2.0 (NIE)OBECNOŚĆ KOBIET W POLITYCE CZY WSPÓLNA STRATEGIA DLA EUROPY ŚRODKOWO- -WSCHODNIEJ JEST MOŻLIWA? BADANIA EKSPERTYZY REKOMENDACJE

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "2.0 (NIE)OBECNOŚĆ KOBIET W POLITYCE CZY WSPÓLNA STRATEGIA DLA EUROPY ŚRODKOWO- -WSCHODNIEJ JEST MOŻLIWA? BADANIA EKSPERTYZY REKOMENDACJE"

Transkrypt

1 BADANIA EKSPERTYZY REKOMENDACJE MAŁGORZATA DRUCIAREK, ALEKSANDRA NIŻYŃSKA (NIE)OBECNOŚĆ KOBIET W POLITYCE CZY WSPÓLNA STRATEGIA DLA EUROPY ŚRODKOWO- -WSCHODNIEJ JEST MOŻLIWA? 2.0

2 MAŁGORZATA DRUCIAREK, ALEKSANDRA NIŻYŃSKA (NIE)OBECNOŚĆ KOBIET W POLITYCE CZY WSPÓLNA STRATEGIA DLA EUROPY ŚRODKOWO- -WSCHODNIEJ JEST MOŻLIWA?

3 INSTYTUT SPRAW PUBLICZNYCH Obserwatorium Równości Płci Publikacja powstała w ramach projektu Towards major political participation of women in the Visegrad countries, realizowanego przez Instytut Spraw Publicznych dzięki wsparciu finansowemu Fundacji im. F. Eberta. Niniejszy raport zawiera opinie i informacje będące wyrazem przekonań autorek, które nie muszą być zbieżne z opiniami uczestniczek warsztatu i konferencji, zorganizowanych w ramach projektu. Koordynatorki projektu: Małgorzata Druciarek, Aleksandra Niżyńska Redakcja językowa i korekta: Magdalena Otlewska Copyright by Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2014 Wydawca: Instytut Spraw Publicznych Warszawa, ul. Szpitalna 5 lok. 22 tel , faks Skład, druk i oprawa: Ośrodek Wydawniczo-Poligraficzny SIM Warszawa, ul. Emilii Plater 9/11 tel

4 Spis treści Wprowadzenie Kobiety w polityce w krajach grupy wyszehradzkiej Polska: kwoty płci na listach wyborczych Czechy: kwoty płci w strukturach partii politycznych Węgry: kwoty płci na listach wyborczych wybranych partii politycznych Słowacja: brak kwot Parlament Europejski Podsumowanie i rekomendacje

5

6 Wprowadzenie Solidarność, aksamitna rewolucja, jesień ludów wyrażenia opisujące wydarzenia 1989 roku w Europie Środkowo-Wschodniej mają żeńskie rodzajniki, jednak ich oblicze to oblicze mężczyzn. Lech Wałęsa, Vaclav Havel oto twarze demokratycznej transformacji w tym regionie. W przekonaniu wielu, to mężczyźni przygotowywali ulotki, dystrybuowali niezależną prasę i organizowali demonstracje. Kobiety natomiast gotowały im obiady, dbały o dom i zajmowały się dziećmi, aby te nie przeszkadzały panom w walce o wolność. Taki obraz antykomunistycznego zrywu zakończonego upadkiem muru berlińskiego jest obowiązującą w dyskursie publicznym interpretacją wydarzeń z 1989 roku w Europie Środkowo-Wschodniej. Nieprawdziwość tej dychotomii męska sfera publiczna, żeńska sfera prywatna dobitnie ujawniła badaczka spoza krajów Grupy Wyszehradzkiej. Shana Penn w swojej książce Podziemie kobiet opisuje liderki demokratycznej opozycji w Polsce 1. Oprócz gotowania zupy, odbierania dzieci z przedszkola i zmywania naczyń, wydawały czołowe podziemne czasopisma, zarządzały regionalnymi grupami opozycyjnymi oraz tworzyły strategię rozwoju kraju po upadku reżimu. Niedocenianie wkładu opozycjonistek w wygraną walkę o demokrację jest zresztą charakterystyczne dla wszystkich państw Europy Środkowo-Wschodniej. Jednak polski przypadek jest bardzo dobrą ilustracją tego, w jak dużym stopniu zaangażowanie kobiet w zmianę ustroju zostało zmarginalizowane, a wręcz, w pewnej mierze, obróciło się przeciw nim samym. Po nastaniu demokracji, której celem było poszerzenie wolności i praw obywatelskich, prawa obywatelek zaczęły być ograniczane. Drastycznie zaostrzono ustawę regulującą przerywanie ciąży, pozostawiając kobietom prawo wyboru tylko w sytuacji zagrożenia ich zdrowia bądź życia, trwałego upośledzenia płodu i zajścia w ciążę w wyniku czynu zabronionego. Równolegle, mimo deklarowanej dbałości o to, by w Polsce rodziło się jak najwięcej dzieci, zamykano żłobki i przedszkola. W ten sposób ograniczano wybór obywatelek dotyczący podejmowania przez nich aktywności zawodowej. Problem nieobecności kobiet w dyskursie wokół aksamitnej rewolucji ma na pewno charakter symboliczny i jest jawną niesprawiedliwością związaną ze stereotypowym interpretowaniem historii. Jednak ta symboliczna luka w narracji dotyczącej wydarzeń z 1989 roku ma swój praktyczny wymiar w postaci bardzo niskiego udziału kobiet w życiu politycznym w Czechach, na Węgrzech, w Polsce i na Słowacji. Nieobecność kobiet w sferze publicznej okazała się bardzo widoczna w 2009 roku, kiedy świętowano 20-lecie upadku ko- 1 S. Penn, Podziemie kobiet, Rosner i wspólnicy, Warszawa (Nie)obecność kobiet w polityce. Czy wspólna strategia dla Europy Środkowo-Wschodniej... 5

7 munizmu. Wiele reprezentantek opozycyjnego podziemia i twórczyń młodych środkowoeuropejskich demokracji otrzymało zaproszenia na gale, podczas których odznaczenia i ordery otrzymywali ich koledzy. Obserwowanie panów odbierających honory od innych panów było policzkiem wymierzonym wielu zaangażowanym kobietom, które nie chciały godzić się na pomijanie ich wkładu w proces demokratyzacji. Efektem tego niezadowolenia był między innymi I Kongres Kobiet w Polsce, na który przyjechało ponad 4000 obywatelek z całego kraju, aby dyskutować o wkładzie kobiet w historię polskiej transformacji. Wydarzenie to pociągnęło za sobą konsekwencje w postaci wzmocnienia ruchu na rzecz wprowadzenia kwot na listach wyborczych oraz zaangażowania licznych organizacji pozarządowych w ideę równouprawnienia płci w sferze publicznej. 6 Małgorzata Druciarek, Aleksandra Niżyńska

8 Kobiety w polityce w krajach grupy wyszehradzkiej Udział kobiet w życiu politycznym jest kwestią złożoną zarówno pod względem czynników wpływających na ich obecność w polityce, jak i pod względem różnych szczebli i organów władzy, które należy wziąć pod uwagę przy analizowaniu partycypacji politycznej. Podejście komparatystyczne utrudnia opisywanie wszystkich wymiarów obecności kobiet we władzach. Występowanie różnych ustrojów administracyjnych w poszczególnych krajach sprawia, że porównywanie udziału kobiet w polityce lokalnej staje się problematyczne. Jest to jednak ważny temat, który należałoby podjąć po przeprowadzeniu rzetelnych badań jakościowych we wszystkich państwach regionu, tak aby ich wyniki były porównywalne. Z tego względu w analizie udziału kobiet w polityce czterech członków grupy wyszehradzkiej koncentrujemy się na poziomie krajowym oraz, w ograniczonym w wymiarze, reprezentacji europejskiej. Interesują nas organy parlamentarne jako te wybierane przez obywateli i obywatelki, będące zatem ucieleśnieniem demokracji reprezentatywnej. Obecność kobiet w polityce państw Grupy Wyszehradzkiej (Czech, Węgier, Polski i Słowacji) jest zdecydowanie niższa niż w krajach należących do Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie. Średnia dla grupy to 17,7%, a w krajach OBWE (z wyłączeniem krajów nordyckich) wynosi 23%. Odsetek ten w porównaniu z pierwszymi wolnymi wyborami po przemianach ustrojowych zdecydowanie wzrósł, jednak nadal nie przekracza 20%. Odzwierciedla to istniejące w krajach Grupy Wyszehradzkiej społeczne przekonanie o tym, że kobiety nie mają odpowiednich kwalifikacji do zajmowania stanowisk wymagających odpowiedzialności. Wedle specjalnego badania Eurobarometru Women in decision-making positions 2 przeprowadzonego w 2011 roku, z takim stwierdzeniem zgodziło się: 47% Słowaków, 36% Polaków, 34% Węgrów i 29% Czechów. Średnia 27 krajów Unii Europejskiej jest zdecydowanie niższa i wynosi 21%. Sondażowe badania nie dają odpowiedzi na pytanie, co stoi za popieraniem takiego dyskryminującego kobiety twierdzenia. Jednak pewne jest, że walce z tego typu stereotypami nie służy niski udział kobiet w gremiach decyzyjnych, w tym w organach ustawodawczych. Ograniczona reprezentacja kobiet wzmacnia niestety przekonanie o tym, że sprawy publiczne, sprawy kraju czy regionu, to domena mężczyzn. W ten sposób tworzy się błędne koło, w którym nieobecność kobiet u władzy, w tym przy układaniu list wyborczych i decydowaniu o okręgach, z których starują kandydaci, może przyczyniać się do słabych wyników kandydatek w kolejnych wyborach parlamentarnych. 2 Women in decision-making positions, Special Eurobarometer 76 / Wave EB76.1 TNS Opinion & Social. Celem ankiety było zbadanie opinii Europejczyków i Europejek na temat równości kobiet i mężczyzn w zarządzaniu w biznesie oraz obecności kobiet na wysokich stanowiskach. (Nie)obecność kobiet w polityce. Czy wspólna strategia dla Europy Środkowo-Wschodniej... 7

9 Błędne koło zaczęło powstawać tuż po 1989 roku, kiedy reprezentacja kobiet w poszczególnych parlamentach oscylowała wokół 10%. W Czechach w ławach parlamentarnych zasiadało 9,5% kobiet, na Węgrzech 7,3%, w Polsce 9,6% i jedynie na Słowacji odsetek ten osiągnął 12%. Wykres 1. Udział kobiet w parlamencie po pierwszych demokratycznych wyborach Źródło: Interparliamentary Union, listopad 2013 Fakt, że w pierwszych wyborach, w których obywatele mogli w sposób wolny i w pełni niezależny podjąć decyzję o tym, kto ma być ich reprezentantem, kobiety zostały właściwie wyparte z życia politycznego 3, pokazuje, iż ich pozycja w krajach Grupy Wyszehradzkiej w okresie tuż po transformacji była bardzo słaba. Należy podkreślić, że życie polityczne w formie demokracji partyjnej dopiero się tworzyło, nie miało jasnych reguł i opierało się głównie na osobistych powiązaniach, co nie sprzyjało kobietom w rozwijaniu ich kariery parlamentarnej. W związku z tym pozostawały one bez większych szans na awans w swoich partiach, a decyzja o wejściu do polityki nie była przez nie często podejmowana. Kobiety chętniej angażowały się w działalność pozarządową, inicjatywy lokalne i obywatelskie. Rozwój gospodarczy, odbudowa społeczeństwa obywatelskiego i zmniejszanie nierówności ekonomicznych zdominowały politykę krajów wyszehradzkich pod koniec XX wieku. Równouprawnienie płci nie było priorytetem na politycznej agendzie. Dodatkowo wszelkie próby wprowadzania mechanizmów wyrównujących szanse kobiet i mężczyzn w polityce postrzegane były jako inżynieria społeczna, w dodatku mająca na celu przywrócenie, w przekonaniu wielu, właściwej socjalizmowi zasady równości. Wzrost udziału kobiet w parlamentach poszczególnych krajów był związany z różnorodnymi procesami, które zachodziły w danych państwach. Pytanie, na ile zastosowanie systemu kwotowego, który w zależności od kraju dotyczył wszystkich list zarejestrowanych w wyborach (Polska), list partii politycznych, które dobrowolnie postanowiły przeznaczyć określony procent miejsc dla kobiet (Węgry), 3 W ostatnich kadencjach przed 1989 rokiem odsetek kobiet w parlamentach w Czechosłowacji wynosił 29,3%, w Polsce 20%, na Węgrzech 21%. Po transformacji ich udział spadł odpowiednio do 10% i 12% (Czechy i Słowacja zostały podzielone na dwa oddzielne państwa), 13% i 7% (por: Wykres 1.). 8 Małgorzata Druciarek, Aleksandra Niżyńska

10 albo wewnętrznych struktur partyjnych (Czechy), rzeczywiście miał wpływ na ten wzrost, nadal pozostaje otwarte. Niewątpliwie kwoty płci w Polsce doprowadziły do najwyższego w historii kraju odsetka kobiet w parlamencie, nadal jednak reprezentacja kobiet nie osiągnęła 1/4 parlamentarzystów. Dalszą kwestią, która pozostaje otwarta, jest przełożenie liczby kobiet w polityce na ich reprezentację substancjalną. Tematy te były podejmowanie podczas organizowanych wspólnie w dniach września 2013 roku przez Instytut Spraw Publicznych i Fundację im. Friedricha Eberta warsztatu oraz konferencji (Nie) obecność kobiet w polityce czy wspólna strategia dla Europy Środkowo- -Wschodniej jest możliwa?, w której wzięły udział m.in.: była ministra sprawiedliwości Niemiec prof. Herta Däubler-Gmelin, prof. Małgorzat Fuszara oraz prof. Darina Malová 4. 4 Szerzej o warsztacie i konferencji na końcu niniejszego opracowania. (Nie)obecność kobiet w polityce. Czy wspólna strategia dla Europy Środkowo-Wschodniej... 9

11 10 Małgorzata Druciarek, Aleksandra Niżyńska

12 Polska: kwoty płci na listach wyborczych Na polskiej scenie politycznej kobiety wciąż stanowią grupę mniejszościową. Ich udział we władzach na szczeblu zarówno krajowym, jak i lokalnym nie przekracza 30%. Jeśli przyjrzeć się centralnemu poziomowi władzy a na tym skupiamy się w niniejszym opracowaniu odsetek Polek w Sejmie od czasów transformacji ustrojowej stopniowo się zwiększał. Jak dotąd mogliśmy odnotować trzy wzrosty w reprezentacji kobiet na tym szczeblu: w 1993 roku odsetek wzrósł z 10% do 13%, w 2001 roku podniósł się do 20%, a w 2011 roku osiągnął 23,7%. W dwóch ostatnich przypadkach tę pozytywną zmianę zawdzięczamy mechanizmowi kwotowemu. Wykres 2. Udział kobiet w polskim Sejmie Źródło: Interparliamentary Union, listopad 2013 Próby wprowadzenia kwot płci na listach wyborczych pojawiały się na polskiej scenie politycznej kilkakrotnie. Pierwszą z nich podjęto przy okazji tworzenia ustawy o równym statusie kobiet i mężczyzn w 1996 roku. Projekt, kilkakrotnie prezentowany w Sejmie, nie doczekał się jednak uchwalenia. Dopiero 14 lat później uchwalono ustawę, która dotyczyła problematyki równościowej (ustawa o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania 5 ), nie obejmowała jednak zagadnienia równego udziału kobiet i mężczyzn w życiu politycznym. Kolejna, zakończona porażką, próba wpisania mechanizmu kwotowego do ordynacji wyborczej miała miejsce w 2001 roku. Pierwszym sukcesem w tej materii który przełożył się na wyraźny wzrost odsetka parlamentarzystek było wprowadzenie przez trzy główne wówczas partie polityczne dobrowolnych kwot płci. Drugim przeło- 5 Ustawa z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania (Dz.U. z 2010 r., Nr 254, poz. 1700). (Nie)obecność kobiet w polityce. Czy wspólna strategia dla Europy Środkowo-Wschodniej... 11

13 mowym momentem w działaniu na rzecz zrównoważonej reprezentacji kobiet i mężczyzn w polskiej polityce był 2009 rok, kiedy odbył się I Kongres Kobiet. 6 Jego organizatorki postanowiły stworzyć własną przestrzeń dla uczczenia wydarzeń z 1989 roku. Kongres, który poprzedzony został serią konferencji regionalnych, był zjazdem ponad 4000 kobiet z całego kraju. Inicjatorkami tego wydarzenia były kobiety z organizacji biznesowych, naukowczynie, aktorki, reżyserki, dziennikarki, ministry i panie pełniące takie funkcje w przeszłości, kobiety z bardzo różnych środowisk i reprezentujące różne profesje, o odmiennych zainteresowaniach i opcjach politycznych. Kongres Kobiet dał początek niezwykle silnemu ruchowi kobiecemu, który rozprzestrzenił się na cały kraj. Jednym z głównych wniosków Kongresu było wprowadzenie parytetów na listach wyborczych. Aby wcielić ten postulat w życie, zawiązano Obywatelski Komitet Inicjatywy Ustawodawczej Czas na kobiety, którego celem było uchwalenie przez Sejm ustawy parytetowej, zakładającej przynajmniej 50% udziału kobiet na listach wyborczych. Podpisy pod projektem zaczęto zbierać pod koniec września 2009 roku. Akcja ta zyskała ogromną przychylność mediów oraz środowisk artystycznych. Członkinie Kongresu, a także mężczyźni sprzyjający idei wyrównywania szans kobiet i mężczyzn w polityce wyruszyli do miejsc nietypowych dla politycznej debaty, np. centrów handlowych. Dzięki masowej mobilizacji pod koniec grudnia obywatelski projekt ustawy parytetowej został złożony w Sejmie. Po wielokrotnym odwlekaniu dyskusji na jego temat udało się wywalczyć ustawę, która odbiegała w znacznej mierze od pierwotnych założeń projektu. Jej cel pozostał jednak ten sam zagwarantowanie kobietom określonej reprezentacji na listach wyborczych, a tym samym podobnych jak w przypadku mężczyzn szans na uzyskanie mandatu w parlamencie. Mechanizm kwotowy działa w Polsce jedynie w wyborach proporcjonalnych, w których komitety wyborcze wystawiają więcej niż jednego kandydata bądź kandydatkę, rejestrując w danym okręgu listę wyborczą. Ten rodzaj systemu wyborczego obowiązuje w wyborach do izby niższej parlamentu oraz do organów ustawodawczych w województwach i powiatach. Mechanizm kwotowy po raz pierwszy został zastosowany w wyborach parlamentarnych w 2011 roku. Zgodnie z nowymi zasadami, lista kandydatów każdego komitetu wyborczego musiała przynajmniej w 35% składać się z kandydatek i kandydatów. Wynik wyborów przyniósł najwyższy w historii Polski odsetek posłanek kobiety stanowią obecnie prawie 24% ogółu przedstawicieli izby niższej, co stanowi najwyższą reprezentacją w Grupie Wyszehradzkiej. Warto jednak zaznaczyć, że mechanizm kwotowy bez zagwarantowania kandydatom i kandydatkom naprzemienności miejsc na listach nie wyrównuje szans kobiet i mężczyzn w pełni. 6 Więcej o przyczynach powstania Kongresu Kobiet w Polsce na stronie Małgorzata Druciarek, Aleksandra Niżyńska

14 Czechy: kwoty płci w strukturach partii politycznych W Czechach spadek udziału kobiet w Zgromadzeniu Narodowym między ostatnim komunistycznym rządem a pierwszym gabinetem po 1989 roku wyniósł 20 punktów procentowych (z 30% do 10%). Skomplikowana sytuacja na czeskiej scenie politycznej, która był udziałem wszystkich młodych demokracji po 1989 roku, sprawiła, że kobiety miały wówczas bardzo niewielkie szanse na rozwój kariery politycznej. W drugiej połowie lat 90., gdy system partyjny osiągnął względną stabilizację, ich udział w izbie niższej parlamentu zdecydowanie wzrósł, osiągając w 2002 roku 17%. W kolejnych wyborach odsetek ten spadł do 15,5%, aby w 2010 roku osiągnąć poziom najwyższy po 1989 roku 22%. Przedterminowe wybory w 2013 roku zmniejszyły udział kobiet w parlamencie czeskim do 19,5%. Wykres 3. Udział kobiet w parlamencie czeskim Źródło: Interparliamentary Union, listopad 2013 W ciągu prawie 25 lat czeskie parlamentarzystki zwiększyły swój udział w parlamencie dwukrotnie. Znaczący wpływ na tę zmianę mógł mieć fakt wprowadzenia przez główną partię lewicową kwot płci w wewnętrznych władzach ugrupowania. Na początku XXI wieku eská Strana Sociáln Demokratická ( SSD) wprowadziła wymóg 25% kobiet w strukturach partii, na różnych jej szczeblach. Kwota ta nie odnosi się jednak do miejsc na listach wyborczych. Należy jednak zauważyć, że SSD wystawia wśród kandydatów do parlamentu więcej kobiet niż inne partie polityczne w 2002 roku na swoich listach miała 25% kobiet, najwięcej ze wszystkich komitetów wyborczych. W 2006 roku więcej kobiet wystawili Zieloni (34%) i partia komunistyczna KS M (26%), jednak nadal eská strana sociáln demokratická zarezerwowała 24% miejsc dla kandydatek. W kolejnych wyborach znów CSSD osiągnęła 25% kandydatek (Nie)obecność kobiet w polityce. Czy wspólna strategia dla Europy Środkowo-Wschodniej... 13

15 (z kolei KS M wystawiła 30%, a V ci ve ejné, partia konserwatywno-liberalna, 27%), a w 2013 roku zapewniła im 24,5% miejsc na listach będąc pod tym względem drugą partią po KS M, która wystawiła 28% kobiet na listach. Czy oznacza to, że reprezentacja socjaldemokratów w czeskim parlamencie w 1/4 składa się z kobiet? Zdecydowanie nie. Jedynie w 1996 roku socjaldemokraci wprowadzili do parlamentu ponad 15% kobiet. Od tamtego czasu kobiety w klubie SSD stanowią około 10%. Pokazuje to, że zastosowanie kwot we władzach partii politycznej nie daje satysfakcjonujących rezultatów w zakresie ilościowej reprezentacji kobiet w parlamencie. Czy jest tak w przypadku kwot płci dobrowolnie wprowadzanych przez komitety wyborcze, tak jak ma to miejsce w niektórych węgierskich ugrupowaniach? 14 Małgorzata Druciarek, Aleksandra Niżyńska

16 Węgry: kwoty płci na listach wyborczych wybranych partii politycznych Na Węgrzech udział kobiet w polityce nigdy nie przekroczył bariery 12%. Tuż po demokratycznym przełomie odsetek kobiet był najniższy (7,3%), jednak w kolejnych ponad 20 latach nie zwiększył się znacząco. W dwóch kadencjach ( i ) kobiety stanowiły 10% parlamentarzystów, jednak w 2010 roku, wraz z wygraną prawicowej partii Fidesz, ich udział w parlamencie zmalał mimo największego od 1990 roku odsetka kandydatek na listach (19,2%). Wykres 4. Udział kobiet w parlamencie węgierskim Źródło: Interparliamentary Union, listopad 2013 Dlaczego w kraju, który w wielu innych aspektach nie odbiega znacząco od pozostałych państw regionu, partycypacja polityczna kobiet na szczeblu narodowym jest tak niska? Aż dwie węgierskie partie stosują przecież tzw. miękkie kwoty, czyli regulacje wewnątrzpartyjne określające odsetek kobiet na listach. Są to Węgierska Partia Socjalistyczna (Magyar Szocialista Párt) oraz Polityka Może Być Inna (Lehet Mas a Politika), partia liberalno-ekologiczna. Żadna z nich nie uzyskała większości (MSP 19%, LMP 7,5%), a ponad dwie trzecie głosów zdobyła partia Fidesz w koalicji z Chrześcijańsko-Demokratyczną Partią Ludową. Jednak tylko połowicznie tłumaczy to niski udział kobiet w Parlamencie ostatniej kadencji. Poprzednie Zgromadzenia Narodowe, które były zdominowane przez lewicowe formacje, również miały bardzo niski udział kobiet. Jak pokazuje przykład z Polski, implementacja mechanizmu kwotowego także nie jest wystarczającym rozwiązaniem. Jeśli kobiety są umiejscowione na samym dole listy, jak w przypadku Magyar Szocialista Párt na Węgrzech czy Polskiego Stronnictwa Ludowego w Polsce, to mają tak samo nikłe szanse na bycie wybraną, jakby ich w ogóle nie było wśród kandydatów. (Nie)obecność kobiet w polityce. Czy wspólna strategia dla Europy Środkowo-Wschodniej... 15

17 Innym ważnym czynnikiem, który może tłumaczyć sytuację kobiet w węgierskim parlamencie, jest mieszany system wyborczy łączący system proporcjonalny z systemem jednomandatowych okręgów wyborczych. Węgry są jedynym krajem grupy wyszehradzkiej z takim systemem wyborczym. Ponieważ na Węgrzech i na Słowacji parlamenty są jednoizbowe, więc ordynacja wyborcza nie może się różnić w zależności od organu władzy ustawodawczej. W przypadku Polski i Czech ordynacje wyborcze różnią się w zależności od izby. Parlamentarzyści izby wyższej wybierani są w systemie okręgów jednomandatowych. W efekcie choć w izbie niższej parlamentu kobiet jest więcej niż w parlamentach węgierskim i słowackim, to zdecydowanie mniej kobiet znajduje się w izbie wyższej (w Polsce w wyborach w 2011 roku zostało wybranych tylko 13% kobiet, a w Czechach w 2010 roku 15%). Przykład ten pokazuje, jak ważne jest zwrócenie uwagi na stosowany w poszczególnych krajach system wyborczy i jaki może być wpływ ordynacji na szanse kobiet w wyborach. Na Węgrzech trzykrotnie próbowano wprowadzić kwoty płci w organach władzy 7. W 2007 roku próby podjęło dwoje parlamentarzystów z liberalnego ugrupowania, proponując dwie różne ustawy. Jedna z nich zakładała wprowadzenie mechanizmu tzw. suwaka (naprzemienne pozycjonowanie kobiet i mężczyzn na listach wyborczych) oraz 1 / 3 kobiet wśród ministrów. Druga z kolei proponowała 30% kobiet w rządzie. Żadna z propozycji nie została przyjęta przez parlament. Następna próba wprowadzenia kwot była inicjatywą społeczeństwa obywatelskiego. Organizacje pozarządowe podjęły w 2010 roku próbę zorganizowania referendum, jednak ostatecznie nie udało się zebrać odpowiedniej liczby podpisów. W kolejnym roku temat kwot płci na Węgrzech powrócił wraz z propozycją parlamentarną zarezerwowania 33% miejsc na listach wyborczych dla kobiet. Niestety postulat wysunięty przez pojedynczych polityków nie zyskał uznania zaplecza politycznego i również ta próba wprowadzenia mechanizmu wyrównania szans kobiet i mężczyzn w procesie wyborczym skończyła się niepowodzeniem. 7 R. Várnagy, Women s (under)representation in the Hungarian Parliament, OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights, October Małgorzata Druciarek, Aleksandra Niżyńska

18 Słowacja: brak kwot Słowacja jest jedynym krajem w Grupie Wyszehradzkiej, który nie ma kwotowych mechanizmów wyrównywania szans kobiet i mężczyzn ani na poziomie krajowym, ani na poziomie partyjnym 8. Nie oznacza to, że reprezentacja kobiet w parlamencie słowackim odbiega zasadniczo od udziału kobiet w parlamentach Polski, Węgier czy Czech. Obecnie 16% słowackich parlamentarzystów to kobiety. Jest to odsetek najwyższy od 1990 roku, jednak nie wynika z przemyślanej strategii wspierania kobiet w polityce, ale raczej z faktu, że w trakcie kształtowania się sceny politycznej po demokratycznej transformacji kilka wpływowych kobiet umocniło swoją pozycję. Wykres 5. Udział kobiet w parlamencie słowackim Źródło: Interparliamentary Union, listopad 2013 Jak wskazują słowackie aktywistki, temat udziału kobiet w życiu politycznym nie pojawia się w dyskursie publicznym na Słowacji. Brak jakiejkolwiek dyskusji na temat partycypacji politycznej kobiet powoduje, że kwestia kwot nie ma szans przebicia się w świadomości polityków ani obywateli. Spowodowało to przejście aktywnych i chętnych do działań na rzecz społeczeństwa kobiet do sektora pozarządowego. Z kolei te polityczki, którym udało się dostać do parlamentu i osiągnąć wysoką pozycję, boją się podejmować tematy identyfikowane z kobietami, gdyż ryzykują bycie postrzeganymi jako niepoważne. Ten element stygmatyzacji związanej z płcią jest widoczny we wszystkich krajach V4. 8 D. Malová, Low Participation of Women in Politics: the Case of Slovakia, Department of Political Sciences, Philosophical Faculty, Comenius University, Bratislava. (Nie)obecność kobiet w polityce. Czy wspólna strategia dla Europy Środkowo-Wschodniej... 17

19 18 Małgorzata Druciarek, Aleksandra Niżyńska

20 Parlament Europejski Reprezentacja kobiet w Parlamencie Europejskim wynosi ponad 30%, co oznacza, że Europa en masse osiągnęła masę krytyczną, niezbędną do skutecznego artykułowania przez kobiety swoich interesów w gremiach decyzyjnych. Głosowanie nad dyrektywą w sprawie wyrównania obecności kobiet i mężczyzn w radach nadzorczych największych europejskich spółek publicznych jest tego dobrym przykładem 9. Kobiety z krajów wyszehradzkich stanowią 10% wszystkich europarlamentarzystek, a reprezentacje tych czterech państw mają 14% miejsc w Parlamencie Europejskim. Pod względem odsetka kobiet wśród przedstawicieli narodowych lepszą sytuację mają polityczki z Węgier i Słowacji, które w 2004 roku zajmowały odpowiednio 38% i 36% swojej reprezentacji, a w kolejnych wyborach proporcje te się odwróciły Węgierki zajmowały 36%, a Słowaczki 38% miejsc przynależnych europarlamentarzystom z tych państw. Wykres 6. Odsetek kobiet w reprezentacjach narodowych w Parlamencie Europejskim Źródło: European Parliament, 2013 W przypadku Czech i Polski sytuacja jest odmienna. Udział kobiet w polityce europejskiej jest niższy niż w krajowej, co ma miejsce jeszcze tylko w trzech innych krajach Unii na Malcie, z której kobiety nie są w ogóle reprezentowane w PE, w Luksemburgu i Belgii. Czeszki w pierwszych wyborach europejskich po rozszerzeniu UE w 2004 roku zdobyły 21%, a Polki tylko 15%. Podczas następnej elekcji reprezentacja Czeszek zmniejszyła się do 18%, a Polek zwiększyła o ponad 6 punktów procentowych. Jeśli popatrzymy jednak na liczby bezwzględne, to z uwagi na sposób kompozycji Parlamentu Europej listopada 2013 r. Parlament Europejski większością głosów poparł projekt dyrektywy, która ma zwiększyć liczbę kobiet w radach nadzorczych największych spółek publicznych. Aż 459 eurodeputowanych zagłosowało za inicjatywą, 148 było przeciw, a 81 wstrzymało się od głosu. (Nie)obecność kobiet w polityce. Czy wspólna strategia dla Europy Środkowo-Wschodniej... 19

21 skiego Polek jest najwięcej z reprezentacji krajów wyszehradzkich aż 11 europarlamentarzystek z Polski zasiada w Strasburgu. Ewaluacja działań eurodeputowanych na rzecz spraw związanych głównie z życiem kobiet byłaby dobrym narzędziem sprawdzenia, na ile reprezentacja ilościowa przekłada się na rzecznictwo interesów konkretnej grupy. Należy jednak wziąć pod uwagę, że trudno jest zdefiniować tzw. kwestie ważne dla kobiet. Dyskusja wokół tego problemu była bardzo interesującą częścią warsztatu, podczas którego aktywistki, naukowczynie i urzędniczki z Czech, Węgier, Polski i Słowacji omawiały zagadnienie udziału kobiet w polityce. Wskazywano na problem z identyfikacją spraw ważnych dla kobiet, bo każdy może te sprawy definiować inaczej. Dodatkowo podjęto kwestię różnych poglądów politycznych kobiet, które również determinują podejście do pewnych zagadnień związanych z prawami i wyborami kobiet. Przykładem takiego zagadnienia jest sprawa przerywania ciąży, czemu całkowicie sprzeciwiają się środowiska konserwatywne. Problem deskryptywnej i substancjalnej reprezentacji kobiet był osią dyskusji zarówno podczas warsztatu, jak i konferencji. Jest to zresztą podstawowa kwestia przy analizowaniu udziału w polityce grup reprezentowanych mniejszościowo. Wbrew wielu głosom, wydaje się, że warto rozdzielić sprawę liczby kobiet w organach władzy od politycznych decyzji podejmowanych przez te organy. Dążenie do jak największej reprezentacji kobiet w Parlamencie nie ma przede wszystkim służyć poprawie sytuacji gospodarczej, zwiększeniu liczby żłobków i przedszkoli czy liberalizacji prawa regulującego przerywanie ciąży. Wyrównanie udziału kobiet i mężczyzn w podejmowaniu decyzji ma służyć realizacji zasady sprawiedliwości. Substancjalna reprezentacja z kolei może oczywiście być związana z silniejszym lobby kobiecym, ale nie należy zapominać, że są także mężczyźni działający w imię praw kobiet. Podejmowanie działań w celu przeprowadzenia konkretnych rozwiązań jest siłą rzeczy nacechowane ideologicznie. Dlatego konserwatywnie myśląca posłanka może w przekonaniu socjaldemokratów działać gorzej niż socjalistyczny poseł i na odwrót w przekonaniu chrześcijańskich demokratów socjalistyczna posłanka może działać na niekorzyść kobiet, głosując za możliwością dokonania aborcji ze względów społecznych. Podsumowując, należy dbać o to, żeby w parlamentach była wyrównana liczba posłów i posłanek. Dążenie to wyższej deskryptywnej prezentacji kobiet jest więc ogólnospołecznym priorytetem. Kwestia poglądów poszczególnych posłów i posłanek wpływa na charakter reprezentacji substancjalnej. Jednak istotne jest, aby tematy, które z perspektywy kobiet zarówno o poglądach konserwatywnych, liberalnych, jak i lewicowych, pojawiały się w parlamentarnej debacie, mimo tego, że mogą się od siebie diametralnie różnić. I z tego względu warto dbać o substancjalną reprezentację kobiet w organach ustawodawczych. 20 Małgorzata Druciarek, Aleksandra Niżyńska

22 Podsumowanie i rekomendacje W berlińskim metrze ośmioletnia dziewczynka zadaje mamie pytanie: Mamo, czy w Niemczech mężczyzna może być kanclerzem?. Redaktor New York Timesa słusznie wskazuje, że wiele się zmieniło w niemieckiej polityce i pytanie o to, czy mężczyzna może być szefem rządu, dla dzieci w wieku kilku lat nie jest wcale absurdalne, a wręcz uzasadnione 10. Choć w samym tekście autor przytacza niezadowolenie wielu z faktu, że Angela Merkel nie podejmuje problemów ważnych dla kobiet, to niewątpliwe jest, że zmieniła myślenie młodych niemieckich dziewcząt o karierze zawodowej i zwiększyła ich aspiracje. Jednym słowem, jej obecność na najwyższym stanowisku w organach władzy ma szansę pozytywnie wpłynąć w przyszłości na poziom reprezentacji deskryptywnej, ale niekoniecznie substancjalnej. Nie zawsze jednak niemiecka polityka była tak otwarta na obecność w niej kobiet. Profesor Herta Däubler-Gmelin w swoim przemówieniu na konferencji (Nie)obecność kobiet w polityce czy wspólna strategia dla Europy Środkowo- -Wschodniej jest możliwa? opowiadała o własnych doświadczeniach związanych z rozpoczynaniem kariery politycznej w połowie lat 60. ubiegłego wieku. Ograniczenia, z którymi się spotykała, były podobne do tych, które współcześnie możemy zidentyfikować w krajach Grupy Wyszehradzkiej. Brak wsparcia ze strony męskich liderów partyjnych, nietransparentny proces układania list wyborczych, stereotypy związane z przypisaną kobiecie sferą domową, a mężczyźnie męską sprawiały, że paniom trudno było zdecydować się na karierę polityczną w Niemczech lat 60. Jednak dzięki determinacji wielu kobiet zmiany mogły nastąpić. W 1988 roku SPD wprowadziło kwotę w swojej partii, która dotyczy zarówno składów władz partyjnych, jak i list wyborczych. Jedna z uczestniczek warsztatu wspominała, że jako młoda dziewczyna, już na pierwszym spotkaniu swojego koła została wybrana do jego władz. Czterdziestoprocentowa kwota w SPD zmobilizowała mężczyzn do współpracy z kobietami i wsparcia rozwoju ich karier politycznych. Zmiana, która dokonała się w latach 80. i 90., pozwoliła m.in. obecnej kanclerz Angeli Merkel na osiągnięcie szczytu politycznej kariery w Niemczech, a parlamentarzystkom niemieckim na zajmowanie ponad 1 / 3 miejsc w Bundestagu (36%). Konferencja w Warszawie oraz poprzedzający ją warsztat były okazją dla ekspertek, polityczek, a także przedstawicielek administracji, świata akademickiego oraz organizacji pozarządowych z krajów Grupy Wyszehradzkiej do wymiany pomysłów możliwych działań, mających na celu dokonanie podobnej zmiany. Dyskusja toczyła się wokół dwóch podstawowych pytań: W jaki 10 C. Wergin, A Woman for All Seasons, The New York Times [online], 21 października 2013, [dostęp: ]. (Nie)obecność kobiet w polityce. Czy wspólna strategia dla Europy Środkowo-Wschodniej... 21

Kto zasiądzie w parlamencie?

Kto zasiądzie w parlamencie? Mateusz Zaremba, Uniwersytet SWPS Kto zasiądzie w parlamencie? Wybory do parlamentu dostarczają politologom interesujących danych. Pozwalają dokonać wstępnego rozpoznania zmian, jakie zaszły wśród głosujących

Bardziej szczegółowo

Równość płci na stanowiskach pochodzących z wyboru: Sześcioetapowy Plan Działania

Równość płci na stanowiskach pochodzących z wyboru: Sześcioetapowy Plan Działania Równość płci na stanowiskach pochodzących z wyboru: Sześcioetapowy Plan Działania Raport przygotowany przez Pippę Norris oraz Monę Lenę Krook Kristin van der Leest Biuro Instytucji Demokratycznych i Praw

Bardziej szczegółowo

WYBORY, PRAWO WYBORCZE, SYSTEMY WYBORCZE W PAŃSTWACH GRUPY WYSZEHRADZKIEJ

WYBORY, PRAWO WYBORCZE, SYSTEMY WYBORCZE W PAŃSTWACH GRUPY WYSZEHRADZKIEJ WYBORY, PRAWO WYBORCZE, SYSTEMY WYBORCZE W PAŃSTWACH GRUPY WYSZEHRADZKIEJ NR 3520 WYBORY, PRAWO WYBORCZE, SYSTEMY WYBORCZE W PAŃSTWACH GRUPY WYSZEHRADZKIEJ Marek Barański, Anna Czyż, Sebastian Kubas, Robert

Bardziej szczegółowo

- o zmianie ustawy Kodeks Wyborczy z dnia 5 stycznia 2011 roku (Dz.U.2011 nr 21 poz.112 z późń. zm)

- o zmianie ustawy Kodeks Wyborczy z dnia 5 stycznia 2011 roku (Dz.U.2011 nr 21 poz.112 z późń. zm) Warszawa, dnia 10.10.2012 r. Grupa Posłów na Sejm RP Klubu Poselskiego Ruch Palikota Szanowna Pani Ewa Kopacz Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Na podstawie art. 118 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej

Bardziej szczegółowo

Badania opinii publicznej na temat politycznej reprezentacji kobiet 1.

Badania opinii publicznej na temat politycznej reprezentacji kobiet 1. Małgorzata Fuszara Badania opinii publicznej na temat politycznej reprezentacji kobiet 1. Poparcie dla projektu Przede wszystkim interesowało nas, jaki jest stosunek badanych do samego projektu ustawy,

Bardziej szczegółowo

Powrót do Europy Opinia społeczna po 20 latach demokracji

Powrót do Europy Opinia społeczna po 20 latach demokracji Konferencja prasowa Powrót do Europy Opinia społeczna po 20 latach demokracji Projekt realizowany we współpracy z: Projekt finansowany przez: Partnerem strategicznym Instytutu Spraw Publicznych jest Telekomunikacja

Bardziej szczegółowo

Obywatelski Parlament Seniorów reprezentacja interesów osób starszych na poziomie krajowym i partner w kreowaniu polityki senioralnej

Obywatelski Parlament Seniorów reprezentacja interesów osób starszych na poziomie krajowym i partner w kreowaniu polityki senioralnej Obywatelski Parlament Seniorów reprezentacja interesów osób starszych na poziomie krajowym i partner w kreowaniu polityki senioralnej Michał Szczerba Przewodniczący Parlamentarnego Zespołu Spotkanie inauguracyjne

Bardziej szczegółowo

Równość szans kobiet i mężczyzn w projektach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki

Równość szans kobiet i mężczyzn w projektach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki Żory, 16 stycznia 2014 Równość szans kobiet i mężczyzn w projektach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki Ewa Szymala Opracowano na podstawie Poradnika Zasada równości szans kobiet i mężczyzn w projektach

Bardziej szczegółowo

Komisja Monitoringu Demokracji w Europie (Commission for Monitoring Democracy in Europe)

Komisja Monitoringu Demokracji w Europie (Commission for Monitoring Democracy in Europe) Komisja Monitoringu Demokracji w Europie (Commission for Monitoring Democracy in Europe) Uwagi wstępne 1. Powołana w 1949 roku Rada Europy dostała potrójny mandat: aby dbać o prawa człowieka, o rządy prawa,

Bardziej szczegółowo

Warszawa, czerwiec 2012 BS/79/2012 POKOLENIE PRZYSZŁYCH WYBORCÓW PREFERENCJE PARTYJNE NIEPEŁNOLETNICH POLAKÓW

Warszawa, czerwiec 2012 BS/79/2012 POKOLENIE PRZYSZŁYCH WYBORCÓW PREFERENCJE PARTYJNE NIEPEŁNOLETNICH POLAKÓW Warszawa, czerwiec 2012 BS/79/2012 POKOLENIE PRZYSZŁYCH WYBORCÓW PREFERENCJE PARTYJNE NIEPEŁNOLETNICH POLAKÓW Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2012

Bardziej szczegółowo

Warszawa, wrzesień 2011 BS/106/2011 FREKWENCJA WYBORCZA: DEKLARACJE A RZECZYWISTOŚĆ

Warszawa, wrzesień 2011 BS/106/2011 FREKWENCJA WYBORCZA: DEKLARACJE A RZECZYWISTOŚĆ Warszawa, wrzesień 2011 BS/106/2011 FREKWENCJA WYBORCZA: DEKLARACJE A RZECZYWISTOŚĆ Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 13 stycznia 2011 roku Fundacja Centrum Badania

Bardziej szczegółowo

Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych

Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych ul. Szpitalna 5/5, 00-031 Warszawa, tel. (022) 828 91 28 wew. 135 fax. (022) 828 91 29 Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji

Bardziej szczegółowo

Kwoty, kobiety, polityka. Sprawozdanie z konferencji

Kwoty, kobiety, polityka. Sprawozdanie z konferencji Kwoty, kobiety, polityka Sprawozdanie z konferencji Warszawa 2012 Program Prawa i Instytucji Demokratycznych Instytut Spraw Publicznych Autorka: Aleksandra Niżyńska Konferencja odbyła się w siedzibie Ambasady

Bardziej szczegółowo

Ubóstwo kobiet badanie Eurobarometru wnioski dla Polski

Ubóstwo kobiet badanie Eurobarometru wnioski dla Polski Ubóstwo kobiet badanie Eurobarometru wnioski dla Polski 17% kobiet w UE znajduje się na granicy ubóstwa. Wyniki badania Eurobarometru przeprowadzonego we wrześniu 2009 roku, wskazują, że w każdej grupie

Bardziej szczegółowo

Młodzi aktywni? Co zrobić, żeby młodzież brała udział w wyborach i życiu społecznym? Debata Zespół Szkół nr 1 im. Karola Adamieckiego w Sanoku

Młodzi aktywni? Co zrobić, żeby młodzież brała udział w wyborach i życiu społecznym? Debata Zespół Szkół nr 1 im. Karola Adamieckiego w Sanoku Młodzi aktywni? Co zrobić, żeby młodzież brała udział w wyborach i życiu społecznym? Debata Zespół Szkół nr 1 im. Karola Adamieckiego w Sanoku Co wiemy o wyborach do parlamentu europejskiego? Ile wynosiła

Bardziej szczegółowo

Szanowny Panie Ministrze,

Szanowny Panie Ministrze, Warszawa, 16.03.2015 Pan Minister Władysław Kosiniak-Kamysz Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej Szanowny Panie Ministrze, Organizacje tworzące Koalicję na rzecz CEDAW zwracają się do Pana Ministra

Bardziej szczegółowo

Fundacja Cracovitalia 31-546 Kraków, ul. Mogilska 40 tel. 012 394 59 88, fax 012 397 31 93

Fundacja Cracovitalia 31-546 Kraków, ul. Mogilska 40 tel. 012 394 59 88, fax 012 397 31 93 Kraków, 2 marca 2012 PLAN WDROŻENIA DZIAŁAŃ RÓWNOŚCIOWYCH projekt,,praktyki+" współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego nr projektu WND-POKL.03.04.03-00-136/11

Bardziej szczegółowo

M a s z G ł o s, M a s z W y b ó r

M a s z G ł o s, M a s z W y b ó r F u n d a c j a B a t o r e g o M a s z G ł o s, M a s z W y b ó r raport F u n d a c j i B a t o r e g o W a r s z a w a, c z e r w i e c 2 0 1 3 Obywatele i wybory wyciąg z raportu Jak zwiększyć świadome

Bardziej szczegółowo

Warszawa, maj 2011 BS/54/2011 PREFERENCJE PARTYJNE W MAJU

Warszawa, maj 2011 BS/54/2011 PREFERENCJE PARTYJNE W MAJU Warszawa, maj 2011 BS/54/2011 PREFERENCJE PARTYJNE W MAJU Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 13 stycznia 2011 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej ul.

Bardziej szczegółowo

Analiza stron internetowych urzędów miast poświęconych konsultacjom społecznym w województwach: lubuskim, podlaski, pomorskim i warmińsko-mazurskim

Analiza stron internetowych urzędów miast poświęconych konsultacjom społecznym w województwach: lubuskim, podlaski, pomorskim i warmińsko-mazurskim Analiza stron internetowych urzędów miast poświęconych w województwach: lubuskim, podlaski, pomorskim i warmińsko-mazurskim Katarzyna Misiak Analiza, którą dokonałam, obejmuje cztery województwa: lubuskie,

Bardziej szczegółowo

Warszawa, listopad 2014 ISSN NR 155/2014 OPINIE O DZIAŁALNOŚCI PARLAMENTU, PREZYDENTA I WŁADZ SAMORZĄDOWYCH

Warszawa, listopad 2014 ISSN NR 155/2014 OPINIE O DZIAŁALNOŚCI PARLAMENTU, PREZYDENTA I WŁADZ SAMORZĄDOWYCH Warszawa, listopad 2014 ISSN 2353-5822 NR 155/2014 OPINIE O DZIAŁALNOŚCI PARLAMENTU, PREZYDENTA I WŁADZ SAMORZĄDOWYCH Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia

Bardziej szczegółowo

EUROBAROMETR UE28 PARLAMENT EUROPEJSKI W ODBIORZE SPOŁECZNYM W POLSCE REGIONY W KRAJU ANALIZA MIĘDZYREGIONALNA WYNIKI DLA POLSKI

EUROBAROMETR UE28 PARLAMENT EUROPEJSKI W ODBIORZE SPOŁECZNYM W POLSCE REGIONY W KRAJU ANALIZA MIĘDZYREGIONALNA WYNIKI DLA POLSKI REGIONY W KRAJU 1 ZAŁĄCZNIK DOTYCZĄCY METODOLOGII: ANALIZA WYNIKÓW EUROBAROMETRU Z ROZBICIEM NA REGIONY Poniższa analiza regionalna jest oparta na badaniach Eurobarometru zleconych przez Parlament Europejski.

Bardziej szczegółowo

Kandydatki w wyborach samorządowych w 2010

Kandydatki w wyborach samorządowych w 2010 Kandydatki w wyborach samorządowych w 2010 INSTYTUT SPRAW PUBLICZNYCH Opracowanie raportu: Aleksandra Niżyńska Zebranie i opracowanie danych ilościowych: Marta Gałązka Aleksandra Niżyńska Badanie przeprowadzane

Bardziej szczegółowo

8 marca 2013 r.: Międzynarodowy Dzień Kobiet. Różnice w traktowaniu kobiet i mężczyzn i nierówność kobiet w sytuacji kryzysu

8 marca 2013 r.: Międzynarodowy Dzień Kobiet. Różnice w traktowaniu kobiet i mężczyzn i nierówność kobiet w sytuacji kryzysu Dyrekcja Generalna ds. Komunikacji DZIAŁ BADANIA OPINII PUBLICZNEJ Bruksela, 26 lutego 2013 r. 8 marca 2013 r.: Międzynarodowy Dzień Kobiet Różnice w traktowaniu kobiet i mężczyzn i nierówność kobiet w

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629 - - 69, 628-3 - 04 693-46 - 92, 625-6 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629 - - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

AKT USTANAWIAJĄCY EUROPEJSKO-LATYNOAMERYKAŃSKIEGO ZGROMADZENIA PARLAMENTARNEGO 1

AKT USTANAWIAJĄCY EUROPEJSKO-LATYNOAMERYKAŃSKIEGO ZGROMADZENIA PARLAMENTARNEGO 1 AKT USTANAWIAJĄCY EUROPEJSKO-LATYNOAMERYKAŃSKIEGO ZGROMADZENIA PARLAMENTARNEGO 1 PREAMBUŁA Zebrani w Brukseli w dniu 8 listopada 2006 r., przewodniczący Parlamentu Europejskiego, Parlamentu Andyjskiego,

Bardziej szczegółowo

Posłanka PiS w imieniu wnioskodawców: to akt tymczasowy. Wygaszone mandaty władz TVP i PR

Posłanka PiS w imieniu wnioskodawców: to akt tymczasowy. Wygaszone mandaty władz TVP i PR Posłanka PiS w imieniu wnioskodawców: to akt tymczasowy. Wygaszone mandaty władz TVP i PR Sejm uchwalił w środę nowelizację ustawy o radiofonii i telewizji, która zakłada m.in. wygaśnięcie mandatów dotychczasowych

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEJM, SENAT I PREZYDENT W OPINIACH SPOŁECZEŃSTWA BS/3/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, STYCZEŃ 2004

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEJM, SENAT I PREZYDENT W OPINIACH SPOŁECZEŃSTWA BS/3/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, STYCZEŃ 2004 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Różnorodność organów spółek giełdowych

Różnorodność organów spółek giełdowych Różnorodność organów spółek giełdowych w Dobrych Praktykach Spółek Notowanych na GPW Ring the bell for gender equality Warszawa, 3 marca 2015 r. Dobre Praktyki Spółek Notowanych na GPW obowiązujące zapisy

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKAT KOMISJI. Zwiększone zaangażowanie na rzecz równości między kobietami i mężczyznami Karta Kobiet

KOMUNIKAT KOMISJI. Zwiększone zaangażowanie na rzecz równości między kobietami i mężczyznami Karta Kobiet KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 5.3.2010 KOM(2010)78 wersja ostateczna KOMUNIKAT KOMISJI Zwiększone zaangażowanie na rzecz równości między kobietami i mężczyznami Karta Kobiet Deklaracja Komisji Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Monitorowanie budżetu jako metoda aktywizacji obywatelskiej

Monitorowanie budżetu jako metoda aktywizacji obywatelskiej Monitorowanie budżetu jako metoda aktywizacji obywatelskiej Stowarzyszenie Jeden Świat (SJŚ) i holenderski Oxfam Novib, realizują wspólny projekt pt. E-Motive, który dotyczy transferu wiedzy z Krajów Globalnego

Bardziej szczegółowo

Samorząd lokalny a Unia Europejska konferencja w Golubiu-Dobrzyniu

Samorząd lokalny a Unia Europejska konferencja w Golubiu-Dobrzyniu Na zaproszenie posła do Parlamentu Europejskiego Janusza Zemke, kilkudziesięcioosobowa grupa samorządowców z województwa kujawsko-pomorskiego przybyła w sobotę do Golubia-Dobrzynia, by wziąć udział w dwudniowej

Bardziej szczegółowo

Miejsce w dokumencie Dotychczasowy zapis (jest) Powinno być s. 32 IV.1.14. Planowane działania: a) badanie możliwości godzenia ról rodzinnych z rolami

Miejsce w dokumencie Dotychczasowy zapis (jest) Powinno być s. 32 IV.1.14. Planowane działania: a) badanie możliwości godzenia ról rodzinnych z rolami Errata do Planu działania na lata 2007-2008 dla Priorytetu I Zatrudnienie i integracja społeczna (sprostowanie treści dokumentu w związku z pomyłką techniczną polegającą na zamianie opisu działań pomiędzy

Bardziej szczegółowo

ZAWODOWA ODNOWA! AKTYWIZACJA OSÓB 50+ nr RPWP /16

ZAWODOWA ODNOWA! AKTYWIZACJA OSÓB 50+ nr RPWP /16 ZAWODOWA ODNOWA! AKTYWIZACJA OSÓB 50+ nr RPWP.08.02-00-02-0028/16 termin realizacji 01.03.2017 r. 31.01.2018 r. Regionalny Program Operacyjny Województwa Dolnośląskiego 2014-2020. Oś priorytetowa 8: Rynek

Bardziej szczegółowo

Zasada równości szans kobiet i mężczyzn w projektach PO KL

Zasada równości szans kobiet i mężczyzn w projektach PO KL Zasada równości szans kobiet i mężczyzn w projektach PO KL Małgorzata Jonczy-Adamska Rzeszów, 23 października 2009 Cele seminarium poznanie podstawowych pojęd związanych z problematyką równości szans kobiet

Bardziej szczegółowo

20 lecie samorządu 20 lecie wyborów lokalnych w Chojnicach

20 lecie samorządu 20 lecie wyborów lokalnych w Chojnicach 20 lecie samorządu 20 lecie wyborów lokalnych w Chojnicach Wstęp 8 marca 2010 roku minęła 20. rocznica uchwalenia przez Sejm RP ustawy o samorządzie terytorialnym. Powołany na jej mocy samorząd terytorialny

Bardziej szczegółowo

Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych ANKIETA

Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych ANKIETA ul. Szpitalna 5/5, 00-031 Warszawa, tel. (022) 828 91 28 wew. 135 fax. (022) 828 91 29 Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji

Bardziej szczegółowo

Kobiety a polityka. obciążenie kobiet związane ze sferą prywatną 30% dyskryminacja kobiet w sferze politycznej 23%

Kobiety a polityka. obciążenie kobiet związane ze sferą prywatną 30% dyskryminacja kobiet w sferze politycznej 23% Kobiety Samorządu UW Prezentacja na posiedzeniu Parlamentu Studentów UW z badania partycypacji wyborczej studentek Uniwersytetu Warszawskiego w latach 2011-13 Kobiety a polityka 74% osób w Polsce uważa,

Bardziej szczegółowo

Sytuacja kobiet na polskim rynku pracy współczesność i wyzwania przyszłości

Sytuacja kobiet na polskim rynku pracy współczesność i wyzwania przyszłości Sytuacja kobiet na polskim rynku pracy współczesność i wyzwania przyszłości dr Anna Jawor-Joniewicz Jasionka, 20 września 2012 r. Podstawowe pojęcia Płeć Biologiczna (ang. sex) Kulturowa (ang. gender)

Bardziej szczegółowo

PL Zjednoczona w róŝnorodności PL B7-0571/2010 } B7-0577/2010 } B7-0578/2010 } RC1/Am. 10. Poprawka

PL Zjednoczona w róŝnorodności PL B7-0571/2010 } B7-0577/2010 } B7-0578/2010 } RC1/Am. 10. Poprawka B7-0578/2010 } RC1/Am. 10 10 Punkt F a preambuły (nowy) Fa. mając na uwadze, Ŝe nie wszystkim partiom pozwolono kandydować we wszystkich prowincjach kraju, B7-0578/2010 } RC1/Am. 11 11 Ustęp F b (nowy)

Bardziej szczegółowo

, , PREFERENCJE WYBORCZE W PAŹDZIERNIKU 96 WARSZAWA, PAŹDZIERNIK 96

, , PREFERENCJE WYBORCZE W PAŹDZIERNIKU 96 WARSZAWA, PAŹDZIERNIK 96 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET:

Bardziej szczegółowo

Czy sondaże przedwyborcze mówią prawdę? O technikach manipulacyjnych w badaniach społecznych i marketingowych

Czy sondaże przedwyborcze mówią prawdę? O technikach manipulacyjnych w badaniach społecznych i marketingowych Czy sondaże przedwyborcze mówią prawdę? O technikach manipulacyjnych w badaniach społecznych i marketingowych Beata Bielska Joanna Suchomska Wojciech Walczak Metody zbierania danych Badania bezpośrednie

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKATzBADAŃ. Preferencje partyjne w kwietniu NR 40/2017 ISSN

KOMUNIKATzBADAŃ. Preferencje partyjne w kwietniu NR 40/2017 ISSN KOMUNKATzBADAŃ NR 40/ SSN 2353-5822 Preferencje partyjne w kwietniu Przedruk i rozpowszechnianie tej publikacji w całości dozwolone wyłącznie za zgodą CBOS. Wykorzystanie fragmentów oraz danych empirycznych

Bardziej szczegółowo

Warszawa, styczeń 2015 ISSN NR 5/2015 PREFERENCJE PARTYJNE W STYCZNIU

Warszawa, styczeń 2015 ISSN NR 5/2015 PREFERENCJE PARTYJNE W STYCZNIU Warszawa, styczeń 2015 ISSN 2353-5822 NR 5/2015 PREFERENCJE PARTYJNE W STYCZNIU Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia 2014 roku Fundacja Centrum Badania

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKATzBADAŃ. Preferencje partyjne w styczniu NR 7/2016 ISSN

KOMUNIKATzBADAŃ. Preferencje partyjne w styczniu NR 7/2016 ISSN KOMUNIKATzBADAŃ NR 7/2016 ISSN 2353-5822 Preferencje partyjne w styczniu Przedruk i rozpowszechnianie tej publikacji w całości dozwolone wyłącznie za zgodą CBOS. Wykorzystanie fragmentów oraz danych empirycznych

Bardziej szczegółowo

Zasada równości szans kobiet i mężczyzn w ramach EFS 2014-2020. Warszawa 12.12.2014

Zasada równości szans kobiet i mężczyzn w ramach EFS 2014-2020. Warszawa 12.12.2014 Zasada równości szans kobiet i mężczyzn w ramach EFS 2014-2020 Warszawa 12.12.2014 Fundusze Strukturalne 2014-2020 Polityki horyzontalne Rozporządzenie ogólne 2014-2020 zasadę równości szans płci i równości

Bardziej szczegółowo

Luka płacowa, czyli co zrobić żeby kobiety nie zarabiały mniej?

Luka płacowa, czyli co zrobić żeby kobiety nie zarabiały mniej? Luka płacowa, czyli co zrobić żeby kobiety nie zarabiały mniej? Jak mierzyć lukę płacową? Warszawa, 26 marca 2014 r. Obowiązujące prawo - Konstytucja Artykuł 33 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej gwarantuje

Bardziej szczegółowo

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP W centrum uwagi Roczny plan pracy Jednostka tematyczna 1. Życie zbiorowe i jego reguły 2. Socjalizacja i kontrola społeczna Zagadnienia Klasa II I. Społeczeństwo socjologia formy życia społecznego normy

Bardziej szczegółowo

WYBORY EUROPEJSKIE W 2009 R. Eurobarometr Standard (EB 69) - Wiosna 2008 Pierwsze wyniki brutto: Średnia europejska i główne tendencje krajowe

WYBORY EUROPEJSKIE W 2009 R. Eurobarometr Standard (EB 69) - Wiosna 2008 Pierwsze wyniki brutto: Średnia europejska i główne tendencje krajowe Dyrekcja Generalna ds. Komunikacji SEKCJA MONITOROWANIA OPINII PUBLICZNEJ 15/09/2008. WYBORY EUROPEJSKIE W 2009 R. Eurobarometr Standard (EB 69) - Wiosna 2008 Pierwsze wyniki brutto: Średnia europejska

Bardziej szczegółowo

REKOMENDACJE DO LOKALNYCH PROGRAMÓW PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE

REKOMENDACJE DO LOKALNYCH PROGRAMÓW PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE REKOMENDACJE DO LOKALNYCH PROGRAMÓW PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE Niniejsze rekomendacje są wynikiem monitoringu lokalnych programów antyprzemocowych prowadzonego w 2015 roku. Badaniem objęto wszystkie

Bardziej szczegółowo

Cele kluczowe W dziedzinie inwestowania w zasoby ludzkie W zakresie wzmacniania sfery zdrowia i bezpieczeństwa

Cele kluczowe W dziedzinie inwestowania w zasoby ludzkie W zakresie wzmacniania sfery zdrowia i bezpieczeństwa Cele kluczowe Idea społecznej odpowiedzialności biznesu jest wpisana w wizję prowadzenia działalności przez Grupę Kapitałową LOTOS. Zagadnienia te mają swoje odzwierciedlenie w strategii biznesowej, a

Bardziej szczegółowo

Zmieniaj siebie i świat! Bądź wolontariuszem! Bądź wolontariuszem! Zmieniaj siebie i świat!

Zmieniaj siebie i świat! Bądź wolontariuszem! Bądź wolontariuszem! Zmieniaj siebie i świat! Bądźwolontariuszem! Zmieniaj siebie i świat! Bądź wolontariuszem! Zmieniaj siebie i świat! Bądź wolontariuszem! Zmieniaj siebie i świat! Bądź wolontariuszem! Zmieniaj siebie i świat! Bądźwolontariuszem!

Bardziej szczegółowo

BPW Europe, BPW Poland. Wdrażanie równości lekcje uczone, lekcje nauczone. Beata Grudzińska BPW Poland

BPW Europe, BPW Poland. Wdrażanie równości lekcje uczone, lekcje nauczone. Beata Grudzińska BPW Poland BPW Europe, BPW Poland Wdrażanie równości lekcje uczone, lekcje nauczone Beata Grudzińska BPW Poland BPW Europe, BPW Poland Działania: wspieranie kobiet w biznesie, kierowane przede wszystkim do sektora

Bardziej szczegółowo

Przedmiot do wyboru: Kobiety w polityce Kod przedmiotu

Przedmiot do wyboru: Kobiety w polityce Kod przedmiotu Przedmiot do wyboru: Kobiety w polityce - opis przedmiotu Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Przedmiot do wyboru: Kobiety w polityce Kod przedmiotu 14.1-WH-PD-KP-Ć 4-S15_pNadGenAKRUO Wydział Kierunek Wydział

Bardziej szczegółowo

Liczba godzin Punkty ECTS Sposób zaliczenia

Liczba godzin Punkty ECTS Sposób zaliczenia Wydział: Politologia Nazwa kierunku kształcenia: Politologia Rodzaj przedmiotu: podstawowy Opiekun: dr Karol Kostrzębski Poziom studiów (I lub II stopnia): I stopnia Tryb studiów: Niestacjonarne Profil

Bardziej szczegółowo

Warszawa, sierpień 2014 ISSN NR 118/2014 OPINIE O DZIAŁALNOŚCI PARLAMENTU, PREZYDENTA I WŁADZ SAMORZĄDOWYCH

Warszawa, sierpień 2014 ISSN NR 118/2014 OPINIE O DZIAŁALNOŚCI PARLAMENTU, PREZYDENTA I WŁADZ SAMORZĄDOWYCH Warszawa, sierpień 2014 ISSN 2353-5822 NR 118/2014 OPINIE O DZIAŁALNOŚCI PARLAMENTU, PREZYDENTA I WŁADZ SAMORZĄDOWYCH Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFA 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Zasada równości szans w projektach PO KL

Zasada równości szans w projektach PO KL Zasada równości szans w projektach PO KL Warszawa, 11 kwietnia 2011 r. Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Słownik GENDER Projekt współfinansowany

Bardziej szczegółowo

MANAGER CSR MODUŁY WARSZTATOWE

MANAGER CSR MODUŁY WARSZTATOWE MANAGER CSR MODUŁY WARSZTATOWE WARSZTAT C- A IDEA SPOŁECZNEJ ODPOWIEDZIALNOŚCI BIZNESU. PODSTAWY CSR. Skąd się wziął CSR? Historia społecznej odpowiedzialności biznesu. Koncepcja zrównoważonego rozwoju.

Bardziej szczegółowo

Wyższa frekwencja w drugiej turze?

Wyższa frekwencja w drugiej turze? Warszawa, 22.05.2015 Wyższa frekwencja w drugiej turze? Frekwencja podczas I tury wyborów była najniższa spośród wszystkich wyborów prezydenckich po 1990 roku - do urn poszło zaledwie 48,8% wyborców. Jest

Bardziej szczegółowo

Wieś dla Seniorów Seniorzy dla wsi

Wieś dla Seniorów Seniorzy dla wsi Wieś dla Seniorów Seniorzy dla wsi Seniorzy są wśród nas Szybko postępujące zmiany demograficzne ostatnich 20 lat spowodowały rosnący udział osób starszych w Polsce. Zmiany struktury demograficznej związane

Bardziej szczegółowo

WSPÓLNA NIE ZNACZY NICZYJA

WSPÓLNA NIE ZNACZY NICZYJA WSPÓLNA NIE ZNACZY NICZYJA DR INŻ.ARCH.BARTOSZ KAŹMIERCZAK DR INŻ.ARCH.DOMINIKA PAZDER KONFERENCJA URZĘDU MIASTA POZNANIA I STOWARZYSZENIA FORUM REWITALIZACJI 20-22.10.2015 POZNAŃ Wspólna nie znaczy niczyja

Bardziej szczegółowo

aby dobrze wybrać kandydata lub kandydatkę sprawdź: czy pomysły i plany, zamieszczone w programie wyborczym odpowiadają ci.

aby dobrze wybrać kandydata lub kandydatkę sprawdź: czy pomysły i plany, zamieszczone w programie wyborczym odpowiadają ci. Wybory samorządowe w pigułce. Przesyłamy Państwu kompendium wiedzy o wyborach samorządowych. W załączeniu znajdą Państwo informacje o tym kto i gdzie może zagłosować, jak oddać ważny głos, ile kart otrzymamy

Bardziej szczegółowo

25 lat ustawy o Policji

25 lat ustawy o Policji Źródło: http://msw.gov.pl Wygenerowano: Niedziela, 22 listopada 2015, 03:39 Strona znajduje się w archiwum. Czwartek, 23 kwietnia 2015 25 lat ustawy o Policji - Na początku transformacji wydawało się,

Bardziej szczegółowo

Godzenie życia zawodowego i prywatnego. Warszawa, 9 maja 2014 r.

Godzenie życia zawodowego i prywatnego. Warszawa, 9 maja 2014 r. Godzenie życia zawodowego i prywatnego Warszawa, 9 maja 2014 r. Pierwsze skojarzenie dot. godzenia ról zawodowych i prywatnych? Wskaźnik zatrudnienia dla osób 15-64 w 2013 roku Ogółem Mężczyźni Kobiety

Bardziej szczegółowo

WOLNE WYBORY I OKRĄGŁY STÓŁ Autor: Marcin Wierzbicki, kl. III d

WOLNE WYBORY I OKRĄGŁY STÓŁ Autor: Marcin Wierzbicki, kl. III d WOLNE WYBORY I OKRĄGŁY STÓŁ Autor: Marcin Wierzbicki, kl. III d Wolne wybory Wybory parlamentarne w Polsce w 1989 roku (tzw. wolne wybory) odbyły się w dniach 4 i 18 czerwca 1989. Zostały przeprowadzone

Bardziej szczegółowo

Partnerstwo kobiet i mężczyzn w sferze prywatnej co na to badania? Aleksandra Niżyńska

Partnerstwo kobiet i mężczyzn w sferze prywatnej co na to badania? Aleksandra Niżyńska Partnerstwo kobiet i mężczyzn w sferze prywatnej co na to badania? Aleksandra Niżyńska Główne założenie projektu Partnerstwo równe szanse dla kobiet i mężczyzn Zwiększanie udziału kobiet w życiu publicznym

Bardziej szczegółowo

Materiały pomocnicze dla nauczycieli. 1. Uwagi do oceny zadań otwartych w arkuszu na poziomie rozszerzonym wraz z przykładowymi rozwiązaniami.

Materiały pomocnicze dla nauczycieli. 1. Uwagi do oceny zadań otwartych w arkuszu na poziomie rozszerzonym wraz z przykładowymi rozwiązaniami. Materiały pomocnicze dla nauczycieli 1. Uwagi do oceny zadań otwartych w arkuszu na poziomie rozszerzonym wraz z przykładowymi rozwiązaniami. 1 Przed przystąpieniem do oceny prac uczniów proponujemy przeanalizowanie

Bardziej szczegółowo

Wytyczne w zakresie komitetów monitorujących na lata formularz zgłaszania uwag

Wytyczne w zakresie komitetów monitorujących na lata formularz zgłaszania uwag Załącznik do pisma DKF-VIII-073-09-AP/14 Wytyczne w zakresie komitetów monitorujących na lata 2014-2020 formularz zgłaszania uwag L.p. Przepis Treść uwagi Uzasadnienie uwagi 1. Strona 6 (Rozdział 4) 2)

Bardziej szczegółowo

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 OCENA WYSOKOŚCI PODATKU DOCHODOWEGO WARSZAWA, MAJ 96

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 OCENA WYSOKOŚCI PODATKU DOCHODOWEGO WARSZAWA, MAJ 96 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET:

Bardziej szczegółowo

POLSKIE DOŚWIADCZENIA UKRAIŃSKIE PERSPEKTYWY

POLSKIE DOŚWIADCZENIA UKRAIŃSKIE PERSPEKTYWY POLSKIE DOŚWIADCZENIA UKRAIŃSKIE PERSPEKTYWY Wybory 2012 Autorzy: Ewa Nowak-Koprowicz Dominik Łazarz Katarzyna Stępak Daniel Szeligowski PO SĄSIEDZKU - cykl warsztatów o polskich doświadczeniach i ukraińskich

Bardziej szczegółowo

Prowadząca: Dr Ewa Lisowska, SGH

Prowadząca: Dr Ewa Lisowska, SGH Nazwa przedmiotu: Prowadząca: Opis: Rynek i płeć Dr Ewa Lisowska, SGH Zapoznanie z aktualną sytuacją kobiet i mężczyzn na rynku, jej uwarunkowaniami i sposobami przeciwdziałania nierównemu traktowaniu

Bardziej szczegółowo

DYSKRYMINACJA ZE WZGLĘDU NA PŁEĆ, JAKO JEDNA Z GŁÓWNYCH BARIER

DYSKRYMINACJA ZE WZGLĘDU NA PŁEĆ, JAKO JEDNA Z GŁÓWNYCH BARIER MARTA TYBURA DYSKRYMINACJA ZE WZGLĘDU NA PŁEĆ, JAKO JEDNA Z GŁÓWNYCH BARIER ROZWOJU ZAWODOWEGO KOBIET W EUROPIE Unia Europejska a kwestia równości płci Kwestia równości płci obecna jest w polityce unijnej

Bardziej szczegółowo

Zasada równości szans w perspektywie finansowej STANDARD MINIMUM

Zasada równości szans w perspektywie finansowej STANDARD MINIMUM Zasada równości szans w perspektywie finansowej 2014 2020 STANDARD MINIMUM Zasada równości szans kobiet i mężczyzn na rynku pracy jest w przypadku funduszy unijnych jedną z naczelnych i podstawowych zasad

Bardziej szczegółowo

Załącznik do Uchwały Nr XX/90/08 Rady Powiatu w Wąbrzeźnie z dnia 29 września 2008r. Powiatowy Program Aktywności Lokalnej na lata

Załącznik do Uchwały Nr XX/90/08 Rady Powiatu w Wąbrzeźnie z dnia 29 września 2008r. Powiatowy Program Aktywności Lokalnej na lata Załącznik do Uchwały Nr XX/90/08 Rady Powiatu w Wąbrzeźnie z dnia 29 września 2008r. Powiatowy Program Aktywności Lokalnej na lata 2008-2013 Wąbrzeźno, wrzesień 2008 -2- Spis treści Wstęp Rozdział 1. Nawiązanie

Bardziej szczegółowo

POPRAWA WIZERUNKU PRZEDSIĘBIORCÓW

POPRAWA WIZERUNKU PRZEDSIĘBIORCÓW POPRAWA WIZERUNKU PRZEDSIĘBIORCÓW PROJEKT PKPP LEWIATAN - 1 - Poprawa wizerunku przedsiębiorców nowy projekt PKPP Lewiatan. Celem projektu jest budowanie pozytywnego wizerunku przedsiębiorców. Działania

Bardziej szczegółowo

Zestawienie metod, technik i narzędzi badawczych wykorzystywanych przez urzędy podczas przeprowadzania diagnozy

Zestawienie metod, technik i narzędzi badawczych wykorzystywanych przez urzędy podczas przeprowadzania diagnozy Zestawienie metod, technik i narzędzi badawczych wykorzystywanych przez urzędy podczas przeprowadzania diagnozy Lp. Metody / narzędzia Informacje / objaśnienia 1 ANALIZA W tej kategorii znajdują się dokumenty,

Bardziej szczegółowo

Konkurs zamknięty nr 17/POKL/8.1.3/2010 Spotkanie informacyjne 17 marca 2010 r.

Konkurs zamknięty nr 17/POKL/8.1.3/2010 Spotkanie informacyjne 17 marca 2010 r. Konkurs zamknięty nr 17/POKL/8.1.3/2010 Spotkanie informacyjne 17 marca 2010 r. Wojewódzki Urząd Pracy w Rzeszowie Wydział Rozwoju Kadr Regionu Plan prezentacji Typy projektów. Uprawnieni wnioskodawcy

Bardziej szczegółowo

Ocena dążeń Rosji i konfliktu rosyjsko-gruzińskiego

Ocena dążeń Rosji i konfliktu rosyjsko-gruzińskiego Ocena dążeń Rosji i konfliktu rosyjsko-gruzińskiego Wyniki badań Instytutu Spraw Publicznych Rosja i Niemcy zawsze należały do sąsiadów, z którymi Polacy wiązali największe obawy. Wojna rosyjsko-gruzińska

Bardziej szczegółowo

WPROWADZANIE PERSPEKTYWY RÓWNOŚCI PŁCI DO DZIAŁAŃ REALIZOWANYCH W RAMACH IW EQUAL

WPROWADZANIE PERSPEKTYWY RÓWNOŚCI PŁCI DO DZIAŁAŃ REALIZOWANYCH W RAMACH IW EQUAL WPROWADZANIE PERSPEKTYWY RÓWNOŚCI PŁCI DO DZIAŁAŃ REALIZOWANYCH W RAMACH IW EQUAL Równość płci definiujemy jako wolność jednostki do rozwijania własnych zdolności, podejmowania decyzji bez ograniczeń narzucanych

Bardziej szczegółowo

Centrum Rozwoju Zasobów Ludzkich

Centrum Rozwoju Zasobów Ludzkich Centrum Rozwoju Zasobów Ludzkich realizuje projekt Wyrównywanie szans na rynku pracy dla osób 50+ nr UDA-POKL.01.01.00-00-018/10-03 Centrum Rozwoju Zasobów Ludzkich Centrum Rozwoju Zasobów Ludzkich jest

Bardziej szczegółowo

Niestabilnośd uczestnictwa wyborczego w Polsce

Niestabilnośd uczestnictwa wyborczego w Polsce Niestabilnośd uczestnictwa wyborczego w Polsce Mikołaj Cześnik Pracownia Badao Wyborczych ISP PAN Polskie Generalne Studium Wyborcze Prezentacja przygotowana na seminarium pt. Chadzający na wybory jak

Bardziej szczegółowo

Media równych szans. Kobiety w publicystycznych audycjach telewizyjnych o tematyce wyborczej 2014 2015 r.

Media równych szans. Kobiety w publicystycznych audycjach telewizyjnych o tematyce wyborczej 2014 2015 r. Media równych szans Kobiety w publicystycznych audycjach telewizyjnych o tematyce wyborczej 2014 2015 r. Ramy prawne, ustawa o radiofonii i telewizji Art. 18. 1. Audycje lub inne przekazy nie mogą propagować

Bardziej szczegółowo

Młodzieżowe Rady. sposób na systematyczne uczestnictwo młodzieży w życiu publicznym

Młodzieżowe Rady. sposób na systematyczne uczestnictwo młodzieży w życiu publicznym Młodzieżowe Rady sposób na systematyczne uczestnictwo młodzieży w życiu publicznym VI seminarium Laboratorium Partycypacji Obywatelskiej: partycypacja młodzieży 11-12 października 2011 roku Zaczęło się

Bardziej szczegółowo

POLITYKA SPÓJNOŚCI na lata

POLITYKA SPÓJNOŚCI na lata ZINTEGROWANE DZIAŁANIA NA RZECZ ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU OBSZARÓW MIEJSKICH POLITYKA SPÓJNOŚCI na lata 2014-2020 Komisja Europejska przyjęła propozycje ustawodawcze dotyczące polityki spójności na lata 2014-2020

Bardziej szczegółowo

Projekt Współpracujemy profesjonalnie! współfinansowany jest przez Unię Europejską w ramach środków Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt Współpracujemy profesjonalnie! współfinansowany jest przez Unię Europejską w ramach środków Europejskiego Funduszu Społecznego Strona1 Raport z monitoringu opracowania i wdrażania standardu realizacji zadań publicznych z wykorzystaniem form finansowych przez Gminę Frampol w projekcie pt.: Współpracujemy profesjonalnie! współfinansowanym

Bardziej szczegółowo

JEDNOMANDATOWE OKRĘGI WYBORCZE A RÓWNOŚĆ PŁCI W WYBORACH PARLAMENTARNYCH

JEDNOMANDATOWE OKRĘGI WYBORCZE A RÓWNOŚĆ PŁCI W WYBORACH PARLAMENTARNYCH BADANIA EKSPERTYZY REKOMENDACJE AGATA CHEŁSTOWSKA JEDNOMANDATOWE OKRĘGI WYBORCZE A RÓWNOŚĆ PŁCI W WYBORACH PARLAMENTARNYCH Wprowadzenie Pytanie badawcze raportu: jakie skutki dla równości płci miałoby

Bardziej szczegółowo

Warszawa, grudzień 2012 BS/160/2012 OPINIE O PRAWIE ABORCYJNYM

Warszawa, grudzień 2012 BS/160/2012 OPINIE O PRAWIE ABORCYJNYM Warszawa, grudzień 2012 BS/160/2012 OPINIE O PRAWIE ABORCYJNYM Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2012 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej

Bardziej szczegółowo

OPINIE LUDNOŚCI Z KRAJÓW EUROPY ŚRODKOWEJ O IMIGRANTACH I UCHODŹCACH

OPINIE LUDNOŚCI Z KRAJÓW EUROPY ŚRODKOWEJ O IMIGRANTACH I UCHODŹCACH BS/60/2005 OPINIE LUDNOŚCI Z KRAJÓW EUROPY ŚRODKOWEJ O IMIGRANTACH I UCHODŹCACH KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2005 PRZEDRUK MATERIAŁÓW CBOS W CAŁOŚCI LUB W CZĘŚCI ORAZ WYKORZYSTANIE DANYCH EMPIRYCZNYCH

Bardziej szczegółowo

KOALICJA NA RZECZ ODPOWIEDZIALNEGO BIZNESU

KOALICJA NA RZECZ ODPOWIEDZIALNEGO BIZNESU KOALICJA NA RZECZ ODPOWIEDZIALNEGO BIZNESU Prezentacja wyników badania świadomości CSR: badanie wśród pracowników (na przykładzie branży teleinformatycznej) Przygotowano dla: Przygotowali: Marta Kudrewicz,

Bardziej szczegółowo

Publikacja dotowana przez Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Uniwersytetu Łódzkiego

Publikacja dotowana przez Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Uniwersytetu Łódzkiego Recenzja: prof. dr hab. Wielisława Warzywoda-Kruszyńska Redaktor prowadząca: Anna Raciborska Redakcja: Marek Szczepaniak Korekta: Marek Szczepaniak Joanna Barska Projekt okładki, zgodnie z pomysłem Autora:

Bardziej szczegółowo

Preferencje partyjne Polaków. Grudzień Preferencje partyjne Polaków. TNS Grudzień 2015 K.079/15

Preferencje partyjne Polaków. Grudzień Preferencje partyjne Polaków. TNS Grudzień 2015 K.079/15 Grudzień 2015 Informacja o badaniu W pierwszych dniach grudnia 2015 r. TNS Polska w swoim cyklicznym, comiesięcznym badaniu Omnibus zapytał Polaków o ewentualną gotowość uczestnictwa w wyborach do Sejmu,

Bardziej szczegółowo

OPIS DOBREJ PRAKTYKI

OPIS DOBREJ PRAKTYKI OPIS DOBREJ PRAKTYKI 1. Dane dotyczące gminy/powiatu nazwa inicjatywy Budżet obywatelski na rok 2014 nazwa gminy/powiatu Miasto Łódź Urząd Miasta Łodzi dokładny adres 90-926 Łódź, ul. Piotrkowska 104 województwo

Bardziej szczegółowo

STATUT PODKARPACKIEJ RADY ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH WSTĘP

STATUT PODKARPACKIEJ RADY ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH WSTĘP STATUT PODKARPACKIEJ RADY ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH WSTĘP Mając na względzie, iż istotną cechą i podstawą sukcesu demokratycznie zorganizowanej społeczności lokalnej jest aktywność obywatelska jej mieszkańców,

Bardziej szczegółowo

ZJAZDY, KONFERENCJE, SYMPOZJA, SEMINARIA MIĘDZYNARODOWE

ZJAZDY, KONFERENCJE, SYMPOZJA, SEMINARIA MIĘDZYNARODOWE ZJAZDY, KONFERENCJE, SYMPOZJA, SEMINARIA MIĘDZYNARODOWE 2010 - XVIII Światowy Kongres Międzynarodowego Stowarzyszenia Sędziów Rodzinnych i Nieletnich; prowadzenie warsztatu: A Child Friendly Court połączone

Bardziej szczegółowo

Demokracja elektroniczna (e-demokracja) to rządy demokratyczne z wykorzystaniem elektronicznych technologii komunikacyjnych.

Demokracja elektroniczna (e-demokracja) to rządy demokratyczne z wykorzystaniem elektronicznych technologii komunikacyjnych. Demokracja elektroniczna (e-demokracja) to rządy demokratyczne z wykorzystaniem elektronicznych technologii komunikacyjnych. W szerszym znaczeniu termin "demokracja elektroniczna" obejmuje również elektroniczny

Bardziej szczegółowo

Stowarzyszenie Kongres Kobiet KOBIETY DO WŁADZY DROGA DO SUKCESU

Stowarzyszenie Kongres Kobiet KOBIETY DO WŁADZY DROGA DO SUKCESU Stowarzyszenie Kongres Kobiet KOBIETY DO WŁADZY DROGA DO SUKCESU Gdynia, 2 grudnia 2010 Bożena Wawrzewska Stan wyjściowy: W polskiej polityce kobiet jest za mało: 20 proc. w Sejmie, 8 proc. w Senacie W

Bardziej szczegółowo

Plan wynikowy z wiedzy o społeczeństwie poziom rozszerzony na rok szkolny 2015/2016 dla klasy II a

Plan wynikowy z wiedzy o społeczeństwie poziom rozszerzony na rok szkolny 2015/2016 dla klasy II a Plan wynikowy z wiedzy o społeczeństwie poziom rozszerzony na rok szkolny 2015/2016 dla klasy II a Nauczyciel prowadzący: Jacek Foszczyński Liczba tygodni nauki: 38 Liczba godzin w tygodniu: 3 Liczba godzin

Bardziej szczegółowo

* * 73. zobowiązuje swojego przewodniczącego do przekazania niniejszej rezolucji Radzie oraz Komisji.

* * 73. zobowiązuje swojego przewodniczącego do przekazania niniejszej rezolucji Radzie oraz Komisji. 31.8.2013 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej C 251 E/11 69. ponownie wzywa Komisję do opracowania planu działania dotyczącego równości osób LGBTI, analogicznego do planu działania na rzecz równości kobiet

Bardziej szczegółowo

EUROBAROMETR przegląd wyników badań opinii publicznej nt. euro z lat 2004-2009 w zakresie wybranych zagadnień

EUROBAROMETR przegląd wyników badań opinii publicznej nt. euro z lat 2004-2009 w zakresie wybranych zagadnień BIURO PEŁNOMOCNIKA RZĄDU DS. WPROWADZENIA EURO PRZEZ RZECZPOSPOLITĄ POLSKĄ EUROBAROMETR przegląd wyników badań opinii publicznej nt. euro z lat 2004-2009 w zakresie wybranych zagadnień Ocena konsekwencji

Bardziej szczegółowo