Czy słowo ludzkie może być słowem Bożym? Doświadczenie mocy słów Biblii w Kościele 113,1, 3)

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Czy słowo ludzkie może być słowem Bożym? Doświadczenie mocy słów Biblii w Kościele 113,1, 3)"

Transkrypt

1 1 Moc Słowa w Biblii. Czy słowo ludzkie może być słowem Bożym? Niejednokrotnie uczestnicząc we Mszy św., słuchamy homilii wyjaśniającej odczytane fragmenty Pisma świętego. Może nieraz zapytywaliśmy: Dlaczego mamy postępować według tego, co mówi Pismo św.? Dlaczego zawarte w nim nakazy są dla ludzi tak ważne? Czy rzeczywiście mogą one zmienić nasze życie? Odpowiedź na te pytania możemy znaleźć, uczestnicząc uważnie w Liturgii Słowa. Kiedy bowiem lektor odczyta słowa Pisma świętego, uroczyście ogłasza: Oto słowo Boże. Tu właśnie znajdujemy odpowiedź: Muszę być posłuszny słowom Pisma świętego i według nich kształtować swoje życie, bo jest to słowo Boże. W tym miejscu możemy pytać dalej: Jak to się dzieje, że zwykłe ludzkie słowa, wypowiadane przez człowieka, spisane na kartach księgi, są słowem Bożym? Doświadczenie mocy słów Biblii w Kościele W ciągu wielu wieków historii Kościoła Pismo święte towarzyszyło wszystkim wierzącym w Chrystusa. Było odczytywane i komentowane podczas zebrań liturgicznych, skrupulatnie badane w zaciszu chrześcijańskich domów. Wielu ludzi, stykających się ze słowami zapisanymi na kartach Pisma świętego, doświadczało ich przedziwnej mocy. Oto kilka przykładów. Żyjący w II wieku w Atenach, jeden z pierwszych apologetów chrześcijaństwa, Arystydes, napisał, zachęcając do poznania nauki Ewangelii, że tkwiącą w niej moc można poznać, czytając ją (.Apologia II, 7). Inny z przedstawicieli wczesnego chrześcijaństwa tak opisuje zbawczą moc słowa Bożego, które pociągnęło go ku nauce Chrystusa: Stańcie się tym, czym ja, bo i ja byłem, czym wy. To wszystko mnie pociągnęło, tj. Boska nauka i moc Słowa. Jak zręczny zaklinacz wyprowadza z kryjówki przeraźliwego węża i zmusza go znów do ucieczki, tak Słowo wypędza z najskrytszych głębin duszy niebezpieczne uczucia i poruszenia, a więc pożądliwość, z której rodzi się wszelkie, zło, dalej nieprzyjaźń, kłótnie, zazdrość, nienawiść i inne występki. (Pseudo-Justyn, Zachęta Greków 5) Według Ojców Kościoła Pismo święte jest szczególnym darem Boga dla człowieka, oświeca go i ratuje od śmierci wiecznej: Gdybyśmy nie poznali Słowa i nie zostali przez nie oświeceni, nie różnilibyśmy się od tucznego drobiu odżywianego w ciemności i karmionego na rzeź. (Klemens Aleksandryjski, Zachęta Greków 113,1, 3) Słowa Pisma świętego przemieniły życie wielu ludzi. Tkwiąca w nich moc pobudziła wiele serc do wewnętrznej przemiany. Św. Augustyn łączy moment swojego nawrócenia z doświadczeniem mocy słowa: Zdusiwszy w sobie łkanie, podniosłem się z ziemi, znajdując tylko takie wytłumaczenie, że musi to być nakaz Boży, abym otworzył książkę i czytał ten rozdział, na który najpierw natrafię. (...) Spiesznie więc wróciłem do tego miejsca, gdzie Alipiusz przez cały czas siedział. Pamiętam, że zostawiłem tam, odchodząc, tom pism apostoła [św. Pawła]. Chwyciłem książkę, otworzyłem i czytałem w milczeniu słowa, na które najpierw padł mój wzrok... Przyobleczcie się w Pana Jezusa

2 2 Chrystusa, a nie ulegajcie staraniom o ciało i jego pożądliwości... Ledwie doczytałem te słowa, stało się tak, jakby do mego serca spłynęło strumieniem światło ufności, przed którym cała ciemność wątpienia natychmiast się rozproszyła. (Wyznania VIII, 12). Do tego szeregu świadectw można by było dołączyć jeszcze wiele innych, dawnych i współczesnych. Historia nauki o natchnieniu Równolegle z doświadczeniem mocy słowa, chrześcijanie próbowali odpowiedzieć na pytanie o jej źródło. W odpowiedzi pomagała wnikliwa lektura Biblii. Napotykali oni w świętej Księdze zdania stwierdzające, iż zawarte tam słowa są słowami samego Boga. To On jest ich autorem i stąd właśnie płynie skuteczność i moc słów Pisma świętego. Będąc słowem samego Boga, jest ono jedynie prawdziwe i święte. Według Ojców Kościoła 1, na kartach Biblii przemawia do człowieka sam Bóg, posługując się natchnionymi autorami: To zaiste, co według mniemania ludzkiego niewiarygodne i niemożliwe, Bóg przepowiedział przez Ducha Proroczego... Tegośmy się dowiedzieli od tych, którzy opowiadali życie Zbawiciela naszego, Jezusa Chrystusa, i daliśmy im wiarę, ponieważ Duch Proroczy, jak się rzekło, przez co dopiero wspomnianego Izajasza powiedział, iż takie będzie narodzenie Jego. Że zaś ci, co prorokują, z nikąd natchnienia nie otrzymują, jak tylko od Słowa Bożego (tzn. od Logosu, drugiej osoby Trójcy), to przypuszczam, i wy chyba uznajecie. Gdy tak słyszycie owe słowa, które prorocy mówią jakby we własnym imieniu, nie myślcie, że one pochodzą od owych natchnionych mężów; nie, to wyraz Słowa Bożego, które im daje natchnienie. (św. Justyn Apologeta, Apologia I, 33, ) Ojcowie, próbując wyjaśnić napotkane zjawisko, które nazwali natchnieniem, mówili o nadprzyrodzonym działaniu Ducha Świętego na ludzi. Aby lepiej wyjaśnić swoje poglądy, posługiwali się językiem obrazowym. Atenagoras z Aten w 177 r. działanie Ducha Świętego na proroków przekazujących słowo Boże porównywał do gry na instrumencie muzycznym: My natomiast jako gwarancję tego, co myślimy i w co wierzymy, mamy proroków, którzy opowiadali o Bogu i o prawach Bożych natchnieni przez Ducha Bożego. Również wy przewyższacie innych ludzi inteligencją i pobożnością względem prawdziwego Bóstwa, możecie stwierdzić, że niedorzecznością jest odrzucać wiarę w Ducha Bożego, który usta proroków poruszał niczym instrumenty muzyczne, a ufać ludzkim mniemaniom. (Atenagoras z Aten, Prośba za chrześcijanami 7) Prawdziwe Boże autorstwo Pisma świętego podkreślał św. Augustyn, nazywając Biblię listem podyktowanym ludziom przez Boga: A zatem to, co oni (Apostołowie) zapisali, a co On (Chrystus) im ukazał i powiedział, o tym w żadnym wypadku nie można powiedzieć, iż On tego nie napisał, jakkolwiek to Jego członki do tego się przyczyniły, co poznały pod dyktando (dictatum) głowy. Albowiem to wszystko, co raczył, byśmy czytali odnośnie Jego czynów i słów, to nakazał im napisać niczym swoim członkom. Kto zrozumie tajemnicę zgodności członków zależnych od jednej głowy, jak również współdziałanie jedności nawet różnych osób, taki nie będzie widział inaczej tego, co będzie czytał w opisie uczniów Chry- 1 Ojcowie Kościoła to starożytni pisarze kościelni, którzy są świętymi, odznaczają się prawo- wiernością nauki i posiadają aprobatę Kościoła.

3 3 stusa w Ewangelii, jakoby dokonał tego On sam w swoim własnym ciele i jakby Jego piszącego widział. (O zgodności Ewangelistów I, ) Psalmy, które śpiewamy, zostały wygłoszone i spisane pod dyktando Ducha Świętego... (Objaśnienia Psalmów 62, 1) Przyszły do nas listy z naszej ojczyzny, to je wam odczytujemy. (tamże 149, 5) Starochrześcijańscy pisarze dostrzegali również rolę ludzi, których Bóg wybrał jako narzędzia do spisania Biblii: Lecz ludzie Boży, przez Ducha Świętego wywyższeni i prorokami uczynieni, po Bożemu byli wyuczeni, święci i sprawiedliwi, jako przez Boga samego natchnieni i wykształceni. Przeto zostali uznani godnymi tej nagrody, by byli narzędziami (organon) Boga, i czerpali mądrość, która od Niego pochodzi; ze skarbca tej to mądrości mówili; o stworzeniu świata i o wszystkich innych rzeczach. O tym poucza nas Pismo św. i mężowie natchnieni Duchem Świętym. Wśród nich Jan tak mówi: Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga. (św. Teofil z Antiochii, Do Autolyka II, 9. 22) Już z tych kilku przykładów widać, jak rozwijała się katolicka nauka o natchnieniu Pisma świętego: Z jednej strony podkreślano Boże autorstwo, nazywając Boga pierwszorzędnym lub głównym autorem Biblii (auctor primarius). Z drugiej strony zauważa się rolę człowieka, który będąc narzędziem (gr.: organon, łac.: instrumentum) w ręku Boga, nazwany jest autorem drugorzędnym lub narzędnym (auctor secundarius). Rezultat tych dociekań można znaleźć w najnowszych dokumentach Kościoła o Piśmie świętym. Konstytucja dogmatyczna o Objawieniu Bożym Soboru Watykańskiego II Dei verbum (skrót: KO) tak naucza, powtarzając wypowiedzi Soboru Watykańskiego I i Papieża Piusa XII (Encyklika: Divino afflante Spiritu r.): Prawdy przez Boga objawione, które są zawarte i wyrażone w Piśmie świętym, spisane zostały pod natchnieniem Ducha Świętego. Albowiem święta Matka-Kościół uważa na podstawie wiary apostolskiej księgi Starego, jak Nowego Testamentu w całości, ze wszystkimi ich częściami, za święte i kanoniczne dlatego, że spisane pod natchnieniem Ducha Świętego (por. J 20, 31; 2 Tm 3, 16; 2 P 1, 19-21; 3, 15-16) Boga mają za autora i jako takie zostały Kościołowi przekazane. Do sporządzenia Ksiąg świętych wybrał Bóg ludzi, którymi jako używającymi własnych zdolności i sił posłużył się, aby przy Jego działaniu w nich i przez nich, jako prawdziwi autorowie przekazali na piśmie to wszystko i tylko to, co On chciał. (KO 11) Jak widać z powyższych rozważań (p. 1-3) na postawione pytanie o pochodzenie mocy, prawdy i świętości słów Pisma świętego, chrześcijanie od 2000 lat odpowiadają ciągle w jednakowy sposób: Ludzkie słowa spisane w księdze Pisma świętego są równocześnie słowem Bożym, gdyż zostały spisane pod natchnieniem Ducha Świętego. W tym miejscu można już podać wstępną, na razie roboczą, definicję natchnienia biblijnego:

4 4 Natchnieniem biblijnym nazywamy nadprzyrodzone działanie Ducha Świętego, które sprawia, że prawdziwe słowo ludzkie jest równocześnie prawdziwym słowem Bożym. Pismo święte o natchnieniu Co natomiast mówi samo Pismo święte o natchnieniu? Czy święci pisarze mieli świadomość, że przekazują słowo Boże? Odpowiedź na powyższe pytania można otrzymać, przyglądając się najbardziej charakterystycznym tekstom Pisma świętego o natchnieniu. Należy zaznaczyć, że w tym miejscu Pismo święte traktujemy jako historyczny przekaz odzwierciedlający poglądy i przekonania pisarzy biblijnych. A. Stary Testament Bóg Abrahama, Izaaka i Jakuba jest Bogiem przemawiającym. Cały Stary Testament przenika świadomość, że stanowi on Słowo Żywego Boga - Jahwe. W Starym Testamencie jest wiele świadectw, potwierdzających przekonanie świętych autorów o Boskim pochodzeniu przekazywanych słów. Często można przeczytać tam tego typu wypowiedzi: Wówczas zawładnął mną Duch Jahwe i rzekł: Mów: Tak mówi Jahwe (Ez 11, 5); Duch Jahwe mówi przeze mnie i Jego słowo jest na moim języku (2 Sm 23, 2). B. Nowy Testament Nowy Testament zawiera - podobnie jak Stary - wiele świadectw pośrednich potwierdzających Boski autorytet Pisma świętego (ciągłe odwoływanie się do Starego Testamentu, cytowanie Prawa i Proroków przez Jezusa jako ostatecznego, najwyższego kryterium prawdy objawionej). Są w Nowym Testamencie również teksty mówiące wprost o Bożym natchnieniu Starego Testamentu: a. 2 Tm 3,16-17 Wszelkie Pismo od Boga natchnione jest i pożyteczne do nauczania, do przekonywania, do poprawiania, do kształcenia w sprawiedliwości - aby człowiek Boży był doskonały, przysposobiony do każdego dobrego czynu. Przesłanie tekstu: Zwrot wszelkie Pismo oznacza cały Stary Testament. Zapewne chodzi tu o grecki przekład Starego Testamentu, tzw. Septuagintę, używaną przez Żydów z diaspory, do których należał Tymoteusz. Natchnione słowo Boga wypełnione jest życiodajnym tchnieniem Ducha Świętego i dlatego jest niezastąpionym, skutecznym środkiem uświęcenia. b. 2 P 1, To przede wszystkim miejcie na uwadze, że żadne proroctwo Pisma nie jest dla prywatnego wyjaśnienia. Nie z woli bowiem ludzkiej zostało przyniesione kiedyś proroctwo, ale kierowani Duchem Świętym mówili od Boga święci ludzie.

5 Przesłanie tekstu: 5 Zwrot proroctwo Pisma oznacza całe Stare Przymierze rozumiane jako proroctwo. Tak pojęte proroctwo nie jest sprawą ludzką, ale dziełem samego Ducha Świętego, który jest gwarantem prawdy, źródłem mocy i skuteczności tego Słowa (patrz zwrot: kierowani Duchem Świętym ). Kryterium i wykładnikiem prawdy Pisma świętego nie są prywatne sądy ludzkie. Sens zamierzony przez Boga opiera się na obiektywnym kryterium, którego gwarantem jest charyzmatyczne działanie Ducha Świętego, a wykładnikiem Kościół bezpośredni adresat prorockiego słowa Pisma świętego. Nadprzyrodzona asystencja Ducha Świętego leży zarówno u źródła Pisma świętego, jak również towarzyszy i wspiera świętych ludzi w przekazywaniu Słowa Bożego. W procesie powstania proroctwa i jego przekazu człowiek spełnia rolę pośrednika. Świętość ludzkich pośredników jest pierwszym owocem zbawczego (uświęcającego) działania przekazywanego słowa. Proroctwo Pisma jest więc owocem współdziałania Bożego tchnienia i działania człowieka. Próba opisu natchnienia biblijnego - teoria P. Benoit Mówiąc o natchnieniu biblijnym, myślimy o działaniu Ducha Świętego na ludzi, biorących udział w procesie powstania Biblii. Aby więc móc mówić o natchnieniu biblijnym, trzeba zapoznać się z procesem powstania ksiąg natchnionych. Przypomnijmy, że proces ten podzieliliśmy na trzy etapy: Etap I: historia Etap II: przedliteracki - ustny przekaz i spisanie małych form Etap III: ostateczna redakcja Bliższe zapoznanie się z procesem powstania Biblii wpłynęło na modyfikację nauki o naturze biblijnego natchnienia. Dawniej uważano, że poszczególne księgi wyszły spod pióra jednego autora. Tak rozumiany proces powstania ksiąg natchnionych ograniczał z konieczności natchnienie do Bożej asystencji towarzyszącej spisywaniu ksiąg. Naturę tak pojmowanego natchnienia w obrazowy sposób ukazywano jako dyktowanie tekstu przez Ducha Świętego. Jedną z nowszych teorii dotyczących natchnienia biblijnego zaproponował P. Benoit. Rozciągnął on zakres asystencji na czyny opisane w Biblii, a zdziałane pod mocą Bożą, i na słowa wypowiadane pod natchnieniem Ducha Jahwe. I tak P. Benoit mówi o Bożej asystencji towarzyszącej ludziom: Działającym pod wpływem Ducha Bożego (natchnienie pastoralne) Przemawiającym w imieniu Jahwe - są to głównie prorocy (natchnienie oralne, prorockie) Biorącym udział w dziele spisywania słów Jahwe - chodzi tu o spisywanie małych form i kolejne redakcje tekstu (natchnienie skrypturystyczne). Można posunąć się jeszcze dalej, mówiąc o szczególnej Bożej asystencji towarzyszącej ludziom odczytującym i interpretującym wciąż na nowo słowo Boże. Tutaj też można mówić o Bożym natchnieniu Pisma świętego, które nie jest faktem jednorazowym, ale czymś ciągle trwałym i istniejącym w Kościele.

6 6 Natchnienie biblijne Wg. P. Benoit pastoralne oralne skruptyrystyczne Takie ujęcie problemu natchnienia narzuca się podczas lektury Biblii, w której wielokrotnie możemy spotkać opis działania Ducha Jahwe pobudzającego do czynu, mówienia, pisania. Ostatecznym wynikiem tak opisanego działania Boga jest Księga Pisma świętego zawierająca opisy i interpretacje czynów ludzi działających pod mocą Bożą i ich słowa. Ujęcie P. Benoit znacznie poszerza grupę osób, z którymi współdziałał Duch Święty w procesie powstawania Biblii. W Starym Testamencie są to przedstawiciele Izraela, a w Nowym Kościół. Prezentowaną tutaj próbę opisania natchnienia biblijnego wielokrotnie uzupełniano. Obecnie uznaje się ją za najbardziej dojrzałą i pełną. Podsumowując, można podać definicję natchnienia biblijnego uwzględniającą cały proces powstania Ksiąg świętych: Natura natchnienia skrypturystycznego. Próba systematycznego opisu według św. Tomasza z Akwinu Już wcześniej powiedzieliśmy, że Biblia jest dziełem Bosko-ludzkim. Pamiętając o tym, musimy spojrzeć na natchnienie biblijne (skrypturystyczne) z trzech stron, odpowiadając na trzy grupy pytań: Jak wygląda Boży wkład w powstanie Pisma świętego lub inaczej: co to znaczy, że Bóg jest autorem Pisma świętego? Jak wygląda ludzki wkład w powstanie Pisma świętego lub inaczej: co to znaczy, że człowiek jest autorem Pisma świętego? Jak wygląda rezultat współpracy człowieka z Bogiem, czyli: jakie ślady działania Boga, człowieka i ich współpracy nosi sama Księga? W ten sposób ujęliśmy trzy, scalające się w praktyce, aspekty natchnienia biblijnego: od strony Boga, od strony człowieka i samej Księgi. Aby rozróżnić te trzy aspekty natchnienia, mówi się w teologii za św. Tomaszem z Akwinu o trzech rodzajach natchnienia 2 : Natchnieniu czynnym - działanie Boga na człowieka. Natchnieniu biernym - przyjęcie działania Bożego przez człowieka Natchnieniu terminatywnym - Biblia jako księga

7 7 NATCHNIENIE BIBLIJNE WG. ŚW. TOMASZA Z AKWINU. czynne bierne terminatywne Bóg autorem Pisma świętego. Skrypturystyczne natchnienie czynne Doktrynalne wypowiedzi Kościoła stwierdzające, że Bóg jest autorem Pisma świętego, dotyczą nie autorstwa literackiego, ale teologicznego. Oznacza to, że: Bóg jest twórcą całej historii zbawienia spisanej w Piśmie świętym. Bóg jest jedynym źródłem treści całego Pisma świętego. To znaczy, że wszystko, co znajduje się w Biblii, jest objęte charyzmatem natchnienia, który sprawia, że to i tylko to, co Bóg zamierzył, zostało objęte zbiorem Pism Starego i Nowego Testamentu. Bóg sam wybrał ludzi do spisania Ksiąg świętych i kierował nimi, aby to i tylko to, co zamierzył, znalazło się w Biblii (co do treści i sposobu wyrażenia). Takie działanie Boga określamy jako natchnienie skrypturystyczne czynne. Podsumowując, można powiedzieć, że natchnienie czynne jest nadprzyrodzonym i charyzmatycznym (tj. darmowym, służącym wspólnocie) wpływem Boga na ludzi spisujących teksty święte, trwającym do zakończenia spisywania księgi. Człowiek autorem Pisma świętego 2.Skrypturystyczne natchnienie bierne Człowiek jest autorem Biblii w sensie literackim, to znaczy, że posługując się rozumem, wolą i władzami wykonawczymi, spisał Księgi święte. Powiedzieliśmy jednak wcześniej, że spisane przez człowieka słowa znajdujące się w Biblii są równocześnie słowami Boga. Do spisania takich słów nie wystarczą ludzkie umiejętności i czysto ludzkie poznanie. Aby więc utrwalić na piśmie słowa, które równocześnie są słowami Bożymi, człowiek musiał przyjąć Boże działanie, które oświecało jego rozum, pobudzało wolę i czuwało nad władzami wykonawczymi. Tak więc ludzcy autorzy Biblii przyjmowali Boże działanie na trzy swoje władze: Na rozum - Bóg oświecał rozum pisarza i dawał mu poznać w sposób nadprzyrodzony (objawienie) lub naturalny to, co chciał, aby znalazło się w Biblii. Na wolę - Bóg dawał pisarzowi impuls skłaniający go do pisania, nie odbierając mu jednak wolności (to znaczy, że pisarz nie był niewolnikiem w rękach Boga). Takim impulsem mogło być np. ukazanie przez Boga autorowi natchnionemu potrzeb jakiejś gminy, które domagały się wyjaśnienia przez list. Na władze wykonawcze (wzrok, słuch, system nerwowy, wyobraźnia, pamięć, organy ruchowe) - Bóg czuwał nad pisarzem podczas pisania, aby ujął poszczególne prawdy tak, jak Bóg chciał. Oddziałując na władze wykonawcze, Bóg strzegł pisarza przed popełnieniem błędu. 2 W tym miejscu można mówić o ludzkim autorstwie w dwu aspektach: a. indywidualnym - poszczególni ludzie autorami Pisma świętego; b. zbiorowym - wspólnota wierzących autorem i środowiskiem powstania Pisma świętego (tutaj uwzględnia się udział całej wspólnoty w powstaniu Biblii). W niniejszym punkcie omówiony zostanie tylko aspekt indywidualny.

8 8 Podsumowując, można powiedzieć, że natchnienie bierne jest przyjęciem przez człowieka spisującego święte Księgi Bożego działania na rozum oświecenie, wolę impuls do działania, władze wykonawcze asystencja chroniąca przed błędem. Natchnienie bierne: Działanie na rozum oświecenie. Działanie na wolę pobudzenie do pisania. Działanie na władze wykonawcze ustrzeżenie przed błędem. Księga natchniona dziełem Bosko-ludzkim. Skrypturystyczne natchnienie terminatywne Rezultatem współpracy człowieka z Bogiem jest księga natchniona, która posiada następujące cechy: Świadczące o autorstwie Boskim - prawda, świętość, skuteczność słowa, jedność, ciągłość. Świadczące o autorstwie ludzkim - w tekście można odkryć osobowość autora, sposób jego myślenia i wyrażania myśli, rozpoznać jego charakterystyczny styl, a nawet nieudolności. Świadczące o współpracy człowieka z Bogiem, wspólne obu autorom. W Biblii nie ma ani jednego słowa, które byłoby tylko ludzkie albo tylko Boskie, wszystkie słowa tam spisane są Bosko-ludzkie. Stąd Kościół uznaje, że całe Pismo święte jest natchnione w tym samym stopniu. Pierwotnie natchniony jest tekst oryginalny, przekłady są o tyle natchnione, o ile oddają sens oryginału. Księgi Pisma świętego nigdy nie przestaną być natchnionymi. Natchnienie jest więc cechą stałą Pisma świętego, sprawiającą, że spisane w nim słowa są ciągle żywe, mają tę samą moc, co w chwili pierwszego ich wypowiedzenia. Ten sam Duch, który ożywiał proroków i apostołów, jest obecny w słowach Pisma świętego, ożywia je, daje im moc i skuteczność, poucza, oświeca i zbawia. Natchnienie terminatywne Cechy księgi świadczące o współpracy człowieka z Bogiem (ksiega natchniona) Cechy księgi świadczące o ludzkim autorstwie (styl, wybór gatunku, osobowość autora, itd.) Cechy księgi świadczące o Boskim autorstwie (skuteczność, jedność i ciągłość, prawda, świętość) Podsumowując można powiedzieć, że natchnienie terminatywne jest trwałym rezultatem współpracy Boga z człowiekiem. Chodzi tu o księgę natchnioną.

9 9 Po przeprowadzeniu powyższych rozważań można podać tradycyjną definicję natchnienia: Natchnieniem biblijnym nazywamy bezpośredni, pozytywny, nadprzyrodzony i charyzmatyczny wpływ Boga (czynne) na umysł, wolę i władze wykonawcze piszącego (bierne), dzięki czemu powstała pod tym wpływem Księga jest dziełem dwóch autorów: Boga i człowieka (terminatywne).

10 Boskie cechy Pisma s więtego: prawda, s więtos c, skutecznos c, jednos c i ciągłos c Prawda Pisma świętego Chcąc mówić o prawdzie Pisma świętego, należy najpierw uzmysłowić sobie, że prawdy zawarte przez Boga w Biblii nie mają wzbogacać naszej wiedzy o świecie i o ludziach, lecz mają być narzędziem w realizacji Bożego planu zbawienia. Stąd możemy powtórzyć za Soborem Watykańskim II, że Księgi biblijne w sposób pewny, wiernie i bez błędu uczą prawdy, jaka z woli Bożej miała być przez Pismo święte utrwalona dla naszego zbawienia (KO 11). Zwrot utrwalona dla naszego zbawienia oznacza, że prawda Biblii (jej poznanie) jest konieczna do zbawienia. Skutkiem jej poznania i przyjęcia nie ma być tylko wzbogacenie wiedzy. Poznanie i przyjęcie prawdy zawartej w Biblii jest równoznaczne ze zbawieniem (por. J 8, 31-32). Rozważając więc prawdziwość jakichś słów Biblii, nie należy najpierw pytać o ich zgodność z osiągnięciami nauk szczegółowych, ale o to, czy skutkiem przyjęcia danych słów będzie doświadczenie zbawienia. Tak bowiem rozumianą prawdę chciał Bóg wiernie i bez błędu zawrzeć w Piśmie świętym. Doszukiwanie się w Biblii np. prawd przyrodniczych mija się z celem spisania Ksiąg świętych. Celem pisarzy biblijnych było pouczenie o prawdach zbawczych, a nie przyrodniczych. Szukając prawdy objawionej przez Pismo święte, trzeba przyjąć progresywny charakter objawienia. Bóg bowiem nie objawił od razu wszystkich prawd zbawczych, lecz czynił to powoli na przestrzeni wieków. Dlatego, chcąc ująć jakąś prawdę zawartą w Biblii, np. o losie człowieka po śmierci, trzeba uwzględnić nie jeden tekst, ale naukę całej Biblii na ten temat, od Księgi Rodzaju do Apokalipsy. W związku z tym, że celem Biblii nie jest przekaz prawd przyrodniczych i historycznych, rodzi się pytanie: w jaki sposób traktować informacje z zakresu nauk przyrodniczych i historii znajdujące się w Biblii? Na postawione pytanie dawano w historii egzegezy wiele odpowiedzi, począwszy od traktowania tekstów biblijnych w sposób dosłowny, a skończywszy na odmawianiu Boskiej inspiracji fragmentom zawierającym obraz świata niezgodny z osiągnięciami nauk przyrodniczych i historycznych. Posuwano się nawet do kwestionowania Boskiego charakteru Pisma świętego. W związku z powyższymi trudnościami Kościół wypracował pewne zasady (ogólne i szczegółowe) pomocne w interpretacji wspomnianych tekstów. Zasady ogólne Nie może istnieć żadna sprzeczność między całkiem pewnymi i prawdziwymi wnioskami nauk ścisłych, a twierdzeniami Biblii. Wynika to stąd, że autorem Biblii i twórcą praw przyrody jest jeden i ten sam Bóg, od którego nie mogą pochodzić sprzeczne twierdzenia. Jeżeli okaże się sprzeczność między twierdzeniem Pisma świętego a twierdzeniami nauki, wtedy należy uznać jedno z dwojga: albo słowa Pisma nie zostały należycie zrozumiane, albo dane twierdzenia naukowe nie są pewne, lecz są czystymi hipotezami. a. Biblia a nauki fizyczno-przyrodnicze - zasady interpretacji Druga z powyższych zasad dopuszcza możliwość niewłaściwego zrozumienia słów Pisma świętego. Poniższe punkty są zasadami szczegółowymi ułatwiającymi właściwą interpretację tekstów.

11 ZASADY SZCZEGÓŁOWE Zasada negatywna. Celem Pisma świętego nie jest pouczenie w materii nauk ścisłych, lecz pouczenie o drodze zbawienia. Nie należy zatem traktować Biblii jako podręcznika przyrodoznawstwa, gdyż pisarze natchnieni nie mieli intencji wydawania sądów w tej dziedzinie 3. Zasady pozytywne: Zjawiska przyrodnicze pisarze natchnieni opisywali nie według istoty rzeczy, ale tak jak je postrzegali zmysłami. Taki sposób mówienia występuje również dzisiaj w mowie potocznej, popularnej, nienaukowej (np. słońce wstaje). Autorzy natchnieni przekazując pouczenie religijne, musieli posługiwać się sposobem myślenia i zasobem wiedzy ludzi sobie współczesnych. W przeciwnym razie nie byliby zrozumiani przez tych, do których pisali. Wiele wypowiedzi dotyczących zjawisk przyrody jest ujętych w Biblii językiem poetyckim, przenośnym i nie można tych zdań rozumieć dosłownie. Biblia a nauki historyczne - zasady interpretacji Nie można stosować tych samych zasad interpretacji do tekstów dotyczących materii przyrodniczej i historycznej. Jest bowiem rzeczą obojętną dla naszego zbawienia czy Ziemia obraca się dookoła Słońca. Przeciwnie jest w przypadku faktów historycznych, gdyż zbawienie dokonało się w ramach historii i przez wydarzenia historyczne. Nie jest zatem obojętne dla naszego zbawienia czy miały miejsce takie fakty jak narodzenie Jezusa, Jego śmierć i zmartwychwstanie. Aby więc właściwie zinterpretować teksty dotyczące materii historycznej, należy uwzględnić następujące zasady: Nie można wymagać od autorów biblijnych ujęcia historii odpowiadającej współczesnym wymaganiom naukowym. Pisarze biblijni inaczej pojmowali historię. Nie stawiali na pierwszym miejscu przekazu o fakcie, lecz chcieli oddać sens danego wydarzenia. Aby uwypuklić sens i pouczenie tkwiące w wydarzeniu, hagiografowie posuwali się do wyolbrzymiania i ubarwiania pewnych faktów, opuszczania tych, które nie miały znaczenia dla sensu danego wydarzenia. W celu uwyraźnienia pouczenia zmieniano nawet chronologię wydarzeń. Takie zabiegi, które nam mogą wydawać się zwykłym fałszerstwem, są jak najbardziej zgodne z semickim rozumieniem historii i odpowiadają świadomie założonym celom historiografii biblijnej. Pierwszorzędnym celem historiografii biblijnej jest więc odkrycie prawdy moralnej, religijnej, etycznej, posuwające się nawet do spychania faktu na drugi plan. Tak rozumiana historia charakteryzuje się następującymi cechami: Jest to historia działania Boga w dziejach narodu wybranego. Celem tego działania było zbawienie człowieka. Historia biblijna jest więc historią typowo religijną, historią zbawienia. Historiografia biblijna posiada charakter praktyczno-pedagogiczny. Jej celem jest uczenie i wychowywanie. Pisarze biblijni posługiwali się różnymi historycznymi rodzajami literackimi. Aby odpowiednio zinterpretować tekst, należy ustalić jego rodzaj literacki. W różny bowiem sposób podchodzimy do prawdy historycznej zawartej w naukowym dziele opartym na wiarygodnych źródłach, eseju historycznym, popularnej książ- 3 Tę zasadę dobrze ilustruje wypowiedź św. Augustyna:...nie czytamy w Ewangelii, by Pan powiedział, posyłam wam Pocieszyciela, który by was pouczał o biegu słońca i księżyca. Chrześcijan bowiem chciał wykształcić, a nie matematyków.

12 ce historycznej, powieści historycznej. Każdy z wymienionych gatunków posiada własny specyficzny rodzaj historyczności. Pisarze biblijni posługiwali się sobie współczesnymi gatunkami literackimi, należą do nich: historia pierwotna (Rdz l- ll) 4, historia religijna (1-2 Krn) 5, epopeja religijno- narodowa (Joz) 6, powieść historyczna (Est) 7. Świętość Biblii Świętość Biblii polega na tym, że autor natchniony ocenia dany czyn zgodnie z prawem moralnym. To znaczy, że hagiograf nie może pochwalać czynu moralnie złego, ani ganić czynu moralnie dobrego. Tak pojęta świętość Biblii jest skutkiem natchnienia. Bóg bowiem, który jest autorem Pisma świętego, jest równocześnie źródłem moralności. Zarzuty przeciwko świętości Biblii Przeciwko świętości Biblii wysuwa się następujące zarzuty: Biblia zawiera opisy czynów grzesznych Sam fakt opisu czynu grzesznego nie musi zawierać jego oceny. Autorzy natchnieni nie zawsze wprost potępiają czyn zły. Czasem ukazują tylko skutki tego czynu dotykające sprawcę, a czasem pozostawiają ocenę danego czynu czytelnikowi. Należy również pamiętać, że pochwała życia jakiejś postaci biblijnej nie oznacza zaraz pochwały wszystkich jej czynów 8. Swoboda języka biblijnego Chodzi tu głównie o realistyczne opisy życia seksualnego. Dla wielu kamieniem obrazy jest Księga Pieśni nad Pieśniami uważana za erotyk. Przy ocenie języka biblijnego należy pamiętać, że nie można oceniać pewnych starożytnych zwrotów ze współczesnego punktu widzenia. To bowiem, co nas gorszy, mogło być zupełnie naturalne dla ludów starożytnych. Należy również pamiętać o różnicy mentalności ludów semickich. Opisy życia seksualnego znajdujące się w Biblii nie muszą zawsze być opisami czynów grzesznych, gdyż mogą to być opisy miłości małżeńskiej. Biblia zawiera złorzeczenia 9 Oburzając się na fakt występowania w Piśmie świętym złorzeczeń, oceniamy je często z punktu widzenia Nowego Testamentu i przykazania miłości bliźniego (por. Mt 5, 43-48; 1 P 3, 9; Rz 12,14; Łk 6,28), które w czasach Starego Testamentu było jeszcze nieznane. Prawo odwetu nie jest niemoralne, wprost przeciwnie, jest sprawiedliwe. W zestawieniu jednak z Nowym Testamentem stawiającym miłosierdzie nad sprawiedliwość, prawo odwetu jest niedoskonałe. Biblia pochwala wojny ludobójcze i prawo klątwy 10 Oceniając ludobójcze wojny i prawo klątwy, należy tak jak przy ocenie złorzeczeń wziąć pod uwagę progresywny charakter objawienia. Ponadto trzeba zaznaczyć, że prawo klątwy (herem) było samoobroną Izraela przeciwko ludom ościennym, stosującym te same metody 4 Ten gatunek nie odpowiada współczesnym formom historiografii. Opowiada językiem prostym i obrazowym, dostosowanym do umysłowości ludzi mniej rozwiniętych, podstawowe prawdy dotyczące zbawienia oraz ludowy opis początków ludzkości. 5 Pomija przyczyny drugie, odnosząc wszystko do Boga. 6 Rdzeń historyczny z wieloma upiększeniami literackimi. 7 W oparciu o wątek historyczny stworzony jest utwór o charakterze artystycznym i celach dydaktycznych. 8 Typowym przykładem mogą tu być postaci Dawida i Salomona (por. Syr 47,1-22). 9 Przykładem takich złorzeczeń są np. Ps 35 i Por. Joz : 7. 1 n: ; 10,

13 walki. Prawo klątwy zabezpieczało również naród wybrany przed bałwochwalstwem i synkretyzmem religijnym. Badając dokładnie historię Palestyny widać wyraźnie, że prawo heremu nie było stosowane konsekwentnie, gdyż nawet po osiedleniu się Izraela, pozostało w ziemi obiecanej wiele ludów pogańskich. Teksty zaś opisujące zdobywanie Palestyny powstały wiele lat po zajęciu kraju. Wydaje się zatem, że znajdujące się w Piśmie świętym opisy zastosowania klątwy stanowią specjalny gatunek literacki (rodzaj paraboli), którego celem jest podkreślenie ważności zajęcia ziemi obiecanej i konieczności unikania kontaktów z ludami pogańskimi. Słowa Pisma świętego są żywe i skuteczne Słowo Boże nie jest zwykłym dźwiękiem oznaczającym jakąś rzecz czy czynność. Jest ono absolutnie skuteczne, sprawia to, co oznacza. Ten dynamizm słowa najlepiej widać przy stworzeniu, gdzie wszystko, co Bóg wypowiada, staje się. Podobne właściwości posiada słowo Boże spisane w Piśmie świętym. Sprawia ono to, co głosi. Ogłasza możliwość otrzymania nowego życia i samo daje nowe życie, potrzebne jest tu tylko przyjęcie z wiarą słowa (por. J 1, 12; 6, 63). Słowo Boże ogłasza nadejście zbawienia i równocześnie jest mocą Bożą ku zbawieniu, dla każdego wierzącego (Rz 1, 16). Słowa Pisma świętego nie tylko opisują moralność nowego człowieka, ale i niosą moc przemieniającą życie ludzkie (2 Tm 3, 16 n). Przez słowo Boże dokonuje się nie tylko ogłaszanie pokoju i pojednania człowieka z Bogiem, ale równocześnie sprawia ono pokój i niesie moc pojednania (2 Kor 5, 19; Ef 6, 15). Wszystko to jest skutkiem natchnienia, czyli żywej, dynamicznej obecności Ducha Świętego w słowie Bożym. Ta żywotność i skuteczność słowa Biblii będąc skutkiem natchnienia, jest trwała. Można doświadczyć jej również i obecnie. Kwestia praktyczna Skuteczności słów Pisma świętego nie należy pojmować w sposób magiczny. Należy tutaj odróżnić skuteczność słowa stwórczego wypowiadanego przez Boga od skuteczności słowa Bożego kierowanego do człowieka lub wypowiadanego przez człowieka. Słowo stwórcze wypowiadane przez Boga staje się. Słowo kierowane do człowieka nie musi się stać. Zależy to od przyjęcia słowa i wiary. Na czym zatem polega skuteczność Słowa Bożego w życiu chrześcijanina? Odpowiadając, sięgnijmy do Konstytucji Dei verbum, która naucza w następujący sposób o słowie Bożym: Albowiem w księgach świętych Ojciec, który jest w niebie, spotyka się miłościwie ze swymi dziećmi i prowadzi z nimi rozmowę. Tak wielka zaś tkwi w słowie Bożym moc i potęga, że jest ono dla Kościoła podporą i siłą żywotną, a dla synów Kościoła utwierdzeniem wiary, pokarmem duszy oraz źródłem czystym i stałym życia duchowego. Stąd doskonałe zastosowanie ma do Pisma św. powiedzenie: żywe jest słowo Boże i skuteczne (Hbr 4, 12), które ma moc zbudować i dać dziedzictwo wszvstkim uświęconvm (Dz 20, 32; por. 1 Tes 2,13). (KO 21) Przez słowo Bóg spotyka się z człowiekiem i prowadzi z nim rozmowę, zaprasza go do dialogu ze sobą, ofiarując mu utwierdzenie wiary i pokarm duszy. Nie staje się to jednak automatycznie. Potrzebna jest, jak w każdym dialogu, zgoda i współpraca drugiej strony, w tym wypadku człowieka....aby jak najliczniejsi słudzy słowa Bożego mogli z pożytkiem podawać ludowi Bożemu pokarm owych Pism, który by rozum oświęcał, wolę umacniał, a serca ludzi ku miłości Bożej rozpalał. (KO 23)

14 Kiedy spotykamy się ze słowem, dotyka ono naszych trzech sfer: rozumu, woli i uczuć. Tutaj ponownie widać potrzebę integralnie rozumianej współpracy człowieka z Bogiem spotykanym w słowie. Będzie ono skuteczne nie np. przez samo powtarzanie, lecz przez przyjęcie rozumem, wolą i uczuciem. Dialogiczny charakter skuteczności słowa potwierdzają jeszcze inne słowa Konstytucji:...modlitwa towarzyszyć powinna czytaniu Pisma świętego, by ono było rozmową między Bogiem a człowiekiem. Gdyż do Niego przemawiamy, gdy się modlimy, a Jego słuchamy, gdy czytamy boskie wypowiedzi. (KO 25) Wniosek: Spotkanie ze słowem Bożym jest stworzeniem klimatu i miejsca do działania Ducha Świętego, który chce wejść z nami w dialog (por. Hbr 2, 1-4). W takim dialogu potrzebne jest otwarcie i współpraca obu stron: Boga (inicjatora dialogu) i człowieka. Jeżeli Boża inicjatywa spotka się z przyjęciem przez człowieka (umysłem, wolą i sercem), wtedy słowo Boże jest skuteczne, staje się w ludzkim życiu. Słowo odrzucone jest również skuteczne, ale w inny sposób - osądza człowieka (por. J 12, 48; Hbr 4, 12). Jedność i ciągłość Pisma świętego Czytając całe Pismo święte, Stary i Nowy Testament, można dopiero zauważyć, że stanowi ono jedną zwartą całość. Mimo wielości autorów ludzkich biorących udział w tworzeniu ksiąg, spisujących najczęściej swoje teksty niezależnie od siebie, w Biblii zauważamy ciągle rozwijającą się realizację planu zbawienia człowieka. Z jednej strony plan ten jest misternie i logicznie ułożony, a z drugiej widać z lektury poszczególnych ksiąg, że ich autorzy nie ogarniali go swoim umysłem w całości. Taki stan rzeczy domaga się uznania Boga jako autora Biblii (patrz punkt 4, a), który ułożył ten plan, czuwał nad jego realizacją i kolejno odsłaniał poszczególne jego elementy. Aby odsłonić swój zbawczy plan w słowach Pisma świętego, Bóg posłużył się ludźmi, którzy pisali pod natchnieniem Ducha Świętego. Podsumowując, można powiedzieć, że jedność Pisma świętego wynika z faktu Bożego autorstwa Biblii i przejawia się w następujący sposób: Biblia opisuje zbawcze działania jednego i tego samego Boga, będące wyraźnie realizacją jednego planu. Plan ten odsłaniają kolejno wszystkie księgi obu Testamentów. Stary Testament jest w pełni zrozumiały w świetle Nowego. Dopiero po zestawieniu obu Testamentów widoczne jest ukierunkowanie całej Biblii na Jezusa Chrystusa i zrozumiałe się staje typiczne (tzn. zapowiadające) znaczenie figur Starego Przymierza. Zasady interpretacji tekstu biblijnego (elementy hermeneutyki biblijnej) Jeżeli tekst Pisma świętego jest dziełem Boga i człowieka, posiada ślady Boskiego i ludzkiego autorstwa, to w celu właściwej interpretacji tekstów biblijnych należy stosować dwojakie zasady interpretacji (zasady hermeneutyczne). Są to: Zasady literackie - ich zastosowanie wynika z faktu, że Biblia jest dziełem literackim.

15 Zasady teologiczne - ich zastosowanie wynika z nadprzyrodzonego charakteru tekstu. Literackie zasady interpretacji tekstów biblijnych Są to zasady stosowane przy interpretacji każdego innego dzieła literackiego: Należy uwzględnić tekst oryginalny, krytycznie pewny. Zasada ta jest o tyle ważna, że bezpośrednio natchniony jest tekst oryginalny, taki, jaki wyszedł spod pióra pisarza biblijnego. Tekst odbiegający od autografu w ogóle nie jest natchniony. Przekłady są o tyle natchnione, o ile oddają myśl zamierzoną przez hagiografa 11. Należy uwzględnić kontekst gramatyczny (znaczenie oraz sens zdań i słów bliskich danemu tekstowi) i psychologiczny (nastrój, w jakim autor pisał tekst), bliższy i dalszy. Należy uwzględnić miejsca paralelne. Chodzi tu o zapoznanie się z tekstami, w których występują poszczególne wyrazy składające się na interpretowany tekst. Celem tego zabiegu jest np. ustalenie sposobu użycia danego słowa i jego sensu np. w Ewangelii według św. Mateusza (jest to paralelizm leksykalny). Można również badać miejsca o podobnej treści, na przykład opisy tego samego wydarzenia w różnych ewangeliach lub wypowiedzi na ten sam temat u jednego autora (paralelizm rzeczowy) 12 Należy uwzględnić rodzaje literackie stosowane przez autora. Należy uwzględnić okoliczności powstania, osobowość autora, istotne cechy epoki, adresatów dzieła i ich problemy. Teologiczne zasady interpretacji tekstów biblijnych Aby właściwie zinterpretować dany tekst biblijny, należy ponadto uwzględnić poniższe zasady teologiczne, wypływające z nadprzyrodzonego charakteru tekstu: Należy uwzględnić sposób interpretacji danego fragmentu przez żywą Tradycję i Urząd Nauczycielski Kościoła. Jest to fundamentalna zasada przy interpretacji Biblii, gdyż wypływa ona z faktu powierzenia przez Chrystusa zbawczej prawdy Kościołowi, który strzeże jej z pomocą Ducha Świętego. Wyrazem żywej Tradycji Kościoła obok Urzędu Nauczycielskiego jest interpretacja Ojców Kościoła. Obowiązuje ona wtedy, gdy jest powszechna i dotyczy spraw wiary i obyczajów. Należy uwzględnić analogię wiary. Chodzi tutaj o zgodność interpretacji danego tekstu z ogólnie przyjętymi w Kościele prawdami wiary. Każdą interpretację sprzeczną z przyjętymi prawdami wiary należy uznać za nieprawidłową. Zasada ta wypływa stąd, że nauka Pisma świętego i Kościoła ma tego samego Autora Boga, i stąd nie może być między nimi sprzeczności. Należy uwzględnić jedność całej Biblii. Zasada ta wynika z tego, że Biblia odsłania zaplanowaną przez Boga i kolejno realizowaną ekonomię zbawienia. Należy zatem odrzucić taką interpretację, która byłaby sprzeczna z nauką innych natchnionych autorów. Interpretator Biblii powinien w pierwszej kolejności szukać sensu wynikającego z celu Ksiąg świętych, którym jest przekaz prawd pożytecznych dla naszego zbawienia. Jezus Chrystus, Bóg-Człowiek a Pismo święte. Fundamentalizm i racjonalizm biblijny Ojcowie Kościoła dostrzegli analogię, jaka istnieje między Pismem świętym a Jezusem Chry- 11 Aby ułatwić polskim czytelnikom Biblii dostęp do tekstu oryginalnego, opracowano interline- arny przekład Nowego Testamentu, tłumaczący poszczególne wyrazy dosłownie z podaniem form gramatycznych: Grecko-polski Nowv Testament. Wydanie interlinearne z kodami gramatycznymi., (opr. R. Popowski, M. Wojciechowski), Warszawa Przy szukaniu miejsc paralelnych pomocne są konkordancje i słowniki teologii Biblijnej: Konkordancja do Biblii Tysiąclecia, (opr. J. Flis), Warszawa 1991; Słownik Teologii Biblijnej, (red. X. Leon-Dufour, tłum. K. Romaniuk), Poznań 1990; M. Lurker, Słownik obrazów i symboli biblijnych, (tłum. K. Romaniuk), Poznań 1989.

16 stusem, Bogiem-Człowiekiem: Jezus Chrystus (Bóg-Człowiek) i Pismo święte (rzeczywistość Boska w ludzkiej szacie) łączą w sobie dwie rzeczywistości: Boską i ludzką. Jezus, Bóg-Człowiek Pismo święte Wcielenie zaistniało na skutek nadprzyrodzonego działania Ducha Świętego (Łk 1, 26-38). Analogicznie jest z Pismem świętym, które również powstało w wyniku takiego działania Ducha Świętego nazywanego natchnieniem biblijnym. Jezus, Bóg-Człowiek Pismo święte Komentując zauważone podobieństwo. Kościół nauczał, że: Jak Syn Boży stając się człowiekiem upodobnił się do ludzi we wszystkim oprócz grzechu tak słowo Boże ubrane w ludzką szatę upodobniło się do słowa ludzkiego we wszystkim oprócz błędu Podobną analogię możemy zauważyć w przypadku błędów teologicznych popełnianych w stosunku do Jezusa i Pisma świętego. Są one analogiczne. Błędy dotyczące Jezusa kwestionują bądź Jego człowieczeństwo, bądź Bóstwo. Podobnie jest z Pismem świętym: kwestionuje się jego Boskie lub ludzkie autorstwo. Obydwa błędy ' uniemożliwiają właściwe odczytanie przesłania Biblii, gdyż: pozbawiając Pismo święte nadprzyrodzoności, pozbawiamy je tego, co zasadnicze i konstytutywne; pozbawiając Pismo święte ludzkiej strony, nie będziemy mogli przebić się przez sposób myślenia pisarzy, aby dotrzeć do objawionego przesłania.

17 Fundamentalizm biblijny Fundamentalizm biblijny uznając wyłącznie Boskie autorstwo Pisma świętego, przyjmuje bezkrytycznie za pewne i prawdziwe wszystkie informacje tam zawarte. Dotyczy to również historii, chronologii, geografii. Fundamentalistyczna lektura Biblii zakłada, że Biblia będąc czystym i wolnym od błędów słowem Bożym, powinna być odczytywana oraz interpretowana dosłownie we wszystkich szczegółach. Według fundamentalistów wszystko, co Biblia twierdzi, również odnośnie materii nauk przyrodniczych, jest pewne i zgodne z rzeczywistym stanem. Wszelka niezgodność słów Pisma świętego z naukami przyrodniczymi podważałaby zupełnie wiarygodność Biblii, również w sprawach wiary. Niezgodności tłumaczą oni niedoskonałością i nieadekwatnością poznania nauk szczegółowych, odrzucając często ich wyniki. Fundamentaliści pomijając ludzką szatę Pisma świętego, ulegają pokusie tworzenia recept działania. Według nich, trzeba Pismo święte odczytać, znaleźć w nim ściśle określoną receptę (często czysto zewnętrzną) i w sposób wierny zastosować. Papieska Komisja Biblijna w następujący sposób opisuje zjawisko fundamentalistycznej lektury Biblii: Fundamentalistyczna lektura Biblii opiera się na założeniu, że Biblia, będąc natchnionym i wolnym od błędu słowem Bożym, powinna być odczytywana oraz interpretowana dosłownie we wszystkich szczegółach. Jednakże przez interpretację dosłowną rozumie się tu jakby pierwsze rozumienie, literalne czyli wykluczające wszelkie próby rozumienia Biblii z uwzględnieniem jej historycznego powiększania się i rozwoju. Założenie to sprzeciwia się więc stosowaniu metody historyczno-krytycznej, podobnie zresztą jak odrzuca ono posługiwanie się wszelkimi innymi metodami naukowymi przy interpretacji Biblii. Praktyka fundamentalistycznego odczytywania Biblii sięga swymi początkami czasów Reformacji i zrodziła się z troski o zachowanie wierności dosłownemu sensowi Biblii. Po epoce oświecenia ten sposób czytania Biblii miał stanowić dla protestantów antidotum na egzegezę liberalną. Sam termin fundamentalizm wiąże się w sposób bezpośredni z Amerykańskim Kongresem Biblijnym, który odbył się w Niagara, w stanie New York, w roku Uczestniczący w tym kongresie konserwatywni egzegeci protestanccy ogłosili pięć punktów fundamentalizmu : bezbłędność werbalna Pisma św., Bóstwo Chrystusa, Jego dziewicze poczęcie, nauka o ekspiacji zastępczej, zmartwychwstanie ciał w czasie ponownego przyjścia Jezusa. Kiedy fundamentalistyczna lektura Pisma św. rozprzestrzeniła się także na inne części świata, spowodowało to pojawienie się również innych sposobów, równie literalnego traktowania Biblii w Europie, w Azji. w Afryce i w Ameryce Południowej. Ten sposób podejścia do Biblii zyskiwał sobie coraz więcej zwolenników na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci XX wieku zarówno w różnych grupach religijnych i sektach jak i wśród katolików. Choć fundamentaliści mają wprawdzie rację kładąc szczególny nacisk na natchnienie Biblii, bezbłędność słowa Bożego oraz inne prawdy dotyczące Biblii a zawarte w pięciu punktach fundamentalizmu, to jednak sposób przedstawiania tych prawd sięga ideologii, która nie ma nic wspólnego z Biblią, niezależnie od tego, co mówią zwolennicy tej metody. Żądają oni bezwzględnego opowiedzenia się za stanowiskami doktrynerskimi niesłychanie surowymi a za jedyne źródło norm moralnych uważają lekturę Biblii, nie dopuszczająca ani żadnych wątpliwości ani jakichkolwiek badań krytycznych. Problemem zasadniczym fundamentalistycznej lektury Biblii jest to, że zanegowawszy historyczność objawienia biblijnego, nie jest się już w stanie przyjąć w całej pełni samej prawdy o tajemnicy Wcielenia. Fundamentalizm nie dopuszcza w relacji człowieka do Boga żadnych bezpośrednich związków tego, co Boskie z tym, co ludzkie. Nie uznaje również tego, że natchnione

18 słowo Boże zostało przekazane za pomocą ludzkiego języka i że Pismo św. zredagowano, wprawdzie pod natchnieniem Bożym, ale przez ludzi jako autorów, których możliwości intelektualne i zasoby wiedz) były ograniczone. Konsekwentnie fundamentaliści uważają, że Pismo św. zostało podyktowane słowo po słowie przez Ducha Świętego i odrzucają opinię, według której słowo Boże zostało wyrażone za pomocą języka w całej frazeologii uwarunkowanej przez taką lub inną epokę. Nie interesują się też wcale formami literackimi ani modelami ludzkiego myślenia, utrwalonymi w tekstach biblijnych. Wiele z nich to i jak wiadomo owoc długiego procesu, rozciągającego się na całe okresy czasu, ze śladami sytuacji historycznych bardzo zróżnicowanych. Fundamentalizm podkreśla, nie bez przesady, bezbłędność różnych szczegółów tekstów biblijnych zwłaszcza historycznych i nawiązujących do rzekomych prawd naukowych. Często historycyzuje nawet to, co ze swej natury nie może uchodzić za historyczne. Uważa bowiem za historyczne to wszystko, co zostało przekazane przy użyciu słów w czasie przeszłym, nie zwracając uwagi na możliwość zaistnienia sensu symbolicznego lub metaforycznego. Fundamentalizm zdradza często tendencję do całkowitego ignorowania albo wręcz odrzucania problemów, jakie stwarza tekst biblijny z racji różnych sformułowań w języku hebrajskim, aramejskim czy greckim. Często wiąże się w sposób wprost niewolniczy z jakimś jednym tylko tłumaczeniem, dawnym lub nowożytnym. Nie uznaje również istnienia w samej Biblii żadnych relektur niektórych fragmentów tekstu. W ewangeliach fundamentaliści nie biorą pod uwagę - pewnego powiększania się tradycji ewangelicznej, uważając naiwnie, że stadium końcowe tej tradycji (czyli to, co ewangeliści napisali) pokrywa się z jej stadium początkowym (czyli z opisami samych czynów i z powtórzeniami słów Jezusa historii). Nie przywiązują też żadnej wagi do sposobu, w jaki pierwotne społeczności chrześcijańskie pojmowały pojawienie się w ich życiu samego Jezusa z Nazaretu i Jego nauki. A przecież w tym właśnie zawiera się świadectwo, pochodzenia wprost apostolskiego zarówno samej wiary chrześcijańskiej jak i jej bezpośredniego wyrazu. W ten sposób fundamentalizm doprowadza do swoistego wynaturzenia przesłania, jakie niesie ze sobą ewangelia. Fundamentalizm odznacza się także pewną skłonnością do zawężania perspektyw badawczych przez to, że uważa za zgodną z rzeczywistością pewną starożytną kosmologię, a przecież już nieaktualną kosmologię dlatego tylko, że jej ślad}' znajduje w Biblii. Utrudnia to ogromnie wszelki dialog z szerszym sposobem pojmowania relacji, jakie zachodzą pomiędzy kulturą a wiarą. Odwołuje się również do całkiem niekrytycznego rozumienia konkretnych tekstów biblijnych przez zawężenie horyzontów myślowych przy uzasadnianiu słuszności pewnych poglądów politycznych i postaw społecznych, wyraźnie obciążonych określonymi - na przykład rasistowskimi - zdecydowanie i wprost sprzeciwiającymi się ewangelii. Wreszcie, posługując się zasadą sola Scriptura, fundamentalizm oddziela interpretację Biblii od tradycji, którą też przecież kieruje Duch Święty i która, rozwijając się, pozostaje w ciągłym kontakcie z Pismem św., w samym jakby wnętrzu wspólnoty wiary. Fundamentaliści nie są w stanie wyobrazić sobie, że Nowy Testament przyjął swoją ostateczną formę w łonie Kościoła chrześcijańskiego, że jest Pismem św. właśnie tego Kościoła, którego istnienie jest wcześniejsze niż powstanie świętych tekstów. W ten sposób fundamentalizm przybiera dość często formy antykościelne, uważając, że można sobie lekceważyć wyznania wiary, dogmaty, praktyki liturgiczne, stanowiące przecież część tradycji kościelnej, i wreszcie samo nauczanie Kościoła. Pismo św. interpretuje w sposób jakby prywatny, nie uznając tego, że Kościół jest zbudowany właśnie na Piśmie św. i że z Pisma św. czerpie całe swoje życie i wszystkie do niego inspiracje. Fundamentalistyczne podejście do Biblii jest niebezpieczne dlatego, że przyciąga do siebie ludzi, którzy w Piśmie św. szukają wyjaśnienia swoich życiowych problemów. Otóż ludzi tych może spotkać bolesny zawód. Spotykają, się bowiem z wyjaśnieniami pobożnymi, ale iluzorycznymi,

19 zamiast dowiedzieć się, że Biblia nie musi zawierać odpowiedzi bezpośrednich na pytania, jakie stawia przed nimi życie. Fundamentalizm popycha ludzi - choć tego nie mówi - w kierunku swoistego samobójstwa myślowego. Wprowadza do życia poczucie fałszywej pewności siebie przez to, że podświadomie nie oddziela ograniczeń ludzkich możliwości w przekazywaniu prawd biblijnych od samej substancji Bożego przesłania. (IPSK I, F) Naturalistyczno-laickie systemy interpretacji Biblii - racjonalizm biblijny Naturalistyczne systemy interpretacji odrzucają Boże autorstwo Biblii, badając ją przy zastosowaniu wyłącznie literackich zasad. Przedstawiciele tego kierunku lubują się w zestawianiu tekstów biblijnych ze starożytną literaturą ludów Bliskiego Wschodu, starając się w tej literaturze znaleźć zasadnicze źródło treści Pisma świętego. Biblia według przedstawicieli tego kierunku jest zlepkiem babilońskich i asyryjskich mitów, zapożyczonych przez Izraelitów. Co sądzić o takiej interpretacji? Błąd tkwi u podstaw systemu pozbawiającego Pismo święte wymiaru nadprzyrodzonego. Taki stan rzeczy, założony z góry, nie uwzględnia tego, co w Biblii jest istotne - przekazu prawd nadprzyrodzonych (jest to zasadniczy cel Pisma świętego). A jak wiadomo trudno jest dotrzeć do prawdziwego przesłania jakiegokolwiek tekstu, ogołacając go z tego, co dla niego jest istotne. Polscy przedstawiciele tego kierunku to Z. Kosidowski i Z. Poniatowski. Bibligrafia: 1. Alves ML, Egzegeza dla Kościoła, Communio 86 (1995), str Harrington W.J., Klucz do Biblii, Warszawa Homerski J., Dyskusja nad istotą natchnienia biblijnego, RBL 17 (1964), str Homerski J., Ku nowym rozwiązaniom niektórych problemów w nauce o natchnieniu biblijnym, AK 56 (1964), str Homerski J., Natchnienie biblijne i prawda Ksiąg świętych, AK 72 (1969), str Kudasiewicz J., Wstęp do historii zbawienia, Lublin Kudasiewicz J., Biblia, historia, nauka, Kraków Langkammer H., Apokryfy Nowego Testamentu, Katowice 1989, str Läpple A., Od Księgi Rodzaju do Ewangelii, Kraków Läpple A, Od Egzegezy do katechezy, t. 1-2, Warszawa Muszyński H., Słowo natchnione. Zarys teologicznych treści natchnienia biblijnego, Kraków Muszyński H., Charyzmat natchnienia biblijnego, w: WOPS, str Muszyński H., Biblia - Księga natchniona, Gniezno Neves J. C, Racjonalizm a fundamentalizm w interpretacji Pisma świętego, Communio 86 (1995), str Rahner K., Nowe ujęcie natchnienia biblijnego, w: BDz, str Warzecha J., Zgorszenie Biblią, czyli o niektórych trudnościach w jej czytaniu, Communio 86 (1995), str Ziółkowski Z., Najtrudniejsze stronnice Biblii, Warszawa 1989.

20 Bóg jako autor - autorstwo teologiczne współpraca Człowiek jako autor - autorstwo literackie - Bóg jest twórcą historii zbawienia, - Bóg jest źródłem treści PS - Bóg wybrał ludzi do spisania ksiąg. Owoc współ pracy - człowiek posługuje się własnym rozumem, wolą i władzami wykonawczymi, - człowiek przyjmuje Boże działanie oświecające rozum, pobudzające wolę, strzegące władz wykonawczych. Cechy świadczące o Boskim autorstwie Cechy świadczące o współpracy Cechy świadczące o ludzkim autorstwie - prawda - świętość - skuteczność - jedność i ciągłość Cała księga natchniona w tym samym stopniu - styl - wybór gatunku - osobowość autora, itp

Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY

Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY Tomasz Kiesling Oborniki 2013 Być jak Teofil dziś Teofil konkretne imię adresata, chrześcijanina, do którego pisze św. Łukasz Ewangelię. Ewangelista przeprowadził wiele rozmów

Bardziej szczegółowo

Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI

Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI Polish FF Curriculum Translation in Polish Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI 1. Objawienie: Pismo Św. i Tradycja a. Pismo Święte: Części,

Bardziej szczegółowo

Jak czytać ze zrozumieniem Pismo Święte (YC 14-19)?

Jak czytać ze zrozumieniem Pismo Święte (YC 14-19)? Jak czytać ze zrozumieniem Pismo Święte (YC 14-19)? Mój pierwszy nauczyciel języka hebrajskiego bił mnie linijką po dłoni, gdy ośmieliłem się dotknąć palcem świętych liter Pięcioksięgu. (R. Brandstaetter,

Bardziej szczegółowo

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego Sens życia Gdy na początku dnia czynię z wiarą znak krzyża, wymawiając słowa "W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego", Bóg uświęca cały czas i przestrzeń, która otworzy

Bardziej szczegółowo

Religia ks. Paweł Mielecki Klasa IV

Religia ks. Paweł Mielecki Klasa IV Religia ks. Paweł Mielecki Klasa IV Na ocenę celującą uczeń: Posiada wiedzę i umiejętności przewidziane na ocenę bardzo dobrym (co najmniej w 90%), a nad to: Samodzielnie i twórczo rozwija własne zainteresowania

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE W ZAKRESIE IV KLASY SZKOŁY PODSTAWOWEJ. Zaproszeni przez Boga z serii Drogi przymierza

WYMAGANIA EDUKACYJNE W ZAKRESIE IV KLASY SZKOŁY PODSTAWOWEJ. Zaproszeni przez Boga z serii Drogi przymierza WYMAGANIA EDUKACYJNE W ZAKRESIE IV KLASY SZKOŁY PODSTAWOWEJ Zaproszeni przez Boga z serii Drogi przymierza Wymagania edukacyjne śródroczne Ocena celująca Ocenę celującą przewiduję dla uczniów przejawiających

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania z religii dla klasy pierwszej liceum

Kryteria oceniania z religii dla klasy pierwszej liceum Kryteria oceniania z religii dla klasy pierwszej liceum ROZDZIAŁ CELUJĄCY BARDZO DOBRY DOBRY DOSTATECZNY DOPUSZCZAJĄCY NIEDOSTATECZNY I. Kim jestem? 2. Uzupełnia zdobytą na 3. Aktywnie uczestniczy w lekcji

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚ CI KSIĘGA PIERWSZA

SPIS TREŚ CI KSIĘGA PIERWSZA SPIS TREŚ CI Wprowadzenie... 5 Przedmowa Rufina... 45 KSIĘGA PIERWSZA Przedmowa... 51 ROZDZIAŁ I. O Bogu... 58 (1 3. Bóg Istota niecielesna. 4 7. Bóg jest duchem. 8 9. Bóg jest niepodzielny.) Fragmenty

Bardziej szczegółowo

Zespół Szkół nr 21 w Bydgoszczy. Informacja zwrotna RELIGIA szkoła podstawowa klasa 4

Zespół Szkół nr 21 w Bydgoszczy. Informacja zwrotna RELIGIA szkoła podstawowa klasa 4 Zespół Szkół nr 21 w Bydgoszczy Informacja zwrotna RELIGIA szkoła podstawowa klasa 4 Opracowanie: mgr Violetta Kujacińska mgr Małgorzata Lewandowska Zasady: IZ może być ustna lub pisemna, IZ pisemną przekazujemy

Bardziej szczegółowo

Pismo Święte podstawowym źródłem treści w programach. Kościoła Zielonoświątkowego w RP

Pismo Święte podstawowym źródłem treści w programach. Kościoła Zielonoświątkowego w RP Pismo Święte podstawowym źródłem treści w programach nauczania biblijnego Kościoła Zielonoświątkowego w RP Podstawa Programowa katechezy zielonoświątkowej Za podstawowe źródło treści oraz główną przesłankę

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału nauczania treści programowe dla klasy pierwszej gimnazjum

Rozkład materiału nauczania treści programowe dla klasy pierwszej gimnazjum Rozkład materiału nauczania treści programowe dla klasy pierwszej gimnazjum Rozkład materiału nauczania treści programowe dla klasy pierwszej gimnazjum Przedmiot: religia Klasa: pierwsza gimnazjum Tygodniowa

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z RELIGII DLA UCZNIÓW KLASY IV SZKOŁY PODSTAWOWEJ

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z RELIGII DLA UCZNIÓW KLASY IV SZKOŁY PODSTAWOWEJ WYMAGANIA EDUKACYJNE Z RELIGII DLA UCZNIÓW KLASY IV SZKOŁY PODSTAWOWEJ PROGRAM NAUCZANIA POZNAJĘ BOGA I W NIEGO WIERZĘ PODRĘCZNIK JESTEM CHRZEŚCIJANINEM ROZDZIAŁ 1. Żyję w przyjaźni z Jezusem rozumie sens

Bardziej szczegółowo

ROZKŁAD MATERIAŁU NAUCZANIA RELIGII W KLASACH I Gimnazjum W Gimnazjum nr 53

ROZKŁAD MATERIAŁU NAUCZANIA RELIGII W KLASACH I Gimnazjum W Gimnazjum nr 53 ROZKŁAD MATERIAŁU NAUCZANIA RELIGII W KLASACH I Gimnazjum W Gimnazjum nr 53 Numer programu AZ-3-02/10 Tytuł programu: Jezus Chrystus Drogą, prawdą i życiem Numer podręcznika AZ -31-02/10-0 Tytuł podręcznika:

Bardziej szczegółowo

BOŻE OBJAWIENIE tematy i wiedza Księga PŚ (Jak czytać Pismo Święte? Najważniejsze księgi historyczne Starego Testamentu i ich bohaterowie.

BOŻE OBJAWIENIE tematy i wiedza Księga PŚ (Jak czytać Pismo Święte? Najważniejsze księgi historyczne Starego Testamentu i ich bohaterowie. Księga PŚ (Jak czytać Pismo Święte? Najważniejsze księgi historyczne Starego Testamentu i ich bohaterowie.) YK 14-19, notatka w zeszycie, prezentacja, skrypt Pojęcia: Biblia, kanon, natchnienie Podział

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA Z RELIGII. I. Czy przyjaźnię się z Panem Jezusem? Ocena Dobra

WYMAGANIA Z RELIGII. I. Czy przyjaźnię się z Panem Jezusem? Ocena Dobra WYMAGANIA Z RELIGII I. Czy przyjaźnię się z Panem Jezusem? Niedostateczna Dopuszczająca Dostateczna Dobra bardzo dobra Celująca Wykazuje rażący brak wiadomości programowych klasy IV. Wykazuje zupełny brak

Bardziej szczegółowo

PODSTAWA PROGRAMOWA NAUCZANIA RELIGII PRAWOSŁANEJ POLSKIEGO AUTOKEFALICZNEGO KOŚCIOŁA PRAWOSŁAWNEGO SZKOŁA PODSTAWOWA

PODSTAWA PROGRAMOWA NAUCZANIA RELIGII PRAWOSŁANEJ POLSKIEGO AUTOKEFALICZNEGO KOŚCIOŁA PRAWOSŁAWNEGO SZKOŁA PODSTAWOWA PODSTAWA PROGRAMOWA NAUCZANIA RELIGII PRAWOSŁANEJ POLSKIEGO AUTOKEFALICZNEGO KOŚCIOŁA PRAWOSŁAWNEGO SZKOŁA PODSTAWOWA Szkoła podstawowa Etap I Klasy I- III Cele katechetyczne: 1. Zachęcanie do aktywnego

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA PROGRAMOWE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z RELIGII DLA KLASY VI.

WYMAGANIA PROGRAMOWE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z RELIGII DLA KLASY VI. WYMAGANIA PROGRAMOWE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z RELIGII DLA KLASY VI. Przedmiot oceny 1. Cytaty z Pisma św., modlitwy, pieśni 2. Zeszyt przedmioto wy 3. Prace domowe 4. Testy i sprawdziany OCENA celująca

Bardziej szczegółowo

2 NIEDZIELA PO NARODZENIU PAŃSKIM

2 NIEDZIELA PO NARODZENIU PAŃSKIM 2 NIEDZIELA PO NARODZENIU PAŃSKIM PIERWSZE CZYTANIE Syr 24, 1-2. 8-12 Mądrość Boża mieszka w Jego ludzie Czytanie z Księgi Syracydesa. Mądrość wychwala sama siebie, chlubi się pośród swego ludu. Otwiera

Bardziej szczegółowo

Bóg Ojciec kocha każdego człowieka

Bóg Ojciec kocha każdego człowieka 1 Bóg Ojciec kocha każdego człowieka Bóg kocha mnie, takiego jakim jestem. Raduje się każdym moim gestem. Alleluja Boża radość mnie rozpiera, uuuu (słowa piosenki religijnej) SŁOWA KLUCZE Bóg Ojciec Bóg

Bardziej szczegółowo

KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII. Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą.

KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII. Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą. KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą. KLASA I Semestr I Ocena dopuszczająca -Umie wykonać znak krzyża, -Zna niektóre modlitwy i wymaga dużej pomocy

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania z religii. w zakresie 1 klasy technikum. opracowane na podstawie materiałów katechetycznych

Kryteria oceniania z religii. w zakresie 1 klasy technikum. opracowane na podstawie materiałów katechetycznych Kryteria oceniania z religii w zakresie 1 klasy technikum opracowane na podstawie materiałów katechetycznych W Kościele z serii Drogi świadków Chrystusa podręcznik nr AZ-41-01/10-KR-1/12 do nauczania religii

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania. w zakresie 1 klasy liceum i technikum. opracowane na podstawie materiałów katechetycznych

Kryteria oceniania. w zakresie 1 klasy liceum i technikum. opracowane na podstawie materiałów katechetycznych Kryteria oceniania w zakresie 1 klasy liceum i technikum opracowane na podstawie materiałów katechetycznych W Kościele z serii Drogi świadków Chrystusa podręcznik nr AZ-41-01/10-KR-1/12 do nauczania religii

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA PROGRAMOWE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z RELIGII DLA KLASY IV.

WYMAGANIA PROGRAMOWE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z RELIGII DLA KLASY IV. WYMAGANIA PROGRAMOWE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z RELIGII DLA KLASY IV. Przedmiot oceny 1. Cytaty z Pisma św., modlitwy, pieśni 2. Zeszyt przedmioto wy 3. Prace domowe 4. Testy i sprawdziany OCENA celująca

Bardziej szczegółowo

KERYGMAT. Opowieść o Bogu, który pragnie naszego zbawienia

KERYGMAT. Opowieść o Bogu, który pragnie naszego zbawienia KERYGMAT Opowieść o Bogu, który pragnie naszego zbawienia 1. BOŻA MIŁOŚĆ Ukochałem cię odwieczną miłością Bóg kocha cię osobiście. Bóg kocha właśnie ciebie, ponieważ jest TWOIM Ojcem. Iz 43, 1 Ja i Ty

Bardziej szczegółowo

I. Ty ścieżkę życia mi ukażesz

I. Ty ścieżkę życia mi ukażesz Ks. Michał Miecznik ROZKŁAD MATERAŁU W KLASACH LO (zgodny z programem nauczania nr AZ-4-0/). Ty ścieżkę życia mi ukażesz MESĄC LCZBA GODZN TREŚC NAUCZANA WYNKAJĄCE Z PODSTAWY PROGRAMOWEJ KATECHEZY. Ukochani

Bardziej szczegółowo

Świętość jest dla dzisiejszego świata tematem z jednej strony wstydliwym i wręcz niechcianym, a z drugiej, czasem co prawda nie wprost, ale niezwykle

Świętość jest dla dzisiejszego świata tematem z jednej strony wstydliwym i wręcz niechcianym, a z drugiej, czasem co prawda nie wprost, ale niezwykle JAN PAWEŁ II Świętość jest dla dzisiejszego świata tematem z jednej strony wstydliwym i wręcz niechcianym, a z drugiej, czasem co prawda nie wprost, ale niezwykle pożądanym. Niektórzy zdają się nie interesować

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania z religii

Kryteria oceniania z religii Kryteria oceniania z religii OCENA NIEDOSTATECZNA - wykazuje się brakiem jakiejkolwiek wiedzy w zakresie materiału przewidzianego programem, - ma lekceważący stosunek do przedmiotu, do wartości religijnych

Bardziej szczegółowo

Ks. Michał Bednarz ZANIM ZACZNIESZ CZYTAĆ PISMO ŚWIĘTE

Ks. Michał Bednarz ZANIM ZACZNIESZ CZYTAĆ PISMO ŚWIĘTE Ks. Michał Bednarz ZANIM ZACZNIESZ CZYTAĆ PISMO ŚWIĘTE 4 by Wydawnictw o BIBLOS, Tarnów 1997 ISBN 83-86889-36-5 SPIS TREŚCI Wstęp.................................. 9 :2 6.,H. 1998 Nihil obs tat Tarnów,

Bardziej szczegółowo

ROZKŁAD MATERIAŁU NAUCZANIA RELIGII W KLASACH I LICEUM. TEMAT Godz. TREŚCI NAUCZANIA WYNIKAJĄCE Z PODSTAWY PROGRAMOWEJ KATECHEZY Czas realizacji

ROZKŁAD MATERIAŁU NAUCZANIA RELIGII W KLASACH I LICEUM. TEMAT Godz. TREŚCI NAUCZANIA WYNIKAJĄCE Z PODSTAWY PROGRAMOWEJ KATECHEZY Czas realizacji ROZKŁAD MATERIAŁU NAUCZANIA RELIGII W KLASACH I LICEUM Numer programu : AZ-4-01/10 Tytuł programu: Świadek Chrystusa Numer podręcznika AZ-41-01/10-Wa-1/12 Tytuł podręcznika: Być świadkiem Zmartwychwstałego

Bardziej szczegółowo

Ewangelizacja O co w tym chodzi?

Ewangelizacja O co w tym chodzi? Ewangelizacja O co w tym chodzi? Droga małego ewangelizatora ;) Warsztaty ewangelizacyjne: 11 maja 2013 r. Ks. Tomek Moch, Diecezjalna Diakonia Ewangelizacji Ruchu Światło-Życie Archidiecezja Warszawska

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe i kryteria oceniania - religia. Jest wzorem dla innych pod względem: pilności, odpowiedzialności, samodzielności.

Wymagania programowe i kryteria oceniania - religia. Jest wzorem dla innych pod względem: pilności, odpowiedzialności, samodzielności. Wymagania programowe i kryteria oceniania - religia I. Podstawowe: Na ocenę celującą uczeń: Prowadzi zeszyt i odrabia zadania domowe. Jest wzorem dla innych pod względem: pilności, odpowiedzialności, samodzielności.

Bardziej szczegółowo

CHARYZMATY Biblijne teksty RELACJA POSŁUG HIERARCHICZNYCH I CHARYZ- MATÓW

CHARYZMATY Biblijne teksty RELACJA POSŁUG HIERARCHICZNYCH I CHARYZ- MATÓW TPO 2-7 Posługi hierarchiczne i charyzmaty w Kościele 1 CHARYZMATY Biblijne teksty 1 Kor 12, 4-11 Różne są dary łaski, lecz ten sam Duch; różne też są rodzaje posługiwania, ale jeden Pan; różne są wreszcie

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania w klasie I, II i III - Religia

Kryteria oceniania w klasie I, II i III - Religia Kryteria oceniania w klasie I, II i III - Religia KLASA I ocenę niedostateczną otrzymuje uczeń, który nie spełnia kryteriów na ocenę dopuszczającą ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który: odróżnia modlitwę

Bardziej szczegółowo

SpiS treści. Osoba ludzka

SpiS treści. Osoba ludzka SpiS treści Sło wo Bi sku pa Płoc kie go... 5 Sło wo Prze wod ni czą ce go Ze spo łu Re dak cyj ne go... 7 Od re dak cji... 9 Osoba ludzka Godność osoby ludzkiej... 13 Powołanie do szczęścia... 16 Wolność

Bardziej szczegółowo

K R Y T E R I A O C E N I A N I A z katechezy w zakresie klasy VI szkoły podstawowej

K R Y T E R I A O C E N I A N I A z katechezy w zakresie klasy VI szkoły podstawowej K R Y T E R I A O C E N I A N I A z katechezy w zakresie klasy VI szkoły podstawowej Kryteria w zakresie oceny niedostatecznej Uczeń : - nie spełnia wymagań koniecznych na ocenę dopuszczającą, - odmawia

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA PROGRAMOWE I KRYTERIA WYMAGAŃ z KATECHEZY. w SZKOLE PODSTAWOWEJ w KOŃCZYCACH MAŁYCH. KLASY II i III

WYMAGANIA PROGRAMOWE I KRYTERIA WYMAGAŃ z KATECHEZY. w SZKOLE PODSTAWOWEJ w KOŃCZYCACH MAŁYCH. KLASY II i III WYMAGANIA PROGRAMOWE I KRYTERIA WYMAGAŃ z KATECHEZY w SZKOLE PODSTAWOWEJ w KOŃCZYCACH MAŁYCH KLASY II i III WYMAGANIA Z RELIGII DLA KLASY II I. Znajomość modlitw: Znak Krzyża; Modlitwa Pańska; Pozdrowienie

Bardziej szczegółowo

Dlaczego bywa ciężko i jak nabierać sił?

Dlaczego bywa ciężko i jak nabierać sił? Dlaczego bywa ciężko i jak nabierać sił? Dwie rzeczywistości Dobro i zło Inicjatywa królestwa światłości Inicjatywa królestwa światłości Chrześcijanin Zaplecze Zadanie Zaplecze w Bogu Ef. 1, 3-14 Wszelkie

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowe zasady oceniania - Religia klasa IV-VI

Przedmiotowe zasady oceniania - Religia klasa IV-VI 1 Przedmiotowe zasady oceniania - Religia klasa IV-VI Szkoła Podstawowa nr 1 w Nowy Tomyślu Ocenianie poszczególnych form aktywności. Ocenie podlegają: a. prace klasowe (sprawdziany), b. kartkówki, c.

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzialne rodzicielstwo. Strumienie, 20 XI 2010 r.

Odpowiedzialne rodzicielstwo. Strumienie, 20 XI 2010 r. Odpowiedzialne rodzicielstwo Strumienie, 20 XI 2010 r. Płodność miłości małżeńskiej (1) Bóg im błogosławił, mówiąc do nich: «Bądźcie płodni i rozmnażajcie się, abyście zaludnili ziemię» (Rdz 1, 26-18)

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA PROGRAMOWE I KRYTERIA WYMAGAŃ z KATECHEZY. w SZKOLE PODSTAWOWEJ w KOŃCZYCACH MAŁYCH KLASY IV - VI

WYMAGANIA PROGRAMOWE I KRYTERIA WYMAGAŃ z KATECHEZY. w SZKOLE PODSTAWOWEJ w KOŃCZYCACH MAŁYCH KLASY IV - VI WYMAGANIA PROGRAMOWE I KRYTERIA WYMAGAŃ z KATECHEZY w SZKOLE PODSTAWOWEJ w KOŃCZYCACH MAŁYCH KLASY IV - VI WYMAGANIA Z RELIGII DLA KLASY IV I. Znajomość modlitw: poznane w kl. I- III; Modlitwa różańcowa.

Bardziej szczegółowo

Czy Matka Boska, może do nas przemawiać?

Czy Matka Boska, może do nas przemawiać? Czy Matka Boska, może do nas przemawiać? Jan Paweł, 23.06.2016 11:06 Jedną z osób która nie ma najmniejszych co do tego wątpliwości, jest Chorwatka Miriam, która od 24 czerwca 1981 roku spotyka się z Matką

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe i kryteria oceniania z religii:

Wymagania programowe i kryteria oceniania z religii: Wymagania programowe i kryteria oceniania z religii: Podstawowe: Prowadzi zeszyt i odrabia zadania domowe. Wyczerpująco i samodzielnie wypowiada się na temat poruszanego zagadnienia. Wykazuje się wiadomościami

Bardziej szczegółowo

Chcielibyśmy bardziej służyć. Chcielibyśmy bardziej służyć

Chcielibyśmy bardziej służyć. Chcielibyśmy bardziej służyć Chcielibyśmy bardziej służyć Karol Białkowski: Witam serdecznie Piotra Nazaruka, dyrygenta, kompozytora i chyba można tak powiedzieć twórcę chóru Trzeciej Godziny Dnia? Piotr Nazaruk: Twórca to za dużo

Bardziej szczegółowo

Pierwszorzêdnym autorem Pisma œw. jest Duch Œwiêty, a drugorzêdnymi ludzie natchnieni przez Ducha Œw. zwani hagiografami.

Pierwszorzêdnym autorem Pisma œw. jest Duch Œwiêty, a drugorzêdnymi ludzie natchnieni przez Ducha Œw. zwani hagiografami. PYTANIA DLA OSóB PRZYGOTOWUJ¹CYCH SIê DO PRZYJêCIA SAKRAMENTU BIERZMOWANIA W PARAFII ŒW. RODZINY W S³UPSKU 1.Co to jest religia? Religia jest to ³¹cznoœæ cz³owieka z Panem Bogiem. 2.Co to jest Pismo œwiête?

Bardziej szczegółowo

1 Rozważania na każdy dzień. Cz. IV Marcin Adam Stradowski J.J. OPs

1 Rozważania na każdy dzień. Cz. IV Marcin Adam Stradowski J.J. OPs 1 2 Spis treści Triduum Paschalne......5 Wielki Czwartek (5 kwietnia)......5 Droga Krzyżowa (6-7 kwietnia Wielki Piątek, Wielka Sobota)......8 Chrystus zmartwychwstał! (8 kwietnia Niedziela Wielkanocna)....

Bardziej szczegółowo

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem!

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem! Proszę bardzo!...książka z przesłaniem! Przesłanie, które daje odpowiedź na pytanie co ja tu właściwie robię? Przesłanie, które odpowie na wszystkie twoje pytania i wątpliwości. Z tej książki dowiesz się,

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z RELIGII

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z RELIGII WYMAGANIA EDUKACYJNE Z RELIGII KLASA I ROK SZKOLNY 2012/ 2013 katechetka Genowefa Szymura Ocena dopuszczająca * podstawowe prawdy wiary: Wierzę w Boga, 10 Przykazań, Przykazanie Miłości Ocena dostateczna,

Bardziej szczegółowo

1 Tajemnice Biblii o. Jacek Salij OP

1 Tajemnice Biblii o. Jacek Salij OP 1 2 Spis treści Słowo wstępne...... 7 Problemy ogólne.... 10 Skąd wiadomo, że Pismo Święte jest Pismem Świętym?.... 11 Chrystus ostatecznym sensem Pisma Świętego.... 17 Czy Chrystus Pan odkupił wszystkich

Bardziej szczegółowo

20 Kiedy bowiem byliście. niewolnikami grzechu, byliście wolni od służby sprawiedliwości.

20 Kiedy bowiem byliście. niewolnikami grzechu, byliście wolni od służby sprawiedliwości. Lectio Divina Rz 6,15-23 1. Czytanie Prowadzący: wezwijmy Ducha św.: Przybądź Duchu Święty... - weźmy do ręki Pismo św.. - Słuchając jak w Kościele śledźmy tekst, aby usłyszeć, co chce nam dzisiaj Jezus

Bardziej szczegółowo

I. Program studiów 6-letnich jednolitych magisterskich Kierunek: Teologia Specjalność: Kapłańska

I. Program studiów 6-letnich jednolitych magisterskich Kierunek: Teologia Specjalność: Kapłańska 1. Przedmioty obowiązkowe 1.1. Kanon studiów teologicznych I. Program studiów 6-letnich jednolitych magisterskich Kierunek: Teologia Specjalność: Kapłańska Wstęp do filozofii Z 1 Historia filozofii starożytnej

Bardziej szczegółowo

Klasa 2 Gimnazjum - pytania

Klasa 2 Gimnazjum - pytania Klasa 2 Gimnazjum - pytania Dział I Świat, który powierzył mi Bóg 1 Piękno i trud młodości -Wymień zagrożenia związane z okresem młodości. Co znaczy Chrystusowe wezwanie chodź za Mną"? Jak dobrze przeżyć

Bardziej szczegółowo

HISTORIA WIĘZIENNEGO STRAŻNIKA

HISTORIA WIĘZIENNEGO STRAŻNIKA HISTORIA WIĘZIENNEGO STRAŻNIKA Tekst biblijny: Dz. Ap. 16,19 36 Tekst pamięciowy: Dz. Ap. 16,31 ( ) Uwierz w Pana Jezusa, a będziesz zbawiony, ty i twój dom. Bóg chce, abyś uwierzył w Jego Syna, Jezusa

Bardziej szczegółowo

BERNARD SESBOÜÉ SŁOWO ZBAWIENIA SPIS TREŚCI

BERNARD SESBOÜÉ SŁOWO ZBAWIENIA SPIS TREŚCI BERNARD SESBOÜÉ SŁOWO ZBAWIENIA SPIS TREŚCI Wykaz skrótów Prezentacja (B. Sesboüé SJ) FAZA PIERWSZA. OD POCZĄTKÓW DO SOBORU TRYDENCKIEGO. APOLOGIA WIARY I METODA DYSKURSU DOGMATYCZNEGO (B. Sesboüé SJ)

Bardziej szczegółowo

Wydawnictwo WAM, 2013 WSPÓLNOTA ŁASKI; Ks. Cezary Smuniewski

Wydawnictwo WAM, 2013 WSPÓLNOTA ŁASKI; Ks. Cezary Smuniewski Spis treści Wstęp...5 Część 1 ZAGADNIENIA WPROWADZAJące...9 1.1. Przedzałożenia metody...9 1.1.1. Przekraczanie progu zdumienia...10 1.1.2. Teologia łaski na II Soborze Watykańskim...18 1.1.3. Teo-centryzm

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe i kryteria oceniania z religii dla klas 0 VI

Wymagania programowe i kryteria oceniania z religii dla klas 0 VI Wymagania programowe i kryteria oceniania z religii dla klas 0 VI WYMAGANIA PODSTAWOWE I PONADPODSTAWOWE Z RELIGII DLA KLASY 0 KLASA 0 I. Znajomość modlitw: II. WIADOMOŚCI Znak Krzyża; Modlitwa do Anioła

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA BIBLIJNEGO DLA KLAS I DO III SZKOŁY PODSTAWOWEJ Nr Programu nadany przez KChB: PNB/I-III/08/KB

PROGRAM NAUCZANIA BIBLIJNEGO DLA KLAS I DO III SZKOŁY PODSTAWOWEJ Nr Programu nadany przez KChB: PNB/I-III/08/KB PROGRAM NAUCZANIA BIBLIJNEGO DLA KLAS I DO III SZKOŁY PODSTAWOWEJ Nr Programu nadany przez KChB: PNB/I-III/08/KB Program Nauczania Biblijnego dla klas 1 do 3 szkoły podstawowej jest realizowany w podręcznikach:

Bardziej szczegółowo

RELIGIA OGÓLNE WYMAGANIA PROGRAMOWE DLA KLAS I-VI

RELIGIA OGÓLNE WYMAGANIA PROGRAMOWE DLA KLAS I-VI RELIGIA OGÓLNE WYMAGANIA PROGRAMOWE DLA KLAS I-VI 1. Interpretacja życia w świetle wiary - uczeń pogłębia świadomość dziecięctwa Bożego rozpoczętego na chrzcie świętym i odnajduje ślady Boga w otaczającym

Bardziej szczegółowo

Najczęściej o modlitwie Jezusa pisze ewangelista Łukasz. Najwięcej tekstów Chrystusowej modlitwy podaje Jan.

Najczęściej o modlitwie Jezusa pisze ewangelista Łukasz. Najwięcej tekstów Chrystusowej modlitwy podaje Jan. "Gdy Jezus przebywał w jakimś miejscu na modlitwie i skończył ją, rzekł jeden z uczniów do Niego: «Panie, naucz nas się modlić, jak i Jan nauczył swoich uczniów». Łk 11,1 Najczęściej o modlitwie Jezusa

Bardziej szczegółowo

Kryteria ocen z religii kl. 4

Kryteria ocen z religii kl. 4 Kryteria ocen z religii kl. 4 Ocena celująca - spełnia wymagania w zakresie oceny bardzo dobrej - prezentuje treści wiadomości powiązane ze sobą w systematyczny układ - samodzielnie posługuje się wiedzą

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe i kryteria oceniania z religii dla klas 0 VI

Wymagania programowe i kryteria oceniania z religii dla klas 0 VI Wymagania programowe i kryteria oceniania z religii dla klas 0 VI WYMAGANIA PODSTAWOWE I PONADPODSTAWOWE Z RELIGII DLA KLASY 0 KLASA 0 I. Znajomość modlitw: Znak Krzyża; Modlitwa do Anioła Stróża Modlitwa

Bardziej szczegółowo

Wymagania podstawowe i ponadpodstawowe z religii Klasa 6

Wymagania podstawowe i ponadpodstawowe z religii Klasa 6 Wymagania podstawowe i ponadpodstawowe z religii Klasa 6 I. MODLITWY:,,Wierzę w Kościół Program AZ-2-01/10 Podręcznik AZ-23-01/10-PO-2/13 I. Znajomość modlitw: -Wyznanie wiary,,wierzę w Boga, - Dekalog,

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z PRZEDMIOTU RELIGIA NA POSZCZEGÓLNE OCENY W KLASIE IV Ocena celująca: Uczeń: twórczo rozwija uzdolnienia i zainteresowania,

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z PRZEDMIOTU RELIGIA NA POSZCZEGÓLNE OCENY W KLASIE IV Ocena celująca: Uczeń: twórczo rozwija uzdolnienia i zainteresowania, WYMAGANIA EDUKACYJNE Z PRZEDMIOTU RELIGIA NA POSZCZEGÓLNE OCENY W KLASIE IV Ocena celująca: twórczo rozwija uzdolnienia i zainteresowania, dzieląc się zdobytą wiedzą z innymi. Ocena bardzo dobra w sposób

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału do podręcznika Jezus działa i zbawia dla klasy 2 gimnazjum zgodnego z Programem nauczania religii nr AZ-3-01/10

Rozkład materiału do podręcznika Jezus działa i zbawia dla klasy 2 gimnazjum zgodnego z Programem nauczania religii nr AZ-3-01/10 Rozkład materiału do podręcznika Jezus działa i zbawia dla klasy 2 gimnazjum zgodnego z Programem nauczania religii nr AZ-3-01/10 Grupa tematyczna Tytuł jednostki Treści Wymagania uczeń potrafi Nabywane

Bardziej szczegółowo

Pismo Święte - Księga ksiąg Pytanie Dlaczego powinienem wierzyć Biblii? To tylko kolejna staroŝytna święta księga. Dlaczego Pismo Święte jest Księgą ksiąg? Pismo Święte (Biblia) jest: - Unikalne, - Uwiarygodnione,

Bardziej szczegółowo

Kochamy Pana Jezusa. Zeszyt ćwiczeń do nauki religii dla klasy II szkoły podstawowej. pod redakcją ks. Andrzeja Krasińskiego

Kochamy Pana Jezusa. Zeszyt ćwiczeń do nauki religii dla klasy II szkoły podstawowej. pod redakcją ks. Andrzeja Krasińskiego Kochamy Pana Jezusa Zeszyt ćwiczeń do nauki religii dla klasy II szkoły podstawowej pod redakcją ks. Andrzeja Krasińskiego Copyright by Wydział Katechetyczny Kurii Diecezjalnej Płockiej 1 O słuchaniu Boga.

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z RELIGII KLASA IV. Ocena. dobra

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z RELIGII KLASA IV. Ocena. dobra WYMAGANIA EDUKACYJNE Z RELIGII KLASA IV Rozdział I CZY PRZYJAŹNIĘ SIĘ Z PANEM JEZUSEM? - charakteryzuje postawę przyjaciela Jezusa; - wymienia przykazania Dekalogu; - scharakteryzować znaki liturgiczne

Bardziej szczegółowo

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU JAN PAWEŁ II ORĘDOWNIK RODZINY NASZA SPOŁECZNOŚĆ SZKOLNA ŁĄCZY SIĘ Z TYMI SŁOWAMI PAMIĘTAMY 27 kwietnia 2015 roku odbył się w naszej

Bardziej szczegółowo

Zauważamy, że nowe sytuacje w rodzinach, a także w życiu społecznym, ekonomicznym, politycznym i kulturalnym. domagają się

Zauważamy, że nowe sytuacje w rodzinach, a także w życiu społecznym, ekonomicznym, politycznym i kulturalnym. domagają się Zauważamy, że nowe sytuacje w rodzinach, a także w życiu społecznym, ekonomicznym, Szukamy: politycznym i kulturalnym 1. Doświadczenia żywej wiary 2. Uzasadnienia swojej wiary domagają się 3. Wspólnoty

Bardziej szczegółowo

SYSTEM OCENIANIA RELIGII

SYSTEM OCENIANIA RELIGII Przedmiotowy SYSTEM OCENIANIA RELIGII W ZAKRESIE KLASY PIĄTEJ SZKOŁY PODSTAWOWEJ OPRACOWANY NA PODSTAWIE MATERIAŁÓW KATECHETYCZNYCH UMIŁOWANI W JEZUSIE CHRYSTUSIE red. ks. J. SZPET, D. JACKOWIAK KSIĘGARNIA

Bardziej szczegółowo

Nabożeństwo powołaniowo-misyjne

Nabożeństwo powołaniowo-misyjne Nabożeństwo powołaniowo-misyjne Nabożeństwo powołaniowo-misyjne (Wystawienie Najświętszego Sakramentu) K: O Boże, Pasterzu i nauczycielu wiernych, któryś dla zachowania i rozszerzenia swojego Kościoła

Bardziej szczegółowo

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa.

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa. Chrześcijaństwo Chrześcijaństwo jest jedną z głównych religii monoteistycznych wyznawanych na całym świecie. Jest to największa religia pod względem wyznawców, którzy stanowią 1/3 całej populacji. Najliczniej

Bardziej szczegółowo

Archidiecezjalny Program Duszpasterski ROK C OKRES ZWYKŁY. Komentarze do niedzielnej liturgii słowa

Archidiecezjalny Program Duszpasterski ROK C OKRES ZWYKŁY. Komentarze do niedzielnej liturgii słowa Archidiecezjalny Program Duszpasterski ROK C OKRES ZWYKŁY Komentarze do niedzielnej liturgii słowa Poznań 2009/2010 17 18 Niedziela Najświętszej Trójcy 30 maja 2010 Prz 8,22-31 Ps 8 Rz 5,1-5 J 16,12-15

Bardziej szczegółowo

Syn Boga Wierzymy w Synostwo Boże Jezusa Chrystusa [...]. Człowiek Chrystus Jezus (1 Tm 2, 5)

Syn Boga Wierzymy w Synostwo Boże Jezusa Chrystusa [...]. Człowiek Chrystus Jezus (1 Tm 2, 5) Syn Boga Wierzymy w Synostwo Boże Jezusa Chrystusa [...]. Człowiek Chrystus Jezus (1 Tm 2, 5) Bóg Syn, druga osoba Trójcy Świętej, ucieleśnił się w osobie Jezusa Chrystusa. Ucieleśniony Bóg Syn, nasz Pan,

Bardziej szczegółowo

CEL aby tekst był Ŝywy dla mnie

CEL aby tekst był Ŝywy dla mnie CEL aby tekst był Ŝywy dla mnie 5 kroków do zrozumienia twojej Biblii 5 Zastosowanie 4 Interpretacja 3 Obserwacja 2 Sporządzenie tabeli 1 Właściwe nastawienie Kliknij na stopę, aby wybrać temat 5 kroków

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne

Wymagania edukacyjne Wymagania edukacyjne PRZEDMIOT: Religia KLASA: II ZSZ NUMER PROGRAMU NAUCZANIA (ZAKRES): RE-ZSP-Z-11/12 Lp 1. 2. Dział programu I.. Wędrując ku dorosłości II. Ty ścieżkę życia mi ukażesz Poziomy wymagań

Bardziej szczegółowo

Wymagania podstawowe do matury z katechezy 2013 Uczeń w klasie maturalnej posiada umiejętności i wiedzę według których potrafi :

Wymagania podstawowe do matury z katechezy 2013 Uczeń w klasie maturalnej posiada umiejętności i wiedzę według których potrafi : Wymagania podstawowe do matury z katechezy 2013 Uczeń w klasie maturalnej posiada umiejętności i wiedzę według których potrafi : 1.Umocnić wiarę: I. Uzasadnia, że człowiek jest dzieckiem Boga. Wylicza

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych z religii w klasach I,II,III.

Wymagania edukacyjne niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych z religii w klasach I,II,III. Wymagania edukacyjne niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych z religii w klasach I,II,III. KLASA I Na ocenę celującą uczeń: Opanował materiał przewidziany programem

Bardziej szczegółowo

rozpoznaje znaki sakramentalne; okazuje szacunek wobec znaków obecności Boga. Określa, od kiedy rozpoczęła się jego przyjaźń z Jezusem; szczęśliwego;

rozpoznaje znaki sakramentalne; okazuje szacunek wobec znaków obecności Boga. Określa, od kiedy rozpoczęła się jego przyjaźń z Jezusem; szczęśliwego; I. Poszukiwanie szczęścia i wspólnoty 2 3 4 5 6 Określa, od kiedy rozpoczęła się jego przyjaźń z Jezusem; wymienia cechy człowieka szczęśliwego; wskazuje osoby, które troszczą się o niego; charakteryzuje,

Bardziej szczegółowo

Ewangelizacja O co w tym chodzi?

Ewangelizacja O co w tym chodzi? Ewangelizacja O co w tym chodzi? Droga małego ewangelizatora ;) Warsztaty ewangelizacyjne: 11 maja 2013 r. Ks. Tomek Moch, Diecezjalna Diakonia Ewangelizacji Ruchu Światło-Życie Archidiecezja Warszawska

Bardziej szczegółowo

KONSPEKT KATECHEZY SZAWLE! SZAWLE! DLACZEGO MNIE PRZEŚLADUJESZ?. O PRZEŚLADOWANIU CHRZEŚCIJAN W EGIPCIE

KONSPEKT KATECHEZY SZAWLE! SZAWLE! DLACZEGO MNIE PRZEŚLADUJESZ?. O PRZEŚLADOWANIU CHRZEŚCIJAN W EGIPCIE KONSPEKT KATECHEZY SZAWLE! SZAWLE! DLACZEGO MNIE PRZEŚLADUJESZ?. O PRZEŚLADOWANIU CHRZEŚCIJAN W EGIPCIE klasy IV-VI szkoły podstawowej Oprac. Ks. Łukasz Skolimowski Warszawa 2012 Przeznaczenie: Szkoła

Bardziej szczegółowo

W DRODZE DO OJCA Przedmiotowy system oceniania z religii w klasa I według programu nr AZ-3-02/9

W DRODZE DO OJCA Przedmiotowy system oceniania z religii w klasa I według programu nr AZ-3-02/9 W DRODZE DO OJCA Przedmiotowy system oceniania z religii w klasa I według programu nr AZ-3-02/9 Kielce 2010 OGÓLNE ZASADY OCENIANIA - RELIGIA 1. Ocenę wystawia się w porozumieniu z uczniami. 2. W ciągu

Bardziej szczegółowo

Jan Paweł II JEGO OBRAZ W MOIM SERCU

Jan Paweł II JEGO OBRAZ W MOIM SERCU Jan Paweł II JEGO OBRAZ W MOIM SERCU Jan Paweł II Jan Paweł II właściwie Karol Józef Wojtyła, urodził się 18 maja 1920 w Wadowicach, zmarł 2 kwietnia 2005 w Watykanie polski biskup rzymskokatolicki, biskup

Bardziej szczegółowo

pójdziemy do kina Gimnazjum kl. I, Temat 57

pójdziemy do kina Gimnazjum kl. I, Temat 57 pójdziemy do kina pragnę sprawić Ci radość kupię kwiaty chcę być z Tobą ofiaruję prezent dobrze jest być razem przygotuję dobre jedzenie przyjaźń z Tobą jest dla mnie ważna Grupa 1 Przeczytaj poniższy

Bardziej szczegółowo

XXVIII Niedziela Zwykła

XXVIII Niedziela Zwykła XXVIII Niedziela Zwykła Dla wyeksponowania Bożej Mądrości wobec ludzkiego rozumu, Jezus buduje paradoksalną dysproporcję: za przykład stawia wielbłąda, zwierzę juczne, wytrwałe w pracy i wytrzymałe na

Bardziej szczegółowo

Klasa I ponadgimnazjalna

Klasa I ponadgimnazjalna Klasa I ponadgimnazjalna Program Świadek Chrystusa (AZ-4-01/10) Podręcznik Moje miejsce w Kościele (AZ-41-01/10-PO-1/11) Imprimatur N.2673/2011 LP TEMAT EFEKTY KSZTAŁCENIA WEDŁUG PODSTAWY PROGRAMOWEJ Uczeń:

Bardziej szczegółowo

Lectio Divina 8, 1-11

Lectio Divina 8, 1-11 Lectio Divina 8, 1-11 1. Czytanie Prowadzący: wezwijmy Ducha św.: Przybądź Duchu Święty... - weźmy do ręki Pismo św.. - Słuchając jak w Kościele śledźmy tekst, aby usłyszeć, co chce nam dzisiaj Jezus powiedzieć.

Bardziej szczegółowo

Diecezjalna inauguracja kolejnego roku pracy Domowego Kościoła A W S D W S Z C Z E C I N I E 3 1 S I E R P N I A 2 0 1 4

Diecezjalna inauguracja kolejnego roku pracy Domowego Kościoła A W S D W S Z C Z E C I N I E 3 1 S I E R P N I A 2 0 1 4 Diecezjalna inauguracja kolejnego roku pracy Domowego Kościoła A W S D W S Z C Z E C I N I E 3 1 S I E R P N I A 2 0 1 4 ( ) Jesteśmy zapraszani, by odnawiać swe osobiste spotkanie z Jezusem ( ) Inauguracja

Bardziej szczegółowo

Jak mam uwielbiać Boga w moim życiu, aby modlitwa była skuteczna? Na czym polega uwielbienie?

Jak mam uwielbiać Boga w moim życiu, aby modlitwa była skuteczna? Na czym polega uwielbienie? Jak mam uwielbiać Boga w moim życiu, aby modlitwa była skuteczna? Na czym polega uwielbienie? UWIELBIAJ DUSZO MOJA PANA!!! ZANIM UWIELBISZ PRAWDZIWIE ZAAKCEPTUJ SYTUACJĘ, KTÓRĄ BÓG DOPUSZCZA UWIELBIANIE

Bardziej szczegółowo

Medytacja chrześcijańska

Medytacja chrześcijańska ks. Tomasz Rusiecki Medytacja chrześcijańska Medytacja wciąż aktualna Często słyszymy słowo medytacja. Dla jednych jest ono obce, dla innych wzbudzające ciekawość i pragnienie poznania medytacji, a jeszcze

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania w klasie VI szkoły podstawowej

Kryteria oceniania w klasie VI szkoły podstawowej Kryteria oceniania w klasie VI szkoły podstawowej Wymagania podstawowe: Ocena celująca: Uczeń posiada wiedzę wykraczającą poza program religii własnego poziomu edukacji. Zna obowiązujące modlitwy i mały

Bardziej szczegółowo

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz II

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz II Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl Wypracowania Biblia Najważniejsze zagadnienia cz II Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by wiedza24h.pl Wszelkie prawa

Bardziej szczegółowo

OBRZĘDY SAKRAMENTU CHRZTU

OBRZĘDY SAKRAMENTU CHRZTU OBRZĘDY SAKRAMENTU CHRZTU OBRZĘD PRZYJĘCIA DZIECKA Rodzice: Rodzice: Rodzice: Chrzestni: Drodzy rodzice, jakie imię wybraliście dla swojego dziecka?... O co prosicie Kościół Boży dla? O chrzest. Drodzy

Bardziej szczegółowo

1 Rozważania na każdy dzień. Cz. IX Marcin Adam Stradowski J.J. OPs

1 Rozważania na każdy dzień. Cz. IX Marcin Adam Stradowski J.J. OPs 1 2 Spis treści Wszystkich Świętych (1 listopada)......6 Wspomnienie wszystkich wiernych zmarłych (2 listopada)......7 Prawdziwie w Bogu (3 listopada)......8 Przełamać duchową pustkę (4 listopada)......9

Bardziej szczegółowo

Pismo święte w naszym życiu i w katechezie http://biblista.pl/index.php

Pismo święte w naszym życiu i w katechezie http://biblista.pl/index.php 1. Czym jest Pismo święte i dlaczego czasami nazywamy go Biblią?... 2 2. Czym Pismo Święte JEST... 4 3. Księgi proto- i deuterokanoniczne, apokryfy... 6 4. Przekaz Tradycji... 7 5. W ilu językach przemawia

Bardziej szczegółowo

były wolne od lęków wyjaśnia, czym charakteryzuje się postępowanie ludzi, którzy mają nadzieję. z tęsknotami Jezusa

były wolne od lęków wyjaśnia, czym charakteryzuje się postępowanie ludzi, którzy mają nadzieję. z tęsknotami Jezusa I. Świadkowie Chrystusa 2 3 4 5 6 określa sposoby odnoszenia się do Boga na wzór Jezusa wyjaśnia, czym charakteryzuje się postępowanie ludzi, którzy mają nadzieję. określa sposoby odnoszenia się do Boga

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

Prorok Habakuk. Cel. Przybliżenie dzieciom postaci proroka Habakuka. Kolejne kroki

Prorok Habakuk. Cel. Przybliżenie dzieciom postaci proroka Habakuka. Kolejne kroki Cel Przybliżenie dzieciom postaci proroka Habakuka. Kolejne kroki Cieszymy się z obecności wszystkich i mamy nadzieję, że wszyscy wytrwamy w naszym modlitewnym czuwaniu. Przypominamy proroka Nahuma, którego

Bardziej szczegółowo

Program nauczania religii dla klasy III gimnazjum Chrystus mocą

Program nauczania religii dla klasy III gimnazjum Chrystus mocą Program nauczania religii dla klasy III gimnazjum Chrystus mocą Program nauczania religii w III klasie gimnazjum zmierza do przybliżenia prawdy wiary mówiącej o obecności i działaniu Jezusa Chrystusa w

Bardziej szczegółowo

OKRES zwykły Komentarze do niedzielnej liturgii słowa

OKRES zwykły Komentarze do niedzielnej liturgii słowa Archidiecezjalny Program Duszpasterski ROK A OKRES zwykły Komentarze do niedzielnej liturgii słowa Poznań 2007/2008 17 Uroczystość Najświętszej Trójcy 18 maja 2008 Wj 34,4b-6.8-9 Ps Dn 3 2 Kor 13,11-13

Bardziej szczegółowo