może się to wiązać z mniejszymi korzyściami. Również dlatego marki, które kładą duży nacisk na emocje wygrywają. Obecnie daje się zauważyć, że coraz częściej sprzedają się

53 emocje, a nie cechy produktu. Niestety w tym przypadku istnieje ryzyko wywołania negatywnych emocji u odbiorcy. Według badań w odpowiedni sposób silnie nacechowana emocjonalnie marka może wywoływać podobne uczucia jak wiara i ideologia. Istnieje również przekonanie, iż posiadanie wspólnoty klientów i umacnianie więzi łączących ich z marką to przyszłość marketingu 68. Reasumując nasuwają się trzy główne myśli wynikające z badań nad naszymi mózgami: 1. Przyszłość należy do marek nacechowanych emocjami. 2. Większość decyzji zakupowych podejmujemy w oparciu o emocje. 3. Nie istnieje pojęcie racjonalnego konsumenta. 4. NEUROMARKETING A ETYKA Neuromarketing wzbudza zarówno pozytywne emocje związane z zachwytem nad nowymi technologiami, jak i negatywne bo czy etycznym jest wiedzieć więcej o preferencjach człowieka niż on sam wie? Czy metody stosowane przez neuromarketing są bezpieczne dla zdrowia człowieka? Należy tutaj zwrócić szczególną uwagę na aspekt wykorzystania zebranych danych, co budzi kwestie sporne. Wiedza o upodobaniach konsumenta może pomóc lepiej wybrać sposób komunikacji z nim, ale może też manipulować jego umysłem. Ale jeżeli produkt nie będzie dobry, to nawet najlepsza reklama nie sprawi, że klient kolejny raz po niego sięgnie. Inaczej jest w przypadku budowania marki, kiedy to wspomniane wcześniej metody pomagają zwiększyć oddziaływanie emocjonalne, przychylne temu procesowi. Dzięki neuromarketingowi buduje się wizerunek korporacji, które przy pomocy nowoczesnych techniki, często manipulacyjnych, nakłaniają go do dokonywania zakupów. Zastosowanie tych technik nie wpływa bezpośrednio na mózg, tylko polega natomiast na odczytaniu jego aktualnego stanu związanego z pobudzeniem, bądź jego brakiem w kontakcie z określonym produktem lub przekazem. Ważnym jest stwierdzenie, że technika ta umożliwia precyzyjny pomiar efektów reklamy, przez co staje się ona bardziej skuteczna

54 5. NEUROMARKETING A BIZNES Neuromarketing wykorzystywany jest na różnych rynkach, zwłaszcza w działaniach komunikacyjnych. Specjaliści od neuromarketingu pomagają handlowcom poznać tajemnice preferencji konsumentów przy robieniu zakupów. Badania te umożliwiają efektywne opracowanie strategii i komunikacji marketingowej. Dzięki nim lepiej przygotowuje się przekazy reklamowe i trafia się do właściwych grup docelowych 70. Przeprowadzenie analizy neuromarketingowej na grupie sprzedawanych przez daną firmę produktów pozwala na wykorzystywane w określeniu efektywności emitowanych lub drukowanych reklam. Analiza reakcji konsumentów może pomóc sprecyzować wnioski odnoszące się do prawidłowości stosowanych znaków towarów. Zatem korzyści jakie może odnieść przedsiębiorstwo można sprowadzić do 71 : obniżenia kosztów prowadzenia i planowania kampanii marketingowych, analizy reakcji na konkretne formy prezentacji reklamy, rozwoju metod analizy efektywności reklamy, precyzowania wniosków dotyczących pozycjonowanie marki w umyśle konsumenta, pokazania, która forma reklamy jest odbierana przez klienta negatywnie i zniechęcająco do zakupu produktu. Marketing i reklama jest bardzo ważnym czynnikiem wpływającym na wielkość przychodów ze sprzedaży. Jeśli posiadamy większą wiedzę na temat efektywności istnienia danej reklamy, tym większe korzyści odnosi jej twórca. Neuromarketing pozwala ograniczyć koszty i racjonalnie zarządzać kampaniami reklamowymi. 6. PERSPEKTYWY NEUROMARKETINGU Zagadnienie neuromarketingu jest bardzo skomplikowane i daleko jeszcze do poznania całej prawdy o budowie komórek układu nerwowego, powiązaniach jego struktury z zachowaniem organizmu i jego możliwościami esem,13209.html,

55 poznawczymi, relacjach pomiędzy stanami mózgu a stanem wewnętrznym myśli, wrażeń i radości, a co się z tym wiąże, poznania prawdziwych przyczyn podejmowania decyzji przez człowieka. Stosowane badania neuromarketingowe nad mózgiem są nadal prymitywne, ale mają szanse wraz rozwojem techniki i technologii. Ciągły rozwój technologii i komputeryzacja daje nadzieję na ulepszanie istniejących i tworzenie coraz to nowocześniejszych narzędzi badających mózg człowieka, co pozwoli na lepsze zrozumienie struktury mózgu i tworzenie procesów w nim zachodzących, co z kolei może się przełożyć na tworzenie adekwatnej strategii marketingowej i większe sukcesy rynkowe firm. Zapowiada się rewolucja w ekonomii i lepsze zrozumienie człowieka, nie tylko klienta. Jesteśmy więc na początku długiej drogi do zrozumienia siebie 72. BIBLIOGRAFIA CHURCHILL A., Badania marketingowe, Polskie Wydawnictwo Naukowe, Warszawa KOTLER P., Marketing od A do Z, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa MRUK H., Marketing zagadnienia współczesne, Wydawnictwo Forum Naukowe, Poznań MRUK H., SZNAJDER M., Neuromarketing, Wydawnictwo Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu m,13209.html, Mruk H., Sznajder M., Neuromarketing, op.cti., s

56 NEUROMARKETING AS THE DIRECTION OF RESEARCH ON CONSUMER BEHAVIOR Neuromarketing is one way of conducting marketing research. Technological advances allow the use of ever more modern tools that allow us to study the behavior of consumers, their preferences and choices. Through the use of neuromarketing, the company can better plan their marketing campaigns, which will bring him to greater profits and increased visibility. Neuromarketing research meets the huge approval from corporations that are increasingly spent on these studies huge amounts of money, but there exist also a second group, which believes that research of the consumer's brain is unethical and dangerous to his health. 56

57 Michał BŁASZCZYK *, Milan POPOVIĆ * Paliwa płynne, zużycie paliw, modelowanie ekonometryczne. ZUŻYCIE PALIW PŁYNNYCH W POLSCE W LATACH MODELOWANIE EKONOMETRYCZNE Niniejsze opracowanie rozważa zbudowanie modelu ekonometrycznego opisującego zużycie paliw płynnych w Polsce. Początkowy model jest addytywnym modelem jednorównaniowym, zakładającym dziewięć zmiennych objaśniających. Na podstawie przekształceń oraz odrzuceń zmiennych statystycznie nieistotnych, ostateczny model jest modelem wykładniczym, składającym się z czterech zmiennych objaśnianych. W końcowej części pracy zostały przeprowadzone testy parametryczne, sprawdzające autokorelację oraz normalność reszt składnika losowego. 1. WSTĘP Paliwa płynne są niezwykle specyficznym dobrem. Zużycie paliw płynnych w Polsce, a dokładniej mówiąc oleju napędowego, benzyny oraz LPG systematycznie wzrasta. Biorąc pod uwagę ten fakt oraz fakt nieustannie wzrastających ich cen, niewątpliwie możemy zaliczyć je do koszyka dóbr podstawowych, które nie posiadają realnego substytutu. Słowo realnego zostało użyte w tym kontekście ponieważ inne metody napędzania pojazdów mechanicznych znajdują się w bardzo wczesnej fazie rozwoju i nie mogą być traktowane jako konkurencja dla paliw płynnych. Celem niniejszej pracy jest stworzenie modelu ekonometrycznego zużycia paliw płynnych w Polsce. Oprócz zmiany cen, w modelu jako zmienne endogeniczne użyte zostaną dodatkowo takie informacje jak liczba aut osobowych oraz ciężarowych, liczba kilometrów autostrad oraz dróg ekspresowych a także średni wiek zarejestrowanych samochodów. Model zużycia paliw płynnych w Polsce oparty został na 40 obserwacjach kwartalnych w latach Ze względu na charakter niektóre dane są szacunkowe. Wynika to między innymi z faktu że danych takich jak zużycie paliwa nie sposób policzyć, a niektóre jak choćby wiek samochodów osobowych i ciężarowych, podawane są wyłącznie w ujęciu rocznym. Dodatkowo ze względu na fakt znacznych zmian w konsumpcji między okresami letnim i zimowym niezbędne stało się dodanie zmiennych sezonowych. * Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny, Katedra Ekonomicznej, doktorant Uniwersytetu Łódzkiego. Informatyki 57

58 2. PODSTAWY EKONOMICZNE MODELU Jak zostało wspomniane wcześniej paliwa płynne możemy traktować jako dobra podstawowe. W związku z tym zmiany poziomu cen nie wpływają w bardzo znacznym stopniu na ich zużycie. Jednakże niewątpliwym jest fakt iż bardzo wysoki wzrost cen powoduje iż część kierowców jeździ mniej, a co za tym idzie poziom konsumpcji spada. Nie należy również zapominać o możliwości korzystania z komunikacji miejskiej, pociągów czy też autobusów. Kolejnymi zmiennymi objaśniającymi są liczby zarejestrowanych samochodów. Zależność jest w tym przypadku dość oczywista, bo jak wiadomo popyt napędza podaż. Podział na auta osobowe i ciężarowe wynika z faktu iż ta druga kategoria jest wykorzystywana przede wszystkim w celach transportowych w związku z czym zużycie paliw jest tu dużo wyższe niż w przypadku samochodów osobowych. Wraz ze wzrostem liczby kilometrów dróg ekspresowych oraz autostrad teoretycznie konsumpcja powinna spadać co spowodowane jest mniejszym spalaniem pojazdów poruszających się po nich, niekiedy nawet o 30% w stosunku do dróg tradycyjnych. Ostatnią zmienną jest średni wiek samochodów. Jej zastosowanie można tłumaczyć założeniem że im bardziej wiekowe auto tym mniej ekonomiczny jest w nim silnik co przekłada się na większe spalanie. Ze względu na znaczne różnice w zużyciu paliwa w sezonach zimowym i letnim, w którym ze względu na urlopy znacząco ono wzrasta, konieczne okazało się dodanie do modelu sezonowości. Dzięki temu uwzględniamy wyższe zużycie paliwa w okresie letnim (kwartał 3), które spowodowane jest wyjazdami wakacyjnymi, a także dużo niższe zużycie w okresie zimowym (kwartał 1), spowodowane utrudnionymi warunkami atmosferycznymi. 3. ŹRÓDŁA DANYCH Uzyskanie danych do modelu okazało się trudne ze względu na przyjęcie kwartału jako podstawowej jednostki w szeregach czasowych. Jako że większość dostępnych danych opisuje zjawisko w odstępach rocznych, dotarcie do bardziej szczegółowych odpowiedników okazało się nie lada wyzwaniem. Dane dotyczące zużycia paliw płynnych pochodzą z oszacowań kwartalnych, dokonanych przez Polską Organizację Przemysłu i Handlu Naftowego (POPiHN), a także danych rocznych Głównego Urzędu Statystycznego (GUS). Dane o cenach paliw płynnych uzyskane zostały z archiwum dziennych notowań grupy Lotos, które następnie zostały zagregowane do danych kwartalnych. Cena nie uwzględnia marży stacji benzynowych, którą 58

59 można traktować jako stałą. Dane dotyczące liczby samochodów osobowych i ciężarowych są danymi szacunkowymi, otrzymanymi na podstawie danych rocznych, pochodzących z Roczników statystycznych Głównego Urzędu Statystycznego. Liczby kilometrów dróg krajowych i autostrad zostały znalezione w Rocznikach Statystycznych Głównego Urzędu Statystycznego, oraz oszacowań na podstawie danych Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad. Średni wiek samochodów osobowych i ciężarowych został otrzymany na postawie przedziałowych danych o wieku pojazdów w Polsce, pochodzących z Roczników statystycznych Głównego Urzędu Statystycznego. Dodatkowo zostało przyjęte założenie, iż wiek samochodów jest niezmienny w ciągu roku kalendarzowego. 4. MODEL TEORETYCZNY By móc przedstawić opis stochastycznej zależności omawianego problemu użyty zostanie jednorównaniowy w którym między zmienną objaśnianą, a zmiennymi objaśniającymi zachodzi związek liniowy postaci : = gdzie: zużycie paliw płynnych,,,,,, parametry strukturalne modelu, parametry strukturalne modelu dla zmiennych sezonowych średnia cena paliw płynnych liczba zarejestrowanych samochodów osobowych liczba zarejestrowanych samochodów ciężarowych liczba kilometrów dróg ekspresowych liczba kilometrów autostrad średni wiek zarejestrowanych samochodów osobowych średni wiek zarejestrowanych samochodów osobowych zmienna związana z sezonowością występująca w kwartale I zima zmienna związana z sezonowością występująca w kwartale III - lato zmienna losowa t = 1,2,...,40 obserwacje. Rozważany model teoretyczny uwzględnia wszystkie zmienne opisane w podstawach ekonomicznych, a także wyraz wolny oraz składnik losowy. W tym miejscu należałoby się dodatkowo zastanowić nad zasadnością użycia tego pierwszego. Jako że wyraz wolny w tym przypadku reprezentowałby stałe zużycie paliw płynnych w gospodarce, niezależne od którejkolwiek 59

60 zmiennej występującej w modelu, a można przyjąć założenie, iż takowe nie występuje, pomijamy wyraz wolny. W ten sposób model przyjmuje następującą postać: = ESTYMACJA MODELU Oszacowania parametrów w powyższym modelu zostały dokonane za pomocą klasycznej metody najmniejszych kwadratów w programie Gretl w wersji Model 1: Estymacja KMNK, wykorzystane obserwacje 2000:1-2009:4 (N = 40) Zmienna zależna: Współczynnik Błąd stand. t-studenta wartość p 514, ,026 2,8416 0,00787 *** -0, , ,7423 0,00074 *** 0, , ,4673 0, , , ,8566 0,00758 *** 4, , ,6026 0,00007 *** 4, ,597 0,0252 0, , ,532 1,9365 0,06197 * -572,331 72,0672-7,9416 <0,00001 *** 270,693 70,5453 3,8372 0,00057 *** Średn.aryt.zm.zależnej 5297,150 Odch.stand.zm.zależnej 763,6448 Suma kwadratów reszt ,1 Błąd standardowy reszt 173,0752 Wsp. determ. R-kwadrat 0, Skorygowany R-kwadrat 0, F(9, 31) 4244,162 Wartość p dla testu F 2,47e-45 Logarytm wiarygodności -257,8088 Kryt. inform. Akaike'a 533,6175 Kryt. bayes. Schwarza 548,8174 Kryt. Hannana-Quinna 539,1133 Autokorel.reszt - rho1 0, Stat. Durbina-Watsona 1, Po dokonaniu pierwszej estymacji parametrów modelu kształtuje się on w następujący sposób: = Jak można zauważyć, znaki przy oszacowaniach parametrów nie odpowiadają założeniom teoretycznym. Oznaczałby to że wzrost ceny powoduje wzrost jego zużycia. Ponadto, paliwo jako dobro podstawowe 60

61 nie powinno w tak znaczącym stopniu od niej zależeć. Kolejnym zaprzeczeniem teorii jest spadek zużycia przy wzroście liczby zarejestrowanych samochodów osobowych. W związku z powyższym zachodzi podejrzenie iż zależność między zmiennymi może mieć postać nieliniową. Po uwzględnieniu powyższego założenia przekształcamy model do postaci potęgowej. Prezentuje się on w następujący sposób: = * * * * * * * * * W następnym kroku dokonujemy logarytmowania, otrzymując ponownie model liniowy: = ) Oszacowanie parametrów powyższego modelu za pomocą klasycznej metody najmniejszych kwadratów dało następujące wyniki: Model 2: Estymacja KMNK, wykorzystane obserwacje 2000:1-2009:4 (N = 40) Zmienna zależna: Współczynnik Błąd stand. t-studenta wartość p 0, , ,8898 0, , , ,4366 0,02076 ** -0, , ,6202 0, , , ,0980 0, , , ,7200 0,09539 * 0, , ,0215 0, , , ,0520 0, , , ,3801 <0,00001 *** 0, , ,4202 0,00177 *** Średn.aryt.zm.zależnej 8, Odch.stand.zm.zależnej 0, Suma kwadratów reszt 0, Błąd standardowy reszt 0, Wsp. determ. R-kwadrat 0, Skorygowany R-kwadrat 0, F(9, 31) ,4 Wartość p dla testu F 5,72e-71 Logarytm wiarygodności 75,84341 Kryt. inform. Akaike'a -133,6868 Kryt. bayes. Schwarza -118,4869 Kryt. Hannana-Quinna -128,1910 Autokorel.reszt - rho1 0, Stat. Durbina-Watsona 0, Obserwując otrzymane parametry modelu, można wnioskować iż odpowiadają one wcześniej ustalonym założeniom teoretycznym. Najmniej istotną zmienną okazał się średni wiek samochodów osobowych, co odnajduje odzwierciedlenie w rzeczywistości gdyż założenie że im starszy pojazd, tym więcej paliwa zużywa okazuje się nie zawsze mieć swoje uzasadnienie. 61

62 W związku z powyższym, każdorazowo dokonujemy oszacowań parametrów klasyczną metodą najmniejszych kwadratów, w każdym kolejnym kroku pomijając najmniej istotną zmienną. Kolejno zostają odrzucane następujące zmienne: średni wiek samochodów osobowych, długość dróg ekspresowych, liczba samochodów ciężarowych, cena oraz średni wiek samochodów ciężarowych. Ostatecznie, oszacowania mają postać: Model 7: Estymacja KMNK, wykorzystane obserwacje 2000:1-2009:4 (N = 40) Zmienna zależna: Współczynnik Błąd stand. t-studenta wartość p 0, , ,2188 <0,00001 *** 0, , ,2088 <0,00001 *** -0, , ,2872 <0,00001 *** 0, , ,9289 0,00037 *** Średn.aryt.zm.zależnej 8, Odch.stand.zm.zależnej 0, Suma kwadratów reszt 0, Błąd standardowy reszt 0, Wsp. determ. R-kwadrat 0, Skorygowany R-kwadrat 0, F(4, 36) ,5 Wartość p dla testu F 4,30e-84 Logarytm wiarygodności 73,88816 Kryt. inform. Akaike'a -139,7763 Kryt. bayes. Schwarza -133,0208 Kryt. Hannana-Quinna -137,3337 Autokorel.reszt - rho1 0, Stat. Durbina-Watsona 0, Wszystkie zmienne otrzymane z powyższej estymacji są istotne. Zatem otrzymujemy ostateczny model zużycia paliw płynnych w Polsce w postaci: = ) co w rezultacie daje model postaci: = * * * * Biorąc pod uwagę wielkość skorygowanego o stopnie swobody współczynnika determinacji R 2, który informuje o tym, jaka część zmienności zmiennej objaśnianej została wyjaśniona przez model i który wynosi niemal 100% można uznać iż otrzymany model końcowy jest bardzo dobrze dopasowany do rzeczywistości. 62

63 Wykres 1: Empiryczne i wyrównane wartości zmiennej objaśnianej Źródło: Opracowanie własne (Gretl). Ze statystyki Durbina-Watsona wynoszącej 0,76 przy wartościach krytycznych odczytanych z tablic dla 5% poziomu istotności, n = 40, k = 4: d L = 1,2848; d U = 1,720 możemy wnioskować, iż ponieważ DW < d L, odrzucamy hipotezę zerową o braku autokorelacji i przyjmujemy, że w modelu występuje dodatnia autokorelacja. Wykres 2: Rozkład reszt modelu końcowego. Źródło: Opracowanie własne (Gretl). 63

64 Ponadto, sprawdzona została normalność rozkładu reszt składnika losowego za pomocą testu Doornika - Hansena (1994). Stawiając hipotezę zerową mówiącą iż, dystrybuanta empiryczna posiada rozkład normalny otrzymano rozkład Chi-kwadrat(2) = 0,416 z wartością p 0, Na tej podstawie nie ma podstaw do odrzucenia hipotezy zerowej, co dokładnie widać na wykresie PODSUMOWANIE Z powyższych rozważań wynika, iż zużycie paliw płynnych w Polsce jest uzależnione od liczby samochodów osobowych, liczby kilometrów autostrad a także znaczący wpływ na sezonowość. Pokazuje ona zależność ujemną w okresie zimowym (kwartał I) oraz dodatnią w okresie letnim (kwartał III). Potwierdza to w pełni rozważania teoretyczne. BIBLIOGRAFIA Milewski R., Kwiatkowski E., Podstawy ekonomii, PWN, Warszawa Welfe A., Ekonometria. Metody i ich zastosowanie, PWE, Warszawa Roczniki statystyczne GUS, lata ECONOMETRIC MODELING OF LIQUID FUELS CONSUMPTION IN POLAND IN YEARS This paper considers the construction of the econometric model describing the consumption of liquid fuels in Poland. The initial model is an additive model with one equation, assuming nine explanatory variables. On the basis of transformation and rejection of statistically insignificant variables, the final model is an exponential model, consisting of four variables expounded. In the final part of the paper were conducted parametric tests, viewing autocorrelation and normality residual random component. 64

65 Efekt posiadania, efekt utopionych kosztów, ekonomia behawioralna, ekonomia eksperymentalna, paradoks Allaisa, podtrzymywanie status quo, teoria oczekiwanej użyteczności, teoria perspektywy. Małgorzata CYWIŃSKA * PODEJMOWANIE DECYZJI Z PERSPEKTYWY EKONOMII BEHAWIORALNEJ Współcześnie interdyscyplinarność nauk jest coraz bardziej powszechna. Podejmowanie decyzji ekonomicznych obserwowane jest nie tylko przez ekonomistów, ale również matematyków, statystyków, psychologów, socjologów... Co więcej ekonomia z dziedziny czysto teoretycznej wkroczyła w obszar eksperymentalny poprzez rozwinięcie nowej dziedziny tzw. ekonomii eksperymentalnej. Ekonomia behawioralna natomiast łączy ze sobą zagadnienia z zakresu ekonomii oraz psychologii, biorąc w szczególności pod uwagę czynnik ludzi. Celem referatu jest przedstawienie podejmowania decyzji w warunkach ryzyka i niepewności z perspektywy ekonomii behawioralnej, a zatem uwzględniając człowieka i efekty z tym związane. 1. ISTOTA EKONOMII BEHAWIORALNEJ 1.1. ZARYS HISTORYCZNY EKONOMII BEHAWIORALNEJ Ekonomia behawioralna ze względu na swoją interdyscyplinarność nie jest pojęciem łatwo definiowalnym. Jest to dziedzina, która w celu lepszego zrozumienia decyzji ekonomicznych wykorzystuje badania naukowe czynników ludzkich oraz społecznych. Źródeł ekonomii behawioralnej należy doszukiwać się już w osiemnastym wieku, chociaż jako odrębna nauka wyłoniła się dopiero w drugiej połowie dwudziestego wieku, gdy zaczęto porównywać psychologiczne modele podejmowania decyzji pod wpływem ryzyka i przypadkowość z ekonomicznymi modelami zachowania racjonalnego. Do wybitnych prekursorów ekonomii behawioralnej należy zaliczyć m.in.: Amosa Tversky ego, Daniela Kahnemana, Garego Beckera, * Université Paris 1 Panthéon-Sorbonne; Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno- Socjologiczny, Studenckie Koło Naukowe Progress, opiekun naukowy: dr hab. Monika Marcinkowska, prof. nadzw. UŁ. 65

66 Herberta Simona oraz Maurice a Allaisa. Przełomowym momentem w historii ekonomii behawioralnej było przyznanie w 2002 roku nagrody Nobla Danielowi Kahnemanowi za wcielanie wglądu w badania psychologiczne do nauk ekonomicznych, szczególnie dotyczących ludzkich osądów i podejmowania decyzji w warunkach niepewności 73 oraz Vernonowi L. Smithowi za za ustanowienie eksperymentów laboratoryjnych narzędziem empirycznej analizy ekonomicznej, szczególnie do badania alternatywnych mechanizmów rynkowych ZAGADNIENIA EKONOMII BEHAWIORALNEJ Ekonomia behawioralna koncentruje się przede wszystkim na wykrywaniu i obserwacji anomalii rynkowych, które pozwalają na modyfikację neoklasycznych modeli ekonomicznych. W ekonomii behawioralnej istotną uwagę poświęca się trzem aspektom: heurystyce (umiejętność wykrywania i kojarzenia ze sobą nowych faktów, które są pomocne w dochodzeniu do poznania nowych prawd 75 ), framingowi (wpływ ukazania problemu na proces podejmowania decyzji) oraz niewydajności rynkowej (objawiająca się poprzez anomalie, które zaistniały w przeciwieństwie do racjonalnych oczekiwań i wydajności rynkowej). Do zagadnień ekonomii behawioralnej należą zatem: teoria perspektywy, niechęć do straty, tendencja do status quo, framing kognitywny, kotwiczenie, efekt dyspozycji oraz posiadania, koszty utopione, instynkty stadne, lepkość cen, efekt kalendarza i wiele innych. W pracy tej zostaną omówione jedynie niektóre z tych zagadnień związane z podejmowaniem decyzji w warunkach ryzyka i niepewności. 2. PODEJMOWANIE DECYZJI W WARUNKACH RYZKA I NIEPEWNOŚCI 2.1. TEORIA OCZEKIWANEJ UŻYTECZNOŚCI Zgodnie z założeniami neoklasycznej teorii pojęcia oczekiwanej użyteczności używa się w stosunku do warunków pewności. Teoria oczekiwanej użyteczności von Neumanna i Morgensterna zakłada jednak "for having integrated insights from psychological research into economic science, especially concerning human judgment and decision-making under uncertainty" "for having established laboratory experiments as a tool in empirical economic analysis, especially in the study of alternative market mechanisms", _prizes/economics/laureates/2002/index.html, Słownik Języka Polskiego, hasło: heurystyka,

67 możliwość określenia oczekiwanej użyteczności alternatyw zawierających określone konsekwencje oraz ich prawdopodobieństwo, na podstawie porównania loterii 76. Należy jedynie spełnić cztery warunki racjonalności: warunek kompletności, przechodniości, ciągłości oraz niezależności. Jeżeli warunki te są spełnione to preferencje decydenta mogą być prezentowane za pomocą funkcji użyteczności określonej w zbiorze wyników. Maksymalizacja oczekiwanej funkcji użyteczności prowadzi do wyboru alternatywy najbardziej preferowanej 77. Tabela 1.Paradoks Allaisa. Etap pierwszy Etap drugi A B C D Alternatywy otrzymać na pewno 100 tysięcy dolarów z prawdopodobieństwem 98% otrzymać 500 tysięcy dolarów z prawdopodobieństwem 2% nic nie otrzymać z prawdopodobieństwem 1% wygrać 100 tysięcy dolarów z prawdopodobieństwem 99% wygrać 1 dolar. z prawdopodobieństwem 0,98% otrzymać 500 tysięcy dolarów z prawdopodobieństwem 99% otrzymać 1 dolar z prawdopodobieństwem 0,02% nic nie otrzymać Źródło: opracowanie własne na podstawie: Eber N., Willinger M., L économie expérimentale, La Decouverte, Paris 2005, s. 36. Teoria oczekiwanej użyteczności nie jest jednak wolna od krytyki. Jednym z najsłynniejszych paradoksów podważających założenia tej teorii zaprezentował Maurice Allais. Sformułował on dwie pary wyborów, które prezentuje Tabela 1. W pierwszym etapie należy wybrać pomiędzy alternatywą A i B, a w drugim między C i D. Zdecydowana większość osób badanych wybrała odpowiedzi A i D, co jest sprzeczne z warunkiem niezależności. Ludzie preferują A niż B, gdyż alternatywa A oferuje pewność otrzymania wysokiej kwoty oraz D niż C, ze względu na porównywalne (stosunkowo niskie) prawdopodobieństwa otrzymania nagrody, przy czym w przypadku alternatywy D jest ona dużo wyższa Loteria jest formalnie określona jako dowolny rozkład prawdopodobieństwa na znanym skończonym zbiorze wyników. Tyszka T., Decyzje. Perspektywa psychologiczna i ekonomiczna, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2010, s Tyszka T., Decyzje. Perspektywa psychologiczna i ekonomiczna, op.cit, s

68 2.2. TEORIA PERSPEKTYWY W roku 1979 Kahneman i Tversky 78 zaproponowani teorię perspektywy będącą alternatywną do powszechnie stosowanej teorii oczekiwanej użyteczności. Wyodrębnia ona dwie fazy podejmowania decyzji 79 : fazę edytowania polegającą na umysłowej analizie sytuacji w oparciu o kodowanie wyników (ustalenie punktu odniesienia, zwykle jest nim bieżący stan posiadania, wynik sformułowania problemu bądź wynik oczekiwań), upraszczanie (łączenie prawdopodobieństw towarzyszących identycznym wynikom), oddzielanie (oddzielanie wyników pewnych od obarczonych ryzykiem), pomijanie (usuwanie elementów wspólnych alternatyw); fazę oceny obejmującą ocenę wartości (opisaną funkcją wartości odpowiadającą funkcji użyteczności w teorii oczekiwanej użyteczności, definiowaną na zmianach w zasobach (nie na końcowych poziomach bogactwa jak teoria oczekiwanej użyteczności), w taki sposób, że punkt odniesienia determinuje czy otrzymany wynik jest oceniany jako strata czy zysk) oraz ocenę szans (opisaną funkcją wag decyzyjnych, polegającą na przypisaniu wagi określonemu wynikowi, charakteryzującą się między innymi następującymi własnościami: wagi zdarzeń przeciwnych nie sumują się jak zwykle prawdopodobieństwa, rzadkie zdarzenia mają większy wpływ na wybory niż wynikałoby to z samej wartości (małego) prawdopodobieństwa, skrajnie rzadkie zdarzenia traktuje się jako niemożliwe, a zdarzenia bardzo prawdopodobne jako pewne). Teoria perspektywy, zdaniem Tadeusza Tyszki, wydaje się być najbardziej realistyczną teorią wyboru w warunkach ryzyka. Podobnie jednak jak większość teorii wystawiona jest na krytykę w oparciu o paradoksy i efekty, które podważają przyjęte aksjomaty. W dalszej części zapoznamy się z niektórymi z nich PODTRZYMYWANIE STATUS QUO Dążenie do podtrzymywania status quo wynika z niechęci do zmian. Ludzie wolą podejmować ponownie takie same decyzje, aby oszczędzić czas i inne koszty, gdyż odczuwają niepewność w związku z jej skutkami. Warto też zwrócić uwagę, że podtrzymywanie status quo wiąże się zazwyczaj Teoria ta została opublikowana w książce pod tytułem: Prospect theory: An analysis of decision under risk (ang. Teoria pespektywy: Analiza decyzji pod wpływem ryzyka ). Tyszka T., Decyzje., op.cit, s

69 z biernością. Jeśli otoczenie zewnętrzne nam coś narzuca, zastrzegając, że możemy się wycofać po wykonaniu pewnego ruchu, np. wypełnienia formularza, większość osób nie podejmuje działań, aby przywrócić poprzedni stan, ale pozostaje w nowym. Tabela 2. Eksperyment Samuelsona i Zeckhausera. Opis sytuacji Dwa miesiące temu zapisałeś się na listę oczekujących u dilera volvo na samochód. Popyt na ten model przekracza podaż, a diler ma niewielki wpływ na to, jakie rodzaje samochodów otrzymuje z fabryki. Konsumenci z listy oczekujących podają dilerowi swoje preferencje dotyczące koloru i rodzaju samochodu. Kiedy przybywa zamówiony samochód, diler wzywa pierwszego z listy klienta, który zamówił dany kolor i rodzaj samochodu. W twoim zamówieniu zażądałeś modelu z klimatyzacją i radiem stereo. Ponieważ jednak klienci rzadko zamawiają radio stereo, aby przyspieszyć dostawę, zgodziłeś się na każdy z sześciu kolorów, w jakich przychodzą auta. Zakończenie 1 Zakończenie 2 Dwa dni temu zadzwonił diler i powiedział, że otrzymał cztery auta spełniające twoje wymagania. Masz wybór między autami następujących kolorów: czerwony, metaliczny niebieski, jasnobrązowy biały. Dwa dni temu zadzwonił diler i powiedział, że ma dla ciebie auto (spełniające twoje wymagania) w kolorze czerwonym. Kiedy uregulowałeś należności i przybyłeś do dilera po odbiór samochodu, ku swojemu zaskoczeniu dowiadujesz się, że przez czysty przypadek tego ranka diler otrzymał trzy dalsze auta w trzech innych kolorach. Masz wybór między autami następujących kolorów: czerwony, metaliczny niebieski, jasnobrązowy biały. Źródło: opracowanie własne na podstawie: Tyszka T., Decyzje. Perspektywa psychologiczna i ekonomiczna, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2010, s [za:] Samuelson W., Zeckhauser R., Status quo bias in decision making [w:] Journal of Risk and Uncertainty, 1(1), Kluwer Academic Publihers, Boston, 1988, s William Samuelson i Richard Zeckhauser 80 przeprowadzili badanie, w którym zaprezentowano dwa możliwe zakończenia pewnej sytuacji dwóm grupom osób (zob. Tabela 2). Wyniki wskazały, że osobom, które otrzymały informację, że ich samochód będzie czerwony częściej decydowały się na zakup samochodu w tym kolorze niż osoby z drugiej grupy (odpowiednio 80 Samuelson W., Zeckhauser R., Status quo bias in decision making [w:] Journal of Risk and Uncertainty, 1(1), Kluwer Academic Publishers, Boston, 1988, s

70 79% oraz 50%). Podobnie ludzie postępują w wielu przypadkach, nie zdając sobie z prawy, że ktoś decyduje za nich EFEKT POSIADANIA Efekt posiadania związany jest z podtrzymywaniem status quo, jednak w tym wypadku nie jest on ustalany przez czynniki zewnętrzne, a przez poprzednio podjęte decyzje. Polega on na tym, że za dobra, które są już wcześniej w naszym posiadaniu (i z których mielibyśmy zrezygnować), żądamy znacznie więcej, niż skłonni jesteśmy za nie oferować, kiedy dopiero myślimy o ich nabyciu. 81 Inaczej możemy do nazwać niechęcią do rezygnacji z rzeczy posiadanej. Badanie przeprowadzone przez Dana Ariely ego oraz Ziva Carmona 82 wykazało, że te same (trudno dostępne) bilety na mecz koszykówki miały inną wartość dla osób, które je posiadały i dla osób, które chciały je nabyć. Należy zaznaczyć, że osoby posiadające bilety wygrały możliwość ich zakupu (po z góry określonej cenie) w loterii, w której brali udział wszyscy uczestnicy badania. Przed losowaniem średnia cena biletu, za jaką osoby byłyby skłonne go kupić wynosiła 170 dolarów, natomiast średnia cena biletu, za którą osoby wylosowane były skłonne go odsprzedać wynosiła 2400 dolarów, czyli ponad 14 razy więcej. Potwierdza to, że poczucie wartości danej rzeczy wzrasta po jej nabyciu EFEKT UTOPIONYCH KOSZTÓW Podejmujemy pewną decyzję zakładając, że przyniesie ona zysk, przed ukończeniem projektu okazuje się jednak, że z pewnością przyniesie on straty. Innymi słowy utopiliśmy pieniądze w nierentownej inwestycji. Pomimo świadomości przyszłej straty i tak ludzie odczuwają potrzebę ratowania włożonych pieniędzy. Stąd też bierze się nazwa efektu utopionych kosztów. Z ekonomicznego i racjonalnego punktu widzenia fakt poniesienia dotąd pewnych nakładów nie powinien mieć żadnego wpływu na decyzję o kontynuowaniu lub zaprzestaniu działania niezależnie od tego jak wysokie były te nakłady. 83 W praktyce jest jednak inaczej, nie tylko w sferze nakładów pieniężnych. Efekt ten jest również zauważalny w sferze prywatnej. Wyobraźmy sobie sytuację: student zapisany na studia w trybie jednolitym po trzech latach orientuje się, że to nie jest kierunek dla niego. Co robi? Kontynuuje jeszcze studia przez dwa lata czy decyduje się na przyznanie, że stracił trzy lata i odchodzi bez tytułu? Kalkulując te dwie perspektywy w pierwszej z nich w rezultacie student traci pięć lat otrzymując tytuł i zawód, w którym zapewne nie będzie pracował. W drugim Tyszka T., Decyzje., op.cit, s Ariely D. Potęga irracjonalności, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2009, s Tyszka T., Decyzje., op.cit, s

71 przypadku traci trzy lata i może podjąć inną aktywność. Z racjonalnego punku widzenia powinien wybrać drugą opcję, zgodnie z efektem utopionych kosztów wybierze pierwszą. 3. PODSUMOWANIE Podejmowanie decyzji w warunkach pewności jest bardzo rzadkie. Zazwyczaj decyzje podejmowane są w warunkach niepewności lub ryzyka. Oznacza to, że z pewnym prawdopodobieństwem (które jesteśmy w stanie oszacować bądź nie) dana decyzja przyniesie określone skutki. Teoria oczekiwanej użyteczności zakłada, że przy wyborze kierujemy tym, co w przyszłości przyniesie nam wyższą wartość. Teoria pespektywy uwzględnia fazę edycji możliwych opcji wyboru względem samych siebie i przyjętego punktu odniesienia oraz przypisanie wag. Tym samym wydaje się być bliższa praktycznemu podejmowaniu decyzji przez nasz mózg. Obie te teorie zakładają jednak, że człowiek postępuje racjonalnie w swoich działaniach. Różnego rodzaju anomalie, paradoksy i efekty udowadniają, że to założenie nie zawsze jest poprawne. Ekonomia behawioralna wykorzystując podejście eksperymentalne stara się badać zjawiska ekonomiczne z naszego otoczenia, które pozwolą na udoskonalenie teorii w celu lepszego odzwierciedlania rzeczywistego przebiegu zdarzeń, uwzględniając zwłaszcza element ludzi w procesach ekonomicznych. Nie jest ona jednak jedyną, gdyż nurt behawioralny rozwija się również w dziedzinie finansów, rachunkowości, teorii gier, itd. Podobnie warto również zainteresować się takimi nowymi dziedzinami nauk jak: neuroekonomia, neurofinanse czy neuromarketing. Rola człowieka w procesach ekonomicznych staje się coraz bardziej brana pod uwagę. BIBLIOGRAFIA ARIELY D. Potęga irracjonalności, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław EBER N., WILLINGER M., L économie expérimentale, La Decouverte, Paris SAMUELSON W., ZECKHAUSER R., Status quo bias in decision making [w:] Journal of Risk and Uncertainty, 1(1), Kluwer Academic Publishers, Boston, Słownik Języka Polskiego, hasło: heurystyka, TYSZKA T., Decyzje. Perspektywa psychologiczna i ekonomiczna, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa

72 BEHAVIORAL ECONOMICS PERSPECTIVE IN DECISION MAKING Nowadays interdisciplinary of studies is more and more widespread. Different types of scientists are interested in decision making. What is more economy is no longer a theoretical study thanks to development of experimental economics. Behavioral economics associate economy and psychology to show human impact on economics processes. The aim of this article is to present decision making under risk and uncertainty in the perspective of behavioral economics. It requires a presentation of the expected utility hypothesis and the prospect theory, as well as the examples of anomalies: the paradox of Allais, the endowment effect, the effect of sank costs and the status quo effect. Both of this theories are based on assumption of rationality, on contrary the effects confirm the human irrationality. The experiments of behavioral economics try to improve neoclassical models and theories by adding a human factor to the analysis. 72

73 Innowacje, źródła finansowania inwestycji, fundusze strukturalne Monika JUDA * FORMY WSPIERANIA INNOWACYJNYCH PROJEKTÓW INWESTYCYJNYCH Bez nowatorskich rozwiązań i innowacyjności nie ma rozwoju. Te jednak stanowią dość potężną kategorię kosztów, które dla większości firm są barierą nie do przekroczenia. Zarówno przedsiębiorcy jak i instytucje otoczenia biznesu powinny więc zwrócić uwagę na dostępność zewnętrznych źródeł finansowania innowacji. Sposób finansowania działalności bieżącej i inwestycyjnej, ma wpływ na podejmowane przez przedsiębiorstwo decyzje, warunkuje jego plany i zamierzenia strategiczne. Stwarza również warunki do podejmowania kolejnych przedsięwzięć. Celem pracy jest przedstawienie dostępnych źródeł i możliwości finansowania inwestycji przez przedsiębiorstwa. Badanie form finansowania będzie opierało się na ustaleniu, które źródła finansowania mają charakter dominujący a które uzupełniający. 1. WSTĘP Podstawą rozwoju przedsiębiorstw, a tym samym całej gospodarki światowej są innowacje i zaawansowane technologie. Oprócz elastyczności i zaangażowania w realizowane projekty innowacyjne, wdrażanie przez przedsiębiorstwa nowoczesnych technologii wymaga nie tylko wiedzy technicznej, ale również znajomości zagadnień ekonomicznych, prawnych, rynkowych oraz kompetencji zarządczych. Jednak rozwój przedsięwzięć innowacyjnych wymaga nieraz dużych nakładów finansowych. W związku z tym tworzenie i utrzymywanie potencjału innowacyjnego wymaga od przedsiębiorstw pozyskiwania odpowiednich zasobów, w tym środków finansowych. Poza środkami własnymi, pomocą rodziny, istnieje szereg innych możliwości finansowania przedsięwzięć innowacyjnych, czy też finansowania prac nad nowa technologią, w wyniku, czego powstają nowości rynkowe. * Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy im. Jana Kochanowskiego w Kielcach, Wydział Zarządzania i Administracji, Studenckie Koło Naukowe KONCEPT, praca pod kierunkiem dr Edyty Łyżwy. 73

74 2. ISTOTA INNOWACJI Innowacyjność jest zazwyczaj postrzegana, jako sposób wzmacniania długoterminowego trendu rozwojowego i wypracowywania przewagi konkurencyjnej. Tematyka ta jest także poruszana w pracach Unii Europejskiej od wielu lat. Pojęcie innowacja definiowane jest na płaszczyźnie ekonomicznej, socjologicznej oraz w dziedzinie nauk technicznych. Typową definicję innowacji podał J. A. Schumpeter, według niego innowację należy definiować jako zdobycie nowych źródeł surowców oraz wprowadzenie nowej organizacji ŹRÓDŁA FINANSOWANIA INWESTYCJI Finansowanie inwestycji to kwestia nie tak łatwa jak się wydaje. Nawet w przypadku potrzeby zorganizowania małych sum istnieje wiele możliwości do wyboru. Z pewnością w czasie kryzysów finansowanie inwestycji jest jednym z trudniejszych przeszkód na drodze działalności i rozwoju firm. Finansowanie to gromadzenie albo pozyskiwanie kapitału (środków pieniężnych), zaś inwestowanie to jego efektywne wydatkowanie. Środki pieniężne konieczne do zrealizowania inwestycji, zwane kapitałem finansowym, mogą pochodzić z różnych źródeł 85. W teorii i praktyce stosuje się różne klasyfikacje środków finansowych. Na rysunku 1 przedstawiono formy finansowania innowacji. Podstawowym kryterium klasyfikacji metod finansowania przedsiębiorstw jest źródło pochodzenia kapitału dopływającego do firmy i prawo własności kapitału 86. Pierwszy podział to finansowanie wewnętrzne i zewnętrzne. Za wewnętrzne źródła finansowania uznaje się środki wypracowane przez firmę w trakcie działalności. Finansowaniem zewnętrznym będą natomiast kapitały obce np. kredyt bankowy, leasing itd. czy też pozyskanie dodatkowego wspólnika czy udziałowca. Wewnętrzne i zewnętrzne źródła finansowania dostarczają przedsiębiorstwu kapitał, który może być kapitałem własnym przedsiębiorstwa i kapitałem obcym. Kapitał własny jest to udzial własny inwestorów w firmie czyli środków wniesionych do firmy przez właścicieli J. A. Schumpeter, Teoria rozwoju gospodarczeg, PWE, Warszawa 1999, s. 7. A. Michalak, Finansowanie inwestycji w teorii i praktyce, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007, s. 66. J. Bednarz, E. Gostomski, Finansowanie działalności gospodarczej, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk, 2008, s

75 Zaś kapitał obcy to zobowiązania przedsiębiorstwa wobec różnych podmiotów. Najbardziej klasycznym przykładem finansowania inwestycji za pomocą kapitału obcego jest kredyt bankowy zaś większą elastyczność w finansowaniu zakupu składników inwestycyjnych zapewnia leasing 87. Trzecia klasyfikacja dotyczy podziału kapitału na długoterminowy i krótkoterminowy. Kapitały własne zaliczamy do kapitałów długoterminowych, natomiast kapitały obce można zaliczyć w zależności od czasu na jaki zostały udostępnione na długoterminowe z terminem zwrotu powyżej 1 roku, krótkoterminowe np. zobowiązania i kredyty krótkoterminowe. Rysunek 1. Źródła kapitału Kapitał Kapitał własny Kapitał obcy wewnętrzny zewnętrzny zewnętrzny Nadwyżki finansowe Wkłady założycielskie zwrotny bezzwrotny Odpłatne udostępnian ie majątku Wyprzedaż zbędnego ż majątku zbędnego majątku Emisja akcji/ udziałów kredyty Emisja dłużnych papierów wartościowych leasing Środki budżetowe budżeto Środki z funduszy z celeowych fundus zy celeow ych Odpisy amortyz acyjne Źródło: A. Michalak, Finansowanie inwestycji w teorii i praktyce, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007, s A. Michalak, Finansowanie, op.cit., s

76 Koszt kapitału jest najważniejszym czynnikiem, który pomaga podejmować odpowiednie decyzje przy planowaniu inwestycji. Zazwyczaj projekty innowacyjne postrzegane są jako niewygodne dla potencjalnych źródeł finansowania WSPARCIE INWESTYCJI O WYSOKIM POTENCJALE INNOWACYJNYM Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka ma na celu wsparcie rozwoju innowacyjnych przedsiębiorstw oraz konkurencyjności polskiej gospodarki. W ramach PO IG dotowane będą przedsięwzięcia innowacyjne w skali kraju lub na poziomie międzynarodowym. Program ma ułatwić dostęp do finansowania innowacyjnych projektów podejmowanych przez małe i średnie przedsiębiorstwa (MSP). Z działań wdrażanych przez PARP w ramach POIG mogą korzystać przedsiębiorcy i instytucje otoczenia biznesu. Na projekty innowacyjne dla działania 4.4 zostało przeznaczonych 1,4 mld EUR, z czego 1,207 mld Euro pochodzi z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR) budżet Komisji Europejskiej 89. Poziom i wysokość wsparcia wynosi od 30% do 70% wartości kosztów kwalifikowanych (mikro i małych przedsiębiorstw 50-70%; średnich przedsiębiorstw 40-60%; duże przedsiębiorstwa 30-50%) zgodnie z Mapą Pomocy Regionalnej na lata , przy czym 90 : całkowita wartość projektu nie może przekroczyć 50 milionów euro, wartość wydatków kwalifikujących się do objęcia wsparciem w ramach projektu wynosi nie mniej niż 8 milionów złotych i nie więcej niż 160 milionów złotych P. Głodek, M. Gołębiowski, Finansowanie innowacji w małych i średnich przedsiębiorstwach, Vademecum Innowacyjnego Przedsiębiorcy, tom II, 2006, s

77 5. INNE FORMY FINANSOWANIA INWESTYCJI 5.1. KREDYT BANKOWY Najbardziej znaną formą finansowania inwestycji za pomocą kapitału obcego jest kredyt bankowy. Jego celem jest finansowanie potrzeb rozwojowych jak i działalności bieżącej 91. Udzielanie kredytu polega na postawieniu do dyspozycji kredytobiorcy środków pieniężnych na dany cel zaś kredytobiorca zobowiązuje się zwrócić je z odsetkami w ustalonym terminie 92. Oprócz kredytów bankowych możemy wyróżnić inne pozabankowe źródła pozyskiwania kapitałów: krótkoterminowe pożyczki zaciągane bezpośrednio na rynku, faktoring, jako krótkoterminowe finansowanie dostaw towarów i usług, franchising, leasing jako źródło środków finansowych na inwestycje POŻYCZKI Kolejnym instrumentem służącym finansowaniu pomysłów innowacyjnych są pożyczki na innowacje, których udziela Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości (PARP). Program pożyczek na innowacje jest realizowany ze środków krajowych a jego celem są działania polegające na stworzeniu odpowiednich warunków dla osiągnięcia większej konkurencyjności polskich przedsiębiorstw. Program wspiera inwestycje związane z przygotowaniem i uruchomieniem, a także z wytwarzaniem pionierskich lub udoskonalonych materiałów, wyrobów, urządzeń, usług, procesów lub metod, przeznaczonych do wprowadzania na rynek. Głównie pożyczki udzielane w ramach programu przeznacza się na finansowanie wydatków takich jak: zakup i wdrożenie wyników prac badawczo-rozwojowych, zakup licencji, zakup środków trwałych oraz zakup usług doradczych W. Sasin, Kredyt, leasing czy dzierżawa, Framax, Skierniewice 1993, s. 10. I. Heropolitańska, Kredyty, pożyczki i gwarancje bankowe, Twigger, Warszawa 2000, s

78 5.3. LEASING Leasing jest nową formą obrotu środkami trwałymi odbiegającą od trzech głównych form obrotu gospodarczego: kupna-sprzedaży, dzierżawy, najmu. Nowym elementem jest tu zastosowanie form dzierżawy lub najmu w odniesieniu do użytkowania środków trwałych, alternatywnie w stosunku do kupna 94. Obrót środkami trwałymi charakteryzuje się tym, że zamiast dotychczasowego wynajmowania dóbr przy pomocy przedsiębiorstw trudniących się nie tylko pośrednictwem, to również przedmiotem transakcji są dobra produkcyjne 95. Leasing oznacza upoważnienie przez właściciela składników majątkowych, udzielonych na podstawie umowy danej firmie do korzystania z tych składników w ustalonym okresie w zamian za uzgodnienie opłaty FAKTORING Faktoring 97 jest formą finansowania należności od odbiorców, która nie należy do kredytów, ponieważ umowa faktoringowa nie powoduje powstania zobowiązania 98. Faktor zobowiązuje się na podstawie umowy do ciągłego nabywania na zasadzie sesji - wszelkich należności dostawcy z tytułu realizowanych przez niego dostaw. Faktor nabywca na własność faktury, noty obciążeniowe i płaci za nie w uzgodnionym czasie 99. Podmiotami związanymi z faktoringiem są 100 : faktorant, faktor, dłużnik J. Grzywacz, M. Burżacka-Majcher, Leasing w przedsiębiorstwie, SGH, Warszawa Ibidem. W. Bień, Zarządzanie finansami przedsiębiorstw, Difin, Warszawa 1996, s Dla uproszczenia, w niniejszym opracowaniu zostanie opisany faktoring klasyczny. K. Kreczmańska-Gigol, Faktoring w teorii i praktyce, Wydawnictwo Helion, Gliwice 2007, s. 13. J. Grzywacz, Faktoring, Difin, Warszawa 2005, s L. Stecki, Factoring w praktyce bankowej, TNOiK, Toruń 1995, s

79 5.5. FRANCHISING Franchising jest to udzielanie przez jedną osobę (franczyzera) drugiej osobie (franczyzantowi) zezwolenia, które upoważnia franczyzanta do prowadzenia działalności handlowej pod znakiem, towarem lub nazwą firmową franczyzera 101. Franchising może nie wywołać decydujących zmian w strukturze działalności, jeżeli wyrobry produkowane w ramach zawartej umowy franczyzingowej skierowane zostaną na nowe rynki, a dotychczasowa produkcja będzie utrzymana. Celem takich umów może być też etapowe wycofywanie się z działalności w nisko wydajnych segmentach, co z czasem spowoduje ich likwidacje 102. Ze względu na charakter działalności gospodarczej wyróżniamy 103 : franchising przemysłowy (produkcyjny), franchising handlowy (towary), franchising usługowy, franchising mieszany. 6. PODSUMOWANIE Innowacje to szansa dla przedsiębiorców na realizację własnych, ambitnych marzeń i pomysłów. Na skuteczne konkurowanie na rynku. Na budowanie wzrostu wartości firmy w długim okresie a w krótszej perspektywie na osiąganie dodatnich wyników finansowych. W warunkach dynamicznego rozwoju gospodarki rynkowej coraz częściej zachodzi potrzeba sięgania po zarówno typowe, jak i alternatywne źródła finansowania inwestycji. Szczególnie w momencie zaostrzenia warunków pozyskania kapitału, a jednocześnie zachwiania się płynności finansowej, przedsiębiorstwa sięgają po dostępne na rynku formy wspierania inwestycji. Także możliwość finansowania innowacyjnych projektów za pomocą dotacji jest szansą dla wielu przedsiębiorstw na realizację inwestycji. BIBLIOGRAFIA ANTONOWICZ A., Franchising: uwarunkowania i perspektywy rozwoju, Novae Res- Wydawnictwo Innowacyjne, Gdynia BEDNARZ J., GOSTOMSKI E., Finansowanie działalności gospodarczej, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk, BIEŃ W., Zarządzanie finansami przedsiębiorstw, Difin, Warszawa A. Tokaj-Krzewska, Franchising: strategia rozwoju małych firm w Polsce, Difin, Warszawa 1999, s A. Antonowicz, Franchising: uwarunkowania i perspektywy rozwoju, Novae Res- Wydawnictwo Innowacyjne, Gdynia 2010, s L. Stecki, Franchising, Dom Organizator, Toruń 1994, s

80 GŁODEK P., GOŁĘBIOWSKI M., Finansowanie innowacji w małych i średnich przedsiębiorstwach, Vademecum Innowacyjnego Przedsiębiorcy, tom II, GRZYWACZ J., Faktoring, Difin, Warszawa GRZYWACZ J., BURŻACKA-MAJCHER M., Leasing Warszawa w przedsiębiorstwie, SGH, HEROPOLITAŃSKA I., Kredyty, pożyczki i gwarancje bankowe, Twigger,Warszawa KRECZMAŃSKA-GIGOL K.., Faktoring w teorii i praktyce, Wydawnictwo Helion, Gliwice MICHALAK A., Finansowanie inwestycji w teorii i praktyce, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa SASIN W., Kredyt, leasing czy dzierżawa, Framax, Skierniewice SCHUMPETER J. A., Teoria rozwoju gospodarczeg, PWE, Warszawa STECKI L., Factoring w praktyce bankowej, TNOiK, Toruń STECKI L., Franchising, Dom Organizator, Toruń TOKAJ-KRZEWSKA A., Franchising: strategia rozwoju małych firm w Polsce, Difin, Warszawa SUPPORTING INNOVATIVE FORMS OF INVESTMENT PROJECTS Without an innovate solutions and innovation there is no development. These made a kind of cost category for all firms are don t a barrier crossing. Both businessman and business organizations ought to pay attention to accessibility outsider spring finance innovation. The method of financing current business and investment has an impact on decisions taken by the company, determines its strategic plans and intentions. It also creates the conditions for making further ventures. Aim of the paper is to present the available resources and investment opportunities provided by the companies. The study is based on determining which funds are dominant and which are complementary. 80

81 Klastry przemysłowe, klastry innowacyjne, inicjatywa klastrowa, Województwo Świętokrzyskie, Katarzyna KILIAŃSKA * KLASTRY PRZEMYSŁOWE W WOJEWÓDZTWIE ŚWIĘTOKRZYSKIM Artykuł traktuje o tematyce klastrów przemysłowych. W pierwszej jego części zostaje przedstawiony teoretyczny aspekt istnienia klastrów, zostaje wyjaśniona podstawowa terminologia. Następnie przedstawione zostają klasyfikacje klastrów według różnych kryteriów. W klasyfikacji szczególna uwagę zwraca się na podział klastrów ze względu na sposoby powstawania innowacyjnych rozwiązań. W dalszej części artykułu podano zarówno korzyści, jak i zagrożenia płynące z faktu przynależności podmiotu do klastra oraz przedstawiono cele działalności klastrów zlokalizowanych w Województwie Świętokrzyskim. 1. KLASTRY PRZEMYSŁOWE- PODEJŚCIE TEORETYCZNE Lata dziewięćdziesiąte XX wieku były okresem gwałtownego rozwoju teorii dotyczącej klastrów przemysłowych. Wówczas zainteresowanie koncepcją klastrów znacznie wzrosło. Większość krajów tworzących Organizację Współpracy Gospodarczej i Rozwoju przeprowadzały badania, mające na celu zidentyfikowanie istniejących klastrów, a także przesłanek i uwarunkowań ich powstawania i rozwoju. W Polsce również podejmowane są prace badawcze, na podstawie których można określić stan klastrów, ocenić ich działalność, a także określić ich wpływ na rozwój danego regionu. W ujęciu M. Portera, klastry przemysłowe to geograficzne koncentracje powiązanych ze sobą przedsiębiorstw, wyspecjalizowanych dostawców, usługodawców, przedsiębiorstw w powiązanych gałęziach przemysłu oraz * Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy im. Jana Kochanowskiego w Kielcach, Studenckie Koło Naukowe Procent, opiekuni referatu: dr M. Leszczyński, dr E. Łyżwa. 81

82 instytucji stowarzyszonych (np. uniwersytetów, agencji standaryzacji oraz stowarzyszeń handlowych) w szczególnych obszarach, które konkurują, ale również współpracują 104. Klastry mogą być rozumiane również jako przestrzenna koncentracja przedsiębiorstw, instytucji i organizacji wzajemnie powiązanych rozbudowaną siecią relacji o formalnym, jak i nieformalnym charakterze, opartych o wspólną trajektorię rozwoju jednocześnie konkurujących i kooperujących w pewnych aspektach działania. Klaster jest więc ponadbranżową siecią formalnych i nieformalnych powiązań pomiędzy producentami, ich dostawcami i odbiorcami, instytucjami sektora nauki i techniki. Klaster charakteryzuje się intensywnymi przepływami informacji i wiedzy oraz poziomem jednoczesnej konkurencji i kooperacji 105. Można zauważyć, iż najczęściej podkreślanym czynnikiem charakteryzującym klastry jest bliskość geograficzna podmiotów go tworzących. Jednak wątpliwości budzi już sam fakt, iż pojęcie bliskości nie jest definiowane przez autorów definicji klastra. Wobec tego jest ono pojęciem względnym, które przez różne osoby może być rozumiany odmiennie. Warto zastanowić się, czy klaster przemysłowy może być tworzony jedynie przez podmioty zlokalizowane w jednym powiecie, województwie? Otóż na to pytanie póki co nie ma odpowiedzi. Są bowiem klastry w całości położone na terenie jednego województwa, ale są również takie, które obejmują zasięgiem dwa i więcej regionów. Zanim powstanie klaster, zwykle pojawia się inicjatywa klastrowa. Należy ją rozumieć jako świadome, zorganizowane przedsięwzięcie mające na celu w sposób usystematyzowany wpływać na potencjał rozwoju klastra. W inicjatywie zaangażowani są kluczowe podmioty przyszłego klastra. Inicjatywa klastrowa jest formą mobilizacji, integracji grupy podmiotów. Służy przede wszystkim definiowaniu wspólnych celów i ukierunkowaniu konkretnych działań prorozwojowych. W pierwszej kolejności inicjatywę klastrową należy traktować jako mniej lub bardziej sformalizowane forum spotkań, debaty, definiowanie potrzeb klastra i kierunków jego rozwoju. Większość tego typu inicjatyw przybiera formę projektu i jest przekształcana w bardziej formalne struktury w ciągu 2-3 lat. 104 M. E. Porter, Porter o konkurencji, PWE, Warszawa 2001, s A. Bąkowski, A. Siemaszko, M. Snarska- Świderska, Jak zostać regionem wiedzy i innowacji, Wyd. Twigger, Warszawa 2007, s

83 2. KLASYFIKACJA KLASTRÓW Klastry można klasyfikować na wiele sposobów, biorąc pod uwagę różne wyznaczniki. Istnieją więc różne rodzaje klasyfikacji struktur klastrowych, dokonane w oparciu o kilka, nie zawsze rozdzielnych, kryteriów. Do najczęściej uwzględnianych w literaturze podziałów klastrów należy zaliczyć: zasięg terytorialny klastra, w zależności od lokalizacji i zasięgu wzajemnych powiązań pomiędzy firmami, można wyróżnić klastry o zasięgu regionalnym, lokalnym, krajowym i międzynarodowym. znaczenie technologii, ze względu na poziom zaawansowania technologicznego branży, w której specjalizują się firmy w klastrze, wyróżniamy klastry wysokich, średnich lub niskich technologii. pozycja konkurencyjna, klastry będące liderami rynkowymi oraz klastry posiadające przeciętną lub słabą pozycję konkurencyjną. zdolność do tworzenia miejsc pracy, klastry o rosnącym, stabilnym lub malejącym poziomie zatrudnienia 106. Szczególną grupą wśród klastrów są te, określane mianem innowacyjnych. Firmy, które je tworzą charakteryzują się wysokim stopniem specjalizacji. Jednocześnie produkują produkty i oferują usługi względem siebie komplementarne. Innowacyjne klastry przemysłowe, od tych ujmowanych tradycyjnie różnią się tym, że podmioty tworzące klaster współpracują ze sobą, mają wspólny cel: rozwój, który osiągają dzięki bazowaniu na infrastrukturze i generowanej wiedzy. Klastry te pobudzają innowacje dzięki temu, że skupiają w sobie wiele podmiotów stosujących różne technologie, które mogą wspólnie zostać rozwinięte i udoskonalone. Znanym i ważnym podziałem klastrów innowacyjnych jest klasyfikacja dokonana przez Organizację Współpracy Gospodarczej i Rozwoju. OECD ze względu na sposób powstawania innowacji, wyróżnia następujące rodzaje klastrów 107 : oparte na wiedzy, które w sposób bezpośredni wykorzystują efekty badań przeprowadzanych w ośrodkach publicznych, jak i niepubli- 106 J. Mertl, S. Skowroński, Łódzki klaster przedsiębiorczości szansa na rozwój gospodarczy, [w:] G. Gromada, M. Matusiak, M. Nowak (red.), Innowacje i przedsiębiorczość dla przyszłości, Raport SOOIPP 2006, s B. Mikołajczyk, A. Kurczewska, J. Fila, Klastry na świecie. Studia przypadków, Difin, Warszawa 2009, s

84 cznych. W takich strukturach rozwijają się firmy innowacyjne, należące do sektora wysokich technologii. Najważniejsza jest dla nich ścisła kooperacja z placówkami B+R. oparte na korzyściach skali, wdrażanie innowacji jest przeprowadzane w sposób szczegółowo zaplanowany, a zmiany z uwagi na wysokie koszty reorganizacji przedsiębiorstw są w większości przypadków wprowadzane na stałe. uzależnione od dostawcy, działalność jest nakierowana na import technologii w postaci gotowych produktów bądź półproduktów. Firmy funkcjonujące w takich klastrach nie posiadają specjalistycznych komórek B+R. wyspecjalizowanych dostawców, skupiają blisko siebie różnych dostawców, odbiorców i użytkowników. Specjalizują się w innowacyjnych produktach, które dystrybuują bezpośrednio do użytkowników. 3. KORZYŚCI WYNIKAJĄCE Z ISTNIENIA KLASTRÓW Funkcjonowanie klastrów z jednej strony wpływa dodatnio na konkurencyjność i siłę ekonomiczną danego regionu, z drugiej strony przez uczestnictwo w klastrze podmioty realizują własne cele. Głównym celem nawiązywania współpracy między firmami jest osiąganie efektu synergicznego. Firmy dążą do współpracy w klastrze, ponieważ umożliwia to dostęp i pozwala to na uzupełnienie potrzebnych aktywów. Zróżnicowanie aktywów, jak: kadra pracownicza, kanały dystrybucji, technologie sprawia, że nie jest możliwe, aby jedna firma była w stanie prowadzić działalność we wszystkich obszarach lepiej od konkurencji. Stworzenie i rozwinięcie aktywów we własnym zakresie jest procesem żmudnym, długotrwałym, trudnym i pochłaniającym dużo nakładów finansowych. Dlatego też funkcjonowanie w strukturze klastra pozwala uniknąć w pewnym stopniu niepotrzebnych kosztów i ryzyka 108. Najczęściej przytaczane w literaturze korzyści i zagrożenia wynikające z funkcjonowania firmy w klastrach zostały ujęte w tabeli A. Szerenos, Motywy tworzenia i rozwoju klastrów przemysłowych w dobie globalizacji [w:] Z. Olesiński, A.Predygier (red.), Miscellanea Oeconomicae, Akademia Świętokrzyska, Kielce 2006, s

85 Tabela 1. Korzyści i zagrożenia funkcjonowania podmiotów w klastrze. Zagrożenia dla firm wchodzących w skład klastra - Utrata umiejętności adaptacji, bazowanie na pierwotnych założeniach (skostnienie), - Pojawienie się nowych technologii, które nie mogą być wdrożone przez podmioty w klastrze, - Zbyt wąska specjalizacja, - Przerost struktury, nieefektywność wybranej formy organizacyjnej, - Poddanie się syndromowi grupowego myślenia, - Pojawienie się substytutów produktów wytwarzanych w klastrze. Korzyści dla firm wchodzących w skład klastra - Wspólne promowanie wizerunku i marki klastra i jego podmiotów, - Wspólne doradztwo finansowe i prawne, - Większa wiarygodność firmy wobec partnerów biznesowych, - Większy wpływ na otoczenie (lokalny lobbing), - Większa efektywność działania, - Optymalizacja kosztów prowadzonej działalności (koszty transportu, badań eksperymentalnych) - Szybszy przepływ wiedzy i informacji - Lepsza pozycja konkurencyjna w kraju i za granicą. Źródło: Opracowanie własne na podstawie J. Cygler, Alianse strategiczne, Difin, Warszawa 2002, s. 82., B. Plawy (red.), Klastry gospodarcze jako czynnik rozwoju regionu, Państwowa Wyższa Szkoła Informatyki i Przedsiębiorczości, Łomża 2008, s KLASTRY W WOJEWÓDZTWIE ŚWIĘTOKRZYSKIM W Województwie Świętokrzyskim istnieje sześć klastrów przemysłowych, działających w różnych branżach i sektorach gospodarki. Poniżej przedstawione zostały główne cele, jakie postawiono do zrealizowania klastrom świętokrzyskim. Grono Targowe Kielce zostało utworzone w dniu 24 września 2007 z inicjatywy Miasta Kielce i Grupy inicjatywnej, której liderem są Targi Kielce sp. z o.o. Struktura klastra jest bardzo rozbudowana, w jego skład wchodzą podmioty związane z turystyką, hotelarstwem, wystawiennictwem, promocją, doradztwem, a także poligrafią i in. Grono ma na celu podniesienie konkurencyjności firm działających w obszarze organizacji i obsługi imprez targowo-kongresowych oraz usług towarzyszących, a także wzmacnianie powiązania między lokalnymi firmami i otoczeniem instytucjonalnym. Grono realizuje przyjęte cele poprzez podejmowanie działań na rzecz tworzenia i utrzymania korzystnych warunków rozwoju gospodarczego oraz wspieranie inicjatyw gospodarczych członków, podejmowanie i prowadzenie działalności gospodarczej, oraz organizowanie spotkań integrujących środowisko członków klastra. Dzięki efektywnej pracy całego klastra Kielce 85

86 zyskały dobry wizerunek i stały się największym po Poznaniu ośrodkiem targowym w Polsce 109. Klaster biomasa Świętokrzyska została rozpoczęta 24 kwietnia 2003 roku przez 27 uczestników podpisaniem Porozumienia o Współpracy. Do inicjatywy należą przedstawiciele największych w regionie świętokrzyskim zakładów ciepłowniczych, plantatorów roślin energetycznych oraz jednostek samorządu terytorialnego, zaś liderem jest ŚCITT. Celem jest zorganizowanie współpracy pomiędzy podmiotami zainteresowanymi produkcją, pozyskiwaniem i przetwarzaniem biomasy dla potrzeb energetyki. Jest on realizowany poprzez organizację szkoleń dla rolników, popularyzacji wiedzy na temat upraw wierzby energetycznej, modernizację i adaptację urządzeń w Elektrociepłowni Kielce do spalania biomasy, zakup kotła opalanego biomasą w celu produkcji zielonej energii elektrycznej, organizację działań informacyjnych: spotkań, seminariów, wyjazdów studialnych do Danii, Szwecji i Finlandii 110. Grono odlewnicze KOM-CAST utworzone zostało w Starachowicach 21 marca 2006 roku. 111 Klaster tworzy 26 przedsiębiorstw odlewniczych z województw: świętokrzyskiego, podkarpackiego i lubelskiego, którzy mają wytwarzać komponenty przy pomocy innowacyjnych technologii. Do podmiotów gospodarczych współpracujących w ramach klastra należą m.in. odlewnie, zakłady obróbki cieplnej, cynkownie. podejmują działania mające na celu rewitalizację swego majątku oraz wdrożenia nowoczesnych technik i technologii, co stawia tą branżę w gronie najbardziej rozwojowych i proinnowacyjnych gałęzi regionalnej gospodarki. Świętokrzysko-Podkarpacki Klaster Budowlany INNOVATOR tworzą podmioty z województw: Świętokrzyskiego i Podkarpackiego. Wspólne cele: zbudowanie mechanizmów umożliwiających i ułatwiających uzyskanie dostępu do wiedzy, oraz transfer i wdrażanie najnowszych osiągnięć technologicznych są realizowane sukcesywnie dzięki wymianę doświadczeń, tworzenie powiązań pomiędzy przedsiębiorstwami w celu realizacji większych projektów budowlanych, co skutkuje wzrostem atrakcyjności terenów inwestycyjnych

87 Klaster Medycyna Polska Południowy Wschód został zawiązany w 2007 roku przez sieć podmiotów medycznych, uzdrowiska i firmy z branży około medycznej z pięciu województw południowo-wschodniej Polski: małopolskiego, śląskiego, podkarpackiego, świętokrzyskiego i lubelskiego. Podmioty przyjęły wspólną misję: tworzenie skoordynowanej opieki medycznej, świadczenie kompleksowych świadczeń medycznych oraz usług turystyki medycznej przy zastosowaniu najnowocześniejszych metod i innowacyjnych technologii 113. Klaster Turystyki i Rozwoju Regionalnego Słońce Regionu założony w Kielcach 2007 roku, zrzesza przedsiębiorców, jednostki samorządu terytorialnego oraz jednostki badawczo-rozwojowe. Jego koordynatorem jest Instytut Rozwoju Regionalnego Stowarzyszenia Inicjatyw Europejskich 114. Celem jest wdrożenie nowoczesnych technologii w sektorze turystycznym w Województwie Świętokrzyskim. Podmioty zrzeszone w klastrze budują współpracę i atmosferę zaufania w realizacji wspólnych celów biznesowych, prowadzą wspólną promocję i marketing. 5. WNIOSKI Klastry spełniają funkcję pośrednią, łączącą świat biznesu i nauki. Klastry przyczyniają się do zwiększenia transferu wiedzy do firm, wywołują pojawianie się nowych pomysłów, idei, a także generują innowacje. Pozwala to na stymulowanie rozwoju regionów i całych gospodarek krajowych, przez co poprawiają ich pozycję konkurencyjną. Na przestrzeni kilkunastu ostatnich lat zauważa się, że władze publiczne dostrzegają płynące z funkcjonowania klastrów dla społeczności lokalnych i rozpoczynają podejmować działania, mające wspierać klastry. Dotychczasowa działalność klastrów nie przyniosła znaczącej poprawy innowacyjności regionu, jednak umocniła jego pozycję konkurencyjną. Wynika to z faktu, iż klastry w województwie napotykają na szereg trudności, gdyż innowacyjność i przedsiębiorczość są stosunkowo słabo rozwinięte. To klastry mają za zadanie pobudzić społeczność i funkcjonujące w województwie firmy do tego, by zdobywać tak teoretyczną, jak i praktyczną wiedzę na temat przedsiębiorczości i innowacji

88 BIBLIOGRAFIA BĄKOWSKI A., SIEMASZKO A., SNARSKA- ŚWIDERSKA M., Jak zostać regionem wiedzy i innowacji, Wyd. Twigger, Warszawa CYGLER J., Alianse strategiczne, Difin, Warszawa MERTL J., SKOWROŃSKI S., Łódzki klaster przedsiębiorczości- szansa na rozwój gospodarczy, [w:] G. Gromada, M. Matusiak, M. Nowak (red.), Innowacje i przedsiębiorczość dla przyszłości, Raport SOOIPP 2006 PLAWY B. (red.), Klastry gospodarcze jako czynnik rozwoju regionu, Państwowa Wyższa Szkoła Informatyki i Przedsiębiorczości, Łomża MIKOŁAJCZYK B., KURCZEWSKA A., FILA J., Klastry na świecie. Studia przypadków, Difin, Warszawa PORTER M. E., Porter o konkurencji, PWE, Warszawa SZERENOS A., Motywy tworzenia i rozwoju klastrów przemysłowych w dobie globalizacji [w:] Olesiński Z., Predygier A. (red.), Miscellanea Oeconomicae, Akademia Świętokrzyska, Kielce INDUSTRIAL CLUSTERS IN THE PROVINCE ŚWIĘTOKRZYSKIE This article applies to issues of industrial clusters. The first part is presented the theoretical aspect of the existence of clusters, the basic terminology is explained. Then, setting out the rankings of clusters according to various criteria. The classification of special attention is paid to the distribution of clusters due to the emergence of innovative ways. In the remainder of the article are both benefits and risks associated with the fact of belonging to a cluster entity and presents goals for clusters located in Voivodeship Świętokrzyskie. 88

89 Kontrola projektów, fundusze unijne, projekty współfinansowane, polityka strukturalna, polityka regionalna, cele polityki regionalnej. Kamila LEŚNIAK * KONTROLA PROJEKTÓW WSPÓŁFINANSOWANYCH ZE ŚRODKÓW UNII EUROPEJSKIEJ W niniejszym opracowaniu podjęto ważny i aktualny problem, przed jakimi stają beneficjenci środków unijnych, dotyczący kontroli projektów współfinansowanych ze środków europejskich. W części wprowadzającej opisano funkcjonowanie polityki strukturalnej i regionalnej. Dokonano przeglądu funduszy unijnych, jak również przedstawiono przykładowe cele polityki regionalnej. Rozdział drugi poświęcony został projektom, jako narzędziom wykorzystywanym do pozyskiwania środków europejskich. Wyjaśniono czym jest projekt i na jakich zasadach beneficjenci występują po środki unijne. W części trzeciej omówiono instytucje kontrolujące oraz rodzaje kontroli projektów współfinansowanych. 1. POLITYKA STRUKTURALNA UNII EUROPEJSKIEJ 1.1. FUNKCJONOWANIE POLITYKI STRUKTURALNEJ Polityka Strukturalna jest najważniejszym instrumentem skracania dystansów rozwojowych poszczególnych części wspólnoty europejskiej. 115 Proces integracji europejskiej jest bezpośrednio związany z zapewnieniem społecznej i ekonomicznej spójności Unii Europejskiej. Pierwsze przesłanki powstania polityki strukturalnej pojawiły się w Traktacie Rzymskim ustanawiającym Wspólnotę Gospodarczą. Powstanie w 1968 roku. Komisji Europejskiej Dyrekcji Generalnej Polityki Regionalnej było kolejnym ważnym wydarzeniem determinującym powstawanie polityki. Ostatecznie systemowa polityka regionalna na poziomie wspólnotowym powstała w latach siedemdziesiątych. Powołano wówczas Europejski Fundusz Roz- * Doktorantka Społecznej Wyższej Szkoły Przedsiębiorczości i Zarządzania w Łodzi, kierunek Zarządzanie; Koło Naukowe TIAL Uniwersytet Łódzki; opiekun naukowy: prof. dr. hab. Łukasz Sułkowski

90 woju Regionalnego, który do dnia dzisiejszego stanowi podstawowy filar wdrażania polityki strukturalnej. Całokształt działań prowadzony jest jednak w oparciu o następujące fundusze strukturalne: Europejski Fundusz Społeczny, Europejski Fundusz Orientacji i Gwarancji Rolnej, Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego. Ponadto, istnieje także Fundusz Spójności będący instrumentem finansowym Unii Europejskiej, jednakże nie należący do funduszy strukturalnych. 116 Wdrażany jest on bowiem na poziomie wybranych państw a nie regionów. W latach istniały cztery fundusze strukturalne trzy wymienione powyżej oraz Finansowy Instrument Orientacji Rybołówstwa. Na skutek reformy polityki spójności w latach zostały już tylko dwa fundusze strukturalne: Europejski Fundusz Społeczny oraz Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego. Do głównego nurtu programowania włączono także Fundusz Spójności, podlegający w latach podobnym zasadom jak fundusze strukturalne. Fundusze wspierające rybołówstwo oraz rolnictwo włączono odpowiednio do Wspólnej Polityki Rybackiej i Wspólnej Polityki Rolnej. Europejski Fundusz Orientacji i Gwarancji Rolnej zastąpiono Europejskim Funduszem Rolnym na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich. Natomiast Finansowy Instrument Orientacji Rybołówstwa zastąpiono Europejskim Funduszem Rybackim POLITYKA REGIONALNA JAKO ELEMENT POLITYKI STRUKTURALNEJ Polityka regionalna jest ważnym elementem polityki strukturalnej. Jednakże w szerszym ujęciu można ją uznać jako politykę strukturalną, gdyż około 90% środków unijnych przeznaczonych na politykę strukturalną związanych jest właśnie z potrzebami regionalnymi 118. Co do zasady, polityka strukturalna ma zasięg horyzontalny, natomiast polityka regionalna odnosi się do konkretnych regionów. Na gruncie przepisów traktatowych nie ma klarownej definicji polityki regionalnej, gdyż w żadnym z traktatów wprost nie użyto tego pojęcia 119. Jednakże polityka regionalna to zarówno instrument solidarności finansowej, jak i potężna siła napędowa integracji społecznej i gospodarczej. Solidarność ma przynieść namacalne korzyści regionom i obywatelom, którzy, w porównaniu ze średnią dla całej Unii Europejskiej, znajdują się w gorszej sytuacji. Dążenie do spójności opiera się na przekonaniu, że na zmniejszeniu dysproporcji dochodów i dobrobytu między krajamii regionami skorzystają wszyscy. 120 Przyczyny dysproporcji polityce_regionalnej_polski_sawicka.pdf,

91 w regionach mogą wynikać z długofalowych trudności wywołanych oddaleniem geograficznym, zmianami społeczno-gospodarczymi lub połączeniem tych dwóch czynników naraz. W następstwie społeczeństwo jest zubożałe, jakość szkolnictwa niska, bezrobocie wysokie, a infrastruktura niewydolna. Trudna sytuacja niektórych spośród państw Unii wynika częściowo z dziedzictwa gospodarki centralnie planowanej CELE POLITYKI REGIONALNEJ Prześledziwszy cele polityki regionalnej łatwo można zauważyć, że są one modyfikowane w różnych okresach programowania, co wynika ze zmieniających się potrzeb w regionach w poszczególnych okresach programowania. Dla przykładu w latach reformowano Wspólną Politykę Rolną, zajmowano się zwalczaniem długotrwałego bezrobocia, pomocą w zatrudnianiu młodych ludzi, czy też wspierano rozwój regionów słabo rozwiniętych, przygranicznych, dotkniętych upadkiem przemysłu 121. W latach część celów polityki regionalnej się pokrywa, ale dochodzi przystosowanie siły roboczej do zmian w systemie produkcji. W latach położono nacisk na wsparcie regionów w rozwoju, odbudowę upadających gałęzi gospodarki oraz modernizację rynku pracy. W obecnej perspektywie obowiązują trzy cele polityki: konwergencja, konkurencyjność regionalna i zatrudnienie oraz europejska współpraca terytorialna. Beneficjenci, aby pozyskać środki unijne występują z wnioskami o dofinansowanie ich projektów, projekty jednak muszą realizować cele polityki strukturalnej lub regionalnej. 2. PROJEKTY JAKO NARZĘDZIE W POZYSKIWANIU ŚRODKÓW UNIJNYCH 2.1. PROJEKTY UNIJNE Projekt unijny jest przedsięwzięciem opisanym we wniosku o dofinansowanie, realizowanym w ramach programu operacyjnego, będącym przedmiotem umowy o udzieleniu wsparcia między beneficjentem a instytucją wdrażającą, instytucją pośredniczącą lub instytucją zarządzającą 122. Beneficjenci w odpowiedzi na konkursy ogłaszane na stronach ww. instytucji, składają wnioski, w których opisują planowane przedsięwzięcia, ich cele, zamierzone działania i zakładane rezultaty możliwe do osiągnięcia dzięki wsparciu środków europejskich. Aby projekt uzyskał dofinansowanie,

92 musi oczywiście spełniać kryteria określone w dokumentacji konkursowej. Niezbędnym jest, aby projekt rozwiązywał konkretny problem. Specyfika wniosków o dofinansowanie jest różna w zależności od rodzaju przedsięwzięcia. Projekty dzielą się na tzw. projekty twarde i projekty miękkie. Projekty twarde, to projekty infrastrukturalne czyli realizacja przedsięwzięć o charakterze inwestycyjnym, np. budowa, modernizacja i rewitalizacja budynków, remont, zakup sprzętu, maszyn i pomocy dydaktycznych 123. Natomiast projekty miękkie, to projekty związane z działaniami związanymi z rozwojem zasobów ludzkich, np. przedsięwzięcia społeczne, szkolenia, nowe kierunki studiów, badania itd ZARZĄDZANIE PROJEKTAMI WSPÓŁFINANSOWANYMI Standardowo proces realizacji projektu dzieli się na fazy: np. fazę inicjacji, planowania, realizacji projektu i jego zakończenia 124. Standardy zarządzania projektami precyzują sposób podejścia do realizacji projektu, określają procedury związane z jego realizacją, a także podają, tzw. dobre praktyki, których stosowanie wspiera skuteczne osiąganie celów projektu. Metodyki projektowe tworzone są w sposób uniwersalny, tj. niezależnie od dziedziny, której projekt dotyczy. Przykładowe metodyki zarządzania projektami współfinansowanymi, to np.: PMI, PMBOK, PRINCE2, Project Management, ect. Niestety wielu beneficjantów środków unijnych nie korzysta z metodyk projektowych, co w wielu przypadkach przysparza błędów na etapie ich realizacji. 3. KONTROLA PROJEKTÓW WSPÓŁFINANSOWANYCH 3.1. PODMIOTY KONTROLUJĄCE Kontroli projektów współfinansowanych w ramach środków unijnych mogą dokonać zarówno instytucje krajowe jak i Instytucje Wspólnoty 125. Do instytucji kontrolnych w Polsce zaliczane są instytucje uczestniczące w procesie wdrażania programu, czyli instytucje Zarządzające, Pośredniczące, Certyfikujące. Ponadto, Urząd Kontroli Skarbowej, Prezes Urzędu Zamówień Publicznych, NIK oraz inne organy, takie jak np. prokuratura albo podmioty zlecone do przeprowadzenia audytu. Natomiast, jeśli chodzi 123 id=58,

93 o kontrole Wspólnoty należą do nich Komisja Europejska, Europejski Urząd ds. Zwalczania Nadużyć Finansowych (OLAF), a także Europejski Trybunał Obrachunkowy RODZAJE KONTROLI PROJEKTÓW WSPÓŁFINANSOWANYCH Projektodawcy realizując projekty współfinansowane mogą spodziewać się kontroli prawidłowości realizacji projektu, czyli zgodności ich działań z zapisami wniosku o dofinansowanie, czy też postanowieniami umowy o dofinansowanie. Kontrole te przeprowadza zazwyczaj Instytucja udzielająca wsparcia. Innym rodzajem kontroli jest kontrola wyrywkowa, gdzie kontrolującym jest organ kontroli, który nie uczestniczy w systemie wdrażania programów operacyjnych i jest funkcjonalnie niezależny od Instytucji Zarządzającej, Pośredniczącej czy też Wdrażającej. Podczas tych kontroli sprawdzane są wyrywkowo poniesione przez beneficjenta wydatki kwalifikowane. Czynności sprawdzające dotyczą tylko niektórych projektodawców wybranych na podstawie metodologii określonej przez instytucje kontrolujące. Organem, które przeprowadza tego typu kontrole w Polsce jest Generalny Inspektor Kontroli Skarbowej realizujący swoje kontrole za pomocą Urzędów Kontroli Skarbowej. Kontrole instytucji Unii Europejskiej oraz uprawnionych organów nieuczestniczących bezpośrednio we wdrażaniu funduszy są następnym rodzajem kontroli projektów. Kontrole te realizowane są przez instytucje unijne albo organy krajowe. Przedmiotem ich kontroli jest np. prawidłowość w zakresie stosowania prawa zamówień publicznych, czy też prawidłowość gospodarowania środkami publicznymi. 4. PODSUMOWANIE Jak wynika z niniejszego opracowania realizacja projektów współfinansowanych nie jest sprawą prostą, co powoduje, że na każdym etapie wdrażania projektu możliwe jest popełnienie błędu. Na straży poprawności wydatkowania środków unijnych stoi szereg instytucji kontrolujących. Poznanie przykładowych nieprawidłowości osób zajmujących się tematyką realizacji projektów współfinansowanych pozwala uświadomić sobie, gdzie można popełnić błąd po to aby uniknąć podobnych błędów w przyszłości, podczas realizacji podobnych przedsięwzięć. 93

94 BIBLIOGRAFIA yce_regionalnej_polski_sawicka.pdf, =58, AUDITS OF PROJECTS CO-FINANCED BY THE EUROPEAN UNION The following study contains significant and current issue, which matters beneficiaries of union funds and concerns audits of projects co-financed by The European Union. In the first chapter, the functioning of structural and regional policy is described. There is the review of union funds, as well as, chosen aims of regional policy. The second part describes projects, as a tool that is used in order to gain European funds. Furthermore, the definition of the project is explained and on what basis beneficiaries apply for union funds. Last chapter includes the information about controlling institutions and the description of the audit s rules on which it is performed. 94

95 ROZDZIAŁ III ROZWIĄZANIA LOGISTYCZNE

96

97 Biznes, prognozowanie, outsourcing, logistyka. Jakub JANYST *, Beata ROSIŃSKA * INNOWACJE W BIZNESIE NA PRZYKŁADZIE OUTSOURCINGU LOGISTYCZNEGO Outsourcing stanowi jedną z dróg odniesienia sukcesu, który mogą zawdzięczać priorytetowej funkcji jaką pełnią, czyli dostarczeniem produktów i usług swoim klientom. Aby dostosować się do zmiennych warunków otoczenia firma powinna wdrażać innowacyjne rozwiązania. Outsourcing stanowi jedną z dróg osiągania większej efektywności organizacji, pozwala na to, aby przedsiębiorstwo skupiało się na funkcjach najbardziej istotnych, a nie na obszarach kosztochłonnych, którymi zajmują się wyspecjalizowane jednostki na zewnątrz, dzięki czemu są one realizowane szybciej i efektywniej. Outsourcing to innowacyjna technika zarządzania. Daje ona szansę na efektywnie prosperujące przedsiębiorstwo, oparte na racjonalnej polityce funkcjonowania. DEFINICJA ORAZ PODZIAŁ OUTSOURCINGU Określenie outsourcing wywodzi się z amerykańskiego środowiska biznesowego i jest połączeniem trzech słów: outside, resource i using. Outside oznacza na zewnątrz, resource zasoby, zaś using to zastosowanie. Zestawienie tych wyrazów daje nam początkowy zarys tego czym jest outsourcing można go określić jako korzystanie z zasobów zewnętrznych. Najczęściej w słowniku języka polskiego zdefiniowany jest jako wyodrębnienie 126. W dobie ciągle rozwijającej się gospodarki przedsiębiorstwa zadają sobie pytanie, czy konieczne jest wykonywanie pewnych zadań przez nie we własnym zakresie, albo powierzenie ich wyspecjalizowanym firmom. Ideą outsourcingu jest przekazywanie zadań, z których można zrezygnować lub są wykonywane taniej i często lepiej poza komórką macierzystą. Przedsiębiorstwo skupia się wtedy tylko na swojej specjalizacji, w której * Politechnika Świętokrzyska, Koło Naukowe ZIPPER, opiekun naukowy referatu: dr inż. Bożena Kaczmarska. 126 Jonkis A., Jaroszyński J., Outsourcing logistyczny, Logistyka, 6/

98 posiada przewagę konkurencyjną. Z założenia takie działania powinny odciążyć firmę od obszarów, w których nie ma przewagi konkurencyjnej i stanowią one działalność pomocniczą lub poboczną. Współpraca między zleceniodawcą i zleceniobiorcą powinna być ścisła i długookresowa, często już na poziomie projektowania produktu i powinna wiązać się z udzielaniem szczegółowych informacji i wskazówek dotyczących danej usługi czy wykonania zamawianego elementu. Na poniższym rysunku przedstawiono obszary, w których może występować outsourcing: Rysunek 1. Obszary występowania outsourcingu w przedsiębiorstwach. Logistyka: - transport i dystrybucja - zarządzanie zapasami - magazynowanie Marketing: - promocja (reklama) - public relations - badania marketingowe Zarządzanie zasobami ludzkimi: - rekrutacja i selekcja - zatrudnianie (czasowe, biznesing) - szkolenia Finanse: - rachuba płac - krótkoterminowe inwestycje - rozrachunki - prowadzenie ksiąg OUTSOURCING Produkcja: - produkcja komponentów - pakowanie - montaż produktów - projektowanie komponentów i produktów Systemy i technologie informatyczne: - instalacja i utrzymywanie systemów informatycznych - dostawa sprzętu i jego utrzymanie - szkolenia związane z technologią informatyczną - integracja systemu, rozwój specjalnych aplikacji Źródło: opracowanie własne na podstawie: Kopczyński T., Outsourcing w zarządzaniu przedsiębiorstwami, PWE, Warszawa 2010, s. 80. Głównymi czynnikami, które przemawiają za wprowadzeniem outsourcingu w przedsiębiorstwie są 127 : uzyskanie redukcji i kontroli kosztów; możliwość koncentracji przedsiębiorstwa na działalności, w której posiada przewagę konkurencyjną; 127 Jonkis A., Jaroszyński J., Outsourcing logistyczny, op.cit. 98

99 perspektywa wykorzystania funduszy, które były zaangażowane w działalność nie mającej kluczowego charakteru; sposobność przeniesienia zasobów na inne cele; dostępność do najlepszych rozwiązań w obszarze technologii, narzędzi i metod zarządzania. Wyżej wymienione przyczyny mają decydujące znaczenie przy wprowadzeniu tej innowacyjnej koncepcji zarządzania w struktury jednostki gospodarczej. ETAPY WPROWADZANIA OUTSOURCINGU Przy wdrożeniu outsourcingu w firmie ważna jest jej wielkość, branża, obszary które będą wyszczególnione w organizacji, co prowadzi ostatecznie do harmonii oraz uporządkowania w przedsiębiorstwie. Możemy wyróżnić następujące wprowadzania outsourcingu 128 : Etap 1. Analiza sytuacji Konieczne jest wyznaczenie komponentów, produktów, usług albo całych obszarów działalności, obniżenia kosztów, polepszenia jakości produktów bądź usług. Możemy wyróżnić między innymi trzy obszary organizacji: Działalność zasadnicza - to obszar w firmie dzięki której przedsiębiorstwo uzyskuje przewagę konkurencyjną. Celem przedsiębiorstwa jest utrzymanie jego silnej pozycji. Działalność pomocnicza - są to strategiczne funkcje, ale nie mające większego wpływu na rozwój organizacji. Działalność uboczna - funkcje o bardzo małym znaczeniu strategicznym. Dzięki takiej ocenie firma może podjąć decyzje o wyborze funkcji, które powinny być zlecone przedsiębiorstwom zewnętrznym. 128 Kopczyński T., Outsourcing jako innowacyjna technika zarządzania przedsiębiorstwem, Nowoczesne zarządzanie przedsiębiorstwem IV Konferencja naukowa, Politechnika Zielonogórska Instytut Organizacji i Zarządzania, Zielona Góra

100 Etap 2. Wybór potencjalnych dostawców Przy wyborze kooperanta ważne jest, aby rozważyć warunki, które powinien spełnić, aby nawiązać współpracę. Jest to ważne ze względu, iż zleceniobiorca staje się częścią firmy ponieważ uczestniczy w jej działalności oraz rozwoju produktów. Etap 3. Obsługa procesu outsourcingu Na tym etapie zachodzi wiele zmian dotyczących struktury organizacji, komunikacji wewnątrz przedsiębiorstwa oraz pracowników. Następuje przeprojektowanie procesów oraz wzbogacenie ich o nowe technologie oraz zwiększone zaangażowanie pracowników. Od samego początku proces outsourcingu powinien być kontrolowany, dzięki czemu można monitorować sytuację i na bieżąco wprowadzać udoskonalenia. OUTSOURCING LOGISTYCZNY Celem outsourcingu logistycznego jest przekazanie w outsourcing pewnych funkcji związanych z logistyką. Można określić to jako współpracę, dzięki której będą realizowane funkcje logistyczne będą przekazywane do operatora logistycznego. Ponieważ ta kooperacja realizowana jest w ramach umowy, outsourcing logistyczny nazywany jest również logistką kontraktową. Najczęściej do usług, które są oddawane w ramach outsourcingu logistycznego należą 129 : transport, spedycja, obsługa celna, pakowanie i paletyzacja, znakowanie towarów, obsługa opakowań zwrotnych,

101 magazynowanie, usługi finansowe (fakturowanie, obsługa płatności i ubezpieczeń), optymalizacja systemów informacyjnych, tworzenie raportów i analiz oraz prognozowanie, projektowanie wewnętrznych systemów logistycznych i magazynowanie, tworzenie strategii łańcucha dostaw, inne. Zakres funkcji logistycznych przekazywany w outsourcing może być zróżnicowany i polegać na organizacji transportu bądź całościowym zarządzaniu łańcuchem dostaw. Można podzielić go na organizacje transportu oraz logistykę wewnątrz zakładową, w tym na planowanie systemów i dostarczanie surowców, magazynowanie oraz kontrolę. ZALETY I WADY KORZYSTANIA Z OUTSOURCINGU Zazwyczaj w organizacji występują pewne korzyści po zastosowaniu outsourcingu, takie jak 130 : skoncentrowanie na działaniach strategicznych, zaoszczędzenie czasu, zredukowanie kosztów związanych z obszarami wyłączonymi poza przedsiębiorstwo, dostęp do nowych technologii, zredukowanie zatrudnienia i zobowiązań finansowych, wzrost odpowiedzialności wykonawców działań. W outsourcingu występują również wady na polu nieporozumień z kooperantem. Występuje ryzyko, że kooperant: nie dostarczy produktu lub nie wykona usługi zgodnie z umową, 130 Kopczyński T., Outsourcing jako innowacyjna technika, op. cit. 101

102 usługa nie zostanie wykonana prawidłowo lub produkty będą dostarczone w mniejszej ilości, usługa zostanie wykonana niezgodnie z terminem. Takie zdarzenia mogą prowadzić do napięć lub do przerwania współpracy między firmami. Ostatecznie jednak przewaga zalet nad wadami wyraźnie wskazuje nad słusznością zastosowania outsourcingu w przedsiębiorstwie. BIBLIOGRAFIA DEMBIŃSKA-CYRAN J., Outsourcing jako narzędzie Lean Managment, Ekonomika i Organizacja Przedsiębiorstwa, 4/1996. JONKIS A., JAROSZYŃSKI J., Outsourcing logistyczny, Logistyka, 6/2008. KOPCZYŃSKI T., Outsourcing jako innowacyjna technika zarządzania przedsiębiorstwem, Nowoczesne zarządzanie przedsiębiorstwem IV Konferencja naukowa, Politechnika Zielonogórska Instytut Organizacji i Zarządzania, Zielona Góra KOPCZYŃSKI T., Outsourcing w zarządzaniu przedsiębiorstwami, PWE, Warszawa PIERŚCIONEK Z., Strategie rozwoju firmy, PWN, Warszawa LOGISTICS OUTSOURCING AS AN EXAMPLE OF INNOVATION IN BUSINESS The purpose of business is to succeed, which is due to the priority function they perform, which is provide products and services to it s customers. To adapt to changing environmental conditions the company should implement innovative solutions. Outsourcing is one way of achieving greater efficiency in the organization, allows company focused on the most important functions, not costly areas dealt with by specialized units on the outside, so that they are implemented quickly and effectively. Outsourcing is an innovative management technique. It gives a chance for a viable business efficiently, based on a rational policy of operation. 102

103 Prognozowanie mikrobiologiczne, łańcuch żywnościowy, modele prognostyczne. Ewa PYRZYŃSKA * PROGNOZOWANIE MIKROBIOLOGICZNE W ŁAŃCUCHU DOSTAW W artykule przedstawiono definicję prognozowania mikrobiologicznego oraz kierunki jego zastosowania. Scharakteryzowano modele prognostyczne oraz najczęściej używane programy komputerowe. Omówiono ogólne zasady tworzenia modeli na wybranych przykładach, zwracając szczególną uwagę na transport i przechowywanie produktów żywnościowych. 1. WPROWADZENIE Jednym z podstawowych założeń nowoczesnej mikrobiologii jest fakt, iż wzrost mikroorganizmów jest funkcją żywności jako środowiska. Dominować będą te mikroorganizmy, które najlepiej potrafią dostosować się do życia w określonych warunkach. Określenie reakcji mikroorganizmów na czynniki determinujące ich wzrost, umożliwia przewidywanie ich zachowania w żywności na podstawie obserwacji dokonanych w przeszłości 131. Prognozowanie mikrobiologiczne znane jest od wielu lat, jednak dopiero w ostatnich kilkunastu latach zyskało na popularności jako narzędzie mogące pomóc w ustaleniu zagrożeń podczas produkcji i dystrybucji produktów żywnościowych. Modele prognostyczne mogą wskazać punkty krytyczne, dzięki czemu producenci i dostawcy są w stanie wprowadzić działania korygujące, a co za tym idzie zmniejszyć ewentualne zagrożenia dla zdrowia konsumenta. * Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie, Wydział Towaroznawstwa, doktorantka UEK. 131 Kołożyn-Krajewska D., Sikora T., Zarządzanie bezpieczeństwem żywności, Wyd. C.H. Beck, Warszawa,

104 2. ISTOTA PROGNOZOWANIA MIKROBIOLOGICZNEGO Prognozowanie mikrobiologiczne, inaczej mikrobiologia prognostyczna (z ang. predictive microbiology) to dyscyplina naukowa, znajdująca się na pograniczu mikrobiologii żywności, matematyki oraz ekonometrii, która zajmuje się opracowywaniem modeli matematycznych reakcji drobnoustrojów na określone warunki środowiskowe oraz weryfikacją ich zastosowania do przewidywania wzrostu, przeżywalności oraz inaktywacji mikroorganizmów w żywności 132. Techniki modelowania są dla mikrobiologów szansą, pozwalającą im na szybkie określenie reakcji mikroorganizmów na zmieniające się warunki w żywności. Modele prognostyczne mogą być zastosowane do: przewidywania okresu przydatności do spożycia, prognozowania bezpieczeństwa mikrobiologicznego produktów przy zmianie składu lub technologii produkcji, obiektywnej oceny konsekwencji ewentualnych niezgodności w procesie produkcyjnym i przechowywaniu żywności, tworzenia baz dla opracowywania przewodników, norm, kryteriów, wyznaczania limitów krytycznych parametrów w krytycznych punkach kontrolnych w systemie HACCP, jako narzędzie edukacyjne dla pracowników przemysłu i handlu MODELE PROGNOZOWANIA MIKROBIOLOGICZNEGO Początkowo mikrobiologia prognostyczna była nauką czysto empiryczną. Pierwszy model został opracowany w roku 1922 przez Esty & Meyer 134. Za pomocą logarytmiczno-liniowego modelu opisana została śmierć populacji zarodników Clostridium botulinum typu A, poddanych działaniu odpowiednio wysokiej temperatury. Model ten jest wciąż stosowany przez firmy produkujące żywność puszkowaną o niskiej kwasowości w celu oszacowania optymalnych warunków termicznych procesu utrwalania. Model ten pokazuje, że w danej temperaturze względny wskaźnik śmiertelności bakterii jest stały w czasie. Innymi słowy, procent populacji komórek inaktywowanych w jednostce czasu jest stały Ibidem. 134 J. Baranyi, T.A. Roberts, Predictive Microbiology Quantitative Microbial Ecology, Culture,

105 Z kolei Scott (1936) dowiódł, że wskaźnik śmiertelności (specific death rate) mikroorganizmów, zależny od aktywności wody, jest wyrażony bezwymiarową liczbą mieszczącą się w przedziale od 0 (suchy) do 1 (mokry). Relację tę wciąż wykorzystuje się w teorii termicznej inaktywacji. Zakłada się, że logarytm ze wskaźnika śmiertelności (specific death rate) zmniejsza się w sposób liniowy, jeśli temperatura wzrasta 135,136. Obecnie mikrobiologiczne modele prognostyczne można zaklasyfikować do jednej z dwóch grup: modeli probabilistycznych lub modeli kinetycznych. Modele probabilistyczne oparte na prawdopodobieństwie, stosowane są w odniesieniu do bakterii przetrwalnikujących, szczególnie Clostridium botulinum, których nawet najmniejszy wzrost jest niebezpieczny. Modele te konstruowane są w oparciu o założenie, że pojedynczy przetrwalnik C. botulinum rozwinie się i wyprodukuje toksyny w żywności. Do tego rodzaju modelowania wykorzystuje się różne metody analizy regresji. Modele kinetyczne opracowywane są głównie dla nieprzetrwalnikujących patogenów, szczególnie tych, które są niebezpieczne dopiero w momencie przekroczenia pewnego progu wzrostu. Opisują one matematycznie zmiany w populacji mikroorganizmów w czasie, a także wpływ warunków środowiska na kinetykę ich wzrostu, szczególnie okres trwania fazy lag (fazy pierwotnego zahamowania inaczej adaptacyjnej) iczas regeneracji. Modelowanie może być prowadzone w sposób bezpośredni lub z wykorzystaniem funkcji matematycznych 137, KOMPUTERYZACJA MODELI PROGNOSTYCZNYCH Prace nad modelami prognostycznymi dla mikrobiologii żywności pozwoliły na utworzenie programów komputerowych, które pozwalają na szybkie określenie stanu mikrobiologicznego badanych produktów. Prace 135 T. A. McMeekin, J. Olley, D. A. Ratkowsky., T. ROSS, Predictive microbiology: towards the interface and beyond, International Journal of Food Microbiology 73 (2002). 136 J. Baranyi, T.A. Roberts, op. cit. 137 A. N. Psomas, G-J. Nychasa, S. A. Haroutounianb, P. N. Skandamis, Development and validation of a tertiary simulation model for predicting the growth of the food microorganisms under dynamic and static temperature conditions, Computers and Electronics in Agriculture, Vol. 76, D. Kołożyn-Krajewska, T. Sikora, op.cit. 105

106 rozpoczęły się jednocześnie w USA i Wielkiej Brytanii. Stopniowo gromadzone wyniki badań stworzyły w efekcie potężną bazę, z której obecnie korzystać może każdy. W roku 1988 dzięki Ministerstwu Rolnictwa, Rybołówstwa i Żywności Wielkiej Brytanii opracowany został program Food MicroModel. Pozwala on na natychmiastowe określenie stanu mikrobiologicznego żywności, pod kątem występowania następujących patogenów: Aeromonas hydrophila, Bacillus cereus, B. subtilis, Campylobacter, Clostriudium botulinum, Escherichia coli, Listeria monocytogenes, Salmonella, Staphylococcus aureus, Yersinia enterocolitica 139,140. W 2003 roku program ten został przekształcony w Growth Predictor 141. W tym samym czasie Amerykanie (ASDA ARS) opracowali PMP 142 Jest to pakiet modeli, które mogą być używane do prognozowania wzrostu i inaktywacji patogenów w różnych warunkach środowiskowych. Prognozy te są jednak dokładne tylko dla określonych szczepów bakterii oraz warunków ich wzrostu (np. rodzaj pożywki bakteryjnej, żywności). Dla pozostałych szczepów i warunków środowiska prognozy muszą być odpowiednio zwalidowane. PMP składa się z czterech sekcji: 1) Modele wzrostu, 2) Modele nietermicznej inaktywacji, 3) Modele inaktywacji za pomocą promieniowania gamma, 4) Modele probabilistyczne dla Clostridium botulinum 143,144. W wyniku połączenia programów Food MicroModel oraz PMP powstał ComBase 145. Dzięki owocnej międzynarodowej współpracy bazy danych zostały umieszczone w internecie, dzięki czemu każda zainteresowana osoba może z nich skorzystać. Ma to prowadzić do lepszego zrozumienia problemu bezpieczeństwa żywności. Lata gromadzenia danych sprawiły, że aktualnie baza dysponuje kilkudziesięcioma tysiącami krzywych wzrostu i przeżywalności szerokiego wachlarza drobnoustrojów mogących powodować psucie się żywności Ibidem. 140 J. Baranyi, T. A. Roberts, op. cit. 141 Przez FSA (Food Standards Agency), sponsorowany przez Institute of Food Research. 142 ang. Pathogen Modelling Programme. 143 D. Kołożyn-Krajewska, T. Sikora, op. cit ang. Combined Database of Microbial Responses to Food Environments

107 To jak kreowanie wirtualnego świata dla każdego rodzaju żywności, którą spożywany oraz każdej bakterii wywołującej psucie się żywności. Świat ten możemy kreować poprzez wprowadzenie do bazy takich danych jak temperatura, ph czy zawartość soli wszystkich parametrów istotnych dla danego artykułu spożywczego podczas jego wytwarzania, dystrybucji, przechowywania i sprzedaży 147. Udostępnione dane mogą być wykorzystywane w celu ułatwienia podejmowania decyzji w zakładzie produkcyjnym, takich jak zmiana receptury, zmiana parametrów produkcji czy wydłużenie lub skrócenie terminu przydatności do spożycia. Do przeprowadzenia modelowania przy użyciu programu ComBase potrzebne są następujące dane: temperatura (w zakresie wzrostu lub inaktywacji bakterii), ph, zawartość NaCl [%], aktywność wody, zawartość CO2 [%], zawartość azotanów w przeliczeniu na NO3 [ppm], czas trwania danego etapu, początkowa liczba baterii, stan fizjologiczny ZASTOSOWANIE PROGNOZOWANIA MIKROBIOLOGICZNEGO W ŁAŃCUCHU DOSTAW Mikrobiologia prognostyczna może posłużyć do przewidzenia wystąpienia zanieczyszczeń, które mogą pojawić się w żywności. Na podstawie studiów literaturowych można stwierdzić, iż najczęściej badanymi produktami są mięso i jego przetwory. Wynika to z faktu, iż produkty te należą do łatwo psujących się, a co za tym idzie, niosących dość duże zagrożenie dla zdrowia konsumentów. Modele prognozowania mikrobiologicznego mogą być jednak zbudowane dla każdego produktu 147 Dr Jozsef Baranyi, K. Godlewska, D. Kołożyn-Krajewska, Prognozowanie mikrobiologiczne w łańcuchu żywnościowym, Przemysł Spożywczy, 2/

108 żywnościowego. Aby skonstruować taki model za pomocą jednego z opisanych wcześniej programów (np. ComBase) potrzebne jest określenie poszczególnych ogniw łańcucha żywnościowego od pola do stołu, gdzie początkowym punktem może być uprawa zbóż na paszę dla zwierząt, natomiast końcowym zakup produktu finalnego przez konsumenta i jego spożycie (dla mięsa). Łańcuch ten w zależności od rodzaju produktu, dla którego tworzony jest model, może być różnej długości. Podstawą jest określenie rodzaju bakterii, dla której buduje się model, a także wprowadzenie do programu danych wymienionych w pkt. 4. Po przeanalizowaniu łańcucha dostawy określa się punkty, w których istnieje największe prawdopodobieństwo wystąpienia zagrożeń mikrobiologgicznych 149. Produkcja i dystrybucja produktów żywnościowych wymaga bowiem określonych warunków higieniczno-sanitarnych. Przykładowo w przypadku mięsa największe zagrożenie namnażania się niekorzystnej mikroflory może występować w trakcie przechowywania i transportu gotowego wyrobu do punktów sprzedaży oraz z tych punktów do domu konsumenta. Najczęstszą przyczyną nieprawidłowości jest nieodpowiednia temperatura, w wyniku czego patogeny mają idealne warunki rozwoju, co skutkuje wystąpieniem zatrucia pokarmowego. W takim wypadku produkt spożywczy musi zostać wycofany ze sprzedaży. Dzięki modelom prognostycznym producent czy dostawca jest w stanie ocenić stopień zagrożenia w poszczególnych ogniwach łańcucha i zwrócić większą uwagę na punkty krytyczne. Jeśli stosuje się zalecenia GHP, GMP oraz HACCP, możliwość wystąpienia zatruć pokarmowych jest niewielka 150. Należy również zwrócić uwagę na fakt, iż prognozowanie mikrobiologiczne można zastosować w celu analizy ryzyka wystąpienia zagrożeń w punktach żywienia zbiorowego (restauracje, bary, itp.). Szczególnie ważne w takich miejscach są warunki przechowywania gotowych dań. Produkty te są często magazynowane zbyt długo, w nieodpowiedniej temperaturze. Jedynie rygorystyczne przestrzeganie wymogów sanitarno-higienicznych może ustrzec przed wystąpieniem w lokalach gastronomicznych masowych zatruć pokarmowych. 6. PODSUMOWANIE Prognozowanie mikrobiologiczne jest dziedziną nauki stosunkowo nową. Mimo że rozwinęła się na szczeblu akademickim, daje obecnie 149 Za pomocą programu. 150 K. Godlewska, D. Kołożyn-Krajewska, op. cit. 108

109 możliwość przewidywania zagrożeń mikrobiologicznych również przedsiębiorcom. Pozwala producentom i dostawcom zoptymalizować koszty wytworzenia i transportu produktów żywnościowych. Należy jednak pamiętać o tym, iż ma się do czynienia z modelami prognostycznymi. Mają one jedynie sygnalizować miejsca, w których istnieje większe zagrożenie wystąpienia zanieczyszczeń mikrobiologicznych. Otrzymane prognozy należy w odpowiedni sposób zweryfikować, w celu uzyskania najlepszych efektów. Z drugiej strony możliwości Internetu pozwalają na kreowanie wirtualnego świata dla poszczególnych produktów żywnościowych i bakterii chorobotwórczych. Pozwala to na zwiększenie świadomości zarówno producentów i dostawców, jak również konsumentów, na temat bezpieczeństwa zdrowotnego żywności. BIBLIOGRAFIA BARANYI J., ROBERTS T.A., Predictive Microbiology Quantitative Microbial Ecology, Culture, GODLEWSKA K., KOŁOŻYN-KRAJEWSKA D., Prognozowanie mikrobiologiczne w łańcuchu żywnościowym, Przemysł Spożywczy, 2/2008. KOŁOŻYN-KRAJEWSKA D., SIKORA T., Zarządzanie bezpieczeństwem żywności, C.H. Beck, Warszawa, MCMEEKIN T.A., OLLEY J., RATKOWSKY D.A., ROSS T., Predictive microbiology: towards the interface and beyond, International Journal of Food Microbiology 73 (2002). PSOMAS A. N., NYCHASA G-J., HAROUTOUNIANB S. A., SKANDAMIS P. N., Development and validation of a tertiary simulation model for predicting the growth of the food microorganisms under dynamic and static temperature conditions, Computers and Electronics in Agriculture, Vol. 76, Food-Alerts/Virtual-safety,

110 PREDICTIVE MICROBIOLOGY IN A FOOD DELIVERY CHAIN The article presents definition of predictive microbiology and fields of its implementation. Models of predictive microbiology and commonly used computer programmes are characterized. Basic rules of models formation are presented. The author focuses on transportation and storage of food products. 110

111 Outsourcing, konkurencyjność firmy, Business Process Outsourcing. Joanna SOBCZAK * OUTSOURCING I BPO JAKO SPOSÓB NA PODNIESIENIE KONKURENCYJNOŚCI FIRMY Celem opracowania jest przedstawienie pojęcia outsourcingu oraz outsourcingu procesów biznesowych, który w ostatnich latach nabrał szczególnego znaczenia. Szczegółowo opisane zostały elementy składowe outsourcingu jego podstawowe rodzaje. Ponadto przedstawiono wady i zalety zarówno outsourcingu jak i BPO. 1. WPROWADZENIE Globalizacja oraz procesy jej towarzyszące wymuszają na przedsiębiorstwach podjęcie działań strategicznych mających na celu poprawę pozycji konkurencyjnej przedsiębiorstwa jak również redukcję kosztów związanych z jego funkcjonowaniem. Dążenie do osiągnięcia przewagi konkurencyjnej pod względem jakości czy też kosztów prowadzi bowiem do zwiększania udziałów w rynku a tym samym do zwiększania zysku podmiotu gospodarczego. Jednym z działań podejmowanych przez współczesne przedsiębiorstwa jest wdrożenie outsourcingu, który jest głównym tematem niniejszego referatu. Zasadniczym celem opracowania jest przybliżenie czytelnikowi pojęcia outsourcingu oraz zwrócenie jego szczególnej uwagi na outsourcing procesów biznesowych. 2. ISTOTA I ELEMENTY SKŁADOWE OUTSOURCINGU Outsourcing to nowoczesna strategia zarządzania, definiowana jako przedsięwzięcie, polegające na wydzieleniu ze struktury organizacyjnej przedsiębiorstwa, realizowanych przez nie funkcji i przekazanie ich do * Studentka kierunku Finanse i Rachunkowość na Wydziale Ekonomiczno Socjologicznym Uniwersytetu Łódzkiego, absolwentka kierunku Ekonomia, Studenckie Koło Naukowe Finansów i Bankowości Progress, opiekun naukowy referatu: dr Agnieszka Bukowska-Piestrzyńska. 111

112 realizacji innym podmiotom gospodarczym 151. Innymi słowy outsourcing polega na zleceniu wyspecjalizowanym podmiotom (jednostkom zewnętrznym lub specjalnie wydzielonym ze struktury macierzystej podmiotom) zadań niezbędnych dla funkcjonowania przedsiębiorstwa macierzystego, które zostaną tam zrealizowane efektywniej, lepiej oraz taniej niż byłoby to możliwe we własnym zakresie. Termin outsourcing wywodzi się z języka angielskiego i jest skróceniem wyrażenia outsider resource using. Co w tłumaczeniu na język polski oznacza korzystanie z zasobów zewnętrznych. 152 Bardzo ważną kwestią jest fakt, iż wdrożenie outsourcingu nie jest możliwe bez istnienia trzech podstawowych elementów - klienta, dostawcy oraz zleconej pracy, zaprezentowanych na rysunku poniżej. Rysunek 1. Elementy składowe outsourcingu Źródło: opracowanie własne Należy pamiętać, że klientem określamy osobę, bądź podmiot gospodarczy zlecający wykonanie projektu na zewnątrz. Klienci różnią się od siebie pod względem liczby i zakresu zlecanych projektów. Zleceniodawcą może być całe przedsiębiorstwo, jak również jedna z jednostek organizacyjnych podmiotu gospodarczego. Dostawca to podmiot 151 Trocki M., Outsourcing Metody restrukturyzacji działalności gospodarczej, PWE, Warszawa 2001, s Ibidem. 112

113 podejmujący się wykonania danego projektu, podobnie jak przypadku klientów dostawców różnicujemy ze względu na liczbę i zakres wykonywanych projektów. Trzecim elementem outsourcingu jest zlecona praca. To właśnie ona jest najistotniejszym elementem outsourcingu. Podstawowym warunkiem outsourcingu jest akceptacja wydzielenia określonych rodzajów działalności ze strony właścicieli przedsiębiorstwa. Uzyskanie takiej akceptacji wymaga udowodnienia, iż wydzielenia spowodują poprawę efektywnego działania przedsiębiorstwa. Ważne jest również zapewnienie możliwość skutecznej kontroli działalności po jej wydzieleniu oraz obiektywnego określenia wymiernych ekonomicznie wyników. Ponadto wydzielenie funkcji powinno być akceptowane także przez pracowników z nią związanych, ponieważ zmienia ono struktury zatrudnienia. 3. RODZAJE OUTSOURINGU W literaturze przedmiotu istnieje kilka kryteriów klasyfikacji outsourcingu. W niniejszym referacie zaprezentowane zostaną dwa kryteria: złożoności wydzielonej funkcji oraz formy jej podporządkowania. Na podstawie kryterium złożoności wydzielonej funkcji, wyróżnić możemy następujące rodzaje outsourcingu 153 : outsourcing pojedynczej funkcji, outsourcing funkcji procesów, outsourcing obszarów funkcjonalnych. Na podstawie kryterium formy podporządkowania wydzielonej funkcji wyróżniamy dwa rodzaje outsourcingu: outsourcing kontraktowy oraz kapitałowy. O outsourcingu kontraktowym (nazywany również zewnętrznym) mówimy, gdy przedsiębiorstwo rezygnuje z realizacji funkcji w swojej strukturze i przekazuje jej wykonanie niezależnemu podmiotowi gospodarczemu na podstawie kontraktu tzn. porozumienia lub umowy. Skutkiem takiego działania jest likwidacja wszystkich elementów związanych z realizacją funkcji w przedsiębiorstwie, a więc zwolnienie pracowników, czy też reorganizacja stanowisk, sprzedaż bądź likwidacja majątku, likwidacja komórki organizacyjnej itd. Z outsourcingiem kapitałowym (nazywanym także wewnętrznym) mamy do czynienia wówczas, gdy z podmiotu gospodarczego wydzielone zostają funkcje 153 Kłos M., Outsourcing w Polskich Przedsiębiorstwach, CeDeWu Warszawa 2009, s

114 w postaci powiązanej kapitałowo spółki-córki. Oznacza to, że działy związane z realizacją funkcji w ramach przedsiębiorstwa nie ulegają likwidacji, lecz są przekazywane do nowo powstałego podmiotu gospodarczego. Coraz częściej w kontekście outsourcingu mówi się offshoringu, czyli przesuwaniu pewnych procesów i obszarów działalności przedsiębiorstwa poza granice danego kraju 154. Jednakże zwrócić należy uwagę, że w literaturze przedmiotu obok pojęcia offshoringu występują pojęcia nearshoringu oraz onshoringu. Nearshoring definiowany jest jako przeniesie realizacji procesów biznesowych poza granice danego kraju, do państwa bliskiego pod względem geograficznym i kulturowym. Przeniesienie obsługi wybranych procesów biznesowych do innej lokalizacji w obrębie danego państwa w którym funkcjonuje przedsiębiorstwo nazywane jest natomiast onshoringiem. 4. BUSINESS PROCESS OUTSOURCING Jak już wcześniej wspomniano, outsourcing polega na zlecanie wyspecjalizowanym podmiotom zewnętrznym obsługi wybranych procesów koniecznych dla funkcjonowania firmy. Spośród wielu obszarów działania outsourcingu należy wyróżnić 3 dziedziny: BPO (ang. Business Process Outsourcing) - outsourcing procesów biznesowych; KPO (ang. Knowledge Process Outsourcing) - outsourcing procesów wiedzy; ITO (ang. Information Technology Outsourcing) - outsourcing IT. W niniejszym opracowaniu skupiono się na outsourcingu procesów biznesowych. Pojęcie to odnosi do sektora usług, w którym międzynarodowe korporacje zlecają realizację określonych zadań wyspecjalizowanym centrom. Zadania zlecane mogą być zarówno nowopowstałym oddziałom zagranicznym korporacji, jak i niezależnym firmom zagranicznym Holak G., Outsourcing i offshoring jako narzędzie zwiększania efektywności przedsiębiorstw, [w:] Popović M., Błaszczyk M., Trendy ekonomiczne we Wspólnocie Europejskiej, Studenckie Koło Naukowe IM-Tech, Łódź, 2010, s Sobińska M., Outsourcing procesów biznesowych, [w:] Nowobilski S., Podejście procesowe w organizacjach, Wyd. Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, Wrocław 2009, s

115 Początkowo outsourcing procesów biznesowych polegał na wydzielaniu najbardziej standardowych i powtarzalnych czynności: obsługi procesu naliczania płac, fakturowania czy telefonicznej obsługi klientów (ang. call center). Obecnie sektor BPO obejmuje także bardziej skomplikowane, jednocześnie kluczowe dla funkcjonowania organizacji obszary działalności, takie jak np.: obsługiwanie złożonych procesów, projektowanie produktów czy pozyskiwanie nowych klientów. 156 Położenie Polski w centrum Europy czyni z niej atrakcyjną lokalizację dla inwestorów z sektora BPO. Należy zwrócić uwagę, że od momentu wstąpienia Polski do Unii Europejskiej liczba inwestycji zwiększa się. Z roku na rok w Polsce powstaje coraz więcej ośrodków BPO obejmujących między innymi następujące rodzaje usług: techniki informacyjne, usługi finansowoksięgowe, działania badawczo-rozwojowe, usługi logistyczno-magazynowe oraz centra telefoniczne. Na rysunku poniżej przedstawiono rozmieszczenie centrów usług BPO. Rysunek 2. Centra usług SSC/BPO w miastach Polski Źródło: Raport Sektor SSC/BPO w Polsce przygotowany na zlecenie Związku Liderów Sektora Usług Biznesowych w Polsce (http://www.absl.pl/web/guest/reports, ). 156 Ibidem, s

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

Analiza inwestycji i zarządzanie portfelem SPIS TREŚCI

Analiza inwestycji i zarządzanie portfelem SPIS TREŚCI Analiza inwestycji i zarządzanie portfelem Frank K. Reilly, Keith C. Brown SPIS TREŚCI TOM I Przedmowa do wydania polskiego Przedmowa do wydania amerykańskiego O autorach Ramy książki CZĘŚĆ I. INWESTYCJE

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

Spis treści: Wstęp. ROZDZIAŁ 1. Istota i funkcje systemu finansowego Adam Dmowski

Spis treści: Wstęp. ROZDZIAŁ 1. Istota i funkcje systemu finansowego Adam Dmowski Rynki finansowe., Książka stanowi kontynuację rozważań nad problematyką zawartą we wcześniejszych publikacjach autorów: Podstawy finansów i bankowości oraz Finanse i bankowość wydanych odpowiednio w 2005

Bardziej szczegółowo

W metodzie porównawczej wskaźniki porównywalnych firm, obecnych na giełdzie, są używane do obliczenia wartości akcji emitenta.

W metodzie porównawczej wskaźniki porównywalnych firm, obecnych na giełdzie, są używane do obliczenia wartości akcji emitenta. W metodzie porównawczej wskaźniki porównywalnych firm, obecnych na giełdzie, są używane do obliczenia wartości akcji emitenta. Wycena spółki, sporządzenie raportu z wyceny Metodą wyceny, która jest najczęściej

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie finansami przedsiębiorstw

Zarządzanie finansami przedsiębiorstw Zarządzanie finansami przedsiębiorstw Opracowała: Dr hab. Gabriela Łukasik, prof. WSBiF I. OGÓLNE INFORMACJE O PRZEDMIOCIE Cele przedmiotu:: - przedstawienie podstawowych teoretycznych zagadnień związanych

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zagadnienia na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zagadnienia na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) obowiązuje od 01.01.2016 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE MARKĄ. Doradztwo i outsourcing

ZARZĄDZANIE MARKĄ. Doradztwo i outsourcing ZARZĄDZANIE MARKĄ Doradztwo i outsourcing Pomagamy zwiększać wartość marek i maksymalizować zysk. Prowadzimy projekty w zakresie szeroko rozumianego doskonalenia organizacji i wzmacniania wartości marki:

Bardziej szczegółowo

M. Dąbrowska. K. Grabowska. Wroclaw University of Economics

M. Dąbrowska. K. Grabowska. Wroclaw University of Economics M. Dąbrowska K. Grabowska Wroclaw University of Economics Zarządzanie wartością przedsiębiorstwa na przykładzie przedsiębiorstw z branży produkującej napoje JEL Classification: A 10 Słowa kluczowe: Zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Katalog rozwiązań informatycznych dla firm produkcyjnych

Katalog rozwiązań informatycznych dla firm produkcyjnych Katalog rozwiązań informatycznych dla firm produkcyjnych www.streamsoft.pl Obserwować, poszukiwać, zmieniać produkcję w celu uzyskania największej efektywności. Jednym słowem być jak Taiichi Ohno, dyrektor

Bardziej szczegółowo

1. Przedsiębiorstwo typu Startup a model biznesu...18

1. Przedsiębiorstwo typu Startup a model biznesu...18 WSTĘP... 11 MODELE I STRATEGIE BIZNESU JAKO FUNDAMENTY KREOWANIA WARTOŚCI PRZEDSIĘBIORSTWA...15 ROZDZIAŁ 1 Metoda lean startup a koncepcja modelu biznesu Marek Jabłoński... 17 Wstęp...17 1. Przedsiębiorstwo

Bardziej szczegółowo

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Iwona Wendel Podsekretarz Stanu Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Warszawa, 22 maja 2014

Bardziej szczegółowo

PROGRAMY SEMINARIÓW. TEMAT A Innowacje w biznesie przegląd dobrych praktyk. Godziny spotkania: 10:00 13:00

PROGRAMY SEMINARIÓW. TEMAT A Innowacje w biznesie przegląd dobrych praktyk. Godziny spotkania: 10:00 13:00 PROGRAMY SEMINARIÓW TEMAT A Innowacje w biznesie przegląd dobrych praktyk 1. Pojęcia podstawowe z obszaru innowacyjnej przedsiębiorczości 2. Proces poszukiwania innowacyjności 3. Proces wprowadzania innowacji

Bardziej szczegółowo

Obligacje gminne szansą na przetrwanie kryzysu przez jednostki samorządu terytorialnego.

Obligacje gminne szansą na przetrwanie kryzysu przez jednostki samorządu terytorialnego. Wydział Organizacji i Zarządzania PŁ Katedra Ekonomii Koło Naukowe Cash Flow Obligacje gminne szansą na przetrwanie kryzysu przez jednostki samorządu terytorialnego. mgr Monika Mordzak Dr. Rafał Wójcikowski

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne...

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne... SPIS TREŚCI Wstęp......................................................... 9 Rozdział 1. Pojęcie i istota funduszu inwestycyjnego.................. 13 1.1. Definicja funduszu inwestycyjnego...............................

Bardziej szczegółowo

DR GRAŻYNA KUŚ. specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi

DR GRAŻYNA KUŚ. specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi DR GRAŻYNA KUŚ specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi 1. Motywacja pracowników jako element zarządzania przedsiębiorstwem 2. Pozapłacowe formy motywowania pracowników na przykładzie wybranej organizacji

Bardziej szczegółowo

TYPY MODELOWYCH STRATEGII INWESTYCYJNYCH

TYPY MODELOWYCH STRATEGII INWESTYCYJNYCH ZAŁĄCZNIK NR 1 DO REGULAMINU TYPY MODELOWYCH STRATEGII INWESTYCYJNYCH W ramach Zarządzania, Towarzystwo oferuje następujące Modelowe Strategie Inwestycyjne: 1. Strategia Obligacji: Cel inwestycyjny: celem

Bardziej szczegółowo

DOSKONALENIE PROCESÓW

DOSKONALENIE PROCESÓW KATALOG SZKOLEŃ DOSKONALENIE PROCESÓW - Tworzenie projektów ciągłego doskonalenia - Konsultacje z ekspertami - Poprawa jakości oraz produktywności - Eliminacja marnotrawstwa - Redukcja kosztów - Metody

Bardziej szczegółowo

Instrumenty strukturyzowane inwestycja na rynku kapitałowym w okresie kryzysu finansowego

Instrumenty strukturyzowane inwestycja na rynku kapitałowym w okresie kryzysu finansowego Katedra Inwestycji Finansowych i Zarządzania Ryzykiem Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Witold Szczepaniak Instrumenty strukturyzowane inwestycja na rynku kapitałowym w okresie kryzysu finansowego Rynek

Bardziej szczegółowo

Temat: Podstawy analizy finansowej.

Temat: Podstawy analizy finansowej. Przedmiot: Analiza ekonomiczna Temat: Podstawy analizy finansowej. Rola analizy finansowej w systemie analiz. Analiza finansowa jest ta częścią analizy ekonomicznej, która stanowi najwyższy stopień jej

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet w Białymstoku Wydział Ekonomiczno-Informatyczny w Wilnie SYLLABUS na rok akademicki 2009/2010 http://www.wilno.uwb.edu.

Uniwersytet w Białymstoku Wydział Ekonomiczno-Informatyczny w Wilnie SYLLABUS na rok akademicki 2009/2010 http://www.wilno.uwb.edu. SYLLABUS na rok akademicki 009/010 Tryb studiów Studia stacjonarne Kierunek studiów Ekonomia Poziom studiów Pierwszego stopnia Rok studiów/ semestr III / IV Specjalność Bez specjalności Kod katedry/zakładu

Bardziej szczegółowo

MATRYCA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA

MATRYCA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA ZAŁĄCZNIK NR 2 MATRYCA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Studia podyplomowe ZARZĄDZANIE FINANSAMI I MARKETING Przedmioty OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Absolwent studiów podyplomowych - ZARZĄDZANIE FINANSAMI I MARKETING:

Bardziej szczegółowo

Kształtowanie się indeksów WIG w 2003 roku

Kształtowanie się indeksów WIG w 2003 roku Kształtowanie się indeksów WIG w 2003 roku Do najważniejszych wskaźników polskiej giełdy zaliczamy Warszawski Indeks Giełdowy oraz WIG-20, który jest indeksem dużych spółek. Oprócz dwóch wyżej wymienionych

Bardziej szczegółowo

Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze

Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze 16.10. 2014, Konstantynów Łódzki AGENDA EDIT VALUE TOOL Narzędzie

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający

Wymagania edukacyjne przedmiot Podstawy ekonomii Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. wyróżnić potrzeby ekonomiczne, wymienić podstawowe rodzaje środków zaspokajających potrzeby, rozróżnić podstawowe zasoby

Bardziej szczegółowo

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca ELEMENTY EKONOMII PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Klasa: I TE Liczba godzin w tygodniu: 3 godziny Numer programu: 341[02]/L-S/MEN/Improve/1999 Prowadzący: T.Kożak- Siara I Ekonomia jako nauka o gospodarowaniu

Bardziej szczegółowo

Wycena przedsiębiorstwa

Wycena przedsiębiorstwa Wycena przedsiębiorstwa O usłudze: Wycena przedsiębiorstwa jest jednym z najważniejszych problemów współczesnej teorii finansów. Zapotrzebowanie na ustalenie wartości udziałów czy akcji powstaje w związku

Bardziej szczegółowo

KURS DORADCY FINANSOWEGO

KURS DORADCY FINANSOWEGO KURS DORADCY FINANSOWEGO Przykładowy program szkolenia I. Wprowadzenie do planowania finansowego 1. Rola doradcy finansowego Definicja i cechy doradcy finansowego Oczekiwania klienta Obszary umiejętności

Bardziej szczegółowo

Spis treści WSTĘP... 13 STRATEGIE... 15

Spis treści WSTĘP... 13 STRATEGIE... 15 WSTĘP... 13 STRATEGIE... 15 ROZDZIAŁ 1 PROJEKTOWANIE INNOWACYJNYCH MODELI BIZNESU A WARTOŚĆ PRZEDSIĘBIORSTWA... 17 Marek Jabłoński Wstęp... 17 1. Projektowanie organizacji zarys teoretyczny... 18 2. Motywy

Bardziej szczegółowo

Finanse i Rachunkowość

Finanse i Rachunkowość Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Zestaw pytań do egzaminu licencjackiego na kierunku Finanse i Rachunkowość 1 Zestaw pytań

Bardziej szczegółowo

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH Beata Nowotarska-Romaniak wydanie 3. zmienione Warszawa 2013 SPIS TREŚCI Wstęp... 7 Rozdział 1. Istota marketingu usług zdrowotnych... 11 1.1. System marketingu usług... 11

Bardziej szczegółowo

OGŁOSZENIE O ZMIANIE STATUTU UNIOBLIGACJE HIGH YIELD FUNDUSZU INWESTYCYJNEGO ZAMKNIĘTEGO Z DNIA 23 CZERWCA 2016 R.

OGŁOSZENIE O ZMIANIE STATUTU UNIOBLIGACJE HIGH YIELD FUNDUSZU INWESTYCYJNEGO ZAMKNIĘTEGO Z DNIA 23 CZERWCA 2016 R. OGŁOSZENIE O ZMIANIE STATUTU UNIOBLIGACJE HIGH YIELD FUNDUSZU INWESTYCYJNEGO ZAMKNIĘTEGO Z DNIA 23 CZERWCA 2016 R. Niniejszym, Union Investment Towarzystwo Funduszy Inwestycyjnych S.A. ogłasza o zmianie

Bardziej szczegółowo

Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia

Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia 1 Co to jest biznesplan? Biznes plan można zdefiniować jako długofalowy i kompleksowy plan działalności organizacji gospodarczej lub realizacji przedsięwzięcia

Bardziej szczegółowo

Stowarzyszenie Klaster Grupa Meblowa HORECA. Toruń, 28.04.2015 r.

Stowarzyszenie Klaster Grupa Meblowa HORECA. Toruń, 28.04.2015 r. Stowarzyszenie Klaster Grupa Meblowa HORECA Toruń, 28.04.2015 r. GRUPA MEBLOWA HORECA 9 firm produkcyjnych oraz WSZP/UMK 2 firmy z branży informatycznej Produkcja mebli w technologiach: drewno, płyty meblowe,

Bardziej szczegółowo

Temat: Czynniki kształtujące wynik finansowy.

Temat: Czynniki kształtujące wynik finansowy. Wydział Zarządzania Rachunkowość finansowa Prowadzący: mgr Z. Niesyn Referat: Czynniki kształtujące wynik finansowy. Autor: Barbara Standarska Warszawa 14.12.2011 Temat: Czynniki kształtujące wynik finansowy.

Bardziej szczegółowo

Planowanie przychodów ze sprzedaży na przykładzie przedsiębiorstw z branży 45.

Planowanie przychodów ze sprzedaży na przykładzie przedsiębiorstw z branży 45. Kamila Potasiak Justyna Frys Wroclaw University of Economics Planowanie przychodów ze sprzedaży na przykładzie przedsiębiorstw z branży 45. Słowa kluczowe: analiza finansowa, planowanie finansowe, prognoza

Bardziej szczegółowo

MIROSŁAWA CAPIGA. m #

MIROSŁAWA CAPIGA. m # MIROSŁAWA CAPIGA m # Katowice 2008 SPIS TREŚCI WSTĘP 11 CZĘŚĆ I DWUSZCZEBLOWOŚĆ SYSTEMU BANKOWEGO W POLSCE Rozdział 1 SPECYFIKA SYSTEMU BANKOWEGO 15 1.1. System bankowy jako element rynkowego systemu finansowego

Bardziej szczegółowo

FINANSE PRZEDSIĘBIORSTWA 2

FINANSE PRZEDSIĘBIORSTWA 2 FINANSE PRZEDSIĘBIORSTWA 2 Wstęp Książka przedstawia wybrane kluczowe zagadnienia dotyczące finansowych aspektów funkcjonowania przedsiębiorstwa w obecnych, złożonych warunkach gospodarczych. Są to problemy

Bardziej szczegółowo

ABC rynku kapitałowego

ABC rynku kapitałowego Fundacja Młodzieżowej Przedsiębiorczości Ministerstwo Skarbu Państwa ABC rynku kapitałowego wiedza o społeczeństwie podstawy przedsiębiorczości lekcje do dyspozycji wychowawcy przedmioty ekonomiczne 25

Bardziej szczegółowo

2.2 Poznajcie mnie autoprezentacja mocnych stron

2.2 Poznajcie mnie autoprezentacja mocnych stron Rozkład materiału Program: Ekonomia Stosowana Podręcznik: praca zbiorowa, kierownik zespołu dr Jarosław Neneman, Ekonomia Stosowana", wyd. FMP, Warszawa Tematyka zajęć dydaktycznych Treści nauczania wymagania

Bardziej szczegółowo

Przy ustalaniu ceny emisyjnej spółka posługuje się wyceną fundamentalną przygotowaną przez doradców finansowych lub analityków domu maklerskiego.

Przy ustalaniu ceny emisyjnej spółka posługuje się wyceną fundamentalną przygotowaną przez doradców finansowych lub analityków domu maklerskiego. Przy ustalaniu ceny emisyjnej spółka posługuje się wyceną fundamentalną przygotowaną przez doradców finansowych lub analityków domu maklerskiego. Sponsor emisji W trakcie przyjmowania zapisów na akcje,

Bardziej szczegółowo

Giełda. Podstawy inwestowania SPIS TREŚCI

Giełda. Podstawy inwestowania SPIS TREŚCI Giełda. Podstawy inwestowania SPIS TREŚCI Zaremba Adam Wprowadzenie Część I. Zanim zaczniesz inwestować Rozdział 1. Jak wybrać dom maklerski? Na co zwracać uwagę? Opłaty i prowizje Oferta kredytowa Oferta

Bardziej szczegółowo

Skorzystanie z funduszy venture capital to rodzaj małżeństwa z rozsądku, którego horyzont czasowy jest z góry zakreślony.

Skorzystanie z funduszy venture capital to rodzaj małżeństwa z rozsądku, którego horyzont czasowy jest z góry zakreślony. Skorzystanie z funduszy venture capital to rodzaj małżeństwa z rozsądku, którego horyzont czasowy jest z góry zakreślony. Jedną z metod sfinansowania biznesowego przedsięwzięcia jest skorzystanie z funduszy

Bardziej szczegółowo

Rozwiązania finansowe, na których można polegać Financial Services

Rozwiązania finansowe, na których można polegać Financial Services Łatwiejszy leasing w Siemens Rozwiązania finansowe, na których można polegać Financial Services s 6% Struktura portfela środków trwałych sfinansowanych przez Siemens Finance Sp. z o.o. w roku 21 (w procentach)

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie łańcuchem dostaw

Zarządzanie łańcuchem dostaw Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania kierunek: Zarządzanie i Marketing Zarządzanie łańcuchem dostaw Wykład 1 Opracowanie: dr Joanna Krygier 1 Zagadnienia Wprowadzenie do tematyki zarządzania

Bardziej szczegółowo

Finansowanie działalności przedsiebiorstwa. Finanse 110630-1165

Finansowanie działalności przedsiebiorstwa. Finanse 110630-1165 Finansowanie działalności przedsiebiorstwa przedsiębiorstw-definicja Przepływy pieniężne w przedsiębiorstwach Decyzje finansowe przedsiębiorstw Analiza finansowa Decyzje finansowe Krótkoterminowe np. utrzymanie

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Cel główny: Rozwój polskiej gospodarki w oparciu o innowacyjne przedsiębiorstwa Cele szczegółowe: zwiększenie innowacyjności przedsiębiorstw, wzrost konkurencyjności

Bardziej szczegółowo

Imię, nazwisko i tytuł/stopień KOORDYNATORA (-ÓW) kursu/przedmiotu zatwierdzającego protokoły w systemie USOS dr Arkadiusz Niedźwiecki

Imię, nazwisko i tytuł/stopień KOORDYNATORA (-ÓW) kursu/przedmiotu zatwierdzającego protokoły w systemie USOS dr Arkadiusz Niedźwiecki SYLLABUS na rok akademicki 010/011 Tryb studiów Studia stacjonarne Kierunek studiów Ekonomia Poziom studiów Pierwszego stopnia Rok studiów/ semestr III, semestr letni (semestr szósty) Specjalność Bez specjalności

Bardziej szczegółowo

Bariery i stymulanty rozwoju rynku Venture Capital w Polsce

Bariery i stymulanty rozwoju rynku Venture Capital w Polsce Bariery i stymulanty rozwoju rynku Szymon Bula Wiceprezes Zarządu Association of Business Angels Networks 25 maja 2012 Fazy rozwoju biznesu Zysk Pomysł Seed Start-up Rozwój Dojrzałość Zysk Czas Strata

Bardziej szczegółowo

Jak zaprezentować pomysł przed inwestorem

Jak zaprezentować pomysł przed inwestorem Jak zaprezentować pomysł przed inwestorem Katarzyna Duda Pomorskie Forum Przedsiębiorczości Gdynia 2012 Dotacje na innowacje Spis treści: Czego oczekuje inwestor i jakich pomysłów szuka Biznesplan jak

Bardziej szczegółowo

Recepta na globalny sukces wg Grupy Selena 16 listopada 2011 Agata Gładysz, Dyrektor Business Unitu Foams

Recepta na globalny sukces wg Grupy Selena 16 listopada 2011 Agata Gładysz, Dyrektor Business Unitu Foams Recepta na globalny sukces wg Grupy Selena 16 listopada 2011 Agata Gładysz, Dyrektor Business Unitu Foams Grupa Selena Rok założenia: 1992 Siedziba: Polska, Europa Spółka giełdowa: notowana na Warszawskiej

Bardziej szczegółowo

Wykaz haseł identyfikujących prace dyplomowe na Wydziale Nauk Ekonomicznych i Zarządzania

Wykaz haseł identyfikujących prace dyplomowe na Wydziale Nauk Ekonomicznych i Zarządzania Kierunek Analityka Gospodarcza Analiza ryzyka działalności gospodarczej Business Intelligence Ekonometria Klasyfikacja i analiza danych Metody ilościowe na rynku kapitałowym Metody ilościowe w analizach

Bardziej szczegółowo

URZĄD KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO

URZĄD KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO NOTATKA DOTYCZĄCA SYTUACJI FINANSOWEJ DOMÓW MAKLERSKICH W 2012 ROKU URZĄD KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO WARSZAWA, KWIECIEŃ 2013 SPIS TREŚCI SPIS TREŚCI... 2 WSTĘP... 3 I. PODSTAWOWE INFORMACJE O RYNKU DOMÓW

Bardziej szczegółowo

SYLLABUS ZAWIERAJĄCY WYKAZ PODSTAWOWYCH ZAGADNIEŃ WYMAGANYCH DO EGZAMINU EBC*L

SYLLABUS ZAWIERAJĄCY WYKAZ PODSTAWOWYCH ZAGADNIEŃ WYMAGANYCH DO EGZAMINU EBC*L SYLLABUS ZAWIERAJĄCY WYKAZ PODSTAWOWYCH ZAGADNIEŃ WYMAGANYCH DO EGZAMINU EBC*L POZIOM A I. Bilans i inne sprawozdania finansowe jako źródło informacji o firmie Sporządzania i czytania bilansu, wyjaśnienie

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie technologii informacyjnych do zarządzania łańcuchami i sieciami dostaw w warunkach globalizacji rynku żywności

Wykorzystanie technologii informacyjnych do zarządzania łańcuchami i sieciami dostaw w warunkach globalizacji rynku żywności Zarządzanie łańcuchami dostaw żywności w Polsce. Kierunki zmian. Wacław Szymanowski Książka jest pierwszą na naszym rynku monografią poświęconą funkcjonowaniu łańcuchów dostaw na rynku żywności w Polsce.

Bardziej szczegółowo

Struktura rynku finansowego

Struktura rynku finansowego Akademia Młodego Ekonomisty Strategie inwestycyjne na rynku kapitałowym Grzegorz Kowerda Uniwersytet w Białymstoku 21 listopada 2013 r. Struktura rynku finansowego rynek walutowy rynek pieniężny rynek

Bardziej szczegółowo

Skuteczność => Efekty => Sukces

Skuteczność => Efekty => Sukces O HBC Współczesne otoczenie biznesowe jest wyjątkowo nieprzewidywalne. Stała w nim jest tylko nieustająca zmiana. Ciągłe doskonalenie się poprzez reorganizację procesów to podstawy współczesnego zarządzania.

Bardziej szczegółowo

ANALIZA WSKAŹNIKOWA WSKAŹNIKI PŁYNNOŚCI MATERIAŁY EDUKACYJNE. Wskaźnik bieżącej płynności

ANALIZA WSKAŹNIKOWA WSKAŹNIKI PŁYNNOŚCI MATERIAŁY EDUKACYJNE. Wskaźnik bieżącej płynności ANALIZA WSKAŹNIKOWA WSKAŹNIKI PŁYNNOŚCI Wskaźnik bieżącej płynności Informuje on, ile razy bieżące aktywa pokrywają bieżące zobowiązania firmy. Zmniejszenie wartości tak skonstruowanego wskaźnika poniżej

Bardziej szczegółowo

KONKURENCYJNOŚĆ PRZEDSIĘBIORSTW

KONKURENCYJNOŚĆ PRZEDSIĘBIORSTW JERZY BIELINSKI (red.) KONKURENCYJNOŚĆ PRZEDSIĘBIORSTW w świetle Strategii Lizbońskiej CEDEWU.PL WYDAWNICTWA FACHOWE Spis treści Wstęp 7 Część 1 Mechanizmy wzrostu wartości i konkurencyjności przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

TREŚCI PROGRAMOWE MODUŁU INNOWACYJNEGO PROGRAM SZKOLENIA NAUCZYCIELI. Lp. Treści programowe Temat i zarys treści wykładów Liczba godzin Wykładowcy

TREŚCI PROGRAMOWE MODUŁU INNOWACYJNEGO PROGRAM SZKOLENIA NAUCZYCIELI. Lp. Treści programowe Temat i zarys treści wykładów Liczba godzin Wykładowcy TREŚCI PROGRAMOWE MODUŁU INNOWACYJNEGO PROGRAM SZKOLENIA NAUCZYCIELI Lp. Treści programowe Temat i zarys treści wykładów Liczba godzin Wykładowcy 1 Wykład metodyczny Platforma internetowa osią projektu

Bardziej szczegółowo

Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej

Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej Najbardziej ogólna klasyfikacja kategorii ryzyka EFEKT Całkowite ryzyko dzieli się ze względu na kształtujące je czynniki na: Ryzyko systematyczne Ryzyko

Bardziej szczegółowo

i inwestowania w biznesie

i inwestowania w biznesie Podstawy finansów i inwestowania w biznesie Wykład 1 Plan wykładu Pojęcie inwestowania i inwestycji, rodzaje inwestycji Instrumenty finansowe Charakterystyka rynku finansowego Rodzaje podmiotów działających

Bardziej szczegółowo

Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo?

Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo? Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo? Dariusz Lipka, Małopolska Agencja Rozwoju Regionalnego S.A. Kraków, 11.12.2013 r. Specyfika projektów energetyki odnawialnej -

Bardziej szczegółowo

Punkt Konsultacyjny KSU- usługi informacyjne i doradcze dla przedsiębiorców i osób zamierzających założyć działalność gospodarczą

Punkt Konsultacyjny KSU- usługi informacyjne i doradcze dla przedsiębiorców i osób zamierzających założyć działalność gospodarczą 2012 Punkt Konsultacyjny KSU- usługi informacyjne i doradcze dla przedsiębiorców i osób zamierzających założyć działalność gospodarczą Usługi PK KSU jako pierwowzór nowych usług PK DIAGNOZA POTRZEB KLIENTA

Bardziej szczegółowo

Finansowanie Venture Capital: Wady i Zalety

Finansowanie Venture Capital: Wady i Zalety Finansowanie Venture Capital: Wady i Zalety Barbara Nowakowska Polskie Stowarzyszenie Inwestorów Kapitałowych Poznań, 22 września 2007 r. 1. Fundusze venture capital 2. Finansowanie innowacji 2 Definicje

Bardziej szczegółowo

Finanse dla niefinansistów

Finanse dla niefinansistów Finanse dla niefinansistów Może inny podtytuł? Wszystkie prawa zastrzeżone Racjonalne i świadome podejmowanie decyzji zarządczych, lepsze zarządzanie i wykorzystanie zasobów przedsiębiorstwa, zmniejszenie

Bardziej szczegółowo

Rynek kapitałowopieniężny. Wykład 1 Istota i podział rynku finansowego

Rynek kapitałowopieniężny. Wykład 1 Istota i podział rynku finansowego Rynek kapitałowopieniężny Wykład 1 Istota i podział rynku finansowego Uczestnicy rynku finansowego Gospodarstwa domowe Przedsiębiorstwa Jednostki administracji państwowej i lokalnej Podmioty zagraniczne

Bardziej szczegółowo

Inwestowanie w IPO ile można zarobić?

Inwestowanie w IPO ile można zarobić? Inwestowanie w IPO ile można zarobić? W poprzednich artykułach opisano w jaki sposób spółka przeprowadza ofertę publiczną oraz jakie może osiągnąć z tego korzyści. Teraz należy przyjąć punkt widzenia Inwestora

Bardziej szczegółowo

OGŁOSZENIE Z DNIA 23 GRUDNIA 2015 r. O ZMIANIE STATUTU UNIFUNDUSZE SPECJALISTYCZNEGO FUNDUSZU INWESTYCYJNEGO OTWARTEGO

OGŁOSZENIE Z DNIA 23 GRUDNIA 2015 r. O ZMIANIE STATUTU UNIFUNDUSZE SPECJALISTYCZNEGO FUNDUSZU INWESTYCYJNEGO OTWARTEGO OGŁOSZENIE Z DNIA 23 GRUDNIA 2015 r. O ZMIANIE STATUTU UNIFUNDUSZE SPECJALISTYCZNEGO FUNDUSZU INWESTYCYJNEGO OTWARTEGO Niniejszym, Union Investment Towarzystwo Funduszy Inwestycyjnych S.A. ogłasza o zmianie

Bardziej szczegółowo

Ewolucja rynku obligacji korporacyjnych. Jacek A. Fotek 29 września 2014 r.

Ewolucja rynku obligacji korporacyjnych. Jacek A. Fotek 29 września 2014 r. Ewolucja rynku obligacji korporacyjnych Jacek A. Fotek 29 września 2014 r. Trendy i możliwości Perspektywa makroekonomiczna - wysoki potencjał wzrostu w Polsce Popyt na kapitał - Wzrost zapotrzebowania

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

Rynek finansowy w Polsce

Rynek finansowy w Polsce finansowy w Polsce finansowy jest miejscem, na którym są zawierane transakcje kupna i sprzedaży różnych form kapitału pieniężnego, na różne terminy w oparciu o instrumenty finansowe. Uczestnikami rynku

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1. Inwestycje samorządu terytorialnego i ich rola w rozwoju społecznogospodarczym

Rozdział 1. Inwestycje samorządu terytorialnego i ich rola w rozwoju społecznogospodarczym OCENA EFEKTYWNOŚCI I FINANSOWANIE PROJEKTÓW INWESTYCYJNYCH JEDNOSTEK SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO WSPÓŁFINANSOWANYCH FUNDUSZAMI UNII EUROPEJSKIEJ Autor: Jacek Sierak, Remigiusz Górniak, Wstęp Jednostki samorządu

Bardziej szczegółowo

INNOWACJE W FINANSOWANIU MMŚP

INNOWACJE W FINANSOWANIU MMŚP INNOWACJE W FINANSOWANIU MMŚP 8.30 REJESTRACJA UCZESTNIKÓW 9.15 UROCZYSTE ROZPOCZĘCIE Adam Maciejewski, Prezes Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie S.A., 9.30 KEYNOTE SPEAKER Jan Mroczka, Prezes Zarządu,

Bardziej szczegółowo

Rozkład przychodów w latach 2015-2018

Rozkład przychodów w latach 2015-2018 Strategia na lata 2015-2018 Strategicznym celem spółki PIK S.A. jest dalszy, dynamiczny wzrost przychodów i zysków oraz dywersyfikacja dotychczasowych źródeł przychodów, przy jednoczesnym wzroście kapitalizacji

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz 2012 Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne Maciej Bieńkiewicz Społeczna Odpowiedzialność Biznesu - istota koncepcji - Nowa definicja CSR: CSR - Odpowiedzialność przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

M.Kowal J. Raplis. Wroclaw University of Economics. Planowanie przychodów ze sprzedaży

M.Kowal J. Raplis. Wroclaw University of Economics. Planowanie przychodów ze sprzedaży M.Kowal J. Raplis Wroclaw University of Economics Planowanie przychodów ze sprzedaży na przykładzie przedsiębiorstw z branży handlu hurtowego Słowa kluczowe: planowanie finansowe, analiza sprawozdań finansowych,

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Młody inwestor na giełdzie Strategie inwestycyjne Grzegorz Kowerda EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Młody inwestor na giełdzie Strategie inwestycyjne Grzegorz Kowerda EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Młody inwestor na giełdzie Strategie inwestycyjne Grzegorz Kowerda Uniwersytet w Białymstoku 8 maja 2014 r. Początki giełdy przodek współczesnych giełd to rynek (jarmark,

Bardziej szczegółowo

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA prof. nzw. dr hab. Beata Filipiak Unia Europejska stoi wobec konieczności wzmocnienia swojej międzynarodowej pozycji konkurencyjnej w obliczu zmieniających

Bardziej szczegółowo

BIZNESPLAN. 1 Definicja za: Wikipedia.pl

BIZNESPLAN. 1 Definicja za: Wikipedia.pl BIZNESPLAN Każda działalność gospodarcza, nawet najmniejsza, musi zostać skrupulatnie zaplanowana. Plan przedsięwzięcia gospodarczego konstruuje się zazwyczaj w formie biznesplanu. Biznesplan 1 (ang. business

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE

WYMAGANIA EDUKACYJNE WYMAGANIA EDUKACYJNE niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych z obowiązkowych zajęć edukacyjnych według nowej podstawy programowej Przedmiot: PODSTAWY PRZEDSIĘBIORCZOŚCI

Bardziej szczegółowo

Joanna Jasińska ZMIANY. w organizacjach. sprawne zarządzanie, sytuacje kryzysowe i warunki osiągania sukcesu

Joanna Jasińska ZMIANY. w organizacjach. sprawne zarządzanie, sytuacje kryzysowe i warunki osiągania sukcesu Joanna Jasińska ZMIANY w organizacjach sprawne zarządzanie, sytuacje kryzysowe i warunki osiągania sukcesu Recenzent prof. zw. dr hab. Janusz Soboń Opracowanie redakcyjne i korekta Jolanta Sierakowska

Bardziej szczegółowo

Organizacja rynku kapitałowego i funkcjonowanie Giełdy

Organizacja rynku kapitałowego i funkcjonowanie Giełdy Organizacja rynku kapitałowego i funkcjonowanie Giełdy Warszawa, 28 sierpnia 2012 r. www.gpwirk.pl kapitałowy, a rynek finansowy pieniężny kapitałowy pożyczkowy walutowy instrumentów pochodnych Obejmuje

Bardziej szczegółowo

Dofinansowanie na rozwój działalności i wdrożenie innowacji

Dofinansowanie na rozwój działalności i wdrożenie innowacji RPO Lubuskie 2020 Oś Priorytetowa 1 Gospodarka i innowacje PI 3 c Zwiększone zastosowanie innowacji w przedsiębiorstwach sektora MŚP W ramach PI mikro, małe i średnie przedsiębiorstwa mogą uzyskać wsparcie

Bardziej szczegółowo

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe 1. Cele i przydatność ujęcia modelowego w ekonomii 2.

Bardziej szczegółowo

W okresie pierwszych dwóch i pół roku istnienia funduszu ponad 50% podmiotów było lepszych od średniej.

W okresie pierwszych dwóch i pół roku istnienia funduszu ponad 50% podmiotów było lepszych od średniej. W okresie pierwszych dwóch i pół roku istnienia funduszu ponad 50% podmiotów było lepszych od średniej. Istnieje teoria, że fundusze inwestycyjne o stosunkowo krótkiej historii notowań mają tendencję do

Bardziej szczegółowo

Zestaw zagadnień egzamin dyplomowy kierunek EKONOMIA

Zestaw zagadnień egzamin dyplomowy kierunek EKONOMIA Zestaw zagadnień egzamin dyplomowy kierunek EKONOMIA 1. System źródeł prawa i wykładnia prawa. 2. Pojęcie państwa. Cechy państwa i jego formy. Demokracja. Państwo prawa. 3. Zdolność prawna i zdolność do

Bardziej szczegółowo

Szkoły ponadgimnazjalne, PODSTAWA PROGRAMOWA. Cele kształcenia wymagania ogólne

Szkoły ponadgimnazjalne, PODSTAWA PROGRAMOWA. Cele kształcenia wymagania ogólne Strona1 Podstawa programowa kształcenia ogólnego dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych, (str. 102 105) Załącznik nr 4 do: rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 grudnia 2008 r. w sprawie

Bardziej szczegółowo

Cena do wartości księgowej (C/WK, P/BV)

Cena do wartości księgowej (C/WK, P/BV) Cena do wartości księgowej (C/WK, P/BV) Wskaźnik cenadowartości księgowej (ang. price to book value ratio) jest bardzo popularnym w analizie fundamentalnej. Informuje on jaką cenę trzeba zapład za 1 złotówkę

Bardziej szczegółowo

ZAWIERAJĄCY WYKAZ PODSTAWOWYCH ZAGADNIEŃ WYMAGANYCH DO EGZAMINU EBC*L

ZAWIERAJĄCY WYKAZ PODSTAWOWYCH ZAGADNIEŃ WYMAGANYCH DO EGZAMINU EBC*L SYLLABUS ZAWIERAJĄCY WYKAZ PODSTAWOWYCH ZAGADNIEŃ WYMAGANYCH DO EGZAMINU EBC*L POZIOM A wersja 2004-1 (A/D) 1. Bilans i inne sprawozdania finansowe jako źródła informacji o firmie Celem tej części jest

Bardziej szczegółowo

ANALIZA WSKAŹNIKOWA. Prosta, szybka metoda oceny firmy.

ANALIZA WSKAŹNIKOWA. Prosta, szybka metoda oceny firmy. ANALIZA WSKAŹNIKOWA Prosta, szybka metoda oceny firmy. WSKAŹNIKI: Wskaźniki płynności Wskaźniki zadłużenia Wskaźniki operacyjności Wskaźniki rentowności Wskaźniki rynkowe Wskaźniki płynności: pokazują

Bardziej szczegółowo

Podręcznik: Z. Makieła, T. Rachwał, Podstawy Przedsiębiorczości. Kształcenie ogólne w zakresie podstawowym, Nowa Era, Warszawa 2005.

Podręcznik: Z. Makieła, T. Rachwał, Podstawy Przedsiębiorczości. Kształcenie ogólne w zakresie podstawowym, Nowa Era, Warszawa 2005. 1.. 2. Giełda Papierów Wartościowych Uczeń zna a. 1. Cele lekcji i. a) Wiadomości pojęcie giełdy, papieru wartościowego, rodzaje rynków, rodzaje papierów wartościowych. Uczeń potrafi: wyjaśnić rolę giełdy,

Bardziej szczegółowo

SZKOLENIA DOSKONALĄCE KOMPETENCJE DOT. WDROŻENIA DANYCH PRZEDSIĘWZIĘĆ INNOWACYJNYCH

SZKOLENIA DOSKONALĄCE KOMPETENCJE DOT. WDROŻENIA DANYCH PRZEDSIĘWZIĘĆ INNOWACYJNYCH SZKOLENIA DOSKONALĄCE KOMPETENCJE DOT. WDROŻENIA DANYCH PRZEDSIĘWZIĘĆ INNOWACYJNYCH I ZARZĄDZANIE STRATEGICZNE ramowy program szkolenia (24 godziny) Prowadzący: dr Przemysław Kitowski, Politechnika Gdańska

Bardziej szczegółowo

Spis treêci. www.wsip.com.pl

Spis treêci. www.wsip.com.pl Spis treêci Jak by tu zacząć, czyli: dlaczego ekonomia?........................ 9 1. Podstawowe pojęcia ekonomiczne.............................. 10 1.1. To warto wiedzieć już na początku.............................

Bardziej szczegółowo

INNOWACJE W FINANSOWANIU MMŚP

INNOWACJE W FINANSOWANIU MMŚP INNOWACJE W FINANSOWANIU MMŚP 8.30 REJESTRACJA UCZESTNIKÓW 9.15 UROCZYSTE ROZPOCZĘCIE Janusz Piechociński, Minister Gospodarki (TBC) Adam Maciejewski, Giełda Papierów Wartościowych w Warszawie S.A. 9.30

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenia 1 Wstępne wiadomości

Ćwiczenia 1 Wstępne wiadomości Ćwiczenia 1 Wstępne wiadomości 1.Wyszukaj i uzupełnij brakujące definicje: rynek finansowy (financial market) instrument finansowy (financial instrument) papier wartościowy (security) 2. Na potrzeby analizy

Bardziej szczegółowo

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: FINANSE I RACHUNKOWOŚĆ STUDIA DRUGIEGO STOPNIA

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: FINANSE I RACHUNKOWOŚĆ STUDIA DRUGIEGO STOPNIA PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: FINANSE I RACHUNKOWOŚĆ STUDIA DRUGIEGO STOPNIA CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Finanse i Rachunkowość pytania podstawowe 1. Miernik dobrobytu alternatywne

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z przedmiotu uzupełniającego : ekonomia w praktyce dla klasy II

Wymagania edukacyjne z przedmiotu uzupełniającego : ekonomia w praktyce dla klasy II Wymagania edukacyjne z przedmiotu uzupełniającego : ekonomia w praktyce dla klasy II Zagadnienia 1.1. Etapy projektu 1.2. Projekt badawczy, przedsięwzięcie Konieczny (2) wie na czym polega metoda projektu?

Bardziej szczegółowo

Franczyza z Carrefour. ( nabierze kolorów! Niech Twój biznes

Franczyza z Carrefour. ( nabierze kolorów! Niech Twój biznes Franczyza z ( nabierze kolorów! Niech Twój biznes Franczyza z Szanowni Państwo! Właściciele sklepów spożywczych coraz chętniej korzystają z możliwości działania pod znaną marką. Obecnie na terenie kraju

Bardziej szczegółowo