SPIS TREŚCI MARKETING I RYNEK 2/2014. Borowska Alina, Kreatywność pracowników warunkiem innowacyjności organizacji... 2

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "SPIS TREŚCI MARKETING I RYNEK 2/2014. Borowska Alina, Kreatywność pracowników warunkiem innowacyjności organizacji... 2"

Transkrypt

1 MARKETING I RYNEK 2/2014 SPIS TREŚCI Recenzenci dr hab. Jerzy Grabowiecki, prof. UwB; dr hab. Marianna Greta, prof. PŁ Skład Joanna Ziółkowska Adres redakcji: Warszawa, ul. Canaletta 4, p. 301 tel. (22) w. 314 faks (22) strona internetowa: Wersja drukowana czasopisma jest wersją pierwotną. Informacje dla autorów, zasady recenzowania i lista recenzentów są dostępne na stronie internetowej czasopisma. Redakcja zastrzega sobie prawo do opracowania redakcyjnego oraz dokonywania skrótów w nadsyłanych artykułach. Streszczenia opublikowanych artykułów są dostępne online w międzynarodowej bazie danych CEJSH (http://cejsh.icm.edu.pl). Wydawca: Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne S.A Warszawa, Canaletta 4 Borowska Alina, Kreatywność pracowników warunkiem innowacyjności organizacji... 2 Borucińska-Dereszkiewicz Izabela, Partnerstwo Wschodnie osiągnięcia i wyzwania po czterech latach współpracy Budzyńska Agata, Internacjonalizacja przedsiębiorstw sektora żywnościowego Wielkopolski. Stymulatory i ograniczenia umiędzynarodowienia działalności gospodarczej Czekaj Marta, Internet jako źródło pozyskiwania informacji w gospodarstwach rolnych województwa małopolskiego Czerniawska Mirosława, Kulturowe kody etyczne i ich osobowościowe korelaty Gajowiak Małgorzata, Zasobowe podejście do konkurencyjności MSP przetwórstwa żywnościowego w Wielkopolsce. Wyniki badań empirycznych Gruziel Kinga, Koszty procesu fiskalnego podatku rolnego Ickiewicz-Sawicka Magdalena, Nacjonalizm w trzecim pokoleniu odradzanie się ideologii skrajnie prawicowych we współczesnej Europie Janusz Marcin, Przestrzenne zróżnicowanie kulturalnych wyznaczników poziomu życia w Polsce Kowalska Iwona, Projekt Umowy Partnerstwa w kontekście wydatków rozwojowych w nowej perspektywie finansowej Kukuła Karol, Statystyczne podejście do badań dynamiki struktur ekonomicznych Kuźniar-Żyłka Katarzyna, Wpływ konwergencji mediów na kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego Artemowicz-Lakienė Sławomira, Juozas Lakis, Konflikty w organizacji a kontrproduktywność pracowników Mickiewicz Antoni, Mickiewicz Bartosz, Pozycja polskiego rolnictwa na rynku gospodarki żywnościowej Unii Europejskiej wg wybranych czynników i ich zmiana w latach 2002 i Mickiewicz Bartosz, Zuzek Dagmara K., Zmiany poziomu wykształcenia ludności rolniczej w Polsce w perspektywie ostatniego półwiecza Piekutowska Agnieszka, Międzynarodowy podział pracy jako determinanta rozwoju gospodarczego Rollnik-Sadowska Ewa, Potencjał polskiego sektora kreatywnego na tle pozostałych krajów Unii Europejskiej Skawińska Eulalia, Koncepcja smart growth wyzwaniem dla regionów słabo rozwiniętych Polski Sokół Janusz Leszek, Znaczenie zwierząt na rynku usług agroturystycznych na przykładzie województwa podlaskiego Szafrańska Monika, Zachowania wiejskich gospodarstw domowych na rynku bankowości internetowej Szpilko Danuta, Foresight jako narzędzie budowania strategii rozwoju społeczno-gospodarczego euroregionów Szydło Joanna, Oblicza feminizmu Tomczonek Zofia, Dynamika i kierunki rozwoju gospodarczego Chin po 1978 roku Zalejski Jarosław, Gryko Katarzyna, Stereotypy wizerunku kobiety w reklamie Zimnoch Krystyna, Merkantylizm i tax free we współczesnym handlu Marketing i Rynek 2/2014

2 Alina Borowska dr, Politechnika Białostocka KREATYWNOŚĆ PRACOWNIKÓW WARUNKIEM INNOWACYJNOŚCI ORGANIZACJI Organizacjami, które naprawdę zwyciężą w przyszłości, będą te, które odkryją, jak wykorzystać ludzkie zaangażowanie i możliwości uczenia się na wszystkich szczeblach. P. Senge 1 Wstęp W dzisiejszych czasach w obliczu gwałtownych i ciągłych zmian ekonomicznych, technologicznych i kulturowych, wszystkie organizacje zmuszone są do systematycznego wprowadzania innowacji. Wymaga to twórczego myślenia, wykazywania twórczych postaw w najróżniejszych aspektach działania oraz umiejętności pokonywania oporów przed ich wprowadzeniem. W społeczeństwie wiedzy siłą napędową wzrostu gospodarczego staje się kreatywność i praca umysłowa, ale zdaniem badaczy, problemem jest to, że we współczesnych organizacjach rzadko występuje klimat sprzyjający kreatywności indywidualnej i zespołowej. Celem niniejszego opracowania jest przedstawienie znaczenia kreatywności pracowników dla innowacyjności organizacji oraz pokazanie roli, jaką może odegrać organizacja w aktywacji i rozwoju indywidualnej kreatywności swoich pracowników. Kreatywność jednostkowa musi być motywowana i wspierana. Organizacja powinna być inkubatorem kreatywności, to znaczy tworzyć warunki do jej odkrycia i rozwoju, powinna również wspierać i stymulować rozwój swoich pracowników. Wiele badań potwierdza ścisłą zależność pomiędzy działaniami podejmowanymi przez organizację a kreatywnością jej pracowników, wyrażającą się w innowacyjności firmy. 1. Innowacje próba definicji Pojęcie innowacji jest często utożsamiane ze zmianami technicznymi i rozumiane jako prowadzenie działalności badawczo-rozwojowej przez organizację w celu stworzenia wynalazków a następnie wprowadzenie ich na rynek. Zakres pojęcia innowacji jest bardzo szeroki, z innowacjami mogą być utożsamiane produkty i usługi całkowicie nowe na świecie, jak również niewielkie zmiany w organizacjach n.p., redukujące koszty istniejących produktów i usług. Autorem klasycznej definicji innowacji jest J. A. Schumpeter. Według niego innowacja oznaczała wprowadzenie do praktyki nowego rozwiązania oraz dotyczyła wyłącznie innowacji technicznych i ich oddziaływania na gospodarkę 2. Kolejni badacze, definiują te pojęcie znacznie szerzej, i np. współczesny badacz organizacji i kreatywności, Michael West, określa innowację jako świadome wprowadzanie w miejscu pracy, wewnątrz grupy pracowników lub organizacji, pomysłów, procesów, produktów bądź procedur, które są nowe dla danego środowiska, zespołu lub organizacji, i których celem jest udoskonalenie funkcjonowania tych struktur 3. Wielu autorów podkreśla, że innowacja to nie jest pojedyncze wydarzenie lecz proces trwający w czasie. Według P. F. Druckera jest to, skoordynowany, systematyczny, zorganizowany oraz celowy sposób działania, oparty na stosunkowo prostych zasadach postępowania, umożliwiający 1 P. Senge, Piąta dyscyplina, Dom Wydawniczy ABC, Warszawa 1998, s J.A. Schumpeter, Teoria rozwoju gospodarczego, PWN, Warszawa 1960, s M.A. West, Rozwijanie kreatywności wewnątrz organizacji, WN PWN, Warszawa 2000, s Marketing i Rynek 2/2014

3 w racjonalny i powtarzalny sposób przekształcenie pomysłu w innowacje 4. Zdaniem M. Dolińskiej, jest to ciąg powtarzających się w czasie czynności od powstania pomysłu na innowację, jej opracowanie, wdrożenie, promocję i sprzedaż na rynku, dyfuzję oraz dalszy rozwój w czasie 5. Według definicji stosowanej przez Główny Urząd Statystyczny, która opiera się na wytycznych OECD, przedstawionych w podręczniku Oslo, pod pojęciem innowacji rozumie się: ( ) działalność związaną z przygotowaniem i uruchomieniem wytwarzania nowych lub udoskonalonych materiałów, wyrobów, urządzeń, usług, procesów lub metod przeznaczonych do wprowadzenia na rynek albo do innego wykorzystania praktyce 6. Podsumowując można stwierdzić, że innowacje to wszelkie procesy twórczego myślenia zmierzające do zastosowania nowych rozwiązań w technice, technologii, organizacji, edukacji i życiu społecznym. Sednem każdego etapu procesu innowacyjnego jest twórczość. Innowacja nie musi wiązać się ze zmianą o dużym zasięgu, dlatego też twórcze pomysły, które jej dotyczą nie muszą być rewolucyjnymi wynalazkami. M.A. West pisze iż rozwój kreatywności i innowacyjności w procesie pracy zaczyna się od rozwoju kreatywności jednostek; nowe idee rodzą się z motywacji i eksperymentów pracowników. Wprawdzie rodzaj pracy i organizacja mają wpływ na rozwój kreatywności ale wszystko zaczyna się od jednostki 7. Podstawowym warunkiem innowacji jest twórczy pomysł, za którym stoi jednostka ze swoją indywidualną kreatywnością. 2. Organizacja innowacyjna charakterystyka Organizacja innowacyjna jest to organizacja wiedzy ucząca się i inteligentna, która nieustannie doskonali się i tworzy na nowo. Sukcesy osiąga dzięki mistrzostwu osobistemu swoich pracowników oraz poprzez uczenie się na trzech poziomach: organizacyjnym, zespołowym i indywidualnym, dlatego oczekuje od pracowników ciągłego uczenia się, uczenia innych i uczenia się od innych; dzielenia się wiedzą i informacjami; umiejętności komunikacji oraz współpracy grupowej; kreatywności i innowacyjności; doskonalenia się i samorozwoju. Inteligencja organizacji ma duży wpływ na osiągane przez nią sukcesy, gdyż to ona decyduje o sposobie wykorzystania przez nią posiadanych możliwości i okazji, o zdolności dostosowania się do nowych sytuacji, o tworzeniu i wprowadzaniu nowych koncepcji, stałej analizie słabych i mocnych stron oraz traktowaniu błędów jako wyzwań do ciągłego doskonalenia swej pracy. Organizacja innowacyjna charakteryzuje się wysoką zdolnością opracowywania i wprowadzania innowacji, umie tworzyć, absorbować i zdobywać nowe produkty. Cechuje ją chłonność wiedzy, umiejętność jej pozyskiwania i wykorzystywania w procesach innowacji. Kształtuje ona kreatogenną kulturę, ma zdolność przewidywania przyszłości, jest otwarta na zmiany oraz elastyczna w dostosowaniu się do zmieniających się warunków. Miarą innowacyjności jest jej zdolność do stałego poszukiwania, wdrażania i upowszechniania innowacji. W rozumieniu metodologii Oslo 8, przedsiębiorstwo innowacyjne to takie, które w okresie najczęściej trzyletnim, wprowadziło przynajmniej jedną innowację technologiczną, nowy lub ulepszony produkt, bądź będący nowością przynajmniej z punktu widzenia danego przedsiębiorstwa 9. 4 P. Niedzielski, K. Rychlik, Innowacje i kreatywność, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2006, s. 42. za: P. F Drucker, Innovation and Entrepreneurship, Practice and Principles, Heinemann, London 1994, s M. Dolińska Innowacje w gospodarce opartej na wiedzy, PWE, Warszawa 2010, s Artykuł 2 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o niektórych formach wspierania działalności innowacyjnej (Dz.U ). 7 M.A. West, Rozwijanie kreatywności, s Oslo Manual to międzynarodowy podręcznik metodologiczny z zakresu badań statystycznych innowacji. 9 Definicje pojęć z zakresu statystyki naukowej i techniki, GUS, Warszawa 1999, s. 64. Marketing i Rynek 2/2014 3

4 3. Kreatywność indywidualna Ludzka kreatywność to podstawowy kapitał ekonomiczny Richard Florida 10 Pojęcie kreatywności jest tożsame z pojęciem twórczości, ponieważ słowo to pochodzi od słowa creare (łac.) co oznacza tworzyć. W literaturze przedmiotu oba pojęcia stosuje się zamiennie. Twórczość (kreatywność), czy inaczej twórcze myślenie to zjawisko pobudzania nowych myśli, przeformułowania dotychczasowej wiedzy i analizowania założeń w celu opracowywania nowych teorii i paradygmatów. Jest to proces, który obejmuje ujawnianie, selekcjonowanie, wymianę i łączenie faktów, idei oraz umiejętności i polega na tworzeniu nowych oryginalnych rozwiązań za pomocą kojarzenia i wykorzystywania wiedzy z różnych odrębnych dziedzin 11. Z pośród wielu psychologicznych definicji twórczości, najbardziej znaną i popularną koncepcją systemową, jest model czynników podstawowych twórczości, zwany też teorią inwestowania, którego autorami są Robert J. Sternberg i Todd I. Lubart. Zdaniem tych badaczy, twórczość jest ( ) skutkiem kombinacji sześciu czynników podstawowych i interakcyjnych złożonych związków między nimi. Są to: inteligencja i procesy poznawcze, wiedza, style poznawcze, cechy osobowości, motywacja, kontekst społeczny 12. Posługując się ww modelem twórczości można stwierdzić, że jednostka może wpływać na poziom swojej kreatywności poprzez własne działania w kierunku: rozwoju inteligencji, zdobywaniu wszechstronnej wiedzy, poznawaniu i udoskonalaniu swoich stylów poznawczych czyli umiejętności uczenia się, kształceniu osobowości a w szczególności samooceny, emocji i motywacji oraz pokonywaniu barier osobistych (kontekst), które przeszkadzają jednostce w odkryciu swoich możliwości 13. Możliwość rozwijania zdolności twórczych, potwierdzają Jean Paul Guilford i Victor Lovenfeld. Na podstawie swoich badań nad osobami twórczymi (Guilford w dziedzinie nauki a Lovenfeld w dziedzinie twórczości plastycznej dzieci) uznali, że możliwości twórcze człowieka można rozwijać i udoskonalać poprzez kształtowanie odpowiednich nawyków w dziedzinie pracy umysłowej i odpowiedniej motywacji 14. Wśród psychologów zajmujących się problematyką twórczości dominuje opinia, że do czynów twórczych (w najszerszym ich rozumieniu) zdolny jest każdy, normalny człowiek, bowiem Twórczość i jej wytwory stanowią kontinuum, na którego jednym końcu stoją dzieła genialne, o doniosłym wpływie na rozwój cywilizacji, na drugim zaś samodzielne rozwiązywanie problemów o niewielkim znaczeniu. Między tymi biegunami istnieje bogata gama szczebli pośrednich 15. Zdaniem Józefa Kozieleckiego, kompetencje twórcze i innowacyjne są wrodzone i stanowią osiową własność umysłu ludzkiego. Wyróżnia on dwa rodzaje twórczości: twórczość psychologiczną (typu P) i twórczość historyczną (typu H). Twórczość psychologiczna ma miejsce wtedy gdy jednostka tworzy pomysły, idee i hipotezy, które są nowe dla niej, z punktu widzenia jej indywidualnego życia. Mogą to być ulepszenia techniczne w miejscu pracy lub w domu, opracowanie nowej metody kształcenia lub treningu, projekt nowej organizacji pracy. Tego typu pomysły są już znane ludzkości od dawna, ale dla danej jednostki są one oryginalne i nowe. Twórczość historyczna ma miejsce wtedy, gdy dotyczy odkryć i wynalazków naukowych, technicznych czy organizacyjnych, które dotychczas nie były znane ludzkości. Kozielecki uważa, że zdolność do myślenia twórczego typu psychologicznego mają prawie wszyscy ludzie, przypuszcza również, że między samymi procesami myślenia typu P i H nie ma zbyt dużej różnicy, jednak rezultaty tych procesów mają inną wartość dla kultury R. Florida, Narodziny klasy kreatywnej, Wyd. Naukowe Centrum Kultury, Warszawa 2010, s T. Proctor, Zarządzanie twórcze, Wyd. Gebethner i Ska, Warszawa 1998, s Encyklopedia psychologii, Wyd. I, Fundacja Innowacji, Warszawa 1998, s Uwzględnienie kontekstu społecznego w rozwoju twórczości propaguje Witold Dobrołowicz proponując trening abarietyczny, czyli ćwiczenia praktyczne zmierzające do przezwyciężania różnorodnych barier psychicznych i psychospołecznych utrudniających proces twórczy. Patrz: Dobrołowicz W. Psychologia twórczości technicznej, s Za: M. Malicka, Twórczość czyli droga w nieznane, Wyd. Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1989, s Z. Pietrasiński, Myślenie twórcze, Państwowe Zakłady Wyd. Szkolnych, Warszawa 1969, s J. Kozielecki, Koncepcje psychologiczne człowieka, Wyd. Akad. Żak, Warszawa 1998, s Marketing i Rynek 2/2014

5 Z powyższego wynika, że jednostka może sama rozwijać swoje twórcze umiejętności w procesie samorozwoju i samokształcenia czy inaczej poprzez samoaktualizację. Współtwórcami teorii samoaktualizacji są: Kurt Goldstein, Carl Rogers i Abraham Maslow 17. Termin ten zakłada aktualizację czyli urzeczywistnienie się własnego ja. Jest to proces samodoskonalenia się, który przejawia się w dążeniu człowieka do ciągłego rozwoju i wzbogacania swojej osobowości. Może dotyczyć wszystkich sfer osobowości oraz wszystkich sprawności czy umiejętności. Jest efektem głównie własnych działań i starań jednostki, ale może być również wspomagany przez instytucje (wychowawcze, edukacyjne, miejsce pracy). W procesie samoaktualizacji, następuje rozwój osobowości twórczej, ukierunkowanej na doskonalenie zawodowe. Potwierdza to również Witold Dobrołowicz, mówiąc, że poprzez pracę nad sobą jednostka może rozwijać swoje możliwości twórcze. Proces kształtowania pożądanych cech psychicznych, aktywnej postawy wobec siebie i problemów wynalazczych nazywa on abarietyką 18. Również inne badania potwierdzają, że istnieje znacząca relacja między poziomem samoaktualizacji a twórczą działalnością 19. Koncepcja ciągłego doskonalenia się zarówno pracowników jak i członków kierownictwa, zawarta jest w filozofii kaizen, zakładającej, że każdy człowiek powinien być nastawiony na ciągłe doskonalenie w pracy, w życiu społecznym i prywatnym. Jest ona źródłem innowacyjności gospodarki japońskiej 20. Rozwój kreatywności indywidualnej może i powinien być wspierany przez organizację, która dostarczy profesjonalnych szkoleń i treningów, oraz stworzy właściwy klimat. Bardzo często to działania kierownictwa mają wpływ na aktywację ukrytych możliwości i talentów swoich pracowników, którzy mając niewielką wiedzę na temat twórczości (wiele osób kojarzy twórczość ze sztuką), nie znają i nie wierzą w swoje możliwości twórcze, ponieważ jak stwierdza Florida: Nasze społeczeństwo wciąż jednak sprzyja twórczym talentom wąskiej elity, a nie dostrzega możliwości twórczych wielu innych ludzi 21. Poziom kreatywności każdego człowieka uzależniony jest od dwóch zmiennych: indywidualnych zdolności i cech osobowości oraz bodźców zewnętrznych i warunków stworzonych przez otoczenie. 4. Organizacyjne uwarunkowania dla rozwoju kreatywności jednostkowej i zespołowej Rozwój kreatywności indywidualnej i zespołowej zależy nie tylko od umiejętności, talentów i własnych działań jednostki, ale również od warunków panujących w organizacji. W tradycyjnych organizacjach istnieje wiele barier organizacyjnych, takich jak: biurokracja, sztywna hierarchia oraz autokratyzm w kierowaniu, zbyt duża kontrola, nieuczciwość kierownictwa wszystkich szczebli, atmosfera lęku i podejrzliwości oraz brak poczucia bezpieczeństwa, które uniemożliwiają odkrycie i wykorzystanie twórczego potencjału pracowników. Zdaniem Marka Brzezińskiego, we współczesnych organizacjach rzadko występuje klimat sprzyjający kreatywności indywidualnej, zespołowej i całej firmy, więc konieczne jest ( ) utworzenie nowej formy organizacyjnej, w której kreatywność stanie się jednym z podstawowych paradygmatów 22. Pierwszym warunkiem kreatywności w organizacji jest likwidacja barier organizacyjnych, takich jak: brak środków i wsparcia na wypróbowanie nowych koncepcji; biurokracja i krótkowzroczność; opór wobec zmian i strach przed podjęciem ryzyka; skłonność do konformizmu; zbyt duża kontrola ze strony kierownictwa; drobiazgowa analiza koncepcji; sztywna hierarchia wewnątrz organizacji; nieefektywna komunikacja interpersonalna; skłonność do poszukiwania jednego zwycięzcy oraz stres, który prowadzi do lęku lub 17 A.S. Reber, Słownik psychologii, Wyd. Naukowe Scholar, Warszawa W. Dobrołowicz, Psychologia twórczości technicznej, Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, Fundacja Książka Naukowo-Techniczna, Warszawa 1993, s N. Wiszniakowa, Akmeologia kreatywna, Wyd. Instytut Postępowania Twórczego, Łódź 2003, s , M. Imai, Gemba kaizen, Wyd. MT Biznes, Warszawa R. Florida, Narodziny klasy kreatywnej, s M. Brzeziński, Organizacja kreatywna, WN PWN, Warszawa 2009, s. 10. Marketing i Rynek 2/2014 5

6 do utraty poczucia bezpieczeństwa, co powoduje całkowity zanik możliwości twórczych pracowników 23. Jak mówi Y. Maruta, jeśli pracownik nie może w pełni rozwinąć swoich twórczych możliwości, to oznacza to, że coś złego dzieje się z organizacją lub nadzorem 24. Organizacja kreatywna ma płaską strukturę organizacyjną; jest otwarta na zmiany, koncepcje z zewnątrz i na wiedzę. Stawia ona pracownikom wiele wyzwań i motywuje do kreatywności oraz rozwoju poprzez popieranie nowych rozwiązań i pomysłów; sprzyja niezależnym umysłom i działaniom. W takiej organizacji istnieje wielostronna i efektywna komunikacja oraz duch współpracy grupowej, co likwiduje konflikty i źródła stresu organizacyjnego. Organizacja kreatywna, to taka, która tworzy warunki organizacyjne oraz czynnie wspiera rozwój kreatywności jednostkowej i zespołowej. Warunki organizacyjne dotyczą klimatu w niej panującego, współpracy zespołowej oraz twórczego kierownictwa, natomiast wsparcie dotyczy szkolenia i edukacji Klimat organizacyjny Klimat organizacyjny lub inaczej atmosfera dla twórczości, dotyczy takich cech organizacji, które są stymulatorami lub inhibitorami aktywności twórczej pracowników i zespołów. Cechy te badacze określają jako wymiary klimatu. Maciej Karwowski dokonał analizy badań amerykańskich dotyczących wymiarów dla kreatywności i stwierdził, że wszystkie zróżnicowane i pojawiające się pod różnymi nazwami wymiary, dają się zredukować do czternastu niezależnych czynników: (1) pozytywna grupa rówieśnicza, (2) pozytywne relacje z przełożonymi, (3) zasoby, (4) wyzwania, (5) jasność misji, (6) autonomia, (7) pozytywna wymiana interpersonalna, (8) stymulacja intelektualna, (9) wsparcie kadry zarządzającej, (10) orientacja na nagrodę, (11) giętkość i podejmowanie ryzyka, (12) skupienie na produkcie, (13) uczestnictwo, (14) integracja organizacyjna 25. Do pomiaru klimatu organizacyjnego stworzono wiele narzędzi w postaci kwestionariuszy. Do najbardziej znanych amerykańskich narzędzi należy kwestionariusz KEYS, autorstwa Teresy Amabile, który zawiera następujące wymiary: wsparcie organizacyjne przełożonych i współpracowników, satysfakcjonujące zasoby, praca stanowiąca wyzwanie, wolność, ograniczenia organizacyjne, presja miejsca pracy, twórczość i produktywność 26. Marek Karwowski dokonał systematycznej analizy kilkudziesięciu studiów, dotyczących związku klimatu dla twórczości z rzeczywistą twórczością. Jego zdaniem najbardziej znaczącym badaniem jest meta analityczne studium amerykańskich badaczy 27, z którego wynika, że klimat organizacji rzeczywiście wpływa na kreatywność jego pracowników. Z przeprowadzonych badań wynika, że najsilniejszy wpływ na kreatywność mają następujące wymiary klimatu: pozytywna wymiana interpersonalna, czyli dobre stosunki międzyludzkie; stymulacja intelektualna; wyzwania stawiane pracownikom; giętkość i podejmowanie ryzyka; wsparcie kadry zarządzającej 28. Angielski psycholog organizacji i badacz kreatywności oraz autor jednego z najbardziej znanego w Europie kwestionariusza do pomiaru klimatu dla kreatywności Team Climat Inventory, M. West stwierdził, że: atmosfera w organizacji sprzyjająca kreatywności powinna być ciepła i wspierająca, ale zarazem stawiająca wyzwanie; między ludźmi w organizacji niezbędna jest wielostronna i efektywna komunikacja, która jest warunkiem zdrowych kontaktów, efektywnej współpracy grupowej oraz znacząco zmniejsza ilość stresu; przyjazne i elastyczne, choć jednocześnie intelektualnie wymagające środowiska sprzyjają wysokiemu poziomowi kreatywności a klimat organizacyjny odgrywa nie mniejszą rolę niż zdolności twórcze pracowników T. Proctor, Zarządzanie twórcze, s Za: I. Nonaka, H. Takeuchi, Kreowanie wiedzy w organizacji, Kreowanie wiedzy w organizacji, POLTEXT, Warszawa 2000, s M. Karwowski, Klimat dla kreatywności, Wyd. Difin, Warszawa 2009, s Tamże, s S.T. Hunter, K.E. Bedell, M.D. Mumford, Climat for creativity: A quantative review Creativity Research Journal 2006, 19, s , za: M. Karwowski, Klimat dla kreatywności koncepcje, metody, badania, s M. Karwowski, Klimat dla kreatywności koncepcje, metody, badania, s M.A. West, Rozwijanie kreatywności w organizacji, s Marketing i Rynek 2/2014

7 Zdaniem polskiego badacza twórczości technicznej Witolda Dobrołowicza, klimat organizacyjny wpływający na kreatywność pracowników, określony jest przez następujące wymiary: poziom konformizmu, odpowiedzialność, wymagania, nagrody, zorganizowanie, poczucie ciepła i poparcia oraz umiejętności kierownicze wszystkich członków zespołu 30. Psychologiczny klimat dla innowacji tworzą również cechy i postawy pracowników, i należą do nich głównie: gotowość na nowe doświadczenia i do świadomej akceptacji zmian oraz tworzenie pozytywnych opinii dla innowacji. Wyżej wymienione cechy i postawy są ściśle związane z osobowością pracowników, czyli z ich poczuciem własnej wartości i skuteczności. Poczucie podmiotowości pracowników czyli samodzielność, wewnątrzsterowność i kierowanie własnym losem jak również współudział w tworzeniu i wprowadzaniu zmian, to jeden z ważniejszych warunków tworzenia innowacji w organizacji. Dlatego w organizacji kreatogennej zachęca się pracowników do samorozwoju i promuje twórcze postawy. Pod pojęciem postawa twórcza, rozumiany jest aktywny stosunek do świata i życia wyrażający się potrzebą poznania, dokonywania zmiany, świadomego współtworzenia otaczającej rzeczywistości i własnego ja 31. Twórcza postawa wyraża się m.in. następującymi cechami: gotowość do świadomej akceptacji zmian i na nowe doświadczenia, aktywność informacyjna, orientacja czasowa na teraźniejszość i przyszłość, a nie na przeszłość, skuteczność w kontroli otoczenia i realizacji własnych pomysłów, planowanie działań, aspiracje oświatowe i zawodowe, świadomość godności innych ludzi i szacunek dla cudzej godności 32. Praktyczny wymiar twórczych postaw w organizacji może się objawiać np. w ciągłym dążeniu do doskonałości i ulepszaniu wszystkiego wokół siebie włącznie z samym sobą. Tak działa filozofia kaizen 33, która jest najważniejszą koncepcją japońskiego stylu zarządzania, w którą zaangażowani są pracownicy wszystkich szczebli i której efektem jest ogromna innowacyjność japońskiej gospodarki 34. Brak właściwej atmosfery w organizacji, brak stymulacji do twórczości oraz niewłaściwe kierownictwo powoduje, że wrodzone możliwości twórcze jednostki pozostają w ukryciu (w uśpieniu). Natomiast w organizacji kreatogennej następuje szybki wzrost kreatywności a co za tym idzie innowacyjności, również dzięki współpracy zespołowej Współpraca zespołowa W miarę jak organizacje stają się coraz bardziej złożone, w odpowiedzi na zmienny charakter struktur społecznych, politycznych i ekonomicznych, działania poszczególnych jednostek mają coraz mniejszy wpływ na ich pracę, rośnie natomiast rola zespołu. Wprawdzie twórczość kojarzy się głównie z pracą indywidualną, jednak jednostki rzadko wnoszą istotne zmiany do pracy organizacji a zespołom zdarza się to dużo częściej, ponieważ mają one wystarczający zakres zdolności, umiejętności, doświadczenia i elastyczności, aby sprawić, że twórcze pomysły przełożone są na język praktycznych działań. Ponadto praca zespołowa jest niezbędna przy rozwiązywaniu złożonych problemów oraz w procesie wdrażania twórczych pomysłów. We współczesnych organizacjach każdy zespół czy grupa zadaniowa ma swój grupowy iloraz inteligencji, to jest ogólną sumę zdolności i umiejętności wszystkich osób wchodzących w jej skład. Efektywność zespołu, jakość wykonywanych zadań zależy od tego ilorazu, bowiem każdy członek zespołu wnosi doń swoje wszechstronne umiejętności (niekoniecznie związane z wykonywaną w danej chwili pracą), talenty i unikalne cechy osobowości. Mogą to być cechy podobne do cech innych członków zespołu, mogą również być inne. To, czy grupowy iloraz inteligencji zostanie wykorzystany, czy nie, zależy od stosunków panujących w grupie. Od nich również zależy stopień wykorzystania dla wspólnego dobra wiedzy i umiejętności szczególnie utalentowanych jej członków. Daniel Goleman pisze: Decydujący wpływ na wysokość ilorazu inteligencji grupowej 30 W. Dobrołowicz, Psychologia twórczości technicznej, s St. Popek, Kwestionariusz twórczego zachowania KANH, Wyd. UMCS Lublin 1999, s St. Popek, Człowiek jako jednostka twórcza, Wyd. UMCS, Lublin 2001, s Słowo kaizen oznacza udoskonalanie, w efekcie działania tej filozofii, robotnicy japońscy zgłaszają rocznie półtora miliona propozycji, z których 95% znajduje praktyczne zastosowanie. 34 G. Dryden, J. Vos, Rewolucja w uczeniu, Wyd. Moderski i S-ka, Poznań 2000, s Marketing i Rynek 2/2014 7

8 mają panujące w niej stosunki. To właśnie umiejętność harmonijnego kształtowania stosunków między członkami grupy sprawia, że jeden zespół jest utalentowany, pracuje wydajnie i odnosi sukcesy, a drugi którego członkowie nie ustępują talentem, ani umiejętnościami członkom pierwszego ma marne wyniki 35. Dzięki efektywnej współpracy może wystąpić zjawisko synergii (synergia to greckie syn = współ i ergon = praca), przejawiające się w tym, że efekty uzyskiwane w pracy zespołowej, przewyższają zwykłą sumę efektów, jaką uzyskaliby członkowie tego zespołu, pracując indywidualnie a warunkiem synergii zespołu czyli jego najwyższej efektywności jest właściwy dobór członków zespołu i twórcze kierownictwo Twórcze kierownictwo Jednym ze stymulatorów kreatywności w organizacji jest twórcze kierownictwo czyli takie kierowanie, które wydatnie sprzyja innowacjom i powoduje rozwój podwładnych. Według Zbigniewa Pietrasińskiego, kierownika zwiemy twórczym, gdy pobudza innych do innowacji i kreuje atmosferę dla wysuwania, dyskutowania i analizowania pomysłów, bądź kiedy zachęca i inspiruje współpracowników do współuczestnictwa w poszukiwaniu najlepszych decyzji 36. Kierownik może partycypować w indywidualnym bądź zbiorowym procesie innowacji jako: autor, współautor, inspirator, dysponent zasobów, akceptator, organizator, instruktor, wychowawca 37. Innowacyjność oraz kreatywność pracowników pobudzają takie cechy kierownika jak gotowość do pomocy, budowanie wśród członków zespołu poczucia własnej wartości, wspieranie wysokiej samooceny podwładnych 38. Kierowanie zarówno organizacją jak i grupą pracowników jest bardzo istotne, może ono bowiem w sposób świadomy i zamierzony lub niezamierzony wpływać pobudzająco lub hamująco na twórcze postawy pracowników. Wykorzystanie potencjalnych zdolności pracowników, tworzenie klimatu organizacyjnego, sterowanie motywacją, to wszystko zależy od sposobu kierowania zespołem, i dlatego efektywny kierownik, zdaniem Dobrołowicza powinien charakteryzować się następującymi cechami: powinien sam być twórczy (nie musi być wynalazcą); znać podstawy psychologii, socjologii i pedagogiki twórczości; umieć diagnozować stan klimatu organizacyjnego oraz kierować jego rozwojem; sterować kształceniem i dokształcaniem pracowników Szkolenia i edukacja W organizacji kreatogennej bardzo duży nacisk kładzie się na szkolenia i treningi oraz promowanie samorozwoju 40. Dawniej twórczy rozwój człowieka odbywał się przypadkowo, teraz jest szansa, by odbywał się celowo i świadomie oraz aby był czynnie wspierany i stymulowany w środowisku zawodowym, dzięki czemu może on ulec znacznemu przyśpieszeniu. Szkolenia dotyczące twórczości obejmują ogólną wiedzę o twórczości, działaniu i efektywnym wykorzystaniu mózgu, wpływie osobowości na twórczość oraz znajomości metod twórczego myślenia i rozwiązywania problemów. Natomiast trening twórczości to system ćwiczeń stosowanych doraźnie w celu zwiększenia potencjału twórczego jednostki lub grupy 41. System ćwiczeń treningowych, czyli inaczej technik, można podzielić na dwie grupy. Pierwsza to metody twórczego rozwiązywania problemów, albo metody wspomagające proces rozwiązywania problemów, np. służące analizie sytuacji problemowej, tzw. heurystyki, a druga, to techniki stymulowania zdolności twórczych, czyli uwalniania potencjału twórczego, który zgodnie z egalitarnym podejściem do twórczości, tkwi w każdym człowieku. 35 D. Goleman, Inteligencja emocjonalna, Wyd. Media Rodzina of Poznań, Poznań 1997, s Z. Pietrasiński, Twórcze kierownictwo, PWN, Warszawa 1975, s Tamże, s D. Jemielniak, A. Koźmiński (red.), Zarządzanie wiedzą, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2008, s W. Dobrołowicz, Psychologia twórczości technicznej, s Tamże, s E. Nęcka, Trening twórczości, Pracownia Wydawnicza PTP, Olsztyn 1992, s Marketing i Rynek 2/2014

9 Heurystyki, czyli inaczej reguły lub wskazówki heurystyczne, to pewne schematy służące ułatwieniu poszukiwań (lecz nie dające jak algorytmy) pełnej gwarancji powodzenia. Prekursorem w tej dziedzinie jest Alex Osborn ze swoją metodą burzy mózgów. Uczeni idąc tropem Osborna wymyślili jeszcze kilkadziesiąt innych metod heurystycznych, powszechnie stosowanych w treningach twórczości. Metody heurystyczne wybiera się stosownie do rozwiązywanych problemów, a jednym z najbardziej znanych i najszerzej stosowanych jest metoda CPS Creative Problem Solving. W Polsce opracowano kilka koncepcji treningu twórczości, których autorami są m.in.: Andrzej Góralski, Edward Nęcka, Krzysztof J. Szmidt, Makary K. Stasiak oraz wspomniany uprzednio Witold Dobrołowicz,. Treningi te prowadzi się już od lat 60. XX w. i stosuje się wiele ich odmian oraz wariantów, np. trening twórczego myślenia, trening ekspresji twórczej, trening kreatywnych metod animacji grupy (znanych pod nazwą pedagogika zabawy), dramy kreatywnej, trening twórczości technicznej oraz tzw. treningi szyte na miarę, czyli dostosowane do potrzeb określonej grupy zawodowej. Treningi twórczości mogą służyć rozwojowi różnych dyspozycji i n.p., E.P. Torrance, wyróżnił następujące: nauczanie specyficznych umiejętności rozwiązywania problemów; stosowanie wyobraźni kierowanej i fantazji; rozwijanie fantazji tematycznej; rozwój twórczego pisania; stosowanie zasad pracy kół jakości 42. M. West stwierdził, że: Organizacje innowacyjne prawie zawsze mają dobrze rozwinięty, całościowy, stojący na wysokim poziomie system szkolenia pracowników. Jego zdaniem efektywne szkolenia powinny wyprzedzać potrzeby pracowników i organizacji, a nie stanowić reakcji na aktualne wymagania rynkowe 43. Podsumowanie Warunkiem innowacyjności organizacji jest kreatywność jej pracowników. Oznacza to, że organizacja powinna być kreatogenna, czyli tworzyć warunki organizacyjne i czynnie wspierać rozwój kreatywności jednostkowej i zespołowej. Tworzenie odpowiednich warunków polega na likwidacji barier takich jak m.in. biurokracja i autokratyzm, oraz tworzeniu klimatu czyli właściwej atmosfery dla twórczości oraz zapewnienie twórczego kierownictwa. Wspieranie twórczości jednostkowej polega na stosowaniu szkoleń abarietycznych i treningów twórczości, oraz stymulowaniu do samorozwoju oraz do synergicznej współpracy zespołowej. W epoce wiedzy rozwijanie twórczości indywidualnej w celu podniesienia innowacyjności organizacji jest konieczne, ponieważ, twórczość jest najbardziej istotnym elementem działalności organizacyjnej, poznawczej, produkcyjnej, wychowawczej, usługowej i edukacyjnej czy sportowej; jest siłą napędową wzrostu gospodarczego. Bycie twórczym jest dziś niezbędne, ponieważ, jak wynika z raportów Stowarzyszenia Wynalazców Polskich, jeden wynalazek przypada na 375 Japończyków, na 2,5 tys. Amerykanów i na 15 tys. Polaków 44. Badacze amerykańscy potwierdzają ponadto bezpośredni związek między myśleniem twórczym a skutecznością i wydajnością organizacji, z tego też powodu ilość szkoleń dotyczących twórczości wciąż w USA wzrasta 45. Badacz kreatywności Marek Brzeziński przewiduje, że kolejną formą po organizacji uczącej się, będzie organizacja kreatywna 46. Richard Florida stwierdza, że wyzwaniem naszych czasów jest zbudowanie społeczeństwa kreatywnego, które potrafi wykorzystać wyzwoloną energię twórczą oraz złagodzić spowodowane przez nią zawirowania i zamęt 47. Tę rolę spełnia powstająca właśnie klasa kreatywna, do której w Stanach Zjednoczonych Ameryki, zdaniem Floridy należy około 30% wszystkich zatrudnionych 48. Jego zdaniem, klasa 42 Za: K.J. Szmidt (red.), Trening twórczości w szkole wyższej, Wyd. Wyższa Szkoła Humanistyczno-Ekonomiczna w Łodzi, Łódź 2005, s M.A West, Rozwijanie kreatywności w organizacji, s K.J. Szmidt, Dlaczego należy być twórczym? Rozważania o powodach istotnych, uzasadniających sens treningu twórczości, [w:] Trening twórczości w szkole wyższej, K.J. Szmidt (red.), Wyd. Wyższa Szkoła Humanistyczno-Ekonomiczna w Łodzi, Łódź 2005, s T. Proctor, Zarządzanie twórcze, s M. Brzeziński, Inzynieria kreatywnej organizacji, Ekonomika i Organizacja Przedsiębiorstwa 2004, nr R. Florida, Narodziny klasy kreatywnej, s Tamże, s. 31. Marketing i Rynek 2/2014 9

10 kreatywna, której majątkiem jest jej kreatywność, staje się dominującą klasą społeczną. Każda organizacja wpierająca rozwój kreatywności jednostkowej nie tylko staje się bardziej innowacyjną, ale przyczynia się również do budowy kreatywnego społeczeństwa. Streszczenie: Organizacja innowacyjna, to organizacja wiedzy, która potrafi efektywnie zarządzać i tworzyć wiedzę. Warunkiem jej innowacyjności jest inwestowanie w wiedzę, talenty i rozwój pracowników, bowiem za każdą innowacją stoi człowiek ze swoimi indywidualnymi zasobami intelektualnymi i swoją potencjalną kreatywnością. To od organizacji i panujących w niej warunków zależy czy ten indywidualny potencjał zostanie odkryty, rozwinięty i właściwie wykorzystany. W dzisiejszych czasach kreatywność indywidualna jest jednym z najważniejszych determinant warunkujących procesy innowacyjne a osoby twórcze są najważniejszym zasobem organizacji opartej na wiedzy. Słowa kluczowe: kreatywność, innowacje, kreatywna organizacja Creativity of employees the condition of business innovation Summary: Innovative organization it s knowledge organization, that can effectively manage and create knowledge. The condition for innovation is investing in knowledge, talent and personal development of employee, because behind every innovation is a person with their individual intellectual resources and its potential for creativity. It is up to the organization and the conditions prevailing in the individual depends on whether the potential is discovered, developed and properly used. Individual creativity is one of the most important determinants of innovative processes and creative people are the most important resource of knowledge-based organizations. Key words: creativity, innovation, creative organization 10 Marketing i Rynek 2/2014

11 Izabela Borucińska-Dereszkiewicz dr, Politechnika Gdańska PARTNERSTWO WSCHODNIE OSIĄGNIĘCIA I WYZWANIA PO CZTERECH LATACH WSPÓŁPRACY Wstęp Geneza powołania Partnerstwa Wschodniego (PW) jako regionalnej inicjatywy Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa (WPZiB) Unii Europejskiej sięga ostatniej dekady XX w, kiedy planowane rozszerzenie o kraje Europy Środkowo-Wschodniej zdeterminowało pytanie o relacje z nowym sąsiedztwem na obszarze poradzieckim. Ustanowienie w 2004 r. Europejskiej Polityki Sąsiedztwa (EPS) sprzyjało zdynamizowaniu dyskusji w tym zakresie 1. Okazało się jednak, że ograniczenia EPS stanowiły niewystarczającą formułę dla pogłębiania współpracy, także ze wschodnimi sąsiadami 2. Przełożyło się to na modyfikację EPS w 2007 r., 2008 r. i po przeglądzie w 2010 r. na przyjęcie w 2011 r. nowej strategii, która była odpowiedzią na przemiany i rosnące oczekiwania krajów partnerskich w zakresie wsparcia ich w procesie transformacji systemowej i integracji 3. Polsko-szwedzka propozycja Partnerstwa Wschodniego (PW), jako formuła pogłębienia relacji ze wschodnimi państwami EPS tj.: Armenią, Azerbejdżanem, Białorusią, Gruzją, Mołdawią i Ukrainą, została przedstawiona 26 maja 2008 r., następnie zawarta w komunikacje KE z 3 grudnia 2008 r. i ostatecznie zatwierdzona przez Radę Europejską w konkluzjach z grudnia 2008 r. 4. Inauguracja PW miała miejsce na szczycie w Pradze w dniach 7 9 maja 2009 r., z jednej strony stała się realną szansą na rozwój polityki wschodniej UE, z drugiej obnażyła szereg wyzwań i słabości UE 5. 1 Pierwotna propozycja KE nie została w całości przyjęta przez Radę UE, nie obejmowała liberalizacji zasad przepływu osób. Por.: Communication from the Commission to the Council and the European Parliament. Wider Europe-Neighbourhood: A New Framework for Relations with our Eastern and Southern Neighbours, COM (2003) 104 final, Brussels, , [Dokument elektroniczny], Tryb dostępu: ( ); Communication from the Commission. European Neighbourhood Policy. Strategy Paper, COM (2004) 373 final, Brussels, , [Dokument elektroniczny], Tryb dostępu: ( ). 2 Specyfika EPS, jako polityki złożonej, i jej ograniczenia są pochodną cech WPZiB. Warunkowość polityczna i współwłasność jako podstawowe techniki unijnego wpływu okazały się niewystarczająco skuteczne w EPS by UE osiągała oczekiwane rezultaty, sprawdzone w przypadku polityki rozszerzenia. Szerzej: I. Lyubashenko, Europejska Polityka Sąsiedztwa Unii Europejskiej wobec państw Europy Wschodniej, Dom Wydawniczy Duet, Toruń 2012, s Communication from the Commission to the Council and the European Parliament on Strengthening the European Neighbourhood Policy, COM (2006) 726 final, Brussels, , [Dokument elektroniczny], Tryb dostępu: com06_726_en.pdf, ( ); Council Conclusions on Strengthening the European Neighbourhood Policy, 11016/07, Brussels, , [Dokument elektroniczny], Tryb dostępu: ( ); Communication from the Commission. A Strong European Neighbourhood Policy, COM (2007) 774 final, Brussels, , [Dokument elektroniczny], Tryb dostępu: (http://ec.europa.eu/world/enp/pdf/com07_774_en.pdf, ); Council Conclusions on European Neighbourhood Policy, Brussels, , [Dokument elektroniczny], Tryb dostępu: uedocs/cms_data/docs/pressdata/en/gena/98790.pdf, ( ); Joint Communication to the European Parliament, the Council, the European Economic and Social Committee and the Committee of the Regions. A new response to a changing Neighbourhood, COM(2011) 303, Brussels, , [Dokument elektroniczny], Tryb dostępu: ( ). 4 Communication from the Commission to the European Parliament and Council. Eastern Partnership, Brussels, , COM(2008) 823 final, [Dokument elektroniczny], Tryb dostępu: ( ); Rada Europejska. Konkluzje prezydencji z r., 17271/1/08 REV 1, Bruksela, 13 lutego 2009 r., [Dokument elektroniczny], Tryb dostępu: ( ). 5 Szerzej o genezie i uwarunkowaniach rozwoju polityki UE wobec wschodniego sąsiedztwa: J. Starzyk-Sulejewska, Partnerstwo wschodnie jako element stosunków zewnętrznych Unii Europejskiej, [w:] Polska prezydencja w Radzie Unii Europejskiej. Wybrane zagadnienia w perspektywie politologicznej i medialnej, C. Żołędowskiego (red.), Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2012, s ; Marketing i Rynek 2/

12 Celem rozważań była ocena rezultatów PW i identyfikacja wyzwań w kontekście efektywności polityki Unii Europejskiej po czterech latach funkcjonowania inicjatywy. Kompleksowa i wyczerpująca ocena stopnia zmniejszenia różnic występujących między UE a krajami PW oraz trwałych przemian systemowych jest trudna m.in. z uwagi na złożoność polityki i procesowy charakter transformacji i integracji. Autorka dowodzi, że mimo wielu ograniczeń EPS oraz upływu czterech lat, dzięki PW udało się UE w relatywnie największym stopniu zdynamizować przemiany wewnętrzne oraz proces integracji europejskiej w Mołdawii i Gruzji, w mniejszym zakresie na Ukrainie, w Armenii i Azerbejdżanie. Białoruś w zasadzie pozostawała w tym okresie na marginesie unijnego oddziaływania. Oczekiwane postępy w zakresie europeizacji zostały w największym stopniu zagrożone w przypadku Armenii i Ukrainy. Wśród najistotniejszych czynników warunkujących skuteczność polityki UE w ramach PW można wymienić: zróżnicowaną determinację państw partnerskich w dążeniu do celów inicjatywy, ograniczoną zdolność UE do wykorzystania swojego potencjału w wywieraniu wpływu na środowisko międzynarodowe, zwłaszcza w kontekście zjawiska jego rozproszenia, specyfiki polityk zagranicznych państw PW oraz Rosji, a także reaktywnego charakteru unijnej polityki zagranicznej. W studiach wykorzystano metodę monograficzną, analizy dokumentów prawnych, analizę porównawczą i czynnikową. 1. Istota Partnerstwa Wschodniego 1.1. Cele i instrumenty Partnerstwa Wschodniego W przyjętej wspólnej deklaracji praskiego szczytu PW relacje określono jako bardziej ambitne partnerstwo oparte na wzajemnych interesach i zobowiązaniach, wspólnych wartościach i odpowiedzialności. Podkreślono, że stanowi ono uzupełnienie istniejących, dwustronnych stosunków umownych oraz będzie rozwijane równolegle z bilateralną współpracą między UE a państwami trzecimi. Realizacja PW miała odbywać się bez uszczerbku dla poszczególnych partnerów, ich aspiracji w zakresie przyszłych stosunków z UE oraz opierać się na zasadzie różnicowania i warunkowości 6. Takie podejście wydawało się początkowo słuszne, ale rezultaty PW po czterech latach nasuwają wątpliwości i wskazują potrzebę dopracowania mechanizmów unijnej polityki. Zdefiniowane na szczycie w Pradze w 2009 r. cele PW miały wyznaczać nowy poziom stosunków UE z krajami wschodniego sąsiedztwa. Wśród nich wymieniono 7 : polityczne stowarzyszenie i integrację gospodarczą; reformy; stabilność i zaufanie; dwustronne zaangażowanie; układy o stowarzyszeniu oraz utworzeniu pogłębionych i kompleksowych stref wolnego handlu; bezpieczeństwo energetyczne; programy, mobilność; koncentrację na współpracy wielostronnej. W założeniu PW miało umożliwić stopniowe włączanie tych państw do polityk i programów unijnych oraz integrację ze wspólnym rynkiem oraz promować stabilność, dobre rządy i rozwój ekonomiczny 8. Drugi szczyt PW, który odbył się września 2011 r. w Warszawie w ramach polskiej prezydencji, nie przyniósł oczekiwanych efektów. W przyjętej wspólnej deklaracji bardziej skoncentrowano się na dotychczasowych postępach niż nowych pomysłach i instrumentach na wzmocnienie E. Cziomer, Geneza, struktura oraz przesłanki Partnerstwa Wschodniego Unii Europejskiej w latach , [w:] Partnerstwo Wschodnie. Wielka szansa Europy, J. Sawczuka (red.), Wyd. Wyższej Szkoły Bankowej, Poznań Chorzów 2011, s M. Sus, Narodziny Partnerstwa Wschodniego w świetle gry interesów Francji i Niemiec w Unii Europejskiej, [w:] tamże, s ; R. M. Czarny, Zarys aktywności Szwecji i Finlandii w kwestii Partnerstwa Wschodniego, [w:] tamże, s ; E. Nowak, Rosja a Partnerstwo Wschodnie polskie spojrzenie, [w:] tamże, s ; J. Szymański, Dwa wymiary Polityki Sąsiedztwa Unii Europejskiej szanse i zagrożenia, [w:] Partnerstwo wschodnie. Wymiary realnej integracji, M. Zdanowicz, T. Dubowskiego, A. Piekutowskiej (red.), Wyd. Uniwersytetu w Białymstoku, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2010, s ; J. Menkes, Regionalizm i regiony w Europie a Partnerstwo Wschodnie, [w:] tamże, s Oznaczało to, że UE będzie kierowała się indywidualnym podejściem do każdego partnera, uwzględniała jego specyficzne problemy i dostosowywała do nich swoje działania, ale wsparcie będzie warunkowane zgodnie z zasadą więcej za więcej, czyli im większe zaangażowanie i postępy w transformacji systemowej partnera, realizacji celów PW, tym większa pomoc unijna. 7 Communication from the Commission to the European Parliament and Council. Eastern Partnership, Brussels, , op. cit. 8 Szerzej o koncepcji PW: M. Podbielski, Ramy instytucjonalne oraz cele Partnerstwa Wschodniego, [w:] Partnerstwo wschodnie. Wymiary, s Marketing i Rynek 2/2014

13 współpracy 9. Najbardziej problematyczną sprawą był udział Białorusi w PW i przedstawiona przez Polskę propozycja Pakietu modernizacyjnego. Próba dialogu nie powiodła się, gdyż na warszawskim szczycie, z powodów politycznych, zabrakło białoruskiej reprezentacji. Przyjęcie tylko przez państwa UE deklaracji w sprawie Białorusi świadczyło o silnym rozdźwięku między UE a jej partnerami i w zasadzie o bardzo ograniczonym, politycznym wpływie UE na te kraje 10. Pewne nadzieje na nowe impulsy w rozwoju PW wiązane są z prezydencją litewską 11. Być może trzeci szczyt PW organizowany w dniach listopada 2013 r. w Wilnie przyniesie nowe rozwiązania koncepcyjne i implementacyjne. 2. Osiągnięcia Partnerstwa Wschodniego po czterech latach funkcjonowania 2.1. Wymiar wielostronny i dwustronny Z uwagi na mnogość działań o miękkim charakterze, których rezultaty są trudne w pomiarze, ocenę osiągnięć PW w ciągu czterech lat oparto głównie na urzeczywistnionych inicjatywach wielostronnych i umowach dwustronnych oraz ich determinantach. Podjęte działania wielostronne obejmowały: dotychczas dwa szczyty: w Pradze w 2009 r., w Warszawie w 2011 r. i zaplanowany w 2013 r. szczyt w Wilnie, spotkania ministrów spraw zagranicznych 12, spotkania ministrów sektorowych, przyjęte wielostronne i dwustronne Plany Działań: Kompleksowe programy rozwoju instytucjonalnego i Wspieranie wielostronnego wymiaru Partnerstwa Wschodniego przyjęte w 2010 r.; utworzenie Zgromadzenia Parlamentarnego Euronest w 2011 r. 13, powołanie Forum Społeczeństwa Obywatelskiego, które czterokrotnie obradowało w latach ; zorganizowanie Forum Biznesu Partnerstwa Wschodniego w 2011 r.; utworzenie Stałej Konferencji Władz Lokalnych i Regionalnych ws. Partnerstwa Wschodniego, która dwukrotnie obradowała w 2011 r. i 2012 r. Stworzone zostały także narzędzia wsparcia finansowego wschodnich partnerów tj.: Instrument Inwestycyjny na Rzecz Sąsiedztwa powstały pod koniec 2007 r. 14, Instrument Wspierania Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego utworzony w 2011 r. 15, Europejski Fundusz na rzecz Demokracji powołany do życia 2011 r., który miał zacząć działać w połowie 2013 r. 16, Instrument Partnerstwa Wschodniego uruchomiony w 2011 r. 17. Zainicjowano także Program Integracji i Współpracy PW w 2012 r. 18. Planowane jest również opracowanie i wdrożenie Kompleksowych Programów Rozwoju Instytucjonalnego finansowanych na poziomie 173 mln euro Szerzej: Wspólna Deklaracja Warszawskiego Szczytu Partnerstwa Wschodniego, Warszawa września 2011 r., [Dokument elektroniczny], Tryb dostępu: ( ). Por.: A. Chojan, Wspólna Polityka Zagraniczna i Bezpieczeństwa w trakcie polskiej prezydencji w Radzie Unii Europejskiej, [w:] Prezydencja Polski w Radzie Unii Europejskiej, J.M. Fiszera (red.), Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 2012, s ; A. Cianciara, Partnerstwo Wschodnie i polska prezydencja zawiedzione nadzieje?, [w:] tamże, s ; K. Gomółka, I. Borucińska-Dereszkiewicz, Wschodnie sąsiedztwo w priorytetach polskiej prezydencji, [w:] tamże, s Deklaracja w sprawie sytuacji na Białorusi przyjęta podczas szczytu Partnerstwa Wschodniego w Warszawie 30 września 2011 r., [Dokument elektroniczny], Tryb dostępu: ( ). 11 Szerzej: K. Dudzińska, E. Kaca, Partnerstwo Wschodnie a prezydencja Litwy: szansa na większe zaangażowanie UE w Europie Wschodniej, Biuletyn PISM, Nr 87, 28 września Ostatnie odbyło się 22 czerwca 2013r. 13 Ostatnia, trzecia sesja Zgromadzenia oraz posiedzenia Komitetów Euronest-u odbyła się w maju 2013 r. w Brukseli. 14 The European Union actively supports investments for infrastructure projects in the EU's neighbourhood, Reference: IP/09/118, , [Dokument elektroniczny], Tryb dostępu: ( ); Europejski Bank Inwestycyjny w Europie Wschodniej może udzielać kredytów dla krajów Partnerstwa Wschodniego i Rosji w wysokości do 3,7 mld euro w latach z gwarancjami UE. 15 Jego budżet na lata jest szacowany na ponad 37 mln euro dla wszystkich państw PW. 16 Całkowite środki pochodzące z budżetu UE, poszczególnych państw członkowskich UE i Szwajcarii wynosi ok. 14 mln euro. 17 Jego budżet wynosi 4 mln euro, UE przy współpracy z Radą Europy wspiera wdrażanie PW w dziedzinach: walka z korupcją, poprawa funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości, poprawa standardów wyborczych oraz walka z cyberprzestępczością. 18 Z indykatywnego podziału na lata przyznano na program 130 mln euro. Jest to dodatkowe wsparcie UE na lata dla wschodnich partnerów o wartości 1,9 mld euro. Pierwsza transza alokacji funduszy z EaPIC została wydzielona w 2012 r. na sumę 65 mln euro 28 mln euro przyznano Mołdawii, 22 mln euro Gruzji, a 15 mln euro Armenii. 19 Ministerstwo Spraw Zagranicznych RP, [Dokument elektroniczny], Tryb dostępu: Wschodnie,5393.html, ( ); CORLEAP members set the way forward to reinforce local democracy in Eastern Partnership countries, The EU's Assembly of Regional and Local Representatives, COR/12/33, Brussels, 31 May 2012, [Dokument elektroniczny], Marketing i Rynek 2/

14 Ponadto wdrożono cztery, wielostronne platformy tematyczne wymiany informacji i doświadczeń, w ramach których uruchomiono pięć z sześciu planowanych inicjatyw flagowych oprócz Dywersyfikacji dostaw energii: Południowy Korytarz Energetyczny 20. Niektóre postulaty warszawskiego szczytu dotyczące planu działań do szczytu w 2013 r. czy wzrostu finansowania spotkały się z pozytywną reakcją UE 21. Wymiar wielostronny cechuje się mniejszą dynamiką i zakresem niż dwustronny, ale stanowi cenne jego uzupełnienie i powinien zostać wzmocniony 22. Analiza postępów w rozwoju bilateralnych relacji ujawnia wyraźnie zróżnicowaną dynamikę działań. Generalnie PW przyczyniło się do intensyfikacji współpracy z niemal wszystkimi krajami, co znajduje odzwierciedlenie m.in. w założeniach planów działania do 2013 r. 23, a także w umowach, będących twardymi instrumentami realizacji celów PW oraz raportach monitorujących ich implementację. Pod względem tworzenia nowych ram prawnych wzajemnych relacji najistotniejsze są umowy stowarzyszeniowe, których część stanowią umowy o kompleksowych i pogłębionych strefach wolnego handlu 24. Wydawało się, że zaawansowanie Ukrainy w negocjacjach, a następnie parafowanie tych umów w 2012 r., szybko przełoży się na ich podpisanie i ratyfikację 25. Duże nadzieje wiązano także z planowanym na wileński szczyt parafowaniem umów stowarzyszeniowych oraz o strefach wolnego handlu z Mołdawią, Gruzją i Armenią 26. Zrealizowanie tych planów oznaczałoby realne podniesienie na wyższy poziom bilateralnych stosunków i stworzenie nowej jakości podstaw integracji z ponad połową partnerów PW 27. Parafowania umów z Mołda- Tryb dostępu: ( ); Civil Society Forum strengthens the Eastern Partnership, [Dokument elektroniczny], Tryb dostępu: ( ); The Neighbourhood Investment Facility (NIF), [Dokument elektroniczny], Tryb dostępu: ( ). 20 Cztery platformy dotyczą: Demokracji, dobrego zarządzania i stabilności, Integracji gospodarczej i konwergencji z politykami UE, Bezpieczeństwa Energetycznego, Kontakty międzyludzkie. Ministerstwo Spraw Zagranicznych RP, [Dokument elektroniczny], Tryb dostępu: ( ); PPRD east, [Dokument elektroniczny], Tryb dostępu: ( ); Council of European Union, Eastern Partnership Facility, [Dokument elektroniczny], Tryb dostępu: ( ); Rzecznik Praw Obywatelskich, [Dokument elektroniczny], Tryb dostępu: ( ); Euroeast Culture, [Dokument elektroniczny], Tryb dostępu: ( ). 21 W 2012 r. KE przygotowała zapowiadaną mapę drogową do kolejnego szczytu w 2013 r. i zwiększyła finansowe wsparcie dla państw PW. Szerzej: Joint Communication to the European Parliament, the Council, the European Economic and Social Committee and the Regions Committee. Eastern Partnership: A Roadmap to the autumn 2013 Summit, Brussels, , JOIN(2012) 13 final, [Dokument elektroniczny], Tryb dostępu: ( ); J. Taczyńska, Współpraca polskich jednostek samorządu terytorialnego z władzami regionalnymi i lokalnymi oraz innymi podmiotami z państw objętych inicjatywą Partnerstwa Wschodniego, Uniwersytet Łódzki, Samorząd Województwa Wielkopolskiego, Łódź 2013 s. 22, [Dokument elektroniczny], Tryb dostępu: E2%80%93%20Samorzady.pdf, ( ); EEAS, [Dokument elektroniczny], Tryb dostępu: ( ); New EU funding to improve border management and regional cooperation in the Eastern Partnership, IP/12/1007, Brussels, 25 September 2012, [Dokument elektroniczny], Tryb dostępu: ( ); New funding to support businesses in the Eastern Partnership countries, P/13/632, Brussels, 1 July 2013, [Dokument elektroniczny], Tryb dostępu: ( ). 22 Szerzej o problemach wymiaru wielostronnego: L. Delcour, The Institutional Functioning of the Eastern Partnership: An Early Assessment, Eastern Partnership Review, Nr 1, October 2011, Estonian Center of Eastern Partnership, [Dokument elektroniczny], Tryb dostępu: ( ). 23 W okresie funkcjonowania PW przyjęto podobne dla poszczególnych państw Plany Działań, Krajowe Dokumenty Strategiczne i Krajowe programy Indykatywne. Por.: EEAS, [Dokument elektroniczny], Tryb dostępu: ( ); Council of Euroopean Union, EU-Ukraine Visa Dialogue, [Dokument elektroniczny], Tryb dostępu: ( ). 24 M. Menkes, Ramy współpracy partnerstwa Wschodniego przedmiotowe wyłączenia w obrocie towarowym (reglamentacja w handlu bronią), [w:] Partnerstwo wschodnie. Wymiary, s Ukraina rozpoczęła negocjacje w sprawie zawarcia układu stowarzyszeniowego w marcu 2007r., czyli jeszcze przed powołaniem PW, które trwały do grudnia 2011r. Parafowanie umowy nastąpiło 30 marca 2012r. Negocjacje w sprawie umowy o kompleksowej i pogłębionej strefie wolnego handlu trwały od marca 2007r. do grudnia 2011r. Jej parafowanie nastąpiło 19 lipca 2012r. Rząd Ukrainy zatwierdził tekst umowy stowarzyszeniowej z UE 18 września 2013 r. i przekazał dokument prezydentowi do podpisu. 26 Negocjacje z Mołdawią w sprawie umowy stowarzyszeniowej już zakończyły się, trwały od stycznia 2010 r. do czerwca 2013 r. Natomiast z Gruzją i Armenią, a ich zamknięcie jest planowane przed jesiennym szczytem PW w 2013 r. 27 Choć te umowy mają większe ekonomicznie znaczenie dla państw PW, to UE dodatkowo może uzyskać korzyści polityczne w postaci m.in. zapobieżenia włączeniu ich np. do rosyjskich projektów integracyjnych jak Unia Celna czy Euroazjatycka Unia Gospodarcza, tym bardziej, że w 2012 r. weszły w życie porozumienia o utworzeniu strefy wolnego handlu, w której uczestniczą Arme- 14 Marketing i Rynek 2/2014

15 wią i Gruzją jest najbardziej prawdopodobne 28. Jednak w przypadku Ukrainy i Armenii sytuacja tak poważnie skomplikowała się przed trzecim szczytem PW, że może on skutkować znacznie mniejszymi efektami niż zamierzone. Przede wszystkim jednak może podważyć sens rozwoju inicjatywy PW w dłuższej perspektywie. Po pierwsze wynika to z zagrożenia względami politycznymi podpisania umowy stowarzyszeniowej z Ukrainą i spełnieniem stawianych przez UE warunków 29. Ostateczną decyzję w tej sprawie UE ma podjąć 18 listopada 2013 r. na podstawie raportu Aleksandra Kwaśniewskiego i Pata Coxa, którzy jako specjalni wysłannicy PE na Ukrainę podjęli się misji uregulowania kwestii uwolnienia Julii Tymoszenko 30. PE w rezolucji z 23 października 2013 r. zarekomendował Radzie warunkowe podpisanie umowy UE Ukraina na wileńskim szczycie i zobowiązał się do szybkiej jej ratyfikacji podczas bieżącej kadencji PE 31. Z zaistniałej sytuacji nie ma dobrego wyjścia. Z jednej strony podpisanie umowy z Ukrainą kosztem zrezygnowania przez UE ze stawianych warunków podważy jej międzynarodową wiarygodność i uderzy w podwaliny jej polityki zagranicznej zarówno w wymiarze aksjologicznym jak i praktycznym potwierdzającym słabość jej normatywnego oddziaływania, reaktywność polityczną. Z drugiej strony nie można z pewnością oczekiwać, że niepodpisanie umowy stowarzyszeniowej z Ukrainą na trzecim szczycie PW w Wilnie przyniesie pożądane przez UE zmiany w działaniach władz Ukrainy. Natomiast można z dużym prawdopodobieństwem przypuszczać, że niepodpisanie stowarzyszenia wyostrzy słabości UE w zakresie jej wpływu na państwa PW i zdolności sprostania skutecznej polityce Rosji. UE może stracić Ukrainę na rzecz rosyjskiego projektu integracyjnego. Bez Ukrainy PW może stać się nie tylko nieefektywną formą zagranicznej polityki regionalnej UE, ale może okazać się przedsięwzięciem bez przyszłości 32. Wydaje się, że optymalnym rozwiązaniem może być podpisanie w Wilnie umowy stowarzyszeniowej na bazie kompromisu pozwalającego obu stronom na zachowanie politycznej wiarygodności. Na przykład UE doceniłaby starania Ukrainy na rzecz spełniania warunków, z uwzględnieniem obietnicy uregulowania sprawy Julii Tymoszenko po podpisaniu umowy 33, a Ukraina doceniłaby przewidywalność polityki UE, większe bezpieczeństwo i długoterminową perspektywę rozwoju w ramach integracji z UE, co mogłoby ją także skłonić do jednoznacznego wyboru kierunku europejskiego jako głównej orientacji polityki zagranicznej. Drugim istotnym wydarzeniem, które rzuciło cień na szczyt wileński była decyzja Prezydenta Armenii z 3 września 2013 r. o wejściu do unii celnej z Rosją, Białorusią i Kazachstanem 34. Reakcją na nią było oświadczenie Komisarza ds. rozszerzenia o nieparafowaniu umowy stowarzyszeniowej UE Armenia. Na razie nia, Białoruś, Mołdawia, Ukraina, Azerbejdżan wraz z Rosją, Kazachstanem, Kirgistanem i Tadżykistanem. Ponadto Białoruś z Rosją i Kazachstanem utworzyły w 2010 r. unię celną, do której Rosja stara się przyciągnąć także Ukrainę. 28 Mołdawia pomimo rosyjskich nacisków związanych z relacjami gospodarczymi tj. handlowymi i energetycznymi nie zmieniła swojej decyzji w sprawie stowarzyszenia z UE, ale Gruzja wydaje się tracić stabilność w tej kwestii. Świadczą o tym wypowiedzi gruzińskiego premiera podczas wizyty we wrześniu 2013 r. w Estonii o niewykluczaniu możliwości integracji z Eurazjatycką Unią Gospodarczą. 29 Dotyczy to głównie spełnienia warunków stawianych przez UE w zakresie przeprowadzenia stosownych reform prawa wyborczego i prokuratury oraz niestosowania wybiórczo sytemu sprawiedliwości i w tym kontekście zmiany stanowiska ukraińskiego rządu w sprawie Julii Tymoszenko. Council conclusions on Ukraine 3209th Foreign Affairs Council meeting, Brussels, , [Dokument elektroniczny], Tryb dostępu: ( ). 30 Pierwotnie decyzja o podpisaniu umowy stowarzyszeniowej z Ukrainą mieli podjąć na spotkaniu w Luksemburgu 21 października 2013 r. ministrowie spraw zagranicznych państw unijnych. 31 Z jednej strony PE wychodząc na przeciw aspiracjom państw PW podkreślił, że wszystkie kraje europejskie, w tym objęte EPS, mają możliwość ubiegania się w długiej perspektywie o członkostwo w UE, ale z drugiej strony zauważył, że zaangażowanie w układ o stowarzyszeniu oraz pogłębioną i kompleksową umowę o wolnym handlu wyklucza jakąkolwiek inną formę równoczesnego udziału w unii celnej. Oznacza to, że kraje PW muszą wybrać między integracją z UE a przynależnością do Unii Celnej i mającej powstać w 2015 r. Euroazjatyckiej Unii Gospodarczej. Skrytykował także działania Rosji mające na celu przyciągnięcie tych państw do alternatywnej formy integracji i odstąpienie od zawierania umów stow2arzyszeniowych z UE. Rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 23 października 2013 r. w sprawie europejskiej polityki sąsiedztwa: dążenie do wzmocnienia partnerstwa. Stanowisko Parlamentu Europejskiego w sprawie sprawozdań za rok 2012, P7_TA(2013)0446, &format=XML&language=PL, ( ). 32 Z analogicznych powodów o Ukrainę i pozostałe kraje PW walczy Rosja, gdyż jej projekt integracyjny także może stracić sens bez szerszego zasięgu geograficznego, zwłaszcza w najbliższym sąsiedztwie. 33 Podpisanie umowy stowarzyszeniowej z Ukrainą nie zamyka UE możliwości stosowaniu różnych instrumentów wywierania wpływu, ale zwiększa szanse na jej integrację z UE i przeciwdziałanie zabiegom rosyjskim. 34 Przyczyn decyzji Prezydenta Armenii należy szukać w integracji gospodarczej z Rosją oraz zagrożeniem dla bezpieczeństwa wynikającym z konfliktu z Azerbejdżanem o Górski Karabach i rosyjskim zaangażowaniem w tym zakresie. Marketing i Rynek 2/

16 w tym przypadku rosyjska ofensywa polityczna na rzecz zmiany stanowiska państwa PW okazała się najbardziej skuteczna. Z tego płynie jasny wniosek dla unijnej polityki należy stworzyć swoiste gwarancje szeroko pojętego bezpieczeństwa, w tym poprzez zwiększenie skuteczności na rzecz rozwiązywania konfliktów regionalnych, bezpieczeństwa energetycznego i handlowego. W przypadku Azerbejdżanu i Białorusi rozpoczęcie negocjacji w sprawie umów o strefach wolnego handlu jest warunkowane uzyskaniem członkostwa w WTO, ale też spełnieniem innych gospodarczych i politycznych warunków 35. Na razie propozycja Europejskiego dialogu na rzecz modernizacji Białorusi nie przełożyła się na pierwsze, konkretne rozmowy. Może wileński szczyt przyniesie przełom w tym zakresie. Ponadto skłonność obu państw do ulegania rosyjskim wpływom może okazać się dla UE barierą nawet nie do pokonania. Za relatywnie najbardziej zaawansowany obszar integracji, oprócz sfery ekonomicznej, w odniesieniu do wszystkich krajów można uznać przepływ osób 36. Ukraina i Mołdawia poczyniły tu istotne postępy jeszcze przed powołaniem PW. W okresie funkcjonowania PW w życie weszły w 2011 r. umowy o ułatwieniach wizowych i readmisji z Gruzją, takie umowy zostały podpisanie z Armenią w 2012 r. i w 2013 r., a z Azerbejdżanem została podpisana w 2013 r. umowa o readmisji i jest negocjowane porozumienie o ułatwieniach wizowych 37. Propozycja negocjacji w sprawie umowy o ułatwieniach wizowych została także w czerwcu 2011 r. złożona Białorusi, która może zostać przyjęta w dłuższej perspektywie 38. Kolejny postęp dotyczy zaawansowanych dialogów w sprawie liberalizacji wizowej z Ukrainą, Mołdawią i Gruzją, przy czym z Ukrainą rozmowy rozpoczęły się przed inauguracją PW 39. Do Partnerstwa na rzecz Mobilności jako pierwsza w okresie prepw przystąpiła Mołdawia, a już podczas współpracy w ramach PW także Gruzja i Armenia 40. Wśród sześciu państw PW Protokół do PCA dotyczący zasad udziału w programach UE w 2010 r. podpisała Mołdawia i Ukraina, ale obowiązuje od 5 stycznia 2011 r. tylko mołdawski dokument, a Gruzja w 2012 r. rozpoczęła negocjacje w tej sprawie 41. W 7 programie ramowym UE na rzecz badań i rozwoju technologicznego uczestniczy tylko Ukraina, a Mołdawia negocjuje swój udział od 2012 r. Umowę w sprawie ochrony oznaczeń geograficznych produktów rolnych i środków spożywczych podpisały tylko Gruzja i Mołdawia, ale dokument obowiązuje od 4 stycznia 2012 r. tylko w przypadku Gruzji 42. Wśród sześciu państw Umowę 35 UE z Azerbejdżanem rozpoczęła negocjacje w sprawie umowy o kompleksowej i pogłębionej strefie wolnego handlu w lipcu 2010 r. UE oczekuje do wileńskiego szczytu znaczących kroków w kierunku akcesji tego kraju w WTO. Białoruś powróciła do negocjacji akcesyjnych w WTO w maju 2013 r., co było podyktowane przede wszystkim członkostwem Rosji w tej organizacji i jego skutkami w funkcjonowaniu unii celnej i wspólnej przestrzeni gospodarczej Rosji, Białorusi i Kazachstanu. UE myśląc perspektywicznie w kontekście umowy o pogłębionej i kompleksowej strefie wolnego handlu z Białorusią powinna poprzeć jej starania i wesprzeć w implementacji międzynarodowych zobowiązań. Szerzej: A.M. Dyner, Perspektywy członkostwa Białorusi w WTO, Biuletyn, Nr 79, 31 lipca 2013, PISM, Warszawa 2013; Policy Document to Assess Azerbaijan s WTO Accession Process, CESD Research Team, Center of Economic and Social Development, Baku 2013, [Dokument elektroniczny], Tryb dostępu: Azerbaijan_WTO_Paper_EU_REC_CESD_Project.pdf, ( ). 36 Szerzej: Eastern Partnership Visa Liberalisation Index , [Dokument elektroniczny], Tryb dostępu: ( ). 37 Ukraina umowy o ułatwieniach wizowych i readmisji podpisała 18 czerwca 2007 r., a Mołdawia 10 października 2007r. Wszystkie te dokumenty weszły w życie 1 stycznia 2008 r. Gruzja podpisała umowę o ułatwieniach wizowych 17 czerwca 2010 r., a umowę o readmisji 22 listopada 2010 r., oba dokumenty obowiązują od 3 stycznia 2011 r. Armenia na razie podpisała umowy o ułatwieniach wizowych 17 grudnia 2012 r. i readmisji 19 kwietnia 2013 r. Azerbejdżan rozpoczął negocjacje w sprawie umowy o ułatwieniach wizowych w marcu 2012 r., ale podpisać na razie, tj. 4 kwietnia 2013 r,. udało się porozumienie o readmisji. 38 Wynikać to może m.in. z zainteresowania Białorusi umową o małym ruchu granicznym z Polską czy Litwą oraz rozwojem współpracy służb celnych. Porozumienie o małym ruchu granicznym zostało podpisane w 2008r. między Ukrainą a Polską i obowiązuje od 1 lipca 2009r., a między Białorusią a Polską w 2010 r. Polski i Białoruski parlament ratyfikował ją w tym samym roku, jednakże Białoruś nie wysłała dotąd noty dyplomatycznej umożliwiającej wejście w życie tej umowy. Szerzej o współpracy celnej z Białorusią i Ukrainą: W. Czyżowicz, Politycznoprawne uwarunkowania współpracy RP ze wschodnimi sąsiadami w ramach Partnerstwa Wschodniego UE (na przykładzie Białorusi), [w:] Partnerstwo wschodnie. Wymiary, s ; M. Laszuk, Działania Służby celnej w ramach Partnerstwa Wschodniego ze szczególnym uwzględnieniem współpracy z Ukrainą i Białorusią, [w:] tamże, s ; M. Zdanowicz, A. Doliwa-Klepacka, Możliwości liberalizacji reżimu wizowego w ramach współpracy państw w Partnerstwie Wschodnim, [w:] tamże, s Ukraina rozpoczęła dialog wizowy w październiku 2008 r., Mołdawia w czerwcu 2010 r., a Gruzja w czerwcu 2012 r. Szerzej o dialogu wizowym: M. Arcipowska, Dialog wizowy Unii Europejskiej z krajami Partnerstwa Wschodniego, Biuletyn PISM, nr 91, 4 października Do Partnerstwa na rzecz Mobilności przystąpiły kolejno: Mołdawia w 2008 r. Gruzja w 2009 r. i Armenia w 2011 r. 41 Mołdawia podpisała ten protokół 30 września 2010 r., a Ukraina 22 listopada 2010 r. 42 Gruzja podpisała tę umowę 14 lipca 2011 r., a Mołdawia 26 czerwca 2012 r. 16 Marketing i Rynek 2/2014

17 o Wspólnej Przestrzeni Lotniczej podpisała Gruzja w 2010 r. i Mołdawia w 2012 r. Natomiast negocjacje w tej kwestii trwają z Ukrainą od 2012 r. i Azerbejdżanem od 2013 r. W dziedzinie bezpieczeństwa poszczególne kraje przyjmują coraz więcej deklaracji WPZIB, ale tylko Ukraina i w 2012 r. Mołdawia podpisały umowy ustanawiające ramy dla ich udziału w operacjach zarządzania kryzysowego UE. W zakresie bezpieczeństwa energetycznego istotne znaczenia miało przystąpienie najpierw w 2010 r. Mołdawii, a rok później Ukrainy, do Traktatu o Wspólnocie Energetycznej 43. W tym kontekście ważne było także udzielenie KE w 2011 r. mandatu na negocjacje z Azerbejdżanem i Turkmenistanem w sprawie budowy sieci gazociągów transkaspijskich i dotychczasowe postępy w tej dziedzinie 44. Od maja 2009 r. najwięcej nowych umów bilateralnych podpisały i wprowadziły w życie: Mołdawia i Gruzja 45. Na tale pozostałych państw PW poczyniły one też najwięcej postępów w transformacji i integracji z UE, co potwierdziły przeglądy EPS z lat oraz badania międzynarodowych instytucji. Mołdawia zintensyfikowała wysiłki na rzecz wdrożenia reformy sądownictwa i egzekwowania prawa, zaangażowała się w dialog z Tyraspolu, kontynuowała realizację reform w dziedzinie pomocy społecznej, ochrony zdrowia i edukacji, energii, konkurencji, pomocy państwa i dostosowania do dorobku prawnego UE 46. Finalizowane są także działania w ramach pierwszej fazy liberalizacji wizowej zgodnie z planem działania. Przyspieszone zostały również reformy instytucjonalne sektora lotniczego. Gruzja podjęła działania w sferze zapewnienia szerokiego dostępu do wolnych i uczciwych wyborów parlamentarnych. Kontynuowała współpracę z separatystycznymi regionami, aktywnie uczestniczyła w dyskusjach w Genewie i podjęła kroki na rzecz poprawy warunków życia uchodźców. Poczyniła też wysiłki w celu zwiększenia wolności wypowiedzi i wyrażania opinii oraz reform systemu sądownictwa i reform sektorowych oraz zwiększenia konwergencji prawnej z UE 47. Armenia wypełniła niektóre z kluczowych zaleceń. Został przygotowany plan działania w celu poprawy procesu wyborczego, przyjęto narodową strategię w zakresie praw człowieka i podjęto pewne środki w walce z korupcją, a także w zakresie reform sądownictwa i administracji publicznej oraz przyspieszenia reform sektorowych i dostosowania do dorobku prawnego UE 48. Azerbejdżan natomiast wdrożył tylko kilka z kluczowych zaleceń. Rozpoczął realizację planu działań w zakresie praw człowieka, kontynuował reformy sądownictwa i poczynił niewielkie postępy na rzecz rozwiązania problemu rozbiórek i przymusowych eksmisji. Nato- 43 Mołdawia weszła do Wspólnoty Energetycznej 1 maja 2010 r., a Ukraina 1 lutego 2011 r. Natomiast Armenia i Gruzja posiadają status obserwatorów. Przyjęcie zobowiązań w zakresie integracji energetycznej z UE stanowi problem dla Rosji, która stara się temu zapobiec. Na przykład Mołdawia nie uległa szantażowi wypowiedzenia traktatu za negocjacje w sprawie obniżenia cen za rosyjski gaz. Mołdawia nie zerwie z UE za tańszy gaz z Rosji, [Dokument elektroniczny], Tryb dostępu: 1,101562, ,Moldawia_nie_zerwie_z_UE_za_tanszy_gaz_z_Rosji.html, ( ); Rosja do Mołdawii: tani gaz albo pakiet energetyczny, [Dokument elektroniczny], Tryb dostępu: ( ). 44 Commissioner Oettinger welcomes TANAP gas pipeline agreements, IP/12/721, Brussels, 27 June 2012, [Dokument elektroniczny], Tryb dostępu: ( ); Commissioner Oettinger welcomes decision on Nabucco West pipeline, IP/12/720, Brussels, 28 June 2012, [Dokument elektroniczny], Tryb dostępu: ( ); EU Commission welcomes decision on gas pipeline: Door opener for direct link to Caspian Sea, IP/13/623, Brussels, 28 June 2013, [Dokument elektroniczny], Tryb dostępu: ( ). 45 Kraje partnerskie z pewnym dystansem podchodzą do podpisywania dokumentów prawnie wiążących, ale każdy rok PW ujawnia postępy w tym zakresie. Ponadto być może dopiero korzyści z podpisanych porozumień, zwłaszcza w najbliższym czasie mów stowarzyszeniowych oraz o kompleksowych i pogłębionych strefach wolnego handlu, zachęcą pozostałe państwa do intensyfikacji działań w tym kierunku. 46 W 2012 r. w porównaniu do 2009 r. korzystne zmiany w Mołdawii zaszły w procesie wyborczym, społeczeństwie obywatelskim, wolności mediów, demokratycznych rządów prawa na poziomie kraju, ram prawnych i niezależności oraz korupcji. Brak zmiany dotyczył tylko demokratycznych rządów prawa na poziomie lokalnym. W przypadku Mołdawii indeks wolności nieznacznie się poprawił w 2012 r. w porównaniu do 2009 r., w tym także w zakresie praw politycznych i obywatelskich. Nie ma danych dotyczących indeksu wolności prasy za 2012 r., ale w 2011 r. wynosił 54, ale prawdopodobnie poprawił się w porównaniu do 2009 r., kiedy jego wartość wyniosła W 2012 r. w porównaniu do 2009 r. poprawa w Gruzji nastąpiła w sferze procesu wyborczego, demokratycznych rządów na poziomie kraju i walki z korupcją, a negatywne zmiany nastąpiły w obszarze ram prawnych i niezależności. Dla Gruzji dość znacząco poprawił się indeks wolności, w tym prawa polityczne, swobód obywatelskich i wolność prasy. 48 W Armenii w 2012 r. nastąpiła poprawa w porównaniu do 2009 r. pod względem wolności mediów i korupcji, a pogorszenie w odniesieniu do demokratycznych rządów prawa na poziomie lokalnym. W badanym okresie nieznacznie poprawił się indeks wolności, w tym prawa polityczne i wolność prasy, a swobody cywilne pozostały na tym samym poziomie. Marketing i Rynek 2/

18 miast nie podjął współpracy sprawozdawczej dla Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy w sprawie więźniów politycznych 49. W przypadku Ukrainy w 2013 r. większość kluczowych zaleceń także wymagała dalszych działań. Podjęła ona jednak kroki w kierunku wdrożenia reformy systemu prawnego i sądowego, włącznie z wejściem w życie znowelizowanego kodeksu postępowania karnego i innych ważnych przepisów 50. Przyjęte w nowej ustawie o azylu i statusie uchodźcy rozwiązania są niewystarczające w kontekście unijnych standardów. Na Białorusi badania Feedom House ujawniły niekorzystne zmiany 51. Generalnie w krajach PW przemiany zachodzą wolno, postępy dotyczą wybranych dziedzin i cechują się nietrwałością, gdyż zastosowanie się do zaleceń unijnych jest skorelowane z wolą polityczną partnerów, promowaniem własnych interesów i postrzeganiem korzyści z przeprowadzania reform i integracji z UE oraz uwzględnieniem korzyści wynikających z integracji z obszarem poradzieckim 52. Osiągnięcia i wyzwania PW ukazuje także EaP Index 53. Jego analiza w latach wskazuje na generalnie pozytywną tendencję w integracji europejskiej, ujawniającą zróżnicowaną, ale poprawę we wszystkich badanych wymiarach i krajach. Ponadto potwierdza wskazaną kolejność państw pod względem postępów w dążeniu do celów PW 54. Oznacza to, że słabością PW, szczególnie w odniesieniu do Białorusi, Azerbejdżanu i Armenii jest zbyt mała zdolność UE do przyciągania czy przekonywania państw partnerskich do adaptacji własnego modelu polityczno-gospodarczo-społecznego. Wydaje się, że metoda więcej za więcej, a w zasadzie mniej za mniej nie przynosi rezultatów. Unia powinna mieć stale na uwadze, że zbyt mało aktywna polityka wobec takich państw to sposób na pogłębianie ich integracji z Rosją, która oferuje realnie alternatywny model państwa, nie stawiając takich warunków jak UE. Oddziaływanie UE na inne podmioty środowiska międzynarodowego wiąże się z dominacją potencjału gospodarczo-społecznego nad politycznym. Jest to skutkiem specyficznej konstrukcji projektu europejskiego, w tym jej systemu politycznego, międzyrządowego charakteru WPZiB oraz odgrywanych przez UE ról międzynarodowych określanych jako superpotęga, potęga cywilna czy potęga normatywna, a także zjawiska rozproszenia wpływu w środowisku międzynarodowym 55. Determinanty te bezpośrednio rzutują na funkcjonowanie EPS i w konsekwencji na rezultaty PW 56. Unijny wpływ przejawia się w eksporcie własnego modelu 49 W 2012 r. w porównaniu do 2009 r. poprawa w Azerbejdżanie nastąpiła w kategorii społeczeństwo obywatelskie, a pogorszenie w obszarze procesu wyborczego, społeczeństwa obywatelskiego, demokratycznych rządów prawa na poziomie krajowym i lokalnym, ram prawnych i niezależności oraz korupcji. W Azerbejdżanie w 2012 r. w porównaniu do 2009 r. indeks wolności, w prawa polityczne i cywilne nie zmieniły się, ale zwiększyła się wolność mediów. 50 W 2012 r. w porównaniu do 2009 r. poprawa na Ukrainie nastąpiła tylko w procesie wyborczym, pogorszyła się wolność mediów, demokratyczne rządy na poziomie krajowym i lokalnym, ramy prawne i niezależność oraz percepcja korupcji. Nie ma danych dotyczących indeksu wolności prasy za 2012 r., ale w 2011 r. wynosił 59, ale sytuacja mogła pogorszyć się w porównaniu z 2009 r., kiedy jego wartość wyniosła Na Białorusi w 2012 r. w porównaniu do 2009 r. we wszystkich, badanych obszarach nastąpiło pogorszenie, ale indeksy: wolności, praw politycznych i swobód cywilnych wskazywały brak zmian, regres ujawnił się w odniesieniu do wolności prasy. 52 Por. Raporty dotyczące implementacji EPS dla państw PW opublikowane w latach , [Dokumenty elektroniczne], Tryb dostępu: ( ) i Freedom in the World 2010 i 2013 oraz Nations in Transit 2010 i 2013, [Dokumenty elektroniczne], Tryb dostępu: ( ) oraz Partnerstwo Wschodnie raport otwarcia, B. Wojny, M. Gniazdowskiego (red.), PISM, Warszawa, kwiecień 2009; J. Kondratiewa-Bryzik, R. Wieruszewski, Postępy w obszarze demokracji, praworządności i praw człowieka jako kryterium oceny efektywności współpracy z krajami adresatami Partnerstwa Wschodniego, [w:] Partnerstwo wschodnie. Wymiary, s ; A.R. Bartnicki, E. Kużelewska, Społeczeństwo obywatelskie w autorytarnych państwach postradzieckich objętych Partnerstwem wschodnim, [w:] tamże, s ; T. Dubowski, Partnerstwo Wschodnie droga do unifikacji wartości, norm i standardów, [w:] tamże, s ; J. Starzyk-Sulejewska, op. cit., s ; V. Bayramov, K. Hovhannisian, K. Kasemets, A. Pikulik, A. Secrieru, A. Sekarev, L. Shanghina, Public Administration in EU Eastern Partner Countries: Comparative Report 2011, Estonian Center of Partnership, Nr 11, December 2011, [Dokumenty elektroniczne], Tryb dostępu: ( ). 53 Pierwszy EaP Index został opublikowany w listopadzie 2011 r. przez International Renaissance Foundation in cooperation with the Open Society Foundations, który służy do porównania postępów w osiąganiu celów PW w trzech obszarach: powiązania, zbliżanie i zarządzanie. 54 Por.: European Integration Index for Eastern Partnership Countries, International Renaissance Foundation in cooperation with the Open Society Foundations November 2011, May 2012, March 2013, [Dokument elektroniczny], Tryb dostępu: ( ). 55 Szerzej o specyfice UE jako podmiotu międzynarodowego i EPS oraz problematyce wpływu w stosunkach międzynarodowych: I. Lyubashenko, op.cit, s , Szerzej: J. Starzyk-Sulejewska, op. cit., s Marketing i Rynek 2/2014

19 i wartości, ale jego skuteczność w bardzo dużym stopniu zależy od woli politycznej podmiotów adaptacji jej wzorców 57. Tę determinację partnerów, zwłaszcza w sąsiedztwie UE, możne w pewnym stopniu kreować. Podsumowanie W okresie funkcjonowania PW zdecydowanym liderem pod względem intensyfikacji współpracy, integracji z UE oraz przemian wewnętrznych stała się Mołdawia, a następnie Gruzja, choć występuje w nich wiele uchybień i wyzwań. Oba kraje do września 2013 r. podpisały i ratyfikowały najwięcej umów z UE. Najistotniejszym, dotychczasowym osiągnięciem będzie parafowanie na wileńskim szczycie umów stowarzyszeniowych z tymi państwami. Pewne postępy w wielu obszarach widoczne były także w Armenii, w mniejszym zakresie w Azerbejdżanie. W przypadku Armenii największym, unijnym niepowodzeniem jest decyzja o nieparafowaniu umowy stowarzyszeniowej na trzecim szczycie PW na skutek zapowiedzi jej akcesji do unii celnej z Rosją, Białorusią i Kazachstanem. W przypadku Białorusi zdolność UE do stymulowania zmian wewnętrznych i w bilateralnych stosunkach nie przyniosła pożądanych rezultatów, więc wymaga na przykład odejścia od techniki warunkowości na rzecz wpływu międzynarodowego, wzrost współzależności może stanowić impuls do stopniowej transformacji w innych dziedzinach. Z kolei wiele powiązań politycznogospodarczych, które udało się wykreować Ukrainie w procesie integracji z UE po pomarańczowej rewolucji, nie przełożyło się na szeroki i głęboki zakres reform i integracji w okresie PW. Można wręcz dostrzec wyhamowanie dynamiki tych procesów, na skutek czego Ukraina przesuwa się z lidera, w okresie poprzedzającym PW, w kierunku państwa o przeciętnej skali europeizacji w okresie PW. Jeżeli nie dojdzie do podpisania umowy stowarzyszeniowej z Ukrainą na wileńskim szczycie, to może się okazać, że jest to czwarty kraj PW oddalający się od UE w kierunku Rosji. W konsekwencji przyszłość PW staje pod znakiem zapytania. Rezultaty działań w dążeniu do celów PW ujawniły umiarkowany wpływ UE na państwa partnerskie na skutek działania jednocześnie wielu czynników o charakterze politycznym, ekonomicznym, proceduralnym i organizacyjnym. Stanowią one źródła wyzwań przed jakimi stoi UE na drodze do poprawy efektywności swojej polityki zagranicznej. Wzmocnieniu unijnego oddziaływania sprzyjałoby oparcie zasady warunkowości na ścisłej korelacji między celami a konkretnymi i uporządkowanymi zadaniami przewidzianymi do realizacji w sprecyzowanych horyzontach czasowych. Potrzebne byłoby też opracowanie kryteriów oceny postępów w jasno określonej relacji do nagród np. za prawidłowe wdrożenie danej i zgodnej z unijnymi standardami reformy lub jej etapu w wyznaczonym czasie kraj partnerski dostanie wcześniej określone, dodatkowe wsparcie finansowe lub inną, wspólnie uzgodnioną korzyść. Równie ważnym elementem jak zwiększanie środków finansowych przez UE na PW pozostaje efektywne wsparcie państw partnerskich w absorpcji tych funduszy. Ponadto wzmocnienie instytucjonalne PW mogłoby pozytywnie wpłynąć na realizację jego celów m.in. poprzez wskazanie podmiotów odpowiedzialnych za wykonanie poszczególnych zadań w ramach Planów Działań. Szczególnie jest to ważne w kontekście nietrwałości przemian w krajach tego regionu. Niestabilność tych państw powinna skłonić UE do udzielania większego wsparcia w ugruntowywaniu postępów i podejmowaniu kolejnych działań na ich bazie. Intensywniejsza i skuteczniejsza współpraca wielostronna mogłaby stanowić lepsze spoiwo, działające bardziej stymulująco na państwa PW. Jest to istotne także w związku z negatywnym oddziaływaniem wewnętrznych sporów w krajach PW i między nimi, specyfiką ich polityk zagranicznych oraz wpływem polityki Rosji na obszarze poradzieckim na implementację działań. UE mogłaby osłabiać cień Rosji poprzez przedstawianie bardziej atrakcyjnych propozycji, akcentowanie stabilności, przewidywalności oraz pokojowego i skoncentrowanego na rozwoju charakteru swojej polityki oraz kreowaniu warunków do większego poczucia bezpieczeństwa i samodzielności państw PW w relacjach z Rosją. UE powinna starać się bardziej skutecznie włączyć Rosję w koncepcję budowy szerszej Europy, także 57 Promocja unijnego modelu gospodarczo-społecznego powinna być trwale związana z eksportem wartości. Szerzej: J. Kobzova, Can the Eastern Partnership work?, [Dokument elektroniczny], Tryb dostępu: European View, Centre for European Studies 2012, ( ). Marketing i Rynek 2/

20 na płaszczyźnie globalnej współpracy, podkreślając jej mocarstwową rolę w multibiegunowym ładzie. UE w swojej polityce powinna w szczególny sposób uwzględniać zjawisko rozproszenia wpływu w środowisku międzynarodowym oraz wolę polityczną państw PW, która nie zależy bezpośrednio od niej, ale może być pochodną atrakcyjności, przejrzystości i konsekwencji unijnych działań. Jej fundamentem jest zdolność do wypracowywania wspólnych koncepcji i zintegrowanego działania na poziomie UE i jej państw członkowskich. Na tej podstawie unijna siła normatywnego oddziaływania może zapewnić realizację celów jej polityki zagranicznej, w tym także w odniesieniu do państw PW. UE, jako specyficzny podmiot stosunków międzynarodowych, z uwagi na swój potencjał powinna cechować się znaczącą zdolnością wywierania wpływu na środowisko zewnętrzne. Jednakże doświadczenia dwudziestu lat od jej powstania wskazują, że występuje szereg czynników wewnętrznych i zewnętrznych osłabiających jej wpływ. Europeizacja państw PW to powolny i trudny proces, a jego ocena wymaga pogłębionej analizy w celu ukazania najważniejszych silnych stron i słabości wymagających intensywniejszego zaangażowania UE. Pomimo wielu niedoskonałości PW dotychczasowe jego efekty zmieniły oblicze relacji z UE, położyły swoiste fundamenty pod rozwój integracji europejskiej i transformacji tych państw. Przyszłość inicjatywy jako efektywnej formy polityki Unii Europejskiej wymaga sprostania licznym wyzwaniom i permanentnych wysiłków na rzecz jej rozwoju. Streszczenie: Partnerstwo Wschodnie stanowi pierwszą koncepcję polityki Unii Europejskiej wobec regionu Europy Wschodniej i Kaukazu Południowego. Podjęta próba oceny dotyczyła postępów w realizacji celów Partnerstwa Wschodniego w kontekście efektywności unijnej polityki. Po czterech latach funkcjonowania inicjatywy nie może być ona ani pełna ani jednoznaczna ze względu na krótki okres, mnogość determinantów, w tym rozproszenie unijnego wpływu na kraje partnerskie, oraz procesowy charakter transformacji systemowej i integracji europejskie. Efekty polityki w ramach Partnerstwa Wschodniego generalnie są umiarkowane, jednakże można zaobserwować intensyfikację działań zarówno ze strony Unii jak i krajów partnerskich w procesie ich europeizacji. Relatywnie największe osiągnięcia można wskazać w odniesieniu do współpracy gospodarczej i przepływu osób. W układzie bilateralnym względnie największe postępy w dążeniu do celów Partnerstwa Wschodniego ujawniły się w Mołdawii i Gruzji, następnie w pewnych aspektach na Ukrainie, w Armenii i Azerbejdżanie. Nieskuteczność zasad warunkowości i współwłasności najwyraźniej dostrzegalna była w przypadku Białorusi, która w minimalnym stopniu reagowała na unijną politykę. Na Ukrainie można zaobserwować spowolnienie tempa współpracy i względnie najmniejsze postępy w europeizacji, mimo wykreowania najszerszych powiązań z Unią, a w przypadku Armenii może dojść do wyhamowania dynamiki integracji. Okres funkcjonowania Partnerstwa Wschodniego obnażył także poważne wyzwania w zakresie wzmocnienia oddziaływania Unii jako potęgi normatywnej oraz sprostania nasilającej się konkurencji o wpływy w regionie głównie ze strony Rosji. Słowa kluczowe: Partnerstwo Wschodnie, polityka wschodnia Unii Europejskiej, osiągnięcia, wyzwania Eastern Partnership achievements and challenges after four years Summary: The Eastern Partnership is the first concept of the European Union's policy towards the region of Eastern Europe and the Southern Caucasus. This article provides an attempt to assess the progress in achieving the objectives of the Eastern Partnership in the context of the effectiveness of European Union policies. The evaluation of the results after four years of its functioning can be neither complete nor unequivocal due to the short period of time, many endogenous and exogenous determinants, included EU's diffused influence in the international environment, and the nature of the system transformation and European integration process. The results of Eastern Partnership are generally moderate, but can be observed intensification in the Europeanization process. Relatively greatest achievements may be indicated in economic integration and migration. Moldova and Georgia achieved the major progress towards the Eastern Partnership goals, and then in some aspects Ukraine, Armenia and Azerbaijan. The ineffectiveness of the conditionality and joint ownership rules were clearly visible in the case of Belarus, which minimally reacted to the European Union policy. Four years of the Eastern Partnership also revealed the weakness of European Union impact, as a normative power it is Ukraine, where it can be observed slowdown in cooperation and the Europeanization process. Failure to sign an Association Agreement with Armenia may lead to deep slowdown in integration. Period of the Eastern Partnership also has exposed serious challenges in strengthening the impact of the EU as a normative power and meet the growing competition for influence in the region, mainly from Russia. Keywords: Eastern Partnership, Eastern Policy of the European Union, achievements and challenges 20 Marketing i Rynek 2/2014

Partnerstwo Wschodnie

Partnerstwo Wschodnie Partnerstwo Wschodnie PW proces rozwoju partnerskich relacji UE z państwami Europy Wschodniej mający na celu stopniową integrację tych państw i ich społeczeństw na bazie unijnych norm, standardów i wartości

Bardziej szczegółowo

Seminaria europejskie

Seminaria europejskie Seminaria europejskie koordynatorka: Aleksandra Saczuk a.saczuk@schuman.org.pl SE(5) 7.12.2009 Partnerstwo Wschodnie polski sukces w unijnej polityce zewnętrznej Partnerstwo Wschodnie jest polskim sukcesem

Bardziej szczegółowo

Poziom 5 EQF Starszy trener

Poziom 5 EQF Starszy trener Poziom 5 EQF Starszy trener Opis Poziomu: Trener, który osiągnął ten poziom rozwoju kompetencji jest gotowy do wzięcia odpowiedzialności za przygotowanie i realizację pełnego cyklu szkoleniowego. Pracuje

Bardziej szczegółowo

Organizacja i Zarządzanie

Organizacja i Zarządzanie Kazimierz Piotrkowski Organizacja i Zarządzanie Wydanie II rozszerzone Warszawa 2011 Recenzenci prof. dr hab. Waldemar Bańka prof. dr hab. Henryk Pałaszewski skład i Łamanie mgr. inż Ignacy Nyka PROJEKT

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 28/2013/IV Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 26 kwietnia 2013 r.

Uchwała Nr 28/2013/IV Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 26 kwietnia 2013 r. Uchwała Nr 28/2013/IV Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 26 kwietnia 2013 r. w sprawie określenia efektów kształcenia dla studiów podyplomowych Zarządzanie Logistyką w Przedsiębiorstwie, prowadzonych

Bardziej szczegółowo

Nowe wytyczne dla beneficjentów środków unijnych 2014-2020

Nowe wytyczne dla beneficjentów środków unijnych 2014-2020 BIBLIOTEKA ZAMÓWIEŃ PUBLICZNYCH Agnieszka Pogorzelska ekspert ds. funduszy europejskich w Centralnym Punkcie Informacyjnym Nowe wytyczne dla beneficjentów środków unijnych 2014-2020 Strona 2 Spis treści

Bardziej szczegółowo

CZĘŚĆ I. UWARUNKOWANIA ROZWOJU PRZEDSIĘBIORCZOŚCI

CZĘŚĆ I. UWARUNKOWANIA ROZWOJU PRZEDSIĘBIORCZOŚCI Nowoczesne podejście do zarządzania organizacjami. redakcja naukowa Anna Wasiluk Książka podejmuje aktualną problematykę zarządzania organizacjami w dynamicznie zmieniającym się otoczeniu. Przedstawiono

Bardziej szczegółowo

Zwiększenie konkurencyjności regionu poprzez społeczną odpowiedzialność biznesu. Magdalena Woźniak - Miszewska Szczecin, 23-24 listopada 2011 r.

Zwiększenie konkurencyjności regionu poprzez społeczną odpowiedzialność biznesu. Magdalena Woźniak - Miszewska Szczecin, 23-24 listopada 2011 r. Zwiększenie konkurencyjności regionu poprzez społeczną odpowiedzialność biznesu Magdalena Woźniak - Miszewska Szczecin, 23-24 listopada 2011 r. Plan wystąpienia: 1. Cel główny 2. Centrum Obsługi Inwestorów

Bardziej szczegółowo

Działania Rządu na rzecz CSR w Polsce. Zespół do spraw Społecznej Odpowiedzialności Przedsiębiorstw

Działania Rządu na rzecz CSR w Polsce. Zespół do spraw Społecznej Odpowiedzialności Przedsiębiorstw Działania Rządu na rzecz CSR w Polsce 2 Trendy yglobalne Globalizacja Zmiany demograficzne Zmiany klimatu WYZWANIE: Konieczność budowania trwałych podstaw wzrostu umożliwiających realizację aspiracji rozwojowych

Bardziej szczegółowo

Nauka- Biznes- Administracja

Nauka- Biznes- Administracja Nauka- Biznes- Administracja Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka 2007-2013 Rozwój polskiej gospodarki w oparciu o innowacyjne przedsiębiorstwa Rozwój polskiej gospodarki w oparciu o innowacyjne przedsiębiorstwa

Bardziej szczegółowo

ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ

ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ 1. Wspieranie dziecka w poznawaniu oraz wykorzystywaniu własnego potencjału rozwojowego i budowaniu pozytywnego obrazu własnego ja. 2. Tworzenie warunków umożliwiających dziecku

Bardziej szczegółowo

Strategia Personalna firmy Schindler Rozwój firmy poprzez rozwój pracowników. Realizowanie naszej Strategii Personalnej. Osiąganie naszych ambicji HR

Strategia Personalna firmy Schindler Rozwój firmy poprzez rozwój pracowników. Realizowanie naszej Strategii Personalnej. Osiąganie naszych ambicji HR Realizowanie naszej Strategii Personalnej Osiąganie naszych ambicji HR Wspieranie naszej firmy Utrwalanie naszych wartości Strategia Personalna firmy Schindler Rozwój firmy poprzez rozwój pracowników 2

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej

Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Zestaw pytań do egzaminu magisterskiego na kierunku Ekonomia II stopień PYTANIA NA OBRONĘ

Bardziej szczegółowo

Oferta szkoleń dla przedsiębiorstw i firm

Oferta szkoleń dla przedsiębiorstw i firm Oferta szkoleń dla przedsiębiorstw i firm I. Doskonalenie umiejętności interpersonalnych 1. Komunikowanie interpersonalne w miejscu pracy Istota i prawidłowości procesu komunikowania się między ludźmi

Bardziej szczegółowo

Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze

Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze 16.10. 2014, Konstantynów Łódzki AGENDA EDIT VALUE TOOL Narzędzie

Bardziej szczegółowo

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Iwona Wendel Podsekretarz Stanu Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Warszawa, 22 maja 2014

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZCZEGÓŁOWY STUDIÓW PODYPLOMOWYCH PSYCHOLOGIA ZARZĄDZANIA

PROGRAM SZCZEGÓŁOWY STUDIÓW PODYPLOMOWYCH PSYCHOLOGIA ZARZĄDZANIA 168 godzin zajęć 9 miesięcy nauki 10 zjazdów PROGRAM SZCZEGÓŁOWY STUDIÓW PODYPLOMOWYCH PSYCHOLOGIA ZARZĄDZANIA 1. Style kierowania i przywództwo (12 godz.) przywództwo - kiedy warto być przywódcą praktyczne

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 69 /2012. Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. z dnia 31 maja 2012 roku

Uchwała Nr 69 /2012. Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. z dnia 31 maja 2012 roku Uchwała Nr 69 /2012 Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach z dnia 31 maja 2012 roku w sprawie określenia efektów kształcenia dla kierunku zarządzanie na poziomie drugiego stopnia o profilu

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Coaching sportowy KOD S/I/st/29

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Coaching sportowy KOD S/I/st/29 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Coaching sportowy KOD S/I/st/29 2. KIERUNEK: Sport 3. POZIOM STUDIÓW 1 : I stopień studia stacjonarne 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II rok/iv semestr 5. LICZBA PUNKTÓW

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin dyplomowy (licencjacki) dla kierunku ZARZĄDZANIE (studia I stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin dyplomowy (licencjacki) dla kierunku ZARZĄDZANIE (studia I stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin dyplomowy (licencjacki) dla kierunku ZARZĄDZANIE (studia I stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych,

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU 11. CELE PRZEDMIOTU: Odniesienie do kierunkowych efektów kształcenia (symbol) 12. PRZEDMIOTOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA WIEDZA

KARTA PRZEDMIOTU 11. CELE PRZEDMIOTU: Odniesienie do kierunkowych efektów kształcenia (symbol) 12. PRZEDMIOTOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA WIEDZA KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: ORGANIZACJA I ZARZĄDZANIE. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: III/ 5 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 6. LICZBA GODZIN: 30h (WY), 30h

Bardziej szczegółowo

Projekt Programu rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 (streszczenie)

Projekt Programu rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 (streszczenie) Projekt Programu rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 (streszczenie) Program rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 jest strategicznym dokumentem opisującym cele i sposoby rozwoju warszawskiej

Bardziej szczegółowo

Lp. Kompetencja Poziom operacyjny Opis kompetencji

Lp. Kompetencja Poziom operacyjny Opis kompetencji Lp. Kompetencja Poziom operacyjny Opis kompetencji 1 Najwyższa jakość działania [kultura osobista, lojalność, prawość i uczciwość, dbałość o ład i porządek, terminowość] Wyznacza oczekiwania dbając o ład

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Bohdan Borowik, Regina Borowik... 17. Iwona Kłóska... 27

Spis treści. Bohdan Borowik, Regina Borowik... 17. Iwona Kłóska... 27 CZĘŚĆ I Spis treści Zarządzanie zasobami ludzkimi w dobie kryzysu Rozdział 1 STYMULOWANIE I ZARZĄDZANIE WITALNYM POTENCJAŁEM ZASOBÓW LUDZKICH W ORGANIZACJI Bohdan Borowik, Regina Borowik... 17 1. Kształtowanie

Bardziej szczegółowo

Wewnątrzszkolne Doskonalenie Nauczycieli Nowatorskie metody nauczania

Wewnątrzszkolne Doskonalenie Nauczycieli Nowatorskie metody nauczania Wewnątrzszkolne Doskonalenie Nauczycieli Nowatorskie metody nauczania Zapraszam na szkolenie on line prezentujące dwie nowoczesne metody pracy: coaching i mentoring. Idea i definicja coachingu Coaching,

Bardziej szczegółowo

Wydatkowanie czy rozwój

Wydatkowanie czy rozwój Wydatkowanie czy rozwój priorytety Polityki Spójności 2014-2020 i nowego RPO Województwa Łódzkiego Agnieszka Dawydzik Dyrektor Departamentu Koordynacji Strategii i Polityk Rozwoju Łódź, 27 maja 2015 r.

Bardziej szczegółowo

WDN Wewnątrzszkolne Doskonalenie Nauczycieli rok szkolny 2015/2016

WDN Wewnątrzszkolne Doskonalenie Nauczycieli rok szkolny 2015/2016 WDN Wewnątrzszkolne Doskonalenie Nauczycieli rok szkolny 2015/2016 Przyjęty 27 sierpnia na posiedzeniu Rady Pedagogicznej wdrożony do realizacji w roku szkolnym 2015/2016 Poznań 2015 Wewnątrzszkolne Doskonalenie

Bardziej szczegółowo

Scenariusze transformacji wiedzy w sieciach gospodarczych w kontekście innowacyjności regionu. dr inż. Arkadiusz Borowiec

Scenariusze transformacji wiedzy w sieciach gospodarczych w kontekście innowacyjności regionu. dr inż. Arkadiusz Borowiec Scenariusze transformacji wiedzy w sieciach gospodarczych w kontekście innowacyjności regionu dr inż. Arkadiusz Borowiec 08.12.2011 r. WND POIG.01.01.01-30-014/09 Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka

Bardziej szczegółowo

Współpraca pracowników naukowych z parkami technologicznymi na przykładzie Finlandii - propozycja implementacji rozwiązań dla Polski

Współpraca pracowników naukowych z parkami technologicznymi na przykładzie Finlandii - propozycja implementacji rozwiązań dla Polski Współpraca pracowników naukowych z parkami technologicznymi na przykładzie Finlandii - propozycja implementacji rozwiązań dla Polski Dr inż. MBA Janusz Marszalec Centrum Edisona, Warszawa 8 kwietnia 2014

Bardziej szczegółowo

Kierunki rozwoju turystyki do 2015 roku, ze szczególnym uwzględnieniem turystyki wiejskiej

Kierunki rozwoju turystyki do 2015 roku, ze szczególnym uwzględnieniem turystyki wiejskiej Kierunki rozwoju do 2015 roku, ze szczególnym uwzględnieniem wiejskiej Katarzyna Sobierajska Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Sportu i Turystyki Międzynarodowa Konferencja Perspektywy rozwoju i promocji

Bardziej szczegółowo

CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY. Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój na lata 2014-2020:

CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY. Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój na lata 2014-2020: NAZWA CELU FINANSOWANIE Cel I.1. Wspieranie aktywności i przedsiębiorczości mieszkańców CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY Oś I. Osoby młode na rynku pracy: 1. Poprawa

Bardziej szczegółowo

PROGRAMY SEMINARIÓW. TEMAT A Innowacje w biznesie przegląd dobrych praktyk. Godziny spotkania: 10:00 13:00

PROGRAMY SEMINARIÓW. TEMAT A Innowacje w biznesie przegląd dobrych praktyk. Godziny spotkania: 10:00 13:00 PROGRAMY SEMINARIÓW TEMAT A Innowacje w biznesie przegląd dobrych praktyk 1. Pojęcia podstawowe z obszaru innowacyjnej przedsiębiorczości 2. Proces poszukiwania innowacyjności 3. Proces wprowadzania innowacji

Bardziej szczegółowo

Pozycja mikroprzedsiębiorstw w regionalnych systemach innowacji

Pozycja mikroprzedsiębiorstw w regionalnych systemach innowacji 2010 Pozycja mikroprzedsiębiorstw w regionalnych systemach innowacji Paweł Czyż Warszawa, maj 2010 WPROWADZENIE Ewolucja teorii wzrostu gospodarczego i podejścia do innowacji Od podejścia neoklasycznego

Bardziej szczegółowo

Kierunek studiów: STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE Specjalność: międzynarodowe stosunki ekonomiczne STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA SYLWETKA ABSOLWENTA

Kierunek studiów: STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE Specjalność: międzynarodowe stosunki ekonomiczne STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA SYLWETKA ABSOLWENTA Specjalność: międzynarodowe stosunki ekonomiczne STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA Specjalność międzynarodowe stosunki ekonomiczne skierowana jest do osób, które pragną aktywnie działać na rynkach międzynarodowych,

Bardziej szczegółowo

SPECYFIKA PRZYWÓDZTWA EDUKACYJNEGO I KOMPETENCJE POLSKICH DYREKTORÓW

SPECYFIKA PRZYWÓDZTWA EDUKACYJNEGO I KOMPETENCJE POLSKICH DYREKTORÓW Prezentacja przedstawiona podczas VIII Kongresu Zarządzania Oświatą, OSKKO, Warszawa 25-27.09.2013 www.oskko.edu.pl/kongres/ SPECYFIKA PRZYWÓDZTWA EDUKACYJNEGO I KOMPETENCJE POLSKICH DYREKTORÓW DR ROMAN

Bardziej szczegółowo

Andragogika. 1. Wprowadzenie do andragogiki. Opr. Katarzyna Verbeek

Andragogika. 1. Wprowadzenie do andragogiki. Opr. Katarzyna Verbeek Andragogika Opr. Katarzyna Verbeek 1. Wprowadzenie do andragogiki Andragogika to dziedzina zajmująca się szeroko pojętym kształceniem dorosłych, ich edukowaniem, wychowaniem i rozwojem. Wywodzi się z pedagogiki,

Bardziej szczegółowo

KOMPETENCJE ABSOLWENTÓW UCZELNI WYŻSZYCH W ŚWIETLE OCZEKIWAŃ PRACODAWCY

KOMPETENCJE ABSOLWENTÓW UCZELNI WYŻSZYCH W ŚWIETLE OCZEKIWAŃ PRACODAWCY KOMPETENCJE ABSOLWENTÓW UCZELNI WYŻSZYCH W ŚWIETLE OCZEKIWAŃ PRACODAWCY MONIKA TURLEJ SPECJALISTA DS. REKRUTACJI; SAGE SP. ZO.O. Wizerunek dużej firmy czy małego punktu usługowego jest bezpośrednio budowany

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Gimnazjum nr 5 im. Sejmu Polskiego na lata 2010-2015

Koncepcja pracy Gimnazjum nr 5 im. Sejmu Polskiego na lata 2010-2015 Koncepcja pracy Gimnazjum nr 5 im. Sejmu Polskiego na lata 2010-2015 1 I. Informacja o szkole: a. Nazwa szkoły: Gimnazjum nr 5 im. Sejmu Polskiego w Słupsku. b. Adres szkoły: ul. Profesora Lotha 3, 76

Bardziej szczegółowo

1.4. Podmioty wspierające przedsiębiorczość w regionie i źródła jej finansowania 22

1.4. Podmioty wspierające przedsiębiorczość w regionie i źródła jej finansowania 22 Wprowadzenie 9 Część I Rozwój regionalny i lokalny w warunkach kryzysu 1. Klimat przedsiębiorczości w rozwoju społeczno-gospodarczym regionu - wyniki badania ankietowego mieszkańców Litwy, Łotwy i Polski

Bardziej szczegółowo

INTERREG IVC CELE I PRIORYTETY

INTERREG IVC CELE I PRIORYTETY INTERREG IVC CELE I PRIORYTETY Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego Departament Polityki Regionalnej W prezentacji przedstawione zostaną: Cele programu Interreg IVC Priorytety programu Typy działań

Bardziej szczegółowo

Strategia rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce do roku 2013 STRESZCZENIE

Strategia rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce do roku 2013 STRESZCZENIE Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji Strategia rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce do roku 2013 STRESZCZENIE październik 2008 Rząd Rzeczypospolitej Polskiej, mając na uwadze dobro

Bardziej szczegółowo

Uczenie się dorosłych w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 5 kwietnia 2013

Uczenie się dorosłych w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 5 kwietnia 2013 Uczenie się dorosłych w nowej perspektywie finansowej Warszawa, 5 kwietnia 2013 Porządek prezentacji 1. Nowe podejście do kształcenia dorosłych w polityce LLL 2. Inicjowanie i monitorowanie krajowej polityki

Bardziej szczegółowo

Inteligentne Mazowsze w ramach RPO WM 2014 2020

Inteligentne Mazowsze w ramach RPO WM 2014 2020 Inteligentne Mazowsze w ramach RPO WM 2014 2020 Wydział Innowacyjności i Rozwoju Departament Rozwoju Regionalnego i Funduszy Europejskich Urząd Marszałkowski Województwa Mazowieckiego w Warszawie 1 Siedlce,

Bardziej szczegółowo

WEWNĄTRZSZKOLNE STANDARDY JAKOŚCI PRACY

WEWNĄTRZSZKOLNE STANDARDY JAKOŚCI PRACY WEWNĄTRZSZKOLNE STANDARDY JAKOŚCI PRACY (ustalone w oparciu o obszary i wymagania opisane w załączniku do rozporządzenia MEN w sprawie nadzoru pedagogicznego z 2009r. ) SZKOŁA PODSTAWOWA im. JANA PAWŁA

Bardziej szczegółowo

Konsultacja publiczna na temat skuteczności wsparcia innowacji w Europie. Kwestionariusz Cześć B, podmioty instytucjonalne

Konsultacja publiczna na temat skuteczności wsparcia innowacji w Europie. Kwestionariusz Cześć B, podmioty instytucjonalne Konsultacja publiczna na temat skuteczności wsparcia innowacji w Europie Kwestionariusz Cześć B, podmioty instytucjonalne Sekcja I: Identyfikacja respondenta 1. Skąd dowiedział(a) się Pan(i)o konsultacji

Bardziej szczegółowo

KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów

KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów Panel W zgodzie z naturą i kulturą czyli jak skutecznie wspierać rozwój infrastruktury na wsi? Warszawa, 28 października 2010

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz 2012 Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne Maciej Bieńkiewicz Społeczna Odpowiedzialność Biznesu - istota koncepcji - Nowa definicja CSR: CSR - Odpowiedzialność przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY IX LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO IM. JAROSŁAWA DĄBROWSKIEGO W ŁODZI REALIZOWANA W LATACH 2011-2014. Główne założenia pracy szkoły:

KONCEPCJA PRACY IX LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO IM. JAROSŁAWA DĄBROWSKIEGO W ŁODZI REALIZOWANA W LATACH 2011-2014. Główne założenia pracy szkoły: KONCEPCJA PRACY IX LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO IM. JAROSŁAWA DĄBROWSKIEGO W ŁODZI REALIZOWANA W LATACH 2011-2014 Główne założenia pracy szkoły: A. Zapewnienie społeczności szkolnej warunków pracy i nauki

Bardziej szczegółowo

I oś priorytetowa Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego 2014-2020. Szczecinek, 24 września 2015r.

I oś priorytetowa Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego 2014-2020. Szczecinek, 24 września 2015r. I oś priorytetowa Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego 2014-2020 Szczecinek, 24 września 2015r. GOSPODARKA- INNOWACJE- NOWOCZESNE TECHNOLOGIE Celem głównym OP 1 jest podniesienie

Bardziej szczegółowo

Rola nauczyciela w pracy z dzieckiem zdolnym

Rola nauczyciela w pracy z dzieckiem zdolnym Rola nauczyciela w pracy z dzieckiem zdolnym Przez zdolność rozumiemy predyspozycje jednostki do łatwego, sprawnego i skutecznego opanowania pewnych umiejętności. Dziecko zdolne - to takie, które w kilku

Bardziej szczegółowo

Regionalne i inteligentne specjalizacje jako podstawa kreowania polityki rozwoju

Regionalne i inteligentne specjalizacje jako podstawa kreowania polityki rozwoju Regionalne i inteligentne specjalizacje jako podstawa kreowania polityki rozwoju Marek Orszewski Dyrektor Wydziału Rozwoju Regionalnego UMWZ Europa 2020 Unia Europejska wyznaczyła wizję społecznej gospodarki

Bardziej szczegółowo

Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski. Kraków, 9 marca 2012 r.

Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski. Kraków, 9 marca 2012 r. Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski Kraków, 9 marca 2012 r. Etap diagnostyczny Diagnoza pogłębiona (załącznik do RSI WM 2012-2020) Synteza diagnozy część 2 dokumentu RSI Analiza

Bardziej szczegółowo

Dopasowanie IT/biznes

Dopasowanie IT/biznes Dopasowanie IT/biznes Dlaczego trzeba mówić o dopasowaniu IT-biznes HARVARD BUSINESS REVIEW, 2008-11-01 Dlaczego trzeba mówić o dopasowaniu IT-biznes http://ceo.cxo.pl/artykuly/51237_2/zarzadzanie.it.a.wzrost.wartosci.html

Bardziej szczegółowo

REGIONALNY OŚRODEK DEBATY MIĘDZYNARODOWEJ w LUBLINIE. Zadanie dofinansowane ze środków Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Promocja zatrudnienia

REGIONALNY OŚRODEK DEBATY MIĘDZYNARODOWEJ w LUBLINIE. Zadanie dofinansowane ze środków Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Promocja zatrudnienia Zadanie dofinansowane ze środków Ministerstwa Spraw Zagranicznych BIULETYN INFORMACYJNY grudzień 2013 LEKCJE SZKOLENIA w lubelskich liceach W NUMERZE POLECAMY : Promocja zatrudnienia Ośrodek Debaty Międzynarodowej

Bardziej szczegółowo

Program Podyplomowych Studiów Akademia Liderów Samorządowych III edycja

Program Podyplomowych Studiów Akademia Liderów Samorządowych III edycja Program Podyplomowych Studiów Akademia Liderów Samorządowych III edycja Lp. Tematyka Forma zajęć Liczba BLOK OGÓLNY/WSPÓLNY 10 I. Sprawne zarządzanie w JST 1. Podstawy teorii organizacji i zarządzania

Bardziej szczegółowo

Kreatywność Innowacyjność Przedsiębiorczość

Kreatywność Innowacyjność Przedsiębiorczość 2013 Joanna Podgórska Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości Kreatywność Innowacyjność Przedsiębiorczość Talenty XXI wieku Spotkanie Zespołu ds. Projektu Białystok, 15 maja 2013 r. Kreatywność głos

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKAT KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW

KOMUNIKAT KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW KOMISJA EUROPEJSKA Strasburg, dnia 12.3.2013 COM(2013) 144 final KOMUNIKAT KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW Inicjatywa na rzecz

Bardziej szczegółowo

EUROPEAN REGIONAL DEVELOPMENT FUND. Międzyregionalny Program INTERREG EUROPA

EUROPEAN REGIONAL DEVELOPMENT FUND. Międzyregionalny Program INTERREG EUROPA INTERREG EUROPA 2014-2020 EUROPEAN REGIONAL DEVELOPMENT FUND Międzyregionalny Program INTERREG EUROPA Warszawa Katowice, - 8 października 24 listopada 2014 Obszar współpracy i budżet 30 państw - UE-28

Bardziej szczegółowo

Poczta Polska S.A. Schemat wartościowania

Poczta Polska S.A. Schemat wartościowania Poczta Polska S.A. Schemat wartościowania Spis treści 1. Kryterium: Wpływ na wynik ekonomiczny... 3 2. Kryterium: Odpowiedzialność za zarządzanie ludźmi i zespołami... 4 3. Kryterium: Odpowiedzialność

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin dyplomowy (licencjacki) dla kierunku ZARZĄDZANIE (studia I stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin dyplomowy (licencjacki) dla kierunku ZARZĄDZANIE (studia I stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin dyplomowy (licencjacki) dla kierunku ZARZĄDZANIE (studia I stopnia) obowiązuje od 01.10.2015 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych,

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Szkoły Podstawowej im. Króla Władysława Jagiełły w Zespole Szkół w Błażowej

Koncepcja pracy Szkoły Podstawowej im. Króla Władysława Jagiełły w Zespole Szkół w Błażowej Koncepcja pracy Szkoły Podstawowej im. Króla Władysława Jagiełły w Zespole Szkół w Błażowej Nasza szkoła realizuje potrzeby i oczekiwania całej społeczności szkolnej i środowiska lokalnego. Kształci i

Bardziej szczegółowo

System doskonalenia nauczycieli oparty na ogólnodostępnym kompleksowym wspomaganiu szkół

System doskonalenia nauczycieli oparty na ogólnodostępnym kompleksowym wspomaganiu szkół System doskonalenia nauczycieli oparty na ogólnodostępnym kompleksowym wspomaganiu szkół Wnioski z pilotażowego wdrażania projektu przez Miasto Łódź Małgorzata Zwolińska Lidia Dyndor 1 Z perspektywy dyrektora

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do psychologii

Wprowadzenie do psychologii Wprowadzenie do psychologii wychowania Psychologia wychowawcza - pedagogiczna Literatura podstawowa: Brzezińska A. (2000). Psychologia wychowania. [W:] J. Strelau (red.), Psychologia. Podręcznik akademicki,

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 9 ROZDZIAŁ I Teoretyczne ujęcie innowacji... 11 1. Innowacje-proces innowacyjny-konkurencyjność... 11 2. System innowacyjny na poziomie regionu... 15 3. System innowacyjny a

Bardziej szczegółowo

Teambuilding budowanie zespołu

Teambuilding budowanie zespołu Teambuilding budowanie zespołu Opis szkolenia: Praca zespołowa jest to jedna z najbardziej cenionych i potrzebnych umiejętności pracowników w większości firm. Zgrany i zaangażowany zespół nie może pracować

Bardziej szczegółowo

Akademia Rozwoju Kariery 2014 Biura Karier Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach

Akademia Rozwoju Kariery 2014 Biura Karier Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach Akademia Rozwoju Kariery 2014 Biura Karier Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach 02.07.2014, godz. 10.00-15.00 s. 415, AIP ul. Bankowa 14, Lipiec 2014 r. Zasady pracy zespołowej Capgemini, p. Anna Pałka

Bardziej szczegółowo

OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA

OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA - w ramach projektu Razem Blisko Krakowa zintegrowany rozwój podkrakowskiego obszaru

Bardziej szczegółowo

WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu

WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu PROGRAM KSZTAŁCENIA Kierunek Obszar/obszary kształcenia, w których umiejscowiony jest kierunek studiów PEDAGOGIKA / Edukacja wczesnoszkolna z wychowaniem przedszkolnym NAUKI SPOŁECZNE Forma kształcenia

Bardziej szczegółowo

Ekonomika Transportu. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe

Ekonomika Transportu. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe Ekonomika Transportu każda zorganizowana postać podażowej strony rynku usług przemieszczania, mająca swoją nazwę i oferującą specyficzny produkt - usługę transportową Cechy: odrębność ekonomiczna odrębność

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku Zarządzanie stopnia I

Efekty kształcenia dla kierunku Zarządzanie stopnia I Efekty kształcenia dla kierunku Zarządzanie stopnia I 1. Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia: kierunek należy do obszaru kształcenia w zakresie nauk społecznych. 2. Profil kształcenia: ogólnoakademicki.

Bardziej szczegółowo

STYMULOWANIE DZIAŁALNOŚCI BADAWCZEJ I INNOWACYJNOŚCI GOSPODARKI

STYMULOWANIE DZIAŁALNOŚCI BADAWCZEJ I INNOWACYJNOŚCI GOSPODARKI SPIS TREŚCI Wstęp 9 KREATYWNOŚĆ, PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ I KAPITAŁ LUDZKI Jan Koch 13 Metody generowania nowych pomysłów Krzysztof B. Matusiak, Łukasz Arendt 29 Kadry dla nowoczesnej gospodarki wyzwania dla

Bardziej szczegółowo

Nowa perspektywa finansowa UE nowe uwarunkowania

Nowa perspektywa finansowa UE nowe uwarunkowania Wydział Zarządzania Regionalnym Programem Operacyjnym Nowa perspektywa finansowa UE nowe uwarunkowania UNIA EUROPEJSKA EUROPEJSKI FUNDUSZ ROZWOJU REGIONALNEGO Rozporządzenie ogólne PE i Rady Ukierunkowanie

Bardziej szczegółowo

Finansowanie projektów partnerskich z udziałem kapitału zwrotnego oraz PPP Wybrane aspekty. MARCIN TUMANOW 29 sierpnia 2014 r.

Finansowanie projektów partnerskich z udziałem kapitału zwrotnego oraz PPP Wybrane aspekty. MARCIN TUMANOW 29 sierpnia 2014 r. Finansowanie projektów partnerskich z udziałem kapitału zwrotnego oraz PPP Wybrane aspekty. MARCIN TUMANOW 29 sierpnia 2014 r. PRZEGLĄD REGULACJI UE Zestawienie aktualnych dokumentów Strategia Europa 2020

Bardziej szczegółowo

Konsultacje społeczne

Konsultacje społeczne Konsultacje społeczne Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2011-2020 10 maja 2011 r. Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego Prezentacja drugiego celu operacyjnego: zwiększenie partycypacji społecznej

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Zespołu Szkół Nr 60 w Warszawie na lata 2014-2019

Koncepcja pracy Zespołu Szkół Nr 60 w Warszawie na lata 2014-2019 1 Koncepcja pracy Zespołu Szkół Nr 60 w Warszawie na lata 2014-2019 2 * Koncepcja pracy szkoły została opracowana w oparciu o: 1. Ustawę o systemie oświaty z dn. 7 września 1991r (Dz. U. z 2004r. nr 256,

Bardziej szczegółowo

Koncepcje Komisji Europejskiej wdrażania funduszy po 2013 roku. regionalnego, 7 listopada, 2011

Koncepcje Komisji Europejskiej wdrażania funduszy po 2013 roku. regionalnego, 7 listopada, 2011 Koncepcje Komisji Europejskiej wdrażania funduszy po 2013 roku Zespół ds. opracowania ramowego zintegrowanego programu regionalnego, 7 listopada, 2011 Cele bieżącej i przyszłej polityki: Nowa Polityka

Bardziej szczegółowo

OFERTA SZKOLEŃ BIZNESOWYCH

OFERTA SZKOLEŃ BIZNESOWYCH OFERTA SZKOLEŃ BIZNESOWYCH Przywództwo i zarządzanie zespołem Szkolenie z zakresu przywództwa, kompetencji liderskich i zarządzania zespołem. Podniesienie kompetencji zarządczych w zakresie przywództwa,

Bardziej szczegółowo

CROSS-COACHING NOWOCZESNE NARZĘDZIE ROZWOJU W ORGANIZACJI

CROSS-COACHING NOWOCZESNE NARZĘDZIE ROZWOJU W ORGANIZACJI CROSS-COACHING NOWOCZESNE NARZĘDZIE ROZWOJU W ORGANIZACJI BARBARA KUBICKA - KLUCZNY Cross-coaching nowoczesne narzędzie rozwoju w organizacji Zarówno o coachingu indywidualnym jak i zespołowym powiedziano

Bardziej szczegółowo

Systemy zarządzania wiedzą w strategiach firm. Prof. dr hab. Irena Hejduk Szkoła Głowna Handlowa w Warszawie

Systemy zarządzania wiedzą w strategiach firm. Prof. dr hab. Irena Hejduk Szkoła Głowna Handlowa w Warszawie Systemy zarządzania wiedzą w strategiach firm Prof. dr hab. Irena Hejduk Szkoła Głowna Handlowa w Warszawie Wprowadzenie istota zarządzania wiedzą Wiedza i informacja, ich jakość i aktualność stają się

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE PERSONELEM (48 godzin dydaktycznych)

ZARZĄDZANIE PERSONELEM (48 godzin dydaktycznych) ZARZĄDZANIE PERSONELEM (48 godzin dydaktycznych) GRUPA DOCELOWA: Szkolenie skierowane jest do osób zatrudnionych w mikro przedsiębiorstwach na stanowiskach kierownika średniego i wyższego szczebla, menadżera

Bardziej szczegółowo

AKTYWNE FORMY ZAJĘĆ DYDAKTYCZNYCH

AKTYWNE FORMY ZAJĘĆ DYDAKTYCZNYCH Podyplomowe Studia Psychologii w Biznesie Zajęcia w formie warsztatów i treningów umożliwiają słuchaczom kształtowanie umiejętności niezbędnych w pracy z ludźmi: zaangażowania, umiejętności prowadzenia

Bardziej szczegółowo

Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski

Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski Kraków, 9 maja 2012 r. Tomasz Geodecki Piotr Kopyciński Łukasz Mamica Marcin Zawicki Etap diagnostyczny Diagnoza pogłębiona (załącznik do

Bardziej szczegółowo

Gotowi na przyszłość Program rozwoju placówki oświatowej opracowany i prowadzony przez Akademię Szkoleń Adeptus, na licencji CoachWise

Gotowi na przyszłość Program rozwoju placówki oświatowej opracowany i prowadzony przez Akademię Szkoleń Adeptus, na licencji CoachWise Gotowi na przyszłość Program rozwoju placówki oświatowej opracowany i prowadzony przez Akademię Szkoleń Adeptus, na licencji CoachWise www.adeptus.com.pl Pilotażowy Projekt,,Gotowi na przyszłość Projekt

Bardziej szczegółowo

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1 Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 71/2014 Senatu UKSW z dnia 29 maja 2014 r. Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 26/2012 Senatu UKSW z dnia 22 marca 2012 r. 1. Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla

Bardziej szczegółowo

Strategia EUROPA 2020 i wyzwania stojące przed edukacją. dr Violetta Florkiewicz

Strategia EUROPA 2020 i wyzwania stojące przed edukacją. dr Violetta Florkiewicz Strategia EUROPA 2020 i wyzwania stojące przed edukacją dr Violetta Florkiewicz Strategia Europa 2020 Jest to unijna strategia wzrostu do 2020 roku. Jej celem jest osiągnięcie wzrostu gospodarczego, który

Bardziej szczegółowo

Standardy. Mariola Kiełboń- St. wizytator Kuratorium Oświaty w Rzeszowie

Standardy. Mariola Kiełboń- St. wizytator Kuratorium Oświaty w Rzeszowie Standardy Mariola Kiełboń- St. wizytator Kuratorium Oświaty w Rzeszowie 1 września 2009 r. rozpoczął się proces wdrażania w przedszkolach i szkołach nowej podstawy programowej kształcenia ogólnego. Zgodnie

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA MIEJSKIEGO NR 12 W GORZOWIE WLKP. NA LATA 2013-2016

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA MIEJSKIEGO NR 12 W GORZOWIE WLKP. NA LATA 2013-2016 Przedszkole Miejskie nr 12 ul. Sportowa 2 66-400 Gorzów Wlkp. KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA MIEJSKIEGO NR 12 W GORZOWIE WLKP. NA LATA 2013-2016 Data obowiązywania: od 01.09.2013r. Zatwierdzono przez Radę

Bardziej szczegółowo

Rektora Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Koninie z dnia 9 listopada 2011 roku

Rektora Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Koninie z dnia 9 listopada 2011 roku ZARZĄDZENIE Nr 84/2011 Rektora Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Koninie z dnia 9 listopada 2011 roku zmieniające zasady organizacji studiów podyplomowych Zarządzanie jakością Na podstawie 7 Regulaminu

Bardziej szczegółowo

FUNDUSZE STRUKTURALNE ĆWICZENIA SEMESTR ZIMOWY 2014/2015

FUNDUSZE STRUKTURALNE ĆWICZENIA SEMESTR ZIMOWY 2014/2015 FUNDUSZE STRUKTURALNE ĆWICZENIA SEMESTR ZIMOWY 2014/2015 Książki Małgorzata Sikora- Gaca, Urszula Kosowska (Fundusze Europejskie w teorii i praktyce, Warszawa 2014 Magdalena Krasuska, Fundusze Unijne w

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE

KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE Program Szkoła Promująca Zdrowie (SzPZ) realizowany jest obecnie w 47 krajach Europy w Polsce od 1991 r. Popularyzację idei SzPZ w Polsce rozpoczęto od trzyletniego

Bardziej szczegółowo

W Poznaniu odbędzie się konferencja władz lokalnych

W Poznaniu odbędzie się konferencja władz lokalnych W Poznaniu odbędzie się konferencja władz lokalnych 04.03.2011 Poznań zorganizuje 8 września inauguracyjne posiedzenie Stałej Konferencji Władz Lokalnych i Regionalnych Komitetu Regionów na rzecz Partnerstwa

Bardziej szczegółowo

OFERTA WARSZTATÓW PSYCHOEDUKACYJNYCH DLA SZKÓŁ

OFERTA WARSZTATÓW PSYCHOEDUKACYJNYCH DLA SZKÓŁ OFERTA WARSZTATÓW PSYCHOEDUKACYJNYCH DLA SZKÓŁ Rok szkolny 2013/2014 Pracownia SENSOS przeprowadza ambitne i bezpieczne programy szkoleniowe dla dziec i i młodzieży. Program każdego warsztatu jest dostosowany

Bardziej szczegółowo

Małopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2007 2013

Małopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2007 2013 Małopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2007 2013 Regionalny program operacyjny jest narzędziem słuŝącym realizacji strategii rozwoju regionu przy wykorzystaniu środków Unii Europejskiej w latach

Bardziej szczegółowo

Koncepcja rozprawy doktorskiej. Dorota Czyżewska. Katedra Strategii i Polityki Konkurencyjności Międzynarodowej Poznań, 25.03.2010 r.

Koncepcja rozprawy doktorskiej. Dorota Czyżewska. Katedra Strategii i Polityki Konkurencyjności Międzynarodowej Poznań, 25.03.2010 r. Ośrodki wspierania innowacji a konkurencyjność regionalna w ujęciu koncepcji regionu uczącego się - przykład Francji Koncepcja rozprawy doktorskiej Dorota Czyżewska Opiekun naukowy: dr hab. Ewa Łaźniewska,

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH UKSW. Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne

WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH UKSW. Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne Załącznik do Uchwały Nr 82/2016 Senatu UKSW z dnia 19 maja 2016 r. WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH UKSW Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne PODNOSZENIE KOMPETENCJI NAUCZYCIELSKICH W PRACY Z UCZNIEM O SPECJALNYCH

Bardziej szczegółowo

POSTAW NA ROZWÓJ! 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT

POSTAW NA ROZWÓJ! 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT POSTAW NA ROZWÓJ! Kampania informacyjno promocyjna oraz doradztwo dla osób dorosłych w zakresie kształcenia ustawicznego edycja 2 Projekt współfinansowany przez

Bardziej szczegółowo