Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej. Rok 8 (2010) Zeszyt 2

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej. Rok 8 (2010) Zeszyt 2"

Transkrypt

1 Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej Rok 8 (2010) Zeszyt 2

2 Rada Naukowa Rocznika Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej Stanisław Bieleń (Warszawa), Teresa Chynczewska-Hennel (Warszawa), Jarosław Isajewycz (Lwów), Adolf Juzwenko (Wrocław), Jūratė Kiaupienė (Wilno), Gerard Labuda (Poznań), Jan Malicki (Warszawa), Andrzej Nowak (Kraków), Marek Pietraś (Lublin), Adam Daniel Rotfeld (Warszawa), Wojciech Sadurski (Sydney), Henryk Samsonowicz (Warszawa), Andrzej Sulima Kamiński (Georgetown Warszawa), Henryk Szlajfer (Warszawa), Piotr S. Wandycz (New Haven), Stanisław Wójcik (Lublin), Jerzy Wyrozumski (Kraków), Jan Zielonka (Oxford) Kolegium Redakcyjne Rocznika Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej Jerzy Kłoczowski (redaktor naczelny), Andrzej Gil (zastępca redaktora naczelnego), Mirosław Filipowicz, Tomasz Kapuśniak, Hubert Łaszkiewicz, Grzegorz Głuch, Anna Paprocka (sekretarz redakcji)

3 Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej Rok 8 (2010) Zeszyt 2 Rosja w poszukiwaniu tożsamości Redakcja Jerzy Kłoczowski Lublin 2010

4 Recenzenci Redakcja tekstów prof. dr hab. Jerzy W. Borejsza prof. dr hab. Wiktoria Śliwowska Andrzej Gil Projekt okładki i opracowanie graficzne Korekta Skład Amadeusz Targoński Anna Paprocka, Agnieszka Słowik Maria Juran Fotografia na okładce i stronach tytułowych Galina Ermolaeva Dreamstime.com Wydanie publikacji zostało sfinansowane przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych Opinie wyrażone w publikacji prezentują wyłącznie poglądy autorów i nie mogą być utożsamiane ze stanowiskiem Ministerstwa Spraw Zagranicznych Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, Lublin 2010 ISSN Wydawca Instytut Europy Środkowo-Wschodniej ul. Niecała 5, Lublin tel. (48) Drukarnia Akapit

5 Spis treści Mirosław Filipowicz Wprowadzenie 7 Paweł Kłoczowski Swoistość rewolucji rosyjskiej w ujęciu Martina Malii 13 Martin Malia on the Specificity of the Russian Revolution Mirosław Filipowicz Richard Pipes jako historyk Rosji i rewolucji rosyjskiej 23 Richard Pipes as an Historian of Russia and the Russian Revolution Tomasz Stryjek Jakiej debaty o przeszłości potrzebuje Rosja? Aleksiej Miller o narodach, historiografiach i polityce historycznej we współczesnej Europie Wschodniej 33 What Debate about the Past Does Russia Need? Aleksiej Miller on Nations, Historiographies and Historical Policy in Contemporary Eastern Europe Andrzej Gil Na drodze do imperium. Kształtowanie się Rosji do połowy XVII wieku 59 On the Way to the Empire. The Shaping of Russia till the Mid-Seventeenth Century Hubert Łaszkiewicz Odkrywanie nie-rosjan w historii Rosji 81 Recenzja książki: Wojciech Zajączkowski, Rosja i narody. Ósmy kontynent. Szkic dziejów Eurazji, Warszawa, Wydawnictwo MG, 2009, ss. 257 Abp Józef Życiński Perspektywy dialogu między Rosyjskim Kościołem Prawosławnym a Kościołem Rzymskokatolickim w Polsce 93 The Perspective for Dialogue between the Russian Orthodox Church and the Roman Catholic Church in Poland

6 Piotr Mitzner Новая Польша dla nowej Rosji 105 New Poland for New Russia Jerzy Bartmiński Polsko-rosyjskie spotkania na polu etnolingwistyki 121 Polish-Russian Encounters in the Field of Ethnolinguistics Wiesław Caban O potrzebie badań nad wkładem oficerów-polaków i osób polskiego pochodzenia w modernizację armii rosyjskiej w XIX wieku 133 On the Need of the Research into the Contribution from Polish Officers and People of Polish Origin to the Modernization of the Russian Army in the Nineteenth Century Kronika Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej 141

7 Wprowadzenie Każdy badacz zajmujący się zagadnieniami związanymi z Europą Środkowo-Wschodnią staje wobec problemu relacji tego regionu, czy w ogóle Europy, z Rosją, tak w wymiarze historycznym, jak i współczesnym. Również niniejszy zeszyt Rocznika Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej podejmuje tematykę rosyjską. Otwierają go teksty poświęcone dwóm znakomitym amerykańskim historykom Rosji: Martinowi Malii i Richardowi Pipesowi. Choć zostali intelektualnie ukształtowani w tym samym środowisku Uniwersytetu Harvarda, ich spojrzenie na przeszłość i przyszłość Rosji było różne. Malia, śledzący dzieje idei, w kilku ważnych pracach pokazał, jak na gruncie rosyjskim specyficznie i złowrogo zaowocował zachodnioeuropejski socjalizm. Wracał on jednak ciągle do ważnego wątku: w jakim stopniu w oczach Zachodu Rosja była tworem europejskich intelektualistów, na ile zaś była przezeń postrzegana przez pryzmat zachodnich stereotypów. Pipes natomiast, nie lekceważąc idei, koncentrował się na gospodarczej, społecznej, ustrojowej i politycznej rzeczywistości Imperium Rosyjskiego, zarówno carskiego, jak i bolszewickiego. W niej też upatrywał genezy rosyjskiej rewolucji: była ona dlań możliwa właśnie na gruncie rosyjskich realiów przełomu XIX i XX wieku. Obaj silnie oddziaływali na funkcjonujące na Zachodzie wyobrażenie o Rosji (Malia był też zdecydowanie bardziej wpływowy poza Stanami Zjednoczonymi, chętnie słuchano go choćby we Francji), prace obu próbowano w środowiskach akademickich po obu stronach Atlantyku dyskwalifikować jako twory zimnej wojny. Historia wyciszyła jednak pewne spory. Niezależnie od tego, że Malia i Pipes byli rywalami, że nieufnie, czy wręcz lekceważąco, traktowali swe koncepcje, mogą być dziś studiowani

8 8 Wprowadzenie równolegle, a czytelnik wyniesie z lektury ich prac więcej pożytku niż z olbrzymiego dorobku wielu z ich rewizjonistycznych oponentów. Obszerny tekst Tomasza Stryjka poświęcony jest poglądom jednego z najciekawszych rosyjskich historyków współczesnych, Aleksieja Millera. Wykształcony w Moskwie, jest obecnie Miller profesorem Uniwersytetu Środkowoeuropejskiego w Budapeszcie i należy do historyków Rosji najczęściej dziś przywoływanych w dyskusjach intelektualnych Zachodu. Jego prace są znane również w Polsce, z którą łączą Millera liczne kontakty, naukowe i przyjacielskie, zapoczątkowane jeszcze w dzieciństwie, gdy jego ojciec, prof. Ilja Salomonowicz Miller, blisko współpracował z polskim środowiskiem naukowym, zwłaszcza ze Stefanem Kieniewiczem. Nowoczesną polską refleksję nad fenomenem tego państwa przywołuje tekst poświęcony ważnej książce Wojciecha Zajączkowskiego Rosja i narody. Ósmy kontynent, jak określa Zajączkowski Rosję, nie jest jej obrazem (jakże często obecnym!) postrzeganym z perspektywy Moskwy i Petersburga. Publikacja wpisuje się znakomicie w kluczowy w nowoczesnych studiach rosyjskich paradygmat imperialny (więcej o tym w tekście Andrzeja Gila), zaś erudycja Zajączkowskiego, jego wielodyscyplinarne kompetencje, czynią go na polskim gruncie, a zapewne i szerzej, jednym z wiodących ekspertów. Wreszcie artykuły poświęcone obszarom kontaktu i dialogu między Polakami i Rosjanami. Ważny tekst abpa Józefa Życińskiego traktuje o intelektualnych, ekumenicznych kontaktach polskiego katolicyzmu z rosyjskim prawosławiem. Warto przypomnieć, że jeden z głównych obserwatorów Patriarchatu Moskiewskiego na Soborze Watykańskim II, Białorusin, Witalij Borowoj ( ) był przed wojną obywatelem polskim i studiował na Uniwersytecie Warszawskim. Wiesław Caban podejmuje z kolei istotny, choć do tej pory zbyt słabo znany, problem udziału Polaków w unowocześnianiu Rosji XIX-wiecznej, koncentrując się na modernizacji armii rosyjskiej. Temat jest zresztą znacznie szerszy, warto pamiętać, że i polscy inżynierowie odgrywali w tym obszarze znaczącą rolę, będąc choćby współtwórcami Harbinu rosyjskiego ośrodka w chińskiej Mandżurii. Jerzy Bartmiński pokazuje skalę autentycznych kontaktów polsko-rosyjskich w ramach jednej naukowej dyscypliny, etnolingwistyki. Takich obszarów dałoby się wskazać znacznie więcej, zarówno przed 1989 rokiem, jak i obecnie. O kontaktach między polskimi

9 Wprowadzenie 9 historykami a rosyjskimi badaczami wiele pisała znająca te kwestie z autopsji Wiktoria Śliwowska. Może powstanie kiedyś rzetelna monografia, która pokaże, że w najbardziej niesprzyjających warunkach politycznych możliwa była rzeczywista współpraca uczonych, którzy nie godzili się na sprowadzanie łączącego ich dialogu do ram oficjalnie regulowanych. Mirosław Filipowicz

10

11

12 Martin Malia ( ) urodził się w Massachusetts w rodzinie irlandzkiego pochodzenia. W czasie wojny służył w marynarce wojennej na Alasce jako tłumacz języka rosyjskiego. Studiował najpierw filologię francuską w Yale, a potem historię Rosji na Harvardzie, u Michaiła Karpowicza ( ), rosyjskiego emigranta, niegdyś współpracownika Aleksandra Kiereńskiego w Rządzie Tymczasowym, w latach profesora na Uniwersytecie Harvarda. W 1948 roku M. Karpowicz założył słynny Ośrodek Badań nad Rosją (Russian Research Center), który był pepinierą tak wybitnych sowietologów, jak Richard Pipes czy Adam Ulam. Drugim profesorem Uniwersytetu Harvarda, który zaważył na formacji intelektualnej i kierunku zainteresowań Malii, był Crane Brinton, historyk rewolucji francuskiej, autor często wznawianej w krajach anglosaskich książki Anatomia rewolucji. C. Brinton był stazeologiem, czyli porównawczym badaczem rewolucji. Lokomotywy historii Malii można traktować jak rozbudowaną, rozszerzoną i znacząco udoskonaloną wersję Anatomii rewolucji. Po Harvardzie, ale jeszcze przed doktoratem, Malia wyjechał na stypendium do Francji, gdzie studiował w École normale supérieure przy rue d Ulm w Paryżu. Właśnie wtedy nawiązał szereg ważnych przyjaźni, m.in. z Jacques em Le Goffem, które stale podtrzymywał. Wydaje się, że zarówno irlandzko-katolickie pochodzenie Malii, jak i jego frankofilia tłumaczą niektóre sposoby stawiania zagadnień w porównawczym badaniu rewolucji. O ile bowiem wśród anglosaskich historyków protestanckich dominuje tendencja do ostrego odróżniania rewolucji amerykańskiej ( ) i francuskiej ( ), o tyle Malia kładzie nacisk na podobieństwa obu tych rewolucji i ich zasadniczą, rodzajową odmienność od rosyjskiej rewolucji październikowej. W latach Malia wykładał historię na University of California w Berkeley. W 1961 roku opublikował książkę Alexander Herzen and the Birth of Russian Socialism, (Cambridge, Mass. 1961), która po pochwałach Izajasza Berlina natychmiast wyrobiła mu wysoką pozycję wśród badaczy Rosji. Książka ta jest dobrym przykładem swoistego stylu rozumienia historii przez Malię. Uprawia on bowiem nie tyle historię wydarzeń, ile historię intelektualną interesuje go aparat pojęciowy, przy pomocy którego historyk opisuje, porządkuje i ocenia wagę wydarzeń. Na początku lat sześćdziesiątych Malia kilkakrotnie przebywał w ZSRR, gdzie utrzymywał wiele cennych kontaktów. Znał dobrze np. Annę Achmatową, a nawet kilka razy nielegalnie przewoził jej teksty za granicę. Malia lubił bezpośrednio znać kraje, których historią się interesował. Był jednocześnie przyjacielem Rosji i radykalnym wrogiem komunizmu. W sierpniu 1980 roku zafascynowała go rewolucja Solidarności, a w 1981 roku kilkakrotnie odwiedził Polskę. Był także na pierwszym zjeździe Solidarności w sopockiej Oliwii. Interesowała go też Solidarność w Lublinie, gdzie spotykał się z Adamem Stanowskim i Jerzym Kłoczowskim. W 1986 roku, w podziemnym wydawnictwie Wszechnica Społeczno-Polityczna, ukazały się wykłady Malii z paryskiej Sorbony pt. Lekcja rewolucji rosyjskiej (tłum. Wiktor Dłuski), a jego Sowiecka tragedia. Historia komunistycznego imperium rosyjskiego (tłum. Magdalena Hułas i Elżbieta Wyzner, Philip Wilson, Warszawa 1998) dedykowana jest Solidarności. Malia mocno podkreśla fakt, że demontaż komunizmu zaczął się właśnie w Polsce, albowiem Polska była jego zdaniem najsłabszym ogniwem imperium. Używając tego sformułowania, autor nawiązuje ironicznie do Lenina, który, jeszcze przed 1917 rokiem, nazywał Rosję najsłabszym ogniwem imperializmu. Trzy książki Malii: Sowiecka tragedia, Lokomotywy historii i Rosja w oczach Zachodu uzupełniają się i stanowią całość. Tytuł trzeciej, jeszcze nieprzetłumaczonej na język polski, jest aluzją do znanej powieści Josepha Conrada W oczach Zachodu. We wstępie do tej powieści J. Conrad formułuje szeroko w Polsce rozpowszechnioną tezę, że Rosja nigdy się nie zmienia, niezależnie od tego czy żyje w kleszczach czerwonego czy białego caratu, tak jak tygrys nie może zmienić swoich pasów, a lampart swoich plam. Malia próbuje przeciwstawić się tej tezie, a jego polemika w tej sprawie z Alainem Besanconem została niegdyś opublikowana w Przeglądzie Politycznym (nr 45/2000).

13 Paweł Kłoczowski Swoistość rewolucji rosyjskiej w ujęciu Martina Malii 1 Martin Malia on the Specificity of the Russian Revolution The article is a review of Martin Malia s History s Locomotives. Revolutions and the Making of the Modern World recently published in Polish translation. The author starts by deploring the wrong title selected for the publication by the American editor, Yale University Press, and also used by the Polish editor, PWN. The Marxist metaphor for the revolution history s locomotives suggests that there is a historically determined one-track, one-way road to modernity that all countries must follow. This is precisely the opposite of Martin Malia s view, according to which there are many different roads to modernity and not just one. The Leninist seizure of power in Russia in 1917 was not a road to modernity but a road with dead end. Malia makes a careful comparative study of various revolutions, mainly the three Atlantic Revolutions (English, American and French) and the Russian October Revolution and comes to the conclusion that whereas the English, American and French are species of the same kind because they resulted with an establishment of a civil society with a free market, the Russion Revolution of 1917 belongs to a different kind of revolutions altogether. According to Martin Malia the specificity of the October Revolution is more linked with the Marxist-Leninist ideology than with peculiarities of the Russian history of autocracy. The October seizure of power was the seizure of power of a new, Leninist type of party and not of the working class as the Marxists wanted us to believe. According to Malia the Leninist interpretation of Marxism was a legitimate, realistic and completely orthodox interpretation of Marxism and not its aberration or betrayal of Marxists. On that point Malia s views are the same as those of such Polish Sovietologists as Leszek Kolakowski and Andrzej Walicki. 1 1 Są to rozważania na kanwie książki: M. Malia, Lokomotywy historii. Zwroty w dziejach i kształtowanie nowoczesnego świata (History s Locomotives: Revolutions and the Making of the Modern World), przeł. M. Grabska-Ryńska, Warszawa 2008.

14 14 Paweł Kłoczowski Martin Malia należy do niewielkiej grupy historyków idei, którzy najlepiej potrafili twórczo wykorzystać inspiracje tocquevilleowskie do analizy historii społecznej i politycznej XX wieku. Na czym polega ta inspiracja? Przede wszystkim chodzi tu o przyjęcie zasadniczej perspektywy w spojrzeniu na ponad 700-letnią historię Europy, od reform gregoriańskich z XI wieku do Rewolucji Francuskiej z 1789 roku. Alexis de Tocqueville pisze o tym najwyraźniej we Wstępie do pierwszego tomu swej książki O demokracji w Ameryce. Według niego mamy w historii Europy pewien jasno i mocno wytyczony kierunek zmian zmierzający do równości, który wyraża on trudnym do precyzyjnej translacji sformułowaniem l egalite des conditions, oznaczającym zarówno równość kondycji społecznej, jak też równość warunków polityczno-prawnych umożliwiających równość kondycji społecznej 2. Socjologiczna historia Europy jest zatem przede wszystkim historią przejścia od arystokratycznego do demokratycznego układu społecznego (w oryginale l etat social aristocratique i l etat social democratique ). Właśnie w średniowiecznej Francji najpełniej skrystalizował się ten arystokratyczny układ społeczny, który Malia nazywa układem trzech stanów i dwóch mieczy. Trzech stanów, czyli stanu kapłańskiego ( ci, którzy się modlą ), rycerskiego ( ci, którzy walczą ) i stanu trzeciego ( tiers etat ci, którzy pracują ), obejmującego wszystkich poza klerem i szlachtą. Dwóch mieczy, czyli kościelnego i królewskiego. Rozmaite i szeroko zróżnicowane warianty tego układu spotykamy w całej Europie chrześcijańskiej, od Portugalii i Hiszpanii do Rosji oraz od Sycylii do Norwegii. O ile arystokratyczny układ społeczny był hierarchiczno-korporacyjny, o tyle demokratyczny układ społeczny jest egalitarno-indywidualistyczny, a zatem 2 Polscy tłumacze Alexisa Tocqueville a, Barbara Janicka i Marcin Król, raz tłumaczą l egalite des conditions jako równość możliwości, a raz jako równość kondycji. Zob. A. de Tocqueville, O demokracji w Ameryce, przeł. B. Janicka, M. Król, t. 1, Kraków Warszawa Wyrażenie równość możliwości może być mylące, co widać jasno, gdy porównamy Tocqueville a z Marksem. Tocqueville, jako akceptujący kapitalizm liberał, ma na myśli także równe prawa dla nierównych możliwości finansowych, albowiem l egalite des conditions powstaje, gdy tylko równe prawa i obyczaje utrwalają się po likwidacji przywilejów społeczeństwa stanowego, takie społeczeństwo według Tocqueville a już jest społeczeństwem bezklasowym. Według Marksa likwidacja feudalizmu nie daje jeszcze równości kondycji, przeciwnie, powstają wtedy nowe klasy (burżuazja i proletariat), które prowadzą między sobą zażartą walkę, dopiero w przyszłym społeczeństwie socjalistycznym będzie szansa na prawdziwą równość kondycji. Książka Tocqueville a jest ostrzeżeniem przed taką właśnie drogą, na której nadmierne dążenie do równości odbywałoby się kosztem wolności.

15 Swoistość rewolucji rosyjskiej w ujęciu Martina Malii 15 diametralnie różny od poprzedniego. Otóż to, co nazywamy rewolucją-wydarzeniem, a ściślej ciągiem, lub raczej kaskadą wydarzeń, jest przede wszystkim dramatyczną transformacją, przejściem od jednego do drugiego układu społecznego. Transformacja ta jest bardziej lub mniej dramatyczna, dłuższa lub krótsza, bardziej lub mniej stopniowalna, ale, jak twierdzi Malia, występuje tylko raz w historii danego kraju, chociaż zdarzały się kraje, które przechodziły od jednego do drugiego układu społecznego bez rewolucji (np. kraje skandynawskie). Malia chce też zawęzić termin rewolucja do Europy i Ameryki z uwagi na wymiar czasowy idei rewolucyjnej. Począ tkowo termin rewolucja stosowany był w astronomii i oznaczał cykliczny obrót. W odniesieniu do historii rewolucja oznaczała powrót do niezepsutych początków. Jeszcze w czasach rewolucji angielskiej ( ) taka była główna konotacja słowa rewolucja. Chodziło albo o powrót do czasów sprzed panowania Stuartów, albo, w rozumieniu purytanów Oliviera Cromwella, o powrót do czystego chrześcijaństwa. Od rewolucji amerykańskiej i francuskiej mamy już mocny związek idei rewolucyjnej z nadzieją na poprawę kondycji ludzkiej w doczesności i w czasie linearnym, a nie cyklicznym. Właśnie ten związek rewolucji z czasem linearnym dowodzi jej europejskiego charakteru, a rewolucje w innych krajach są pochodną ich okcydentalizacji. Drugim źródłem inspiracji tocquevilleowskiej w myśli Malii jest metoda porównawcza. Tocqueville a jako historyka interesowało przede wszystkim z jednej strony porównanie społeczeństwa angielskiego i amerykańskiego (czyli właśnie kontrast arystokratycznego i demokratycznego układu społecznego), a z drugiej porównanie społeczeństwa amerykańskiego i francuskiego (czyli dwóch różnych układów politycznych: scentralizowanego cezaryzmu i zdecentralizowanej republiki, które mogą powstać na gruncie podobnego układu społecznego). Malia stosuje metodę porównawczą do badania samego zjawiska rewolucji, w tym wypadku chodzi nie o rewolucję-proces, lecz o rewolucję-wydarzenie, przy czym koncentruje się on głównie na trzech rewolucjach atlantyckich: angielskiej ( ), amerykańskiej ( ) i francuskiej ( ) oraz na rewolucji rosyjskiej (w sensie szerokim, obejmującym cały okres przechodzenia od starego do nowego porządku, czyli od 1905 roku do czystek stalinowskich z lat trzydziestych). Rewolucje husycką, protestancką i holenderską traktuje jako protorewolucje zapowiadające trzy rewolucje atlantyckie i rewolucję rosyjską. Malia od początku zmierza

16 16 Paweł Kłoczowski do tezy, iż pomimo wszystkich różnic pomiędzy trzema rewolucjami atlantyckimi można je traktować jako warianty gatunkowe jednego rodzaju, natomiast różnice między rewolucjami atlantyckimi a rewolucją rosyjską są różnicami rodzaju, a nie gatunku. Właśnie uchwycenie swoistości i odmienności rodzajowej rewolucji komunistycznej na tle innych rewolucji wydaje się głównym celem Malii. W pierwszej fazie rewolucji rosyjskiej, w latach , wszystko toczyło się zgodnie z paneuropejskim schematem, w którym liberałowie przy pomocy mas miejskich usiłują ograniczyć rolę monarchii na korzyść zgromadzenia narodowego. W rewolucjach atlantyckich ruchy takie przynosiły w końcowym efekcie konstytucyjne rządy prawa, parlamentaryzm, państwa stojące na straży własności prywatnej, wolnej przedsiębiorczości i wolnej wymiany. Raz droga była krótka i łagodna (jak w Ameryce Północnej), raz długa i wyboista (jak we Francji), ale ostatecznie cel był osiągnięty. O ile zatem w Rosji mogło się początkowo wydawać, że proces ten będzie przebiegać analogicznie, o tyle w drugiej fazie, w latach , wystąpiła mutacja ustroju będąca w oczach Zachodu kompletną anomalią. Powstało mianowicie państwo leninowskie, będące czymś całkiem nowym w dziejach świata, czyli państwem, które dziś nazywamy totalitarnym, państwem, które nie jest zwykłą dyktaturą, lecz ideokratyczną partiokracją. Aspekt zarówno ideologiczny, jak i partyjny nowej formy dyktatury ma ścisły związek z leninowską wersją marksizmu i dlatego od samego początku Malia wchodzi w polemikę z marksizmem, aby odebrać historiografię rewolucji z rąk marksistów. Należy tu wyraźnie odróżnić dwie tezy, które Malia uzasadnia w swojej książce: tezę o słabej zdolności aparatu pojęciowego marksizmu do wytłumaczenia wydarzeń rewolucyjnych i tezę o kluczowej roli marksizmu do wytłumaczenia tragicznych skutków rewolucji październikowej. Malia twierdzi jednocześnie, że marksizm niczego nie wyjaśnia w historii ZSRR, a zarazem, że bez marksizmu niczego nie można zrozumieć w historii ZSRR. Co to znaczy? Czy Malia nie wpada tu w sprzeczność? Według amerykańskiego historyka socjalizm marksistowski, czyli komunizm, był mirażem, fatamorganą, iluzją, w którą uwierzyło miliony ludzi na całym świecie, a szczególnie w Rosji od 1917 roku przynajmniej do śmierci Stalina (1953). Wiara komunistyczna zapalała do działania, mobilizowała masy i zmieniała świat, ale sama w sobie była iluzją. Weźmy na przykład epizod wyzwolenia galerników z 22. rozdziału pierwszego tomu

17 Swoistość rewolucji rosyjskiej w ujęciu Martina Malii 17 Don Kichota. Do powinności szlachetnego rycerza należy wspieranie nieszczęśliwych i niedopuszczanie do gwałtu. Tak motywowany Don Kichot wyzwala złoczyńców, którzy natychmiast po wyzwoleniu obijają swojego dobroczyńcę. Działania i czyny człowieka umotywowanego iluzją są realne i przynoszą realne skutki, ale to nie znaczy, że jego złudzenie daje adekwatny obraz rzeczywistości. Komuniści wierzyli, że przynoszą wyzwolenie, ale ich działania przynosiły zniewolenie na skalę nieznaną w historii świata 3. Sam wybrany przez wydawcę i zaczerpnięty z Marksa tytuł Lokomotywy historii jest niepotrzebnie bałamutny. Metafora ta sugeruje bowiem, że historia toczy się po jednym torze i w jednym kierunku, tymczasem książka Malii głosi coś wręcz przeciwnego. W marksizmie historia zmierza od niewolnictwa przez feudalizm i kapitalizm do jednego końca i celu, czyli do komunizmu. Tymczasem, nawet jeżeli Malia podobnie jak Tocqueville przyjmuje tezę o nieuchronnej egalitaryzacji, to jednak trzeba mieć na uwadze to, że proces ten nigdy nie zmierza do jednego ustroju politycznego, albowiem obietnica i nadzieja kryjące się w idei równości są stale niesłychanie ambiwalentne równość i wolność są niewspółmierne, większa doza równości nie daje automatycznie większego wyzwolenia, przeciwnie, może doprowadzić do większego zniewolenia. Teleologia historyczna Marksa zaciemnia obraz przebiegu wydarzeń rewolucyjnych. W proroctwie Marksa po udanej rewolucji 3 Nie jest to opinia powszechnie przyjęta, ale w traktowaniu marksizmu jako pseudonaukowej i pseudoreligijnej utopii Malia ma wielu sojuszników. Por. znamienny tytuł, jaki nosi historia komunizmu autorstwa François Fureta: Przeszłość pewnego złudzenia. Esej o idei komunistycznej w XX wieku, przeł. J. Górnicka-Kalinowska, M. Ochab, Warszawa Tytuł nawiązuje ironicznie do znanej książki Freuda o religii zatytułowanej Przyszłość pewnego złudzenia (Z. Freud, Przyszłość pewnego złudzenia, w: tegoż, Kultura jako źródło cierpienia, przeł. J. Prokopiuk, Warszawa 1992, s. 7-53). Zob. także: M. Heller, A. Niekricz, Utopia u władzy: historia Związku Sowieckiego, t. 1-2, przeł. A. Mietkowski, Wrocław 1989 [reprint wydania: Londyn 1987]. Bardzo podobną ocenę roli marksizmu w historii ZSRR znajdujemy w książce A. Walickiego, Marksizm i skok do królestwa wolności. Dzieje komunistycznej utopii, Warszawa Różnice między Malią a Walickim nie dotyczą początku i rozwoju komunizmu w Rosji, lecz jego rozkładu i upadku, czyli procesu odchodzenia od utopii komunistycznej w okresie postalinowskim i roli nomenklatury w tym procesie. Także ocena roli Solidarności w obaleniu komunizmu poważnie różni Malię i Walickiego. Zob. recenzja Malii z książki Walickiego: The End of the Noble Dream: How Western Marxism Misread the Real Marx, Times Literary Supplement, Swoją zgodność ze stanowiskiem Leszka Kołakowskiego, wyrażonego w jego Głównych nurtach marksizmu (L. Kołakowski, Główne nurty marksizmu: powstanie rozwój rozkład, Londyn 1988), deklarował Malia już w książce Sowiecka tragedia. Historia komunistycznego imperium rosyjskiego , przeł. M. Hułas, E. Wyzner, Warszawa 1998, s

18 18 Paweł Kłoczowski burżuazyjnej musi koniecznie nadejść ta, która ostatecznie rozwiąże wszystkie problemy społeczne, czyli rewolucja proletariacka. Według Malii ani rewolucja francuska nie była burżuazyjna, ani rewolucja październikowa nie była proletariacka. Rewolucje są zjawiskiem wieloklasowym. We Francji w latach wystąpiła seria szybko następujących po sobie ruchów różnych warstw społecznych buntujących się przeciwko zastanym strukturom po rewolcie arystokratów mamy rewoltę mieszczaństwa, potem warstw niższych i rewoltę chłopską. Właśnie kumulacja i konwergencja rozmaitych buntów dają efekt rewolucyjny. Zagadnienie walki klas jest wtórne wobec pytania o struktury polityczne powodujące rewolucyjny zator. Również przypadek rosyjski dowodzi autonomii czynników politycznych względem napięć i walk społecznych. W interpretacji wydarzeń z października listopada 1917 roku kluczowe pytanie dotyczy tego, czy rzeczywiście doszło wtedy do rewolucji społecznej, czy też chodzi raczej o sprawnie przeprowadzony zamach stanu. Według Malii, jeżeli termin rewolucja społeczna oznacza zajęcie władzy przez jedną grupę społeczną i usunięcie innej, to takiej rewolucji społecznej w październiku 1917 roku nie było. Przyczyną rozkładu państwa były przede wszystkim zniszczenia wojenne, a nie walki klasowe proletariatu z burżuazją. Okoliczności sprzyjały bolszewikom spisek garstki intelektualistów pod wodzą Lenina powiódł się w sytuacji wrzenia społecznego, pogłębiającej się anarchii oraz dwuwładzy Rządu Tymczasowego i Rad Delegatów Robotniczych i Żołnierskich. Ważnym zagadnieniem w polemice Malii z marksistowską historiografią rewolucji jest kwestia ustalenia prawidłowej kolejności czynników sprawczych. Malia rozpatruje przede wszystkim trzy czynniki: ideowy, polityczny i społeczno-ekonomiczny. Ta kolejność ważności jest dokładnym odwróceniem kolejności Marksa, u którego przyczyny społeczno-ekonomiczne są zawsze na pierwszym miejscu: ideowa i polityczna nadbudowa służy społeczno-politycznej bazie. Również w tym punkcie widać u Malii wpływ Tocqueville a. Porównajmy te dwa modele interpretacyjne na przykładzie rewolucji francuskiej, która w historiografii marksistowskiej jest paradygmatem tzw. rewolucji burżuazyjnej. W marksizmie ciąg przyczyn rysuje się następująco: postęp technologiczny (czyli siły wytwórcze społeczeństwa) powoduje zmianę sposobów produkcji, zaś zmiana sposobów produkcji powoduje zmianę stosunków własnościowych,

19 Swoistość rewolucji rosyjskiej w ujęciu Martina Malii 19 co zaostrza walkę klasową będącą detonatorem rewolucji. Wymiana klasy panującej jest przyczyną zmiany ustroju politycznego. W ujęciu Marksa polityka traci swoją autonomię, jest wtórna wobec zmian społecznych. Według Tocqueville a, zakładającego prymat czynnika politycznego, kolejność przyczyn rysuje się zgoła odmiennie. Autor Dawnego ustroju i rewolucji na pierwszym miejscu stawia konsolidację absolutyzmu Burbonów wyrażającą się w konsekwentnej centralizacji administracyjnej królestwa i podcinającej władzę arystokracji na jej własnych terytoriach. Izolowana od pozostałej ludności i pozbawiona władzy politycznej szlachta powoli zamieniała się w kastę, którą uwolniono z szeregu tradycyjnych zobowiązań, lecz utrzymała ona swoje przywileje. Powstała zatem sytuacja prowokująca wręcz konflikty społeczne. Według Tocqueville a, to czynnik polityczny wykreował walkę klas, a nie odwrotnie. Co więcej, o ile marksistowski klucz do historii jest uniwersalny i stosowany do tłumaczenia wszystkich rewolucji burżuazyjnych, o tyle metoda porównawcza Tocqueville a zwraca uwagę przede wszystkim na różnice między rewolucjami spowodowane rozbieżnościami w historii politycznej rozmaitych narodów. Możemy teraz wrócić do pytania o swoistość rodzajową rewolucji rosyjskiej. Dlaczego była anomalią na tle pozostałych rewolucji atlantyckich? Jak mocno podkreśla Malia: Triumfatorem Października była nie klasa robotnicza, lecz partia polityczna złożona z ideologów, dążących do wpojenia robotnikom rewolucyjnej świadomości. Ten metafizyczny proletariat, obejmując władzę w imieniu proletariatu rzeczywistego, dokonał czynu, który choć przybrał wulgarny kształt zamachu stanu w swej treści był ultrarewolucyjny: bolszewicy wydarli bowiem władzę nie tylko burżuazji, ale też społeczeństwu jako takiemu (s ). Bolszewicy przechwycili władzę trwającą 74 lata. Jak pisze w innym miejscu Malia, gdyby szukać analogii do tej sytuacji, trzeba by sobie wyobrazić jakobinów, którzy utrzymaliby władzę do 1867 roku, podczas gdy w rzeczywistości rządzili 14 miesięcy. Wbrew historiografii trockistowskiej, Malia podkreśla, że w Rosji nie było żadnego zatrzymania rządów terroru, żadnego thermidora. O tym zatem, że rewolucja rosyjska nie jest tylko wariantem gatunkowym rewolucji atlantyckich, lecz nowym rodzajem rewolucji, świadczy genialny wynalazek Lenina, czyli zasada przewodniej roli partii. W tym miejscu Malia staje się historykiem marksizmu i opowiada się zdecydowanie nie tylko za tezą, że leninowska rein-

20 20 Paweł Kłoczowski terpretacja marksizmu jest interpretacją prawomocną, lecz także, że była to jedyna wersja marksizmu, która miała szansę na realizację. Aby projekt marksistowski mógł zostać wcielony w życie, konieczne były pewne zmiany, korekty i uzupełnienia. Istnieje sprzeczność między marksizmem pojmowanym jako filozofia historii, a marksizmem pojmowanym jako filozofia rewolucji. Z jednej strony marksizm głosi obiektywną logikę historii determinującą nieuchronne przejście z jednej do drugiej fazy dziejów, a z drugiej strony chce uchodzić za wyraz świadomości klasowej proletariatu kierującego procesem rewolucyjnym. Chodzi o sprzeczność między determinizmem społeczno-ekonomicznym a woluntaryzmem politycznym. Sprzeczność ta była jednym z głównych czynników, które podzieliły socjaldemokrację rosyjską na dwie frakcje: mienszewików (minimalistycznych pasywistów) i bolszewików (maksymalistycznych aktywistów). Mienszewicka wersja marksizmu zakładała wyższość determinizmu społeczno-ekonomicznego nad woluntaryzmem politycznym, zaś wersja bolszewicka wyższość woluntaryzmu politycznego nad determinizmem społeczno-ekonomicznym. Jeżeli marksizm jest pseudoreligią ubraną w szaty pseudonauki, to można powiedzieć, że mienszewicy byli bardziej zgodni z naukową literą marksizmu (należy czekać i współpracować z kadetami, bo ze względu na zacofanie Rosja nie jest gotowa do rewolucji proletariackiej), zaś bolszewicy bardziej zgodni z eschatologicznym duchem marksizmu. Lenin był przede wszystkim człowiekiem akcji, a nie teorii, i nie chciał czekać na warunki, które by były bardziej zgodne z doktryną. Uważał zatem, że jeżeli cel marksizmu zniszczenie kapitalizmu i budowa socjalizmu ma zostać osiągnięty, to należy wykorzystać każdą okazję do przechwycenia władzy. W tym sensie leninizm był jedynym realnym marksizmem, który wykreował nowy rodzaj rewolucji. Marksizm można zrealizować pod warunkiem, że jego logika zostanie odwrócona, najpierw powstanie nadbudowa, która z kolei stworzy swoją bazę. Właśnie leninowski wynalazek nowego typu partii wypełnia lukę w marksizmie, łącząc logikę praw historii z nadzieją na rewolucyjną przemianę kondycji ludzkiej. Na czym polega specyfika partii leninowskiej? Lenin dobrze zdawał sobie sprawę, że klasa robotnicza sama w sobie nigdy nie miała świadomości rewolucyjnej, lecz tylko syndykalistyczną lub reformistyczną, to znaczy dążącą do reformy kapitalizmu, a nie do jego obalenia. Aby zatem klasa robotnicza mogła spełnić swoją misję dziejową, musi być kierowana przez

Rozkład materiału. kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/

Rozkład materiału. kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/ Rozkład materiału kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/ Lp. Temat jednostki lekcyjnej Zagadnienia 1. I wojna światowa geneza, przebieg, skutki Proponowana Scenariusz lekcji liczba godzin str.

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIE O ZBLIŻENIU MIĘDZY ROSJĄ A ZACHODEM I STOSUNKACH POLSKO-ROSYJSKICH BS/38/2002 KOMUNIKAT Z BADAŃ

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIE O ZBLIŻENIU MIĘDZY ROSJĄ A ZACHODEM I STOSUNKACH POLSKO-ROSYJSKICH BS/38/2002 KOMUNIKAT Z BADAŃ CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-58 - 95, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański 1. Przedmiot: Historia historiografii Rok: IV Semestr: VII Studia: stacjonarne 2. Ilość godzin:

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający wymagania w zakresie wiadomości omawia najważniejsze postanowienia i konsekwencje traktatu wersalskiego definiuje pojęcie totalitaryzmu omawia główne

Bardziej szczegółowo

problemy polityczne współczesnego świata

problemy polityczne współczesnego świata Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmuller problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 1998 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności -

Bardziej szczegółowo

Problemy polityczne współczesnego świata

Problemy polityczne współczesnego świata A 372536 Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmiiller Problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 2002 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności

Bardziej szczegółowo

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski Projekt okładki Jan Straszewski Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Copyright by Wyższa Szkoła Zarządzania i Prawa im. Heleny

Bardziej szczegółowo

W imieniu Polski Walczącej

W imieniu Polski Walczącej Pisarski i publicystyczny dorobek Korbońskiego otwiera trylogia, W imieniu Kremla i W imieniu Polski Walczącej. Tom po raz pierwszy opublikował w ramach Biblioteki Kultury Instytut Literacki w Paryżu w

Bardziej szczegółowo

Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR

Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VII Redaktor naukowy serii: prof. dr hab. Andrzej Szpociński Recenzent: prof. dr hab. Jan Jacek Bruski Redaktor

Bardziej szczegółowo

POLSKA W LATACH 1944-1947 WALKA O WŁADZĘ. Łukasz Leśniak IVti

POLSKA W LATACH 1944-1947 WALKA O WŁADZĘ. Łukasz Leśniak IVti POLSKA W LATACH 1944-1947 WALKA O WŁADZĘ Łukasz Leśniak IVti W początkowej fazie drugiej wojny światowej rząd polski w skutek działań wojennych musiał ewakuować się poza granice kraju. Po agresji sowieckiej

Bardziej szczegółowo

Pełna Oferta Usług Edu Talent

Pełna Oferta Usług Edu Talent Przedstawiamy Ci naszą Pełną Ofertę Usług. Przygotowaliśmy dla Ciebie szeroką ofertę profesjonalnego, terminowego i taniego pisania prac. Piszemy dla Ciebie: - prace magisterskie i licencjackie - prace

Bardziej szczegółowo

Poważny krok w kierunku normalności

Poważny krok w kierunku normalności Poważny krok w kierunku normalności Dwadzieścia lat po podpisaniu polsko-niemieckiego Traktatu o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy : wyniki raportu Instytutu Allensbach na temat relacji polskoniemieckich

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI Numer zadania Wymagania ogólne (z podstawy programowej) 1. II. Analiza

Bardziej szczegółowo

BADANIE DIAGNOSTYCZNE

BADANIE DIAGNOSTYCZNE Centralna Komisja Egzaminacyjna BADANIE DIAGNOSTYCZNE W ROKU SZKOLNYM 2011/2012 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI GRUDZIEŃ 2011 Numer zadania 1. 2.

Bardziej szczegółowo

Instytucjonalizacja demokracji w krajach Europy Środkowej i Wschodniej. Wybrane problemy

Instytucjonalizacja demokracji w krajach Europy Środkowej i Wschodniej. Wybrane problemy Instytucjonalizacja demokracji w krajach Europy Środkowej i Wschodniej Wybrane problemy NR 3224 Instytucjonalizacja demokracji w krajach Europy Środkowej i Wschodniej Wybrane problemy pod redakcją Marka

Bardziej szczegółowo

Marksowski materializm historyczny koncepcja związku między bazą a nadbudową oraz prymatu czynników ekonomicznych

Marksowski materializm historyczny koncepcja związku między bazą a nadbudową oraz prymatu czynników ekonomicznych Filozofia Publiczna i Edukacja Demokratyczna Tom I 2012 Numer 1 s. 133-138 filozofiapubliczna.amu.edu.pl ISSN 2299-1875 by Filozofia Publiczna i Edukacja Demokratyczna & Author Marksowski materializm historyczny

Bardziej szczegółowo

Informacja podsumowująca Badanie organizacji pozarządowych prowadzących działania poza granicami kraju

Informacja podsumowująca Badanie organizacji pozarządowych prowadzących działania poza granicami kraju Polsko-Amerykańska Fundacja Wolności Informacja podsumowująca Badanie organizacji pozarządowych prowadzących działania poza granicami kraju 1. Podstawowe informacje o badaniu: Badanie zostało wykonane

Bardziej szczegółowo

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas Zdzisława Piątek o śmierci seksie i metodzie in vitro universitas Na ironię zakrawa fakt, iż nauka, która nigdy nie dążyła do odkrycia prawd absolutnych, a wręcz odcinała się od takich poszukiwań,

Bardziej szczegółowo

Literatura przykładowa

Literatura przykładowa Literatura przykładowa Samorząd terytorialny w RP Zbigniew Leoński Podręcznik "Samorząd terytorialny w RP" omawia formy organizacyjne lokalnego życia publicznego, tj. gminy, powiatu i województwa. Tok

Bardziej szczegółowo

Spis treêci. I. Wprowadzenie do historii. II. Początki cywilizacji. Od autorów... 8

Spis treêci. I. Wprowadzenie do historii. II. Początki cywilizacji. Od autorów... 8 Od autorów....................................... 8 I. Wprowadzenie do historii 1. Dzieje historia historiografia...................... 12 Czym jest historia?............................... 12 Przedmiot

Bardziej szczegółowo

Warszawa, listopad 2012 BS/157/2012 POLACY O WYBORACH PREZYDENCKICH W STANACH ZJEDNOCZONYCH, STOSUNKACH POLSKO-AMERYKAŃSKICH I WPŁYWIE USA NA ŚWIAT

Warszawa, listopad 2012 BS/157/2012 POLACY O WYBORACH PREZYDENCKICH W STANACH ZJEDNOCZONYCH, STOSUNKACH POLSKO-AMERYKAŃSKICH I WPŁYWIE USA NA ŚWIAT Warszawa, listopad 2012 BS/157/2012 POLACY O WYBORACH PREZYDENCKICH W STANACH ZJEDNOCZONYCH, STOSUNKACH POLSKO-AMERYKAŃSKICH I WPŁYWIE USA NA ŚWIAT Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania

Bardziej szczegółowo

Grabowska Dorota. Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Grabowska Dorota. Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu Grabowska Dorota Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu Andrzej Kołakowski, Opieka nad dzieckiem sierocym w województwie gdańskim w latach 1945 1956, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2010,

Bardziej szczegółowo

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy Marta Grodner Społeczny kontekst nauki Socjologia wiedzy SOCJOLOGIA WIEDZY Zajmuje się związkami wiedzy z bazą społeczną. Wiązana często z marksizmem : społeczne źródła wiedzy uważa się za powiązane ze

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI Warszawa, październik 00 BS/0/00 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI CBOS, wspólnie z ośrodkami badania opinii społecznej z innych państw, uczestniczy w programie World Public Opinion. Jest to program

Bardziej szczegółowo

Demografia członków PAN

Demografia członków PAN NAUKA 3/2007 163-167 ANDRZEJ KAJETAN WRÓBLEWSKI Demografia członków PAN O niektórych sprawach dotyczących wieku nowych i odchodzących członków Polskiej Akademii Nauk mówiłem już w dyskusji podczas Zgromadzenia

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA NA LEKCJACH HISTORII W GIMNAZJUM W KLASACH I-III

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA NA LEKCJACH HISTORII W GIMNAZJUM W KLASACH I-III PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA NA LEKCJACH HISTORII W GIMNAZJUM W KLASACH I-III Ważnym elementem procesu dydaktycznego jest ocena, która pozwala określić zakres wiedzy i umiejętności opanowany przez ucznia.

Bardziej szczegółowo

KLUCZ ODPOWIEDZI. K O N K U R S H I S T O R Y C Z N Y dla gimnazjów etap szkolny

KLUCZ ODPOWIEDZI. K O N K U R S H I S T O R Y C Z N Y dla gimnazjów etap szkolny KLUCZ ODPOWIEDZI K O N K U R S H I S T O R Y C Z N Y dla gimnazjów etap szkolny Zadanie 1. max. 7 p. Wiosna Ludów na ziemiach polskich Zaznacz w tabeli (wpisując w odpowiednią rubrykę literę ), czy poniższe

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOLOGIA POLSKA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta studia pierwszego stopnia ogólnoakademicki licencjat I. Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz II

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz II Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl Wypracowania Biblia Najważniejsze zagadnienia cz II Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by wiedza24h.pl Wszelkie prawa

Bardziej szczegółowo

STOSUNKI UKRAIŃSKO-POLSKIE W LATACH 1917 1923

STOSUNKI UKRAIŃSKO-POLSKIE W LATACH 1917 1923 STOSUNKI UKRAIŃSKO-POLSKIE W LATACH 1917 1923 THE POZNAŃ SOCIETY FOR THE ADVANCEMENT OF THE ARTS AND SCIENCES INSTITUTE OF EUROPEAN CULTURE, ADAM MICKIEWICZ UNIVERSITY IN POZNAŃ GNIEZNO EUROPEAN STUDIES

Bardziej szczegółowo

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Małgorzata Kosiorek Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Oicyna Wydawnicza Impuls Kraków 2007 Copyright by Oicyna Wydawnicza Impuls, Kraków

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia:

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia: Załącznik nr 1 do Uchwały nr 113/2013 Senatu UKSW z dnia 27 czerwca 2013 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Opracował zespół: Prof. UKSW

Bardziej szczegółowo

Copyright 2015 Monika Górska

Copyright 2015 Monika Górska 1 Wiesz jaka jest różnica między produktem a marką? Produkt się kupuje a w markę się wierzy. Kiedy używasz opowieści, budujesz Twoją markę. A kiedy kupujesz cos markowego, nie zastanawiasz się specjalnie

Bardziej szczegółowo

KONSTYTUCJA W ŚWIETLE NAUK EKONOMICZNYCH

KONSTYTUCJA W ŚWIETLE NAUK EKONOMICZNYCH KONSTYTUCJA W ŚWIETLE NAUK EKONOMICZNYCH dr Katarzyna Metelska-Szaniawska Wydział Nauk Ekonomicznych UW Seminarium PSEAP 25/10/2007 PLAN WYSTĄPIENIA I II III IV Ekonomia konstytucyjna jako program badawczy

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... DZIAŁ PIERWSZY. USTRÓJ POLSKI DO 1795 R... 1

Spis treści. Wstęp... DZIAŁ PIERWSZY. USTRÓJ POLSKI DO 1795 R... 1 Spis treści Wstęp... XI DZIAŁ PIERWSZY. USTRÓJ POLSKI DO 1795 R.... 1 Rozdział I. Monarchia patrymonialna... 3 Część I. Powstanie państwa polskiego... 3 Część II. Ustrój polityczny... 5 Część III. Sądownictwo...

Bardziej szczegółowo

Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony

Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony Tematy i zagadnienia z WOS semestr trzeci( klasa II) Dział I. Społeczeństwo 1. Życie zbiorowe i jego reguły socjologia formy życia społecznego normy społeczne

Bardziej szczegółowo

Droga Czytelniczko! Drogi Czytelniku!

Droga Czytelniczko! Drogi Czytelniku! Droga Czytelniczko! Drogi Czytelniku! Wraz z podręcznikiem oddajemy do twoich rąk zeszyt ćwiczeń. Zawarte są w nim różne polecenia i zadania. Powinny one pomóc ci zrozumieć zagadnienia omawiane w podręczniku

Bardziej szczegółowo

Opublikowane scenariusze zajęć:

Opublikowane scenariusze zajęć: mgr Magdalena Tomczyk nauczyciel dyplomowany historii, wiedzy o społeczeństwie oraz wychowania do życia w rodzinie w Gimnazjum Nr 2 im. Mikołaja Kopernika w Tarnowie. Naukowo zajmuje się historią XIX i

Bardziej szczegółowo

1. ŹRÓDŁA WIEDZY O ORGANIZACJI I ZARZĄDZANIU ORAZ JEJ DOTYCHCZASOWY ROZWÓJ

1. ŹRÓDŁA WIEDZY O ORGANIZACJI I ZARZĄDZANIU ORAZ JEJ DOTYCHCZASOWY ROZWÓJ Władysław Kobyliński Podstawy współczesnego zarządzania Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania w Łodzi Łódź - Warszawa 2004 SPIS TREŚCI SŁOWO WSTĘPNE... 7 1. ŹRÓDŁA WIEDZY O ORGANIZACJI

Bardziej szczegółowo

dr Barbara CURYŁO 1. Zainteresowania badawcze:

dr Barbara CURYŁO 1. Zainteresowania badawcze: dr Barbara CURYŁO 1. Zainteresowania badawcze: Stosunki międzynarodowe, w szczególności: negocjacje międzynarodowe, dyplomacja publiczna, protokół dyplomatyczny, europeistyka, paradygmaty teoretyczne.

Bardziej szczegółowo

Studia niestacjonarne: Europeistyka Rok akademicki 2007 / 2008. Przedmiot: Socjologia Wykładowca: dr Adam DrąŜek. Wykład obligatoryjny

Studia niestacjonarne: Europeistyka Rok akademicki 2007 / 2008. Przedmiot: Socjologia Wykładowca: dr Adam DrąŜek. Wykład obligatoryjny Studia niestacjonarne: Europeistyka Przedmiot: Socjologia 1. Poznanie socjologii w czasie jako dyscypliny naukowej. 2. Przedmiot nauczania socjologii i korelacje z innymi naukami. 3. NajwaŜniejsi przedstawiciele

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. Wydział Socjologiczno-Historyczny Katedra Politologii

SYLABUS. Wydział Socjologiczno-Historyczny Katedra Politologii Rzeszów, 1 październik 01 r. SYLABUS Nazwa przedmiotu Historia instytucji politycznych Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Socjologiczno-Historyczny Katedra Politologii Kod przedmiotu MK_ Studia

Bardziej szczegółowo

OBLICZA POLITYKI. pod redakcją Jana Błuszkowskiego i Jacka Zaleśnego INSTYTUT NAUK POLITYCZNYCH UNIWERSYTETU WARSZAWSKIEGO WARSZAWA 2009 V0L

OBLICZA POLITYKI. pod redakcją Jana Błuszkowskiego i Jacka Zaleśnego INSTYTUT NAUK POLITYCZNYCH UNIWERSYTETU WARSZAWSKIEGO WARSZAWA 2009 V0L SUB Hamburg II A/526037 OBLICZA POLITYKI pod redakcją Jana Błuszkowskiego i Jacka Zaleśnego 13 WARSZAWA 2009 V0L INSTYTUT NAUK POLITYCZNYCH UNIWERSYTETU WARSZAWSKIEGO V0L13 Spis treści Wprowadzenie 9 STUDIA

Bardziej szczegółowo

POLSKA EUROPA Opinia ĆWTAT publiczna O V I A 1 w okresie integracji

POLSKA EUROPA Opinia ĆWTAT publiczna O V I A 1 w okresie integracji A 399316 POLSKA EUROPA Opinia ĆWTAT publiczna O V I A 1 w okresie integracji pod redakcją Krzysztofa Zagórskiego i Michała Strzeszewskiego Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Warszawa 2005 Spis treści WSTĘP. OPINIA

Bardziej szczegółowo

KOMENDANT NACZELNIK MARSZAŁEK

KOMENDANT NACZELNIK MARSZAŁEK Dał Polsce wolność, granice, moc i szacunek. Warsztaty historyczne KOMENDANT NACZELNIK MARSZAŁEK Śladami Józefa Piłsudskiego Część 2: DAŁ POLSCE WOLNOŚĆ, GRANICE, MOC SZACUNEK Podczas studiów Józef zaangażował

Bardziej szczegółowo

L. Dakowicz Obywatelskość jako wartość ceniona przez studentów kierunków nauczycielskich. Lidia Dakowicz

L. Dakowicz Obywatelskość jako wartość ceniona przez studentów kierunków nauczycielskich. Lidia Dakowicz L. Dakowicz Obywatelskość jako wartość ceniona przez studentów kierunków nauczycielskich Lidia Dakowicz Obywatelskość jako wartość ceniona przez studentów kierunków nauczycielskich Uniwersytetu w Białymstoku

Bardziej szczegółowo

Gniewomir Pieńkowski Funkcjonalne Obszary Analizy Problemu Kryzysu w Stosunkach Międzynarodowych

Gniewomir Pieńkowski Funkcjonalne Obszary Analizy Problemu Kryzysu w Stosunkach Międzynarodowych Gniewomir Pieńkowski Funkcjonalne Obszary Analizy Problemu Kryzysu w Stosunkach Międzynarodowych Łódź 2014r. Skład, redakcja i korekta techniczna: Wydawnicto Locuples Projekt okładki: Wydawnictwo Locuples

Bardziej szczegółowo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) I. Informacje ogólne 1. Nazwa modułu 2. Kod modułu 0-PRA-3 3. Rodzaj modułu obowiązkowy lub fakultatywny obowiązkowy 4. Kierunek studiów ARCHEOLOGIA, specjalizacja Archeologia

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne niezbędne do uzyskania poszczególnych ocen z historii w klasie III Gimnazjum.

Wymagania edukacyjne niezbędne do uzyskania poszczególnych ocen z historii w klasie III Gimnazjum. Wymagania edukacyjne niezbędne do uzyskania poszczególnych ocen z historii w klasie III Gimnazjum. Wiek XVIII i epoka napoleooska. A. Wymagania konieczne: ocena - dopuszczający. Uczeo: - zna wydarzenia

Bardziej szczegółowo

się do woli Bożej może być nieraz tak samo trudne jak samo jej pełnienie. Czasami bywa nawet trudniejsze.

się do woli Bożej może być nieraz tak samo trudne jak samo jej pełnienie. Czasami bywa nawet trudniejsze. WSTęP Pytanie zadane przez Autora w tytule może brzmieć jak obiecujące hasło reklamowe: przeczytaj książkę, a przekonasz się, że wszystkie trudności i problemy twojego życia duchowego i wspólnotowego zostaną

Bardziej szczegółowo

SIECI BIZNESOWE A PRZEWAGA KONKURENCYJNA PRZEDSIĘBIORSTW ZAAWANSOWANYCH TECHNOLOGII NA RYNKACH ZAGRANICZNYCH

SIECI BIZNESOWE A PRZEWAGA KONKURENCYJNA PRZEDSIĘBIORSTW ZAAWANSOWANYCH TECHNOLOGII NA RYNKACH ZAGRANICZNYCH Milena Ratajczak-Mrozek SIECI BIZNESOWE A PRZEWAGA KONKURENCYJNA PRZEDSIĘBIORSTW ZAAWANSOWANYCH TECHNOLOGII NA RYNKACH ZAGRANICZNYCH WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU EKONOMICZNEGO W POZNANIU POZNAŃ 2010 SIECI

Bardziej szczegółowo

Stosunki międzynarodowe jako przedmiot badania i nauczania w Katedrze Studiów Politycznych Szkoły Głównej Handlowej

Stosunki międzynarodowe jako przedmiot badania i nauczania w Katedrze Studiów Politycznych Szkoły Głównej Handlowej Włodzimierz Marciniak Stosunki międzynarodowe jako przedmiot badania i nauczania w Katedrze Studiów Politycznych Szkoły Głównej Handlowej Katedra Studiów Politycznych powstała w 1992 r. i od początku kierowana

Bardziej szczegółowo

E-WYKLUCZENIE w wieku dojrzałym

E-WYKLUCZENIE w wieku dojrzałym E-WYKLUCZENIE w wieku dojrzałym o czym warto pamiętać pracując z seniorami w bibliotece Poradnik powstał w ramach projektu Informacja dla obywateli cybernawigatorzy w bibliotekach, zainicjowanego przez

Bardziej szczegółowo

Nieznane oblicze pontyfikatu

Nieznane oblicze pontyfikatu Nieznane oblicze pontyfikatu Jana Pawła II Grzegorz Polak Nieznane oblicze pontyfikatu Jana Pawła II Okruchy z papieskiego stołu Kraków 2011 Współpraca: Aleksandra Bajka Opracowanie graficzne: Dariusz

Bardziej szczegółowo

Darmowy artykuł, opublikowany na: www.fluent.com.pl

Darmowy artykuł, opublikowany na: www.fluent.com.pl Copyright for Polish edition by Bartosz Goździeniak Data: 4.06.2013 Tytuł: Pytanie o czynność wykonywaną w czasie teraźniejszym Autor: Bartosz Goździeniak e-mail: bgozdzieniak@gmail.com Darmowy artykuł,

Bardziej szczegółowo

Bazy Biblioteki Narodowej

Bazy Biblioteki Narodowej Bazy Biblioteki Narodowej Wyszukiwanie i gromadzenie informacji Opracowała: Jolanta Nowakowska Biblioteka Narodowa al. Niepodległości 213 02-086 Warszawa tel. (0-22) 608 29 99 (centrala), (0-22) 452 29

Bardziej szczegółowo

RASIZM DYSKRYMINACJA RASOWA. Magdalena Syryca

RASIZM DYSKRYMINACJA RASOWA. Magdalena Syryca RASIZM DYSKRYMINACJA RASOWA Magdalena Syryca Rasizm, dyskryminacja rasowa zespół poglądów głoszących tezę o nierówności ludzi, a wynikająca z nich ideologia przyjmuje wyższość jednych ras nad innymi. Przetrwanie

Bardziej szczegółowo

Spis treści: WYKAZ SKRÓTÓW WSTĘP

Spis treści: WYKAZ SKRÓTÓW WSTĘP Spis treści: WYKAZ SKRÓTÓW WSTĘP ROZDZIAŁ I. RELACJA ZALEŻNOŚCI W NAUCE O STOSUNKACH MIĘDZYNARODOWYCH 1.Pojęcie zależności 2. Historyczne i współczesne formy zależności 2.1. Okres przedwestfalski 2.2.

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WIADOMOŚCI O EPOCE wiadomości Określa ramy czasowe i genezę nazwy epoki. Wymienia głównych reprezentantów omawianych kierunków literackich. Wymienia

Bardziej szczegółowo

Warszawa, sierpień 2014 ISSN 2353-5822 NR 119/2014 KONFLIKT UKRAIŃSKI I WOJNA HANDLOWA Z ROSJĄ

Warszawa, sierpień 2014 ISSN 2353-5822 NR 119/2014 KONFLIKT UKRAIŃSKI I WOJNA HANDLOWA Z ROSJĄ Warszawa, sierpień 2014 ISSN 2353-5822 NR 119/2014 KONFLIKT UKRAIŃSKI I WOJNA HANDLOWA Z ROSJĄ Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia 2014 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIE O PODATKACH I ULGACH PODATKOWYCH BS/179/179/98 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, GRUDZIEŃ 98

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIE O PODATKACH I ULGACH PODATKOWYCH BS/179/179/98 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, GRUDZIEŃ 98 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET:

Bardziej szczegółowo

TEMATY PRAC KONTROLNYCH

TEMATY PRAC KONTROLNYCH LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE DLA DOROSŁYCH PASCAL W ZAWIERCIU SEMESTR I 04/05 PRZEDMIOT TEMATY PRAC KONTROLNYCH J. Polski. Człowiek w obliczu życiowych wyborów. Wykorzystaj wnioski z interpretacji Iliady oraz

Bardziej szczegółowo

W MOJEJ RODZINIE WYWIAD Z OPĄ!!!

W MOJEJ RODZINIE WYWIAD Z OPĄ!!! W MOJEJ RODZINIE WYWIAD Z OPĄ!!! W dniu 30-04-2010 roku przeprowadziłem wywiad z moim opą -tak nazywam swojego holenderskiego dziadka, na bardzo polski temat-solidarność. Ten dzień jest może najlepszy

Bardziej szczegółowo

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO SAMOTNE OJCOSTWO Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2006 Copyright by Anna Dudak Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2006 Recenzent: prof. zw. dr hab. Józef Styk Redakcja

Bardziej szczegółowo

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch 1 2 Spis treści Wstęp......6 Rozdział I: Co wpływa na to, jakim jesteś ojcem?...... 8 Twoje korzenie......8 Stereotypy.... 10 1. Dziecku do prawidłowego rozwoju wystarczy matka.... 11 2. Wychowanie to

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA Załącznik nr 2 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA Tabela odniesień kierunkowych efektów kształcenia

Bardziej szczegółowo

Podobno lepiej jest rozmawiać z piękną kobietą i myśleć przy tym o Panu Bogu, niż modlić się do Boga i myśleć o pięknej kobiecie (K. Wójtowicz).

Podobno lepiej jest rozmawiać z piękną kobietą i myśleć przy tym o Panu Bogu, niż modlić się do Boga i myśleć o pięknej kobiecie (K. Wójtowicz). wstęp Podobno lepiej jest rozmawiać z piękną kobietą i myśleć przy tym o Panu Bogu, niż modlić się do Boga i myśleć o pięknej kobiecie (K. Wójtowicz). W pierwszym wypadku, widząc piękno kobiety, można

Bardziej szczegółowo

Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy

Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy Raport z badania Szymon Góralski Wrocław, 2013 ul. Więzienna 21c/8, 50-118 Wrocław, tel. 71 343 70 15, fax: 71 343 70 13, e-mail: biuro@rrcc.pl,

Bardziej szczegółowo

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Imię i nazwisko autora rozprawy: mgr Paulina Mamiedow Stopień / tytuł naukowy oraz imię i nazwisko promotora rozprawy: dr hab. Mariusz Gizowski Temat rozprawy doktorskiej:

Bardziej szczegółowo

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 WARSZAWA, MAJ 95

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 WARSZAWA, MAJ 95 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET:

Bardziej szczegółowo

- Temat: Europejska polityka Rosji u progu XXI wieku Kierownik tematu: prof. dr hab. Bogdan Łomiński

- Temat: Europejska polityka Rosji u progu XXI wieku Kierownik tematu: prof. dr hab. Bogdan Łomiński Informacje ogólne Instytut Nauk Politycznych i Dziennikarstwa Uniwersytetu Śląskiego powstał w 1975 roku. Na dzień 30 listopada 2000 roku w Instytucie zatrudnionych było (w przeliczeniu na pełne etaty)

Bardziej szczegółowo

Każdy może zostać fundraiserem wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband

Każdy może zostać fundraiserem wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband Centrum KLUCZ w ramach realizacji projektu PWP OWES INSPRO rozwiązania ponadnarodowe prezentuje wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband, przybliżający dobre praktyki z zakresu zachodniego

Bardziej szczegółowo

Program Europa Master Opole-Moguncja-Dijon. Seminarium Wspólne studia - korzyść czy kłopot? Warszawa, 7 listopada 2014 r.

Program Europa Master Opole-Moguncja-Dijon. Seminarium Wspólne studia - korzyść czy kłopot? Warszawa, 7 listopada 2014 r. Program Europa Master Opole-Moguncja-Dijon Seminarium Wspólne studia - korzyść czy kłopot? Warszawa, 7 listopada 2014 r. Program Europa Master Czym jest? STUDY EUROPE LIVE EUROPE! Program Europa Master

Bardziej szczegółowo

KLASA II GIMNAZJUM. Rozdział I Ustrój Rzeczpospolitej Polskiej. Wymagania na poszczególne oceny dopuszczająca dostateczna dobra bardzo dobra celująca

KLASA II GIMNAZJUM. Rozdział I Ustrój Rzeczpospolitej Polskiej. Wymagania na poszczególne oceny dopuszczająca dostateczna dobra bardzo dobra celująca WYMAGANIA EDUKACYJNE Z WIEDZY O SPOŁECZEŃSTWIE NA POSZCZEGÓLNE OCENY KLASA II GIMNAZJUM Rozdział I Ustrój Rzeczpospolitej Polskiej Temat lekcji 1. O czym będziemy się uczyć na lekcjach wiedzy o społeczeńst

Bardziej szczegółowo

Polski sukces 1989-2014. Tytuł prezentacji Dokonania i perspektywy

Polski sukces 1989-2014. Tytuł prezentacji Dokonania i perspektywy Polski sukces 1989-2014. Tytuł prezentacji Dokonania i perspektywy Wyniki badania ankietowego Dr Jarosław Górski Wydział Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego Europejski Instytutu Marketingu Miejsc

Bardziej szczegółowo

90. ROCZNICA ODZYSKANIA NIEPODLEGŁOŚCI

90. ROCZNICA ODZYSKANIA NIEPODLEGŁOŚCI "Kto nie szanuje i nie ceni swojej przeszłości, ten nie jest godzien szacunku teraźniejszości, ani nie ma prawa do przyszłości". Józef Piłsudski Po 123 latach zaborów Polacy doczekali się odzyskania niepodległości.

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Kultura czeska. Wydział Humanistyczny Instytut Filologii Polskiej Kulturoznawstwo. studia drugiego stopnia stacjonarne

OPIS PRZEDMIOTU. Kultura czeska. Wydział Humanistyczny Instytut Filologii Polskiej Kulturoznawstwo. studia drugiego stopnia stacjonarne OPIS PRZEDMIOTU Nazwa Kod Kultura czeska Wydział Instytut/Katedra Kierunek Specjalizacja/specjalność Poziom organizacyjny studiów System studiów Wydział Humanistyczny Instytut Filologii Polskiej Kulturoznawstwo

Bardziej szczegółowo

Wzory organizowania się migrantów z wybranych krajów azjatyckich wyniki badań jakościowych

Wzory organizowania się migrantów z wybranych krajów azjatyckich wyniki badań jakościowych Wzory organizowania się migrantów z wybranych krajów azjatyckich wyniki badań jakościowych Dr Kinga Wysieńska Projekt Tygiel kulturowy czy getta narodowościowe? wzory integracji i wzajemne relacje imigrantów

Bardziej szczegółowo

Temat: Zróbmy sobie flash mob!

Temat: Zróbmy sobie flash mob! Temat: Zróbmy sobie flash mob! Jak wykorzystać globalnej sieci do korzystania z prawa do zgromadzeń? ZWIĄZEK Z PODSTAWĄ PROGRAMOWĄ Podstawa programowa przedmiotu wiedza o społeczeństwie, IV etap edukacyjny

Bardziej szczegółowo

Jak powstają nowe gatunki. Katarzyna Gontek

Jak powstają nowe gatunki. Katarzyna Gontek Jak powstają nowe gatunki Katarzyna Gontek Powstawanie gatunków (specjacja) to proces biologiczny, w wyniku którego powstają nowe gatunki organizmów. Zachodzi na skutek wytworzenia się bariery rozrodczej

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Kryteria oceniania historia kl. I Ocena dopuszczająca. Poziom wymagań konieczny. - zna pojęcia źródło historyczne, era, zlokalizuje na

Bardziej szczegółowo

Wielodzietność we współczesnej Polsce

Wielodzietność we współczesnej Polsce Demografia i Gerontologia Społeczna Biuletyn Informacyjny 0, Nr Piotr Szukalski Instytut Socjologii Uniwersytet Łódzki pies@uni.lodz.pl Wielodzietność we współczesnej Polsce Prosta zastępowalność tj. sytuacja,

Bardziej szczegółowo

1. Polskie miesiące. Wystąpienia przeciw władzy w okresie PRL projekt edukacyjny

1. Polskie miesiące. Wystąpienia przeciw władzy w okresie PRL projekt edukacyjny 1. Polskie miesiące. Wystąpienia przeciw władzy w okresie PRL projekt edukacyjny a. 1. Cele lekcji i. a) Wiadomości 1. Cele ogólne: a. Uczeń rozumie charakter wystąpień społecznych przeciw władzy w okresie

Bardziej szczegółowo

Badanie nauczania filozofii w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych

Badanie nauczania filozofii w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych Badanie nauczania filozofii w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych Scenariusz wywiadu pogłębionego z Nauczycielem Filozofii Scenariusz wywiadu pogłębionego z nauczycielem filozofii Dzień Dobry, Nazywam

Bardziej szczegółowo

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SHEMAT PUNKTOWANIA KWIEIEŃ 2014 Rozumienie ze słuchu Wymagania ogólne II. Rozumienie Uczeń rozumie proste,

Bardziej szczegółowo

TRANSATLANTIC TRENDS POLAND

TRANSATLANTIC TRENDS POLAND TRANSATLANTIC TRENDS POLAND P.1 Czy uważa Pan(i), że dla przyszłości Polski będzie najlepiej, jeśli będziemy brali aktywny udział w sprawach światowych, czy też jeśli będziemy trzymali się od nich z daleka?

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIE O LEGALIZACJI EUTANAZJI BS/170/2001 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, GRUDZIEŃ 2001

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIE O LEGALIZACJI EUTANAZJI BS/170/2001 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, GRUDZIEŃ 2001 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-58 - 95, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VI

Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VI Warszawa 2013 Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VI Redaktor naukowy serii: prof. dr hab. Andrzej Szpociński Recenzent: dr hab. prof. UW Jerzy Bartkowski Redaktor prowadząca:

Bardziej szczegółowo

Warszawa, czerwiec 2015 ISSN 2353-5822 NR 84/2015 O KONFLIKCIE NA UKRAINIE I SANKCJACH GOSPODARCZYCH WOBEC ROSJI

Warszawa, czerwiec 2015 ISSN 2353-5822 NR 84/2015 O KONFLIKCIE NA UKRAINIE I SANKCJACH GOSPODARCZYCH WOBEC ROSJI Warszawa, czerwiec 2015 ISSN 2353-5822 NR 84/2015 O KONFLIKCIE NA UKRAINIE I SANKCJACH GOSPODARCZYCH WOBEC ROSJI Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 9 stycznia 2015 roku

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia na egzamin licencjacki z tematyki europejskiej

Zagadnienia na egzamin licencjacki z tematyki europejskiej Zagadnienia na egzamin licencjacki z tematyki europejskiej 1. Greckie, chrześcijańskie i rzymskie źródła zjednoczonej Europy. 2. Porównaj projekt Unii Paneuropejskiej Richarda Coudenhove-Kalergiego i Unii

Bardziej szczegółowo

Wykaz ważniejszych skrótów... 7 Wstęp... 9

Wykaz ważniejszych skrótów... 7 Wstęp... 9 Spis treści Wykaz ważniejszych skrótów.... 7 Wstęp.... 9 Rozdział I Usytuowanie Policji w systemie organów administracji publicznej. 13 1. Geneza Policji... 13 2. Źródła prawa dotyczące Policji... 16 3.

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ INSTYTUT SPRAW PUBLICZNYCH CBOS BRYTYJCZYCY I POLACY O ROZSZERZENIU UNII EUROPEJSKIEJ BS/46/2001 KOMUNIKAT Z BADAŃ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ INSTYTUT SPRAW PUBLICZNYCH CBOS BRYTYJCZYCY I POLACY O ROZSZERZENIU UNII EUROPEJSKIEJ BS/46/2001 KOMUNIKAT Z BADAŃ CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ INSTYTUT SPRAW PUBLICZNYCH UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 http://www.cbos.pl sekretariat@cbos.pl SEKRETARIAT 629-35 - 69, 628-37

Bardziej szczegółowo

Inwestycje w Niemczech: Praktyczny Przewodnik dla polskich inwestorów Część 6

Inwestycje w Niemczech: Praktyczny Przewodnik dla polskich inwestorów Część 6 Autor:Dr.IgorStenzel Inwestycje w Niemczech: Praktyczny Przewodnik dla polskich inwestorów Część 6 Zakaz konkurencji po ustaniu stosunku pracy przy przejściu przedsiębiorstwa. Aktualny wyrok polskiego

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Seminarium dyplomowe 08.01/o,1,V,VI. Wydział Humanistyczny Instytut Filologii Polskiej Kulturoznawstwo

OPIS PRZEDMIOTU. Seminarium dyplomowe 08.01/o,1,V,VI. Wydział Humanistyczny Instytut Filologii Polskiej Kulturoznawstwo OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Seminarium dyplomowe 08.01/o,1,V,VI Wydział Instytut/Katedra Kierunek Specjalizacja/specjalność Poziom organizacyjny studiów System studiów Wydział Humanistyczny

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE Załącznik nr 16 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

Andrzej Jezierski. Cecylia Leszczyńska HISTORIA

Andrzej Jezierski. Cecylia Leszczyńska HISTORIA Andrzej Jezierski Cecylia Leszczyńska HISTORIA Wydawnictwo Key Text Warszawa 2003 Spis treści Od autorów 13 Rozdział 1 Polska w średniowieczu 1.1. Państwo 15 1.2. Ludność 19 1.2.1. Zaludnienie 19 1.2.2.

Bardziej szczegółowo