Janusz Ruszkowski Luiza Wojnicz (red.) MULTI-LEVEL GOVERNANCE W UNII EUROPEJSKIEJ

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Janusz Ruszkowski Luiza Wojnicz (red.) MULTI-LEVEL GOVERNANCE W UNII EUROPEJSKIEJ"

Transkrypt

1 Janusz Ruszkowski Luiza Wojnicz (red.) MULTI-LEVEL GOVERNANCE W UNII EUROPEJSKIEJ Szczecin-Warszawa 2013

2 Jean Monnet Books 7 Recenzent Prof. zw. dr hab. Andrzej Głowacki Skład i druk Volumina.pl Daniel Krzanowski ul. Ks. Witolda 7-9, Szczecin tel: Wydawca Instytut Politologii i Europeistyki Uniwersytetu Szczecińskiego Instytut Europeistyki Uniwersytetu Warszawskiego ISBN Copyright by Instytut Politologii i Europeistyki Uniwersytetu Szczecińskiego Jean Monnet Chair on Eastern Dimension of the EU, University of Szczecin Jean Monnet Centre of Excellence, University of Szczecin Jean Monnet Chair ad Personam, University of Szczecin Publikacja współfinansowana przez Komisję Europejską w ramach LLP Programme of the European Union

3 Spis treści Część I Multi-level Governance paradygmat teoretyczny...5 Janusz Ruszkowski Governance i jego typy w systemie wielopoziomowym. Zamiast wstępu...7 Janusz Ruszkowski Struktura wielopoziomowego zarządzania w Unii Europejskiej...19 Benon Zbigniew Szałek Problem wielopoziomowego zarządzania (Multi-level Governance) w Unii Europejskiej w świetle prakseologii i heurystyki...61 Marek Żurek Próba klasyfikacji i typologii podejścia Multi-level Governance...87 Tomasz Czapiewski Pojęcie analizy sieci politycznych wobec rozwoju Multi-level Governance Jacek Czaputowicz Wielopoziomowe zarządzanie a deficyt demokracji w Unii Europejskiej Tomasz Grzegorz Grosse O polityczności dwupoziomowego systemu politycznego w Europie Agnieszka Rothert Emergencja złożonych i sieciowych struktur władzy Część II Multi-level Governance case studies Marta Witkowska Zastosowanie paradygmatów federalizmu i rządzenia wielopoziomowego do badania mechanizmów podejmowania decyzji w Unii Europejskiej Beata Kosowska-Gąstoł Partie polityczne w wielopoziomowym systemie Unii Europejskiej...203

4 Luiza Wojnicz Reforma sektora bezpieczeństwa jako przykład wielopoziomowego zarządzania Wspólną Polityką Bezpieczeństwa i Obrony Unii Europejskiej Anna Moraczewska Zintegrowane zarządzanie granicami zewnętrznymi państw członkowskich Unii Europejskiej jako model Multi-level Governance Michał Wilczewski Sieciowe ujęcie wielopoziomowości bezpieczeństwa w ramach europejskiej polityki energetycznej Małgorzata Rzeszutko-Piotrowska Determinanty rozwoju terytoriów funkcjonalnych z uwzględnieniem bezpieczeństwa polskiej gospodarki morskiej w świetle zarządzania wielopoziomowego w Unii Europejskiej Marta Szulc Wielopoziomowe Zarządzanie a region Morza Bałtyckiego Marta Götz Multi-level Governance w kontekście kryzysu gospodarczego strefy euro - wybrane zagadnienia Zbigniew Czachór Wielopoziomowy pluralizm i skutki dyferencjacji wnętrza Unii Europejskiej Studium przypadku na przykładzie prawa podatkowego w zakresie VAT Luzia Wojnicz Zakończenie Bibliografia Wykaz skrótów Wykaz tabel Wykaz schematów Noty o autorach...371

5 Część I Multi-level Governance paradygmat teoretyczny

6

7 Janusz Ruszkowski Governance i jego typy w systemie wielopoziomowym. Zamiast wstępu 1. Termin governance Rozpoczynając analizę wielopoziomowego zarządzania (Multi-level Governance MLG) w Unii Europejskiej należy zastanowić się nad jego centralną kategorią, jaką jest governance. Tłumaczenie terminu governance jako zarządzanie lub zarządzanie publiczne wydaje się odpowiadać potrzebom studiów europejskich. Governance odróżnia się od stosowanego w naukach ekonomicznych pojęcia management. Wprawdzie w polskim piśmiennictwie stosowane są także inne próby tłumaczenia terminu governance (także przez Autorów tej monografii), w tym m.in. jako: rządzenie 1, urządzanie 2, czy sprawowanie rządów, jednak warto pozostać przy zarządzaniu, gdyż zarządzać można nie tylko przedsiębiorstwem ale także np. ochroną środowiska naturalnego, regionami, instytucjami, kryzysami itd. Wyjście poza siatkę terminologiczną jednej dyscypliny naukowej szczególnie w przypadku niezmiernie interdyscyplinarnych studiów europejskich wydaje się być nawet postulatem, a nie tylko propozycją. 1 Por. J. Sroka, Deliberacja i rządzenie wielopasmowe. Teoria i praktyka, Wrocław Por. Z. Czachór, Kryzys i zaburzona dynamika Unii Europejskiej, Warszawa

8 8 Janusz Ruszkowski James Rosenau w swojej koncepcji governance podkreśla niezbędność konsensusu w mechanizmie zarządzania oraz walor koordynacji decyzji z pominięciem centralnego ośrodka w państwie. W tym ujęciu governance jest mniej łagodne, a bardziej inwazyjne. Ponadto cechuje się ono wielością aktorów oraz wewnętrzną dynamiką. Governance wręcz determinuje współdziałanie aktorów państwowych (state actors) oraz niepaństwowych (non-state actors). James A. Caporaso skromnie uważa, że governance to tylko kolektywne rozwiązywanie problemów w przestrzeni publicznej. 3 Z kolei Mario Telo podkreśla różnice pomiędzy terminami governance a government, twierdząc, że ten pierwszy jest bardziej zwarty wewnętrznie. Poza tym zinstytucjonalizowane i sformalizowane typy kompetencji regulacyjnych połączone z państwem coraz częściej uznawane są za podupadające. Governance obejmuje ogół form i poziomów władzy, która może być publiczna, prywatna, pluralistyczna i nieformalna (ani zinstytucjonalizowana ani hierarchiczna), zdecentralizowana i przeniesiona do policentrycznego, subnarodowego i transnarodowego systemu zmiennych geometrii. 4 Różnica między demokratycznym rządem (government) a zarządzaniem (governance) polega na tym, że rząd bazuje na demokracji przedstawicielskiej, a zarządzanie na różnorodnych procesach regulacyjnych, przedstawicielskich i zarządzających. 5 Governance cechuje się innowacyjnym ujęciem politycznego procesu decyzyjnego. ( ) [Tego] terminu ( ) używa się przeważnie do określenia nowej metody rządzenia, różniącej się od starego (westfalskiego), zhierarchizowanego modelu, w którym władze państwowe sprawują suwerenną kontrolę nad ludźmi i grupami tworzącymi społeczeństwo obywatelskie. 6 3 J. A. Caporaso, The European Union and forms of state: Westphalian, regulatory or post-modern?,,,journal of Common Market Studies, 1996, Vol. 34 (1), s Por. J.N. Rosenau, Governance Without Government: Systems of Rule in World Politics, Los Angeles, CA: Institute for Transnational Studies, University of Southern California, 1987 oraz M. Telo, Europe: Europe: A Civilian Power? European Union, Global Governance, World Order, Houndmills, Basingstoke, Hampshire, New York, 2006, ss Por. także: J. N. Rosenau, Governance, Order, and Change in World Politics, w: J. N. Rosenau, E.-O. Czempiel (ed.), Governance Without Government: Order and Change in World Politics, Cambridge 1992, ss L. Hooghe, G. Marks, Multi-level Governance and European Integration, Rowman&Littlefield 2001 s L. Kolarska-Bobińska, (red.), Nowe metody zarządzania w państwach Unii Europejskiej, Warszawa 2009, s. 16. Autorzy tej pracy zbiorowej przytaczają m.in. takie rozumienia governance jak: 1. zarządzanie jako celowe działania jakiejkolwiek zbiorowości, które podtrzymują mechanizmy mające jej zapewnić bezpieczeństwo, dobrobyt, spójność, sta-

9 Governance i jego typy w systemie wielopoziomowym. Zamiast wstępu Jak wynika z powyższego termin governance dotyczy niehierarchicznego i hierarchicznego systemu negocjacji politycznych, regulacji i administracji, który jest ulokowany poza tradycyjnym rozumieniem suwerennego państwa jako centralnego ośrodka i podstawowej areny dla procesu podejmowania decyzji oraz rozwiązywania konfliktów 7 (może wystąpić zwrotna denacjonalizacja, czyli efekt odpaństwowienia zarządzania 8 ). W teorii studiów europejskich governance odnosi się przede wszystkim do procedur podejmowania decyzji oraz formułowania regulacji i zasad politycznych w systemie. Governance w UE może odbywać się poza państwem narodowym (szczególnie na poziomie ponadnarodowym lub w sytuacji pomijania poziomu narodowego w wyniku bezpośrednich kontaktów subnarodowo-ponadnarodowych), choć na innych poziomach i w układach międzypoziomowych odbywa się z udziałem państw członkowskich, które są objęte charakterystyczną dla governance instytucjonalizacją. Zatem dostrzegamy możliwość pominięcia państwa w procesie podziału kompetencji, a także w procesie podejmowania decyzji, gdyż oba wspomniane procesy mogą zachodzić pomiędzy ponadnarodowymi instytucjami wspólnotowymi a władzami subnarodowymi (regionalnymi, lokalnymi itd.). Nie można jednak przy tym zapomnieć, że państwo może zachować pewne elementy kontroli i wpływu na te procesy poprzez instytucje UE o charakterze międzyrządowym (Rada Unii Europejskiej, Rada Europejska, w których kraje członkowskie poprzez swoje rządy odgrywają wiodącą rolę). Można zatem pokusić się o wykatalogowanie dziesięciu cech konstytutywnych terminu governance w odróżnieniu od rządu (government) oraz rządzenia (governing). bilizację i kontynuację (J. N. Rosenau), 2. zarządzanie jako polityczne sterowanie, a metody zarządzania odnosiłyby się wtedy do różnych stylów lub instrumentów politycznego sterowania (O. Treib, H. Bahr, G. Faulkner). Ten pogląd wiąże się blisko z przemianą nowoczesnych systemów politycznych w kierunku państwa kooperatywnego (cooperative state) (E. H. Ritter), 3. zarządzanie jako ciągły proces polityczny wyznaczający społeczeństwu jasne cele, a także jest to interweniowanie w razie potrzeby, aby wspomóc realizację tych celów (M. Jachtenfuchs, B. Kohler-Koch). Por. Nowe metody zarządzania w państwach Unii Europejskiej, red. L. Kolarska-Bobińska, Warszawa 2009, s L. Hooghe, G. Marks, Multi-Level Governance... op. cit., s. 28, N. MacCormick, Beyond the Sovereign State, The Modern Law Review, 1993, vol. 56, no. 1, ss Por. także: M. Jachtenfuchs, Theoretical Perspectives on European Governance,,,European Law Journal, 1995, vol. 1, no Por.: M. Zürn, Global Governance and Legitimacy Problem,,,Governance and Opposition, 2004, Vol. 39, No. 2. 9

10 10 Janusz Ruszkowski Tabela nr 1 Konstytutywne cechy governance w MLG UE 1. kooperacyjny sposób podejmowania decyzji 2. brak ścisłego centrum decyzyjnego (rządu), rozproszenie procesu decyzyjnego 3. niedysponowanie aparatem siły (przymusu) 4. dopuszczanie do procesu podejmowania decyzji aktorów pozapaństwowych 5. niezależność od wyborców (apolityczność) 6. determinowanie współdziałania aktorów państwowych i niepaństwowych 7. ulokowanie poza państwem 8. brak powiązań z konkretnym terytorium (zdeterytorializowanie) 9. posiadanie cech bardziej regulacyjnych i redystrybucyjnych niż stabilizacyjnych 10. obejmowanie mechanizmów formalnych oraz mechanizmów nieformalnych Źródło: oprac. własne. Na tle katalogu cech governance widać wyraźnie, że government to przede wszystkim kierowniczy, formalny sposób decydowania politycznego, silnie upolityczniony z silnym centrum (rząd), praktycznie oparty o aktorów państwowych z nikłym, albo wręcz żadnym udziałem aktorów niepaństwowych (pozapaństwowych). 9 Na tle katalogu cech governance i specyfiki government można stwierdzić, że governing to zespół działań i mechanizmów, które mogą wpływać determinująco, a nawet kreująco zarówno na wzorzec governance jak i na model government. W pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych w studiach europejskich dokonał się swoisty zwrot wywołany pojawieniem się metodologii związanej z governance (governance turn). Od tego czasu analiza zarządzania w odniesieniu do Unii Europejskiej otrzymała wiele nowych impulsów. W nauce governance turn oznaczał, że Unia Europejska stała się predykatorem (zmienną niezależną), która służy do dalszej eksploracji systemu oraz jego efektywności decyzyjnej, choć przed tym zwrotem Unia Europejska głównie była traktowana przez badaczy jako zmienna zależna, która podlegała eksploracji, i której wartość oczekiwana zależała od zmiennych niezależnych. O zaawansowaniu studiów nad governance świadczyć może także pojawienie się wielu jego odmian. 9 Jednak należy pamiętać, że państwa są w UE okazjonalnie, a instytucje są w niej na co dzień, co może tylko potwierdzać, że w UE zarządzanie ma przewagę nad rządzeniem.

11 Governance i jego typy w systemie wielopoziomowym. Zamiast wstępu 2. Typologia governance Można wyróżnić dwa podstawowe rodzaje unijnego governance w MLG: zarządzanie przez elity (elite governance) oraz obywatelski republikanizm (civic republicanism). Charakteryzując typ pierwszy, czyli zarządzanie przez elity, wymienieni badacze stwierdzili, że UE jest instancją zarządzania postparlamentarnego, w którym marginalną rolę odgrywa formalna demokracja przedstawicielska, czyli bezpośredni wpływ ludzi, którzy mimo, że biorą udział w bezpośrednich wyborach do Parlamentu Europejskiego, to jednak nie mają wpływu na skład unijnej władzy. 10 Z kolei drugi typ governance nazwany został obywatelskim republikanizmem. Jest on wynikiem krytyki elityzmu. Najwyższa suwerenność nadana musi być ludziom (obywatelom). Obywatele i ich przedstawiciele powinni poszukiwać możliwość negocjacji oraz rozwiązań konsensualnych dotyczących społecznych efektów ich działania. UE powinna być bardziej otwarta i usytuowana bliżej obywateli. Niezbędny do tego powinien być pierwiastek nowoczesnego konstytucjonalizmu, który może legitymizować UE oraz równowaga instytucjonalna w ramach UE (institutional balance). Obywatelski republikanizm nawiązuje do rozwiązań stosowanych w USA. 11 Zarządzanie w MLG powinno być uzupełnione o dwa istotne typy governance, jakimi są: centralne zarządzanie (central governance - CG) oraz delegowane zarządzanie (delegated governance DG). Centralne zarządzanie (CG) tworzy w ramach MLG międzypoziomową konstrukcję instytucjonalno-polityczna, usytuowaną epicentrycznie w systemie, która ma decydujący wpływ na powstawanie i funkcjonowanie wszystkich najważniejszych elementów ponadnarodowego poziomu. Te elementy to przede wszystkim: prawo wspólnotowe, obszar euro z ponadnarodowymi kompetencjami Europejskiego Banku Centralnego, Rynek Wewnętrzny, polityka konkurencji, polityka handlowa. Konstrukcja instytucjonalno-polityczna (central governance), na której opierają się procesy decyzyjne składa się z pięciu instytucji: Komisji Europejskiej, Rady Unii Europejskiej, Parlamentu Europejskiego, Trybunału Sprawiedliwości UE oraz Europejskiego Banku Centralnego. Warto zauważyć, że central governance nie składa się wyłącznie z ponadnarodowych instytucji, ale także z międzyrządowej RUE, która przecież kreuje lub współkreuje ponadnarodowe prawo wspólnotowe. Zatem CG ma charakter międzypoziomowy w MLG oraz pełni w nim główną rolę, gdyż bazując na kompetencjach delegowanych zarządza nimi podejmując działania legislacyjne, 10 E. Oddvar Eriksen, J. E. Fossum, Closing of the EU s Legitimacy Gap? w: E. Oddvar Eriksen, J. E. Fossum, M. Kumm, A. J. Menendez, The European Constitution: The Rubicon Crossed?,,,Arena Report, Oslo, 2005, No 3/05, ss Ibidem. 11

12 wykonawcze i kontrolne oraz kreując efekty ponadnarodowych rozwiązań w UE. W tym miejscu pojawia się drugi komponent MLG jakim jest zarządzanie delegowane (delegated governance) oparte o kompetencje i funkcje delegowane z poziomu państw członkowskich, a następnie wykorzystywane przez instytucje w ramach komponentu central governance w MLG, gdyż delegowanie dostarcza de facto uprawnień strukturalnych (dla instytucji) z pominięciem polityków. DG jest ukierunkowane na ciała kolegialne, a nie na jednostki polityczne. Zatem delegated governance ma charakter strukturalny oraz kolegialny zdeterminowany specyfiką central governance. Dodatkową cechą delegated governance jest widoczna w nim depolityzacja, czyli zarządzanie kompetencjami jest przede wszystkim technokratyczne, a nie polityczne. Depolityzacja zarządzania oznacza z jednej strony próbę wyłączenia z CG i DG jednostek politycznych, uwikłanych politycznie oraz partyjnie, ale z drugiej strony co jest może ważniejsze ignorowanie politycznych powiązań i zależności partyjnych na rzecz powiązań wspólnotowych i integracyjnych. 12 Garry Marks, Paul Pierson, Alec Stone-Sweet, Markus Jachtenfuchs oraz inni badacze analizują z kolei ponadnarodowe zarządzanie (supranational governance). Mówiąc o tej odmianie jako o cząstkowym (węższym ujęciu MLG). W tym ujęciu system polityczny UE rozumiany jest przez jeden wiodący w tym ujęciu poziom ponadnarodowy. Na tym poziomie dostrzega się kompleks instytucjonalnego i politycznego środowiska z wieloma wciąż zmieniającymi się interesami oraz aktorami, w tym z ograniczonym dostępem do informacji na temat długoterminowych implikacji reform traktatów lub codziennej aktywności legislacyjnej, wykonawczej (ewentualnie na temat implementacji decyzji). 13 A. Stone Sweet i W. Sandholtz uważają, że supranational governance pojawia się w momencie, gdy Unia Europejska posiada własną jurysdykcję, a przepisy wspólnotowe obowiązują w sposób kategoryczny na całym jej terytorium. 14 W modelu supranational governance państwa członkowskie nie posiadają pełnej kontroli, a instytucje ponadnarodowe, jako podmioty tego zarządzania, wykazują znaczną niezależność, która przekłada się na rezultaty instytucjonalne oraz polityczne. W supranational governance, które jest innowacyjną odmianą external governance, państwa członkowskie nie posiadają pełnej kontroli nad zarządzaniem, 12 Por. Ch. A. Rootes, The Europeanization of Environmentalism, w: R. Balme, D. Chabet (eds.), L action collectiva En Europe, Paris 2002, s S. Hix, The Political System of the European Union, Houndmills, Basingstoke, Hampshire, New York 2005, s A. Stone -Sweet, W. Sandholtz, Integration,, supranational governance, and the institutionalisation of the EC. w: W. Sandholtz, A. Stone-Sweet (eds.), European Integration and Supranational Governance, Oxford 1998, ss. 5-7 i Janusz Ruszkowski

13 Governance i jego typy w systemie wielopoziomowym. Zamiast wstępu a instytucje ponadnarodowe wykazują znaczną niezależność, która przekłada się na instytucjonalne oraz polityczne rezultaty. Paul Pierson wyjaśnia trajektorie ponadnarodowego zarządzania w trzech fazach: 1. w czasie T 0 wówczas rządy narodowe zgadzają się na delegowanie zbioru regulacji instytucjonalnych lub zbioru decyzji politycznych na jedną lub na wiele instytucji UE. 2. w czasie T 1 po wydelegowaniu kompetencji powstaje nowe środowisko analityczne, z nowymi preferencjami zarówno państw członkowskich, z nowymi kompetencjami i strategiami dla instytucji ponadnarodowych oraz z nowymi regułami podejmowania decyzji i z nowymi politycznymi kompetencjami na poziomie UE. 3. W czasie T 2 wybrana zostaje nowa polityka (polityki) lub zbiór regulacji instytucjonalnych na poziomie ponadnarodowym. Rozpoczyna się zarządzanie (kompetencjami, regulacjami, decyzjami itd.). Zarządzanie jest rezultatem zmian zachodzących w czasie od T 1 do T 2, ponieważ zmienia się strategiczne zachowanie nowo wzmocnionych instytucji ponadnarodowych. A ponadto decyzja powzięta przez kraje członkowskie w czasie T 2 jest bardzo różna od tej same decyzji, którą one podejmowałyby w czasie T Innymi słowy w pierwszej fazie kraje członkowskie zachowują kontrolę nad swoimi decyzjami. W drugiej fazie decyzje podejmowane przez rządy narodowe tworzą szczególną ścieżkę zależności oraz wpływają na zakres władzy instytucji ponadnarodowych. W końcu w fazie trzeciej zaczyna się zarządzanie, na które państwa nie mają już takiego wpływu jak w fazie pierwszej. Faktycznie rozpoczyna się zarządzanie ponadnarodowe. Inną propozycją zarządzania instrumentalnego jest zarządzanie poprzez sieć, czyli zarządzanie sieciowe (network governance 16 ). Zarządzanie poprzez sieć w UE faworyzuje faktycznie model definiowany jako liberalny korporacjonizm. Ten model zależy od aktywnej partycypacji grup interesu w podejmowaniu decyzji i od poszukiwania społecznej kohezji wykorzystując dialog i formalną selekcję. To zarządzanie jest także definiowane przez rodzaj centralizacji, która jest typowym neokorporacjonizmem z cechami pluralistycznymi takimi jak konkurencja, wielokrotna akcesja 15 S. Hix, The Political System, op. cit., s. 17. Simon Hix Powołuje się w tych przedziałach czasowych na ustalenia P. Piersona w tekście pt. The Path to European Integration: A Historical Institutionalsit Analysis, Comparative Political Studies, Vol. 29, No. 2, ss. 251 i następne. 16 M. Jachtenfuchs, B. Kohler-Koch, Einleitung: Regieren im dynamischen Mehrebenensystem, w: M. Jachtenfuchs, B. Kohler-Koch (eds.), Europäische Integration, Opladen 1996, s

14 Janusz Ruszkowski i lobbing (jednak przede wszystkim bardziej biurokratycznego niż politycznego typu). To prawda również, że korporacyjne zalety zmierzają do dominacji w takich obszarach polityki jaki rolnictwo, polityka społeczna, polityka regionalna, czy polityka ekologiczna. 17 Taka filarowość, która wzmacnia sieci polityczne, podnosi znaczenie głosowania kwalifikowaną większością głosów (QMV) i rosnącą siłę Parlamentu Europejskiego, w efekcie determinuje zwrot ku instytucjom sieci i co ważniejsze, tego typu instytucje stają się wówczas bardziej strukturalne i silniej powiązane wzajemnie, a mniej dostępne dla słabo zorganizowanych propozycji. Mimo tych pozytywnych oddziaływań, ale także mimo wynikających z nich ograniczeń, zjawisko eksternalizacji, czyli przenoszenia działań na zewnątrz, poza państwa, pozwala tworzyć ponadnarodowe struktury organizacyjne, a nawet kreować ich strukturalną tożsamość. Zarządzanie poprzez sieć jest zatem bardzo technicznym, ale zarazem praktycznym i dość rozległym podejściem wyjaśniającym funkcjonowanie systemu politycznego UE. Następnym typem zarządzania jest zarządzanie regulacyjne, lub poprzez regulacje (regulatory governance). W UE regulacje dotyczą wielu sfer, m.in. ekologii, telekomunikacji, zdrowia publicznego finansów, rynku pracy, praw mniejszości, konkurencji. Regulacja to instrument polityczny. Unia Europejska odczuwa dramatyczny wzrost regulacji na różnych poziomach i obszarach działania politycznego. Według Alasdaira Younga, program rynku wewnętrznego jest prawdopodobnie najdalej i najambitniej regulacyjnym projektem na świecie. 18 B. Kohler-Koch używa pojęcia transformation of governance. Jej argument był taki, że integracja tylko przesunęła dystrybucję kompetencji pomiędzy wieloma poziomami władzy, ale także pomiędzy sferą publiczną i sferą prywatną. 19 Charakter państwa, jego struktur instytucjonalnych i procesów politycznych jest transformowany jako część tego procesu. Z kolei Ph. C. Schmitter stosuje termin zarządzanie policentryczne (polycentric governance - PCG), które rozumie jako wytwarzanie powiązań pomiędzy wieloma aktorami, które delegują funkcjonalne zadania na wiele rozproszonych i stosunkowo niezależnych agencji. Te ostatnie nie są kontrolowane ani de jure ani de facto przez pojedynczą instytucję. 17 Ch. A. Rootes, op.cit., s D. Levi-Faur, Regulatory Governance, w: Europeanization. New Research Agendas, Edited by P. Graziano, M. P. Vink, Houndmills, Basingstoke, Hampshire, New York 2007, s B. Kohler-Koch, Catching up with Change: The Transformation of Governance in the European Union, Journal of European Public Policy, 1996, No. 3 (3), s

15 Governance i jego typy w systemie wielopoziomowym. Zamiast wstępu Odmiana governance zaproponowana przez Giandomenico Majone nazwana została zarządzaniem poprzez ekspertów (expert governance). 20 Takie podejście określa wpływ grup ekspertów (analityków, naukowców itd.) na władzę w UE przez pryzmat teorii wspólnot opartych na wiedzy (epistemic communities). UE posiłkuje się opracowaniami naukowymi, ekspertyzami, specjalistycznymi raportami, wykorzystuje wiedzę naukowców oraz doradców i dzięki temu rozwija się oraz doskonali. Widać to w różnego rodzaju komitetach w ramach UE. Deliberacja w komitologii ma nie tylko wartość ekspercką (epistemic value), dzięki której rośnie wiedza oraz baza informacyjna, ale ma także wartość transformacyjną, czyli służącą zmianom. 21 Krzysztof Szczerski stosuje termin zarządzanie wielopasmowe, o cechach horyzontalnych, które traktuje w sposób nieco węższy od zarządzania wielopoziomowego. Otóż poszczególne pasma są arenami zaangażowania aktorów prywatnych i publicznych z różnymi modelami i regułami działania politycznego. 22 J. Torfing, B. G. Peters, J. Pierre I E. Sorensen wprowadzili kategorię interactive governance, którą odnoszą do zarządzania interaktywnymi arenami (np. politycznymi), z które uznają różnego rodzaju sieci oraz partnerstwa (np. partnerstwa prywatno-publiczne). Tego typu zarządzanie jest kompleksowym procesem cechującym się dużym pluralizmem aktorów społecznych i politycznych, którzy wzajemnie na siebie oddziałują nawet gdy mają rozbieżne interesy. Cele takiego zarządzania będzie formułowanie, promowanie i osiąganie wspólnych celów za pomocą środków wymiany, wdrażania i mobilizowania idei, regulacji i zasobów. 23 Skoro Unia Europejska wykazuje skłonność do rozwiązań innowacyjnych oraz eksperymentalnych (bazując na analizach, ekspertyzach, agencjach wyspecjalizowanych itd.) to tym samym buduje podstawę do eksperymentalnego zarządzania tymi innowacyjnymi zasobami (experimentalist governance). O tym typie zarządzania piszą m. in. Charles F. Sabel oraz Jonathan Zeitlin. 24 Za innowację w zarządzaniu w ramach UE uznali oni nową architekturę operującą w cieniu tradycyjnej hierarchii publicznej (shadow of hierarchy). 20 C. Harlow, Citizen Access to Political Power in the European Union,,,EUI Working Papers, RSC, 1999, No. 99/2, 1992, s E. Oddvar Eriksen, J. E. Fossum, op. cit., s K. Szczerski, Administracja publiczna w modelu zarządzania wielopasmowego. Wyzwania dla rozszerzonej Unii Europejskiej przypadek Polski, Natolin, Warszawa J.Torfing, B. G. Peter, J. Pierre, E.Sorensen, Interactive Governance. Advancing the Paradigm, Oxford University Press, 2012, ss. 2 i Ch. F. Sabel, J., Zeitlin, Experimentalist Governance in the European Union. Towards a New Architecture, Oxford University Press, 2012, s

16 Janusz Ruszkowski Kategoria governance przeniknęła z siatki pojęć studiów europejskich do stosunków międzynarodowych i znalazła tam swoją odmianę pod postacią przede wszystkim global governance. Ostatnie tendencje analityczne pokazują także pewien potencjał eksploracyjny i ładunek analityczny w pokrewnej kategorii glocal governance. Governance cechuje się więc innowacyjnym ujęciem politycznego procesu decyzyjnego, ale jednocześnie jest nową metodą rządzenia dyspersyjnego, różniącą się od starego, zhierarchizowanego modelu, w którym władze państwowe sprawują suwerenną kontrolę nad ludźmi i grupami tworzącymi społeczeństwo obywatelskie. Specyfika i typologia governance dowodzi, że mamy do czynienia zarówno z przesunięciem od formalnego government do bardziej zdeformalizowanego governance, jak i z dynamicznie rozwijającą się refleksją dotyczącą nie tylko samego zarządzania, ale także jego wielopoziomowego środowiska. 3. Metagovernance Najprościej można stwierdzić, że metagovernance to zarządzanie zarządzaniem. Choć koncepcja metagovernance pojawiła się w drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych XX w. to jednak również obecnie pomaga zrozumieć praktykę opartą o regulowane autoregulacje (regulated self-regulations) oraz pojawiające się sposoby korzystania z interaktywnych form zarządzania i ich relacji z innymi formami zarządzania. 25 Każde kierowanie, kontrolowanie i zarządzanie różnymi obszarami i formami zarządzania będzie metazarządzaniem. Tym samym metazarządzanie bazuje na próbach definiowania, kontroli oraz legitymizowania postparlamentarnych form zarządzania, a ponadto na monitorowaniu i egzekwowaniu odpowiedzialności wyspecjalizowanych systemów zarządzania. 26 Metagovernance to zatem: kontrola nad kontrolującymi, kontrola nad publicznym zarządzaniem, monitoring procesów politycznych i procesów decyzyjnych oraz koordynacja różnych przejawów governance (jego aktorów, aren, instrumentów itd.). Właśnie tzw. pozytywna koordynacja oraz wielosektorowa harmonizacja (prawa, polityk, norm itd.) są kluczowymi instrumentami metagovernance. Im silniejsza jest koordynacja i harmonizacja tym metagovernance jest skuteczniejsze. Metagovernance może więc sprzyjać metaprocesom typu tworzenie tożsamości, zwiększanie odpowiedzialności wszystkich aktorów takiego zarządzania, 25 J. Torfing, B. Peters, J. Pierre, E. Sorensen, Interactive Governance. Advancing the Paradigm, Oxford University Press, 2012, s Por. S. Piattoni, The Theory of Multi-level Governance. Conceptual, Empirical, and Normative Challenges, Oxford University Press 2010, s

17 Governance i jego typy w systemie wielopoziomowym. Zamiast wstępu wzmacnianie aksjologii i systemu normatywnego (normatywnej integracji), czy też zwiększenie zasobu regulacyjnego. Właśnie analizowane powyżej zarządzanie regulacyjne (regulatory governance) jest bliskie istocie metagovernance, gdyż zarządzanie regulacyjne (oraz zarządzanie regulacjami) jest w praktyce zarządzaniem tym co ma sprzyjać zarządzaniu (regulacje). Metagovernance jako zarządzanie praktyką charakteryzuje się: a. produkcją i rozpowszechnianiem norm i idei hegemonicznych mówiących przede wszystkim o tym, jak rządzić i być rządzonym, b. politycznym, normatywnym i zależnym od kontekstu wyborem pomiędzy różnymi modelami rządzenia, c. strategicznym strukturyzowaniem i zarządzaniem partykularnymi formami instytucjonalnego zarządzania w celu ułatwienia zrównoważonych interakcji, obrony przez dysfunkcjonalnością i partykularnych celów politycznych. 27 Ponadto Bob Jessop uważa, że metagovernance posiada kilka funkcji, w tym: dostarczanie podstawowych regulacji dla governance i regulacyjnego porządku, zapewnienie kompatybilności lub koherencji różnorodnych mechanizmów i reżimów governance, przejmowanie politycznej odpowiedzialności w przypadku porażki governance. 28 Attila Agh uważa, że metagovernance w Unii Europejskiej tworzy centralna egzekutywa, która rządzi poprzez podział odpowiedzialności i władzy z innymi ponadnarodowymi i subnarodowymi aktorami. 29 Czyli w takim ujęciu centrum metagovernance w UE byłaby Komisja Europejska, która zarządza zarządzaniem oraz może kontrolować kontrolujących, i aby wykonywać tego typu metazadania posiada odpowiednie polityczne i przede wszystkim technokratyczne know-how. Centralizacja jest więc naturalnym środowiskiem dla metagovernance. Przykładem metagovernance w państwie federalnym są podejmowane przez rząd federalny próby regulowania zarządzania pomiędzy składowymi federacji i dążenie rządu federalnego do zarządzania interakcjami pomiędzy władzami subfederalnymi. Przenosząc ten przykład na wielopoziomowe zarządzanie w Unii Europejskiej metagovernance wystąpi w sytuacji podejmowania prób regulowania wertykalnych interakcji międzypoziomowych oraz horyzontalnych interakcji na jednym poziomie MLG przez instytucje UE. Tego typu miękkie próby (soft metagovernance) były już 27 J. Torfing, B. Peters, J. Pierre, E. Sorensen, op. cit., s B. Jessop, Multi-level Governance and Multi-level Metagovernance w: I. Bache, M. Flinders (eds.) Multi-level Governance, Oxford University Press, 2004, s A. Agh, Europeanization and Democratization in ECE countries: Towards the multilevel and multiactor governance,,, NISPAcee Journal of Public Administration and Policy, 2010, Vol. 3, No. 1, s

18 Janusz Ruszkowski podejmowane przez Komisję Europejską oraz Komitet Regionów za pomocą Białych Ksiąg lub opinii dotyczących wielopoziomowego zarządzania. 30 Zarządzanie strukturami i aktorami powołanymi do tego, aby odciążyły daną instytucję (mocodawcę) w zarządzaniu specyficznym (specjalistycznym) obszarem ma przynieść określone cele partykularne dla mocodawcy i będzie typem metagovernance. Także kierowanie sieciami zarządzania (governance networks), w tym sieciami wielopoziomowymi (Multi-level Network MLN) zbudowanymi z licznych węzłów (nodes) i powiązań (links) jest przykładem metagovernance. Ponadto wyróżnić można dwa kolejne typy metagovernance: 1. metazarządzanie bezpośrednie (hands-on metagovernance), które jest wykonywane od wewnątrz, czyli blisko interakcji pomiędzy zarządzającymi (metagovernors) a indywidualnymi interesariuszami, 2. metazarządzanie z dystansu (hands-off metagovernance), które jest prowadzone z zewnątrz danej sieci, czy też partnerstwa. Uważa się, że metagovernance jest skuteczne wówczas, gdy miesza się oba wyżej wymienione rodzaje hands-off i hands-on. 31 To może być cecha specyficzna takiego metazarządzania. Metagovernance jest narzędziem dla ułatwiania interakcji i wymiany zasobów w sytuacji wystąpienia rozbieżnych interesów lub nawet konfliktów politycznych, gdyż metagovernance redukuje ryzyko konfliktów. W praktyce metazarządzanie może być także strategią władzy. Metazarządzanie nie jest rozproszone, o wiele bardziej jest zarządzaniem całym zasobem MLG, więc jest metazarządzaniem wielopoziomowym zarządzaniem (Metagovernance of the Multi-level Governance). 30 Por. następujące dokumenty: White Paper: European Governance, COM (2001) 428, lipiec 2001, Biała Księga Komitetu Regionów Działania Następcze, luty 2012, Biała Księga Komitetu Regionów sprawie wielopoziomowego sprawowania rządów, , 2009/C 211/5, Opinia Komitetu Regionów Tworzenie europejskiej kultury wielopoziomowego sprawowania rządów. 31 J. Torfing, B. Peters, J. Pierre, E. Sorensen, Interactive Governance. Advancing the Paradigm, Oxford University Press, 2012, s

19 Janusz Ruszkowski Struktura wielopoziomowego zarządzania w Unii Europejskiej Wprowadzenie Po elementarnej analizie terminu zarządzanie (governance), która wprowadza nie tylko do całego opracowania monograficznego, ale przede wszystkim do rdzenia wielopoziomowego zarządzania w Unii Europejskiej (Multi-level Governance - MLG) 1, należy podjąć próbę określenia miejsca MLG w studiach europejskich oraz zdefiniowania tego terminu i jego struktury wewnętrznej. Wśród badaczy istnieje obecnie konsensus, według którego żadna z wielkich teorii generalnych, czyli tzw. teorii drugiego rzędu (second order theories) nie jest 1 Innym mniej znanym modelem pokrewnym jest system wielowarstwowego zarządzania w UE (Multi-tiered system of governance) utworzony na bazie bardzo zaawansowanego konstytucjonalizmu prawa J. A. Caporaso, Across the Great Divide: Integrating Comparative and International Politics, EUI Working Papers, RSC, 1997, No. 97/58, s. 13. Z kolei J. G. Ruggie uważa że system polityczny UE jest systemem o wielu perspektywach (multi-perspectival polity), zatem jest dynamiczny, wciąż rozwijający się i oczywiście przez to do końca nieodgadniony. J.G. Ruggie, Territoriality and Beyond: Problematizing Modernity in International Relations, International Organization,1993, No. 47 (1), s

20 Janusz Ruszkowski w stanie wyjaśnić całego badanego zagadnienia, ani tym bardziej jednego specyficznego elementu w procesie integracyjnym (w pierwszym przypadku teoria generalna jest nazbyt ograniczona do swoich założeń, a w drugim przypadku z kolei zbyt rozległa, aby przynieść pożądane rezultaty. Wydaje się zatem, że nadszedł czas na postawienie kolejnego kroku w teoretycznych poszukiwaniach czynionych przez badaczy w studiach europejskich. Otóż coraz bardziej odczuwalna jest potrzeba poszukiwania nie tyle nowych teorii generalnych, ale przede wszystkim specjalistycznych podejść teoretycznych, wręcz segmentowych, które pomogą wyjaśniać pojedyncze procesy, działania lub systemy identyfikowane w ramach UE. Oczywiście teorie specjalistyczne mogą czerpać rozwiązania z teorii generalnych (drugiego rzędu). Zatem second order theories wytyczają szlaki, podsuwają odpowiedzi, nieraz tylko podpowiadają, stanowiąc fundament do dalszych poszukiwań. Z tego względu coraz bardziej potrzebujemy takich teoretycznych podejść specjalistycznych (segmentowych), które dadzą się sprawdzać w sposób empiryczny, a w znanej już klasyfikacji możemy je określić jako teorie pierwszego rzędu (first order theories). 2 Otóż teorie pierwszego rzędu zajmują się wybranym obszarem zjawisk lub procesów, a więc nie pretendują do wyjaśniania całokształtu integracji europejskiej 3. Neil Nugent określa teorie, które dedykowane są wyjaśnianiu procesów np. tylko w UE jako middle range theories (teorie średniego zasięgu). 4 Taką teorią specjalistyczną, może być wielopoziomowe zarządzanie (Multi-level Governance - MLG), ze swoją metodologią oraz podejściem wywodzonym z neofunkcjonalizmu czy federalizmu. Prezentując koncepcję MLG jako teorię L. Hooghe i G. Marks pisali: Każda teoria bazuje na zestawie założeń intelektualnych dróg na skróty które redukują złożoność i kierują uwagę na sprawczo silne czynniki. 5 Philippe C. Schmitter (współtwórca neofunkcjonalizmu oraz inicjator neo-neofunkcjonalizmu) podniósł w 2004 r. koncepcję Multi-level Governance do rangi nowej teorii integracji europejskiej 6, co oznacza, że dostrzega on potrzebę ujęć 2 Teorie drugiego rzędu (second order theories) są raczej zbiorami (zasobnikami) wielu innych podejść teoretycznych. 3 Por. D. A. Lake, Theory is dead, long live theory: The end of the Great Debates and the rise of eclecticism in International Relations,,,European Journal of International Relations, 2013, Vol. 19(3), ss Zob. Szerzej: N. Nugent, The Government and Politics of the EU, Durham Ibidem, s Ten sam autor podobny zabieg zastosował wobec polycentric governance (PLG). Por.: Ph. C. Schmitter, Neo-Neofunctionalism, w: A. Wiener, T. Diez, European Integration Theory, Oxford University Press, New-York, 2005, s

Księgarnia PWN: Jacek Czaputowicz - Teorie stosunków międzynarodowych. Wprowadzenie 11

Księgarnia PWN: Jacek Czaputowicz - Teorie stosunków międzynarodowych. Wprowadzenie 11 Księgarnia PWN: Jacek Czaputowicz - Teorie stosunków międzynarodowych Wprowadzenie 11 1. Teoretyczne podejście do stosunków międzynarodowych 21 1.1. Stosunki międzynarodowe jako dyscyplina naukowa 22 1.1.1.

Bardziej szczegółowo

TEORIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH

TEORIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH i mim III i u III mii mu mu mu mu im im A/521476 Jacek Czaputowicz TEORIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH Krytyka i systematyzacja WYDAWNICTWO NAUKOWE PWN WARSZAWA 2008 lis treści irowadzenie 11 Teoretyczne

Bardziej szczegółowo

Bogusław Kotarba. Współpraca transgraniczna w świetle założeń umowy partnerstwa Polska Unia Europejska

Bogusław Kotarba. Współpraca transgraniczna w świetle założeń umowy partnerstwa Polska Unia Europejska Bogusław Kotarba Współpraca transgraniczna w świetle założeń umowy partnerstwa Polska Unia Europejska 2014-2020 Europejska współpraca terytorialna (EWT) EWT stanowi jeden z dwóch celów polityki spójności

Bardziej szczegółowo

Administracja publiczna

Administracja publiczna Administracja publiczna Administracja multicentryczna Dr hab. Ryszard Szarfenberg Instytut Polityki Społecznej rszarf.ips.uw.edu.pl/apub Rok akademicki 2016/2017 Współczesna administracja jako zjawisko

Bardziej szczegółowo

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski Projekt okładki Jan Straszewski Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Copyright by Wyższa Szkoła Zarządzania i Prawa im. Heleny

Bardziej szczegółowo

Prezydencja w Radzie Unii Europejskiej z perspektywy politologicznej

Prezydencja w Radzie Unii Europejskiej z perspektywy politologicznej ANALIZY METODOLOGICZNE Przegląd Europejski Nr 1, 2011 Prezydencja w Radzie Unii Europejskiej z perspektywy politologicznej P rezydencja, jak większość zjawisk życia społecznego, jest interdyscyplinarnym

Bardziej szczegółowo

Copyright by Wydawnictwo Naukowe Scholar Spółka z o.o., Warszawa 2016

Copyright by Wydawnictwo Naukowe Scholar Spółka z o.o., Warszawa 2016 Recenzje: prof. zw. dr hab. Zbigniew Czachór prof. zw. dr hab. Janusz Ruszkowski Redaktor prowadzący: Michał Zgutka Redakcja i korekta: Grażyna Mastalerz Projekt okładki: Katarzyna Juras Ilustracja na

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp Rozdział I Systemy polityczne problemy ogólne Rozdział II Historyczne systemy polityczne. Rewolucje demokratyczne..

Spis treści. Wstęp Rozdział I Systemy polityczne problemy ogólne Rozdział II Historyczne systemy polityczne. Rewolucje demokratyczne.. Spis treści Wstęp... 7 Rozdział I Systemy polityczne problemy ogólne... 11 Rozdział II Historyczne systemy polityczne. Rewolucje demokratyczne.. 27 Rozdział III Demokracja i totalitaryzm. Kryzys polityczny

Bardziej szczegółowo

WIELOPOZIOMOWEZARZĄDZANIEWUNIEUROPEJSKIEJ-ROLASAMORZĄDÓW

WIELOPOZIOMOWEZARZĄDZANIEWUNIEUROPEJSKIEJ-ROLASAMORZĄDÓW WIELOPOZIOMOWEZARZĄDZANIEWUNIEUROPEJSKIEJ-ROLASAMORZĄDÓW Konferencja skierowana do członków i ich zastępców polskiej delegacji w Komitecie Regionów WARSZAWA, 27-28 WRZEŚNIA 2012 Kompleksowa współzależność

Bardziej szczegółowo

Spis treści 5. Spis treści. Część pierwsza Podstawy projektowania systemów organizacyjnych przedsiębiorstwa

Spis treści 5. Spis treści. Część pierwsza Podstawy projektowania systemów organizacyjnych przedsiębiorstwa Spis treści 5 Spis treści Wstęp (Adam Stabryła)... 11 Część pierwsza Podstawy projektowania systemów organizacyjnych przedsiębiorstwa Rozdział 1. Interpretacja i zakres metodologii projektowania (Janusz

Bardziej szczegółowo

1. Proces integracji europejskiej

1. Proces integracji europejskiej Ekonomia polityczna Jerzy Wilkin i Dominika Milczarek-Andrzejewska Konspekt wykładu 9 Ekonomia polityczna integracji europejskiej EP integracji europejskiej wpływ czynników ekonomicznych i politycznych

Bardziej szczegółowo

Uwagi do projektu ustawy o Narodowym Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego (projekt ustawy z dn r.)

Uwagi do projektu ustawy o Narodowym Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego (projekt ustawy z dn r.) Uwagi do projektu ustawy o Narodowym Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego (projekt ustawy z dn. 13.12.2016 r.) Informacje o zgłaszającym: imię i nazwisko/ nazwa organizacji status prawny organizacji

Bardziej szczegółowo

ADMINISTRACJA PUBLICZNA NA PROGU XXI WIEKU. Wyzwania i oczekiwania

ADMINISTRACJA PUBLICZNA NA PROGU XXI WIEKU. Wyzwania i oczekiwania ADMINISTRACJA PUBLICZNA NA PROGU XXI WIEKU. Wyzwania i oczekiwania Red.: Joachim Osiński Wprowadzenie Administracja publiczna na tle ewolucji instytucji państwa w XX i XXI wieku (Joachim Osiński) 1. Instytucja

Bardziej szczegółowo

POLITYKA SPÓJNOŚCI na lata

POLITYKA SPÓJNOŚCI na lata ZINTEGROWANE INWESTYCJE TERYTORIALNE POLITYKA SPÓJNOŚCI na lata 2014-2020 Komisja Europejska przyjęła propozycje ustawodawcze dotyczące polityki spójności na lata 2014-2020 w październiku 2011 roku Niniejszy

Bardziej szczegółowo

Sieć społeczna przedsiębiorcy w teorii i praktyce zarządzania małą firmą

Sieć społeczna przedsiębiorcy w teorii i praktyce zarządzania małą firmą 1 2 Politechnika Częstochowska Piotr Tomski Sieć społeczna przedsiębiorcy w teorii i praktyce zarządzania małą firmą Monografia Częstochowa 2016 3 Recenzenci: Prof. dr hab. inż. Stanisław Nowosielski Prof.

Bardziej szczegółowo

Sieciowy model instytucji wspierających innowacje. Wrocław, 29 czerwca 2006r.

Sieciowy model instytucji wspierających innowacje. Wrocław, 29 czerwca 2006r. Sieciowy model instytucji wspierających innowacje dr hab. Jacek Sroka dr Leszek Kwieciński Uniwersytet Wrocławski RIS jako nowe narzędzie KE Od początku lat 90. w wielu krajach UE wyraźnego znaczenia nabrały

Bardziej szczegółowo

POLITYKA SPÓJNOŚCI na lata

POLITYKA SPÓJNOŚCI na lata ZINTEGROWANE DZIAŁANIA NA RZECZ ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU OBSZARÓW MIEJSKICH POLITYKA SPÓJNOŚCI na lata 2014-2020 Komisja Europejska przyjęła propozycje ustawodawcze dotyczące polityki spójności na lata 2014-2020

Bardziej szczegółowo

Przedmowa. Część 1 TEORIE POLITYCZNE. 1. Co to jest polityka? 2. Rządy, systemy i ustroje. 3. Ideologie polityczne XIII

Przedmowa. Część 1 TEORIE POLITYCZNE. 1. Co to jest polityka? 2. Rządy, systemy i ustroje. 3. Ideologie polityczne XIII Przedmowa XIII Część 1 TEORIE POLITYCZNE 1. Co to jest polityka? Definiowanie polityki 4 Polityka jako sztuka rządzenia 6 Polityka jako sprawy publiczne 10 Polityka jako kompromis i konsensus 11 Polityka

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE PARTYCYPACYJNE. Dawid Sześciło

ZARZĄDZANIE PARTYCYPACYJNE. Dawid Sześciło ZARZĄDZANIE PARTYCYPACYJNE Dawid Sześciło Współczesne paradygmaty administracji publicznej Nowe zarządzanie publiczne podejście ekonomicznomenedżerskie Administracja neoweberowska powrót do podejścia prawniczego

Bardziej szczegółowo

Copyright by Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2015

Copyright by Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2015 Recenzenci: prof. dr hab. Jarosław Górniak prof. dr hab. Jerzy Wilkin Redakcja i korekta: Dorota Kassjanowicz Projekt okładki i stron tytułowych: Katarzyna Juras Copyright by Wydawnictwo Naukowe Scholar,

Bardziej szczegółowo

System programowania strategicznego w Polsce

System programowania strategicznego w Polsce System programowania strategicznego w Polsce Dr Piotr Żuber Dyrektor Departamentu Koordynacji Polityki Strukturalnej Ministerstwo Rozwoju Regionalnego Warszawa, listopad 2007 r. 1 Podstawowe zalety programowania

Bardziej szczegółowo

Nowa perspektywa finansowa założenia do nowego okresu programowania.

Nowa perspektywa finansowa założenia do nowego okresu programowania. Nowa perspektywa finansowa 2014-2020 założenia do nowego okresu programowania.. Spotkanie współfinansowane ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Podstawa prawna: - Pakiet

Bardziej szczegółowo

Rozwój instytucjonalny polskich partnerstw lokalnych wzmacniających obszary funkcjonalne na tle doświadczeń zagranicznych

Rozwój instytucjonalny polskich partnerstw lokalnych wzmacniających obszary funkcjonalne na tle doświadczeń zagranicznych Rozwój instytucjonalny polskich partnerstw lokalnych wzmacniających obszary funkcjonalne na tle doświadczeń zagranicznych Jacek F. Nowak Katedra Ekonomiki Przestrzennej i Środowiskowej UEP Związek Miast

Bardziej szczegółowo

Przegląd problemów doskonalenia systemów zarządzania przedsiębiorstwem

Przegląd problemów doskonalenia systemów zarządzania przedsiębiorstwem Przegląd problemów doskonalenia systemów zarządzania przedsiębiorstwem Przegląd problemów doskonalenia systemów zarządzania przedsiębiorstwem pod redakcją Adama Stabryły Kraków 2011 Książka jest rezultatem

Bardziej szczegółowo

Aktywne formy kreowania współpracy

Aktywne formy kreowania współpracy Projekt nr... Kształtowanie sieci współpracy na rzecz bezpieczeństwa energetycznego Dolnego Śląska ze szczególnym uwzględnieniem aspektów ekonomiczno społecznych Aktywne formy kreowania współpracy Dr inż.

Bardziej szczegółowo

Kierowanie / James A. F. Stoner, R. Edward Freeman, Daniel R. Gilbert. - wyd. 2. Warszawa, Spis treści PRZEDMOWA 13

Kierowanie / James A. F. Stoner, R. Edward Freeman, Daniel R. Gilbert. - wyd. 2. Warszawa, Spis treści PRZEDMOWA 13 Kierowanie / James A. F. Stoner, R. Edward Freeman, Daniel R. Gilbert. - wyd. 2. Warszawa, 2011 Spis treści PRZEDMOWA 13 Część I. WPROWADZENIE Rozdział 1. KIEROWANIE I KIEROWNICY 19 Organizacje i potrzeba

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY UMIEJSCOWIENIE KIERUNKU W OBSZARZE Kierunek studiów zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Środowisko dla Rozwoju

Środowisko dla Rozwoju ENEA Krajowa sieć partnerstwa Środowisko dla Rozwoju na rzecz promowania zasad zrównowaŝonego rozwoju i jej rola we wdraŝaniu POIiŚ 27 maja 2010 r. Zamość Spis treści 1. Europejska Sieć Organów Środowiskowych

Bardziej szczegółowo

Jacek Szlachta Korzyści ze współpracy makroregionalnej perspektywa europejska i krajowa. Kraków, 20 kwiecień 2012

Jacek Szlachta Korzyści ze współpracy makroregionalnej perspektywa europejska i krajowa. Kraków, 20 kwiecień 2012 Jacek Szlachta Korzyści ze współpracy makroregionalnej perspektywa europejska i krajowa Kraków, 20 kwiecień 2012 1 Projekt krajowy brutto na km2 Bank Światowy Reshaping Economic Geography 2 Produkt krajowy

Bardziej szczegółowo

Marek W. Kozak Ewaluacja i monitorowanie w systemie zarządzania polityką rozwoju w Polsce

Marek W. Kozak Ewaluacja i monitorowanie w systemie zarządzania polityką rozwoju w Polsce Marek W. Kozak Ewaluacja i monitorowanie w systemie zarządzania polityką rozwoju w Polsce referat na konferencję pt OPOLSKA KONFERENCJA MONITOROWANIA I EWALUACJI POLITYK PUBLICZNYCH doświadczenia przeszłości

Bardziej szczegółowo

Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej

Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej Dr hab. Ryszard Szarfenberg Uniwersytet Warszawski Instytut Polityki Społecznej Pracownia Pomocy i Integracji Społecznej XXXIII Konferencja Polityków

Bardziej szczegółowo

Część pierwsza. PODSTAWY TEORII FINANSÓW PUBLICZNYCH

Część pierwsza. PODSTAWY TEORII FINANSÓW PUBLICZNYCH Stanisław Owsiak, Finanse publiczne teoria i praktyka. Spis treści: Wstęp Część pierwsza. PODSTAWY TEORII FINANSÓW PUBLICZNYCH Rozdział 1. Przedmiot nauki o finansach publicznych Pojęcie nauki o finansach

Bardziej szczegółowo

POLITYKA SPÓJNOŚCI NA LATA 2014-2020

POLITYKA SPÓJNOŚCI NA LATA 2014-2020 ZINTEGROWANE INWESTYCJE TERYTORIALNE POLITYKA SPÓJNOŚCI NA LATA 2014-2020 W grudniu 2013 r. Rada Unii Europejskiej formalnie zatwierdziła nowe przepisy i ustawodawstwo dotyczące kolejnej rundy inwestycji

Bardziej szczegółowo

Plan studiów dla MISH (od roku 2012/2013) w formie stacjonarnej. Politologia, studia II stopnia. Specjalność: marketing i doradztwo polityczne

Plan studiów dla MISH (od roku 2012/2013) w formie stacjonarnej. Politologia, studia II stopnia. Specjalność: marketing i doradztwo polityczne Plan studiów dla MISH (od roku 2012/2013) w formie stacjonarnej Politologia, studia II stopnia Specjalność: marketing i doradztwo I rok Semestr I Teoria 5 wykład egzamin 30 I Nurty badań 5 wykład egzamin

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ ADMINISTRACJI I EKONOMII ADMINISTRACJA II STOPIEŃ OGÓLNOAKADEMICKI

WYDZIAŁ ADMINISTRACJI I EKONOMII ADMINISTRACJA II STOPIEŃ OGÓLNOAKADEMICKI Nazwa kierunku Poziom Profil Symbol efektów na kierunku WYDZIAŁ ADMINISTRACJI I EKONOMII ADMINISTRACJA II STOPIEŃ OGÓLNOAKADEMICKI Efekty - opis słowny. Po ukończeniu studiów drugiego stopnia na kierunku

Bardziej szczegółowo

Zintegrowane Inwestycje Terytorialne a zrównoważone gospodarowanie przestrzenią. Paweł Trębacz, WA PW

Zintegrowane Inwestycje Terytorialne a zrównoważone gospodarowanie przestrzenią. Paweł Trębacz, WA PW Zintegrowane Inwestycje Terytorialne a zrównoważone gospodarowanie przestrzenią Paweł Trębacz, WA PW Spójność terytorialna Traktat Lizboński, 2007 r. Unia wspiera spójność gospodarczą, społeczną i terytorialną

Bardziej szczegółowo

I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem:

I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem: Załącznik nr 4 do uchwały nr 440/06/2012 Senatu UR z dnia 21 czerwca 2012 roku EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW Europeistyka poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta studia

Bardziej szczegółowo

Organizacja i Zarządzanie

Organizacja i Zarządzanie Kazimierz Piotrkowski Organizacja i Zarządzanie Wydanie II rozszerzone Warszawa 2011 Recenzenci prof. dr hab. Waldemar Bańka prof. dr hab. Henryk Pałaszewski skład i Łamanie mgr. inż Ignacy Nyka PROJEKT

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Studia Podyplomowe Zarządzanie bezpieczeństwem państwa

Studia Podyplomowe Zarządzanie bezpieczeństwem państwa Studia Podyplomowe Zarządzanie bezpieczeństwem państwa I. Informacje ogólne II. Rekrutacja III. Charakterystyka studiów kwalifikacyjnych IV. Treści programowe V. Efekty kształcenia I. Informacje ogólne

Bardziej szczegółowo

Nowe narzędzia pozycjonowania uczelni założenia U-Map i U-Multirank. Szansa, czy zagrożenie dla polskich uczelni?

Nowe narzędzia pozycjonowania uczelni założenia U-Map i U-Multirank. Szansa, czy zagrożenie dla polskich uczelni? Nowe narzędzia pozycjonowania uczelni założenia U-Map i U-Multirank. Szansa, czy zagrożenie dla polskich uczelni? Gliwice, 30.11.2012 Jakub Brdulak Ekspert Boloński U-Map i U-Multirank Jakub Brdulak 1

Bardziej szczegółowo

Koncepcja utworzenia Energetycznego Think Tank działającego na rzecz OZE i czystego powietrza w Małopolsce

Koncepcja utworzenia Energetycznego Think Tank działającego na rzecz OZE i czystego powietrza w Małopolsce Koncepcja utworzenia Energetycznego Think Tank działającego na rzecz OZE i czystego powietrza w Małopolsce Paweł Jastrzębski Małopolska Agencja Energii i Środowiska sp. z o.o. ul. Łukasiewicza 1, 31 429

Bardziej szczegółowo

Kredytowe instrumenty a stabilność finansowa

Kredytowe instrumenty a stabilność finansowa Monografie i Opracowania 563 Paweł Niedziółka Kredytowe instrumenty a stabilność finansowa Warszawa 2009 Szkoła Główna Handlowa w Warszawie OFICYNA WYDAWNICZA Spis treści Indeks skrótów nazw własnych używanych

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. "GWIEZDNY KRĄG" Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG

Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. GWIEZDNY KRĄG Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. "GWIEZDNY KRĄG" Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG I. Zawody I stopnia 1. Społeczeństwo. Definicja społeczeństwa. Pojęcie zbiorowości społecznej.

Bardziej szczegółowo

Studia Podyplomowe Zarządzanie bezpieczeństwem państwa

Studia Podyplomowe Zarządzanie bezpieczeństwem państwa Studia Podyplomowe Zarządzanie bezpieczeństwem państwa I. Informacje ogólne II. Rekrutacja III. Charakterystyka studiów kwalifikacyjnych IV. Treści programowe V. Efekty kształcenia I. Informacje ogólne

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Warszawski Wydział Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Instytut Europeistyki. i inne jednostki organizacyjne w Unii Europejskiej

Uniwersytet Warszawski Wydział Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Instytut Europeistyki. i inne jednostki organizacyjne w Unii Europejskiej Uniwersytet Warszawski Wydział Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Instytut Europeistyki Agencje, komitety i inne jednostki organizacyjne w Unii Europejskiej Redakcja naukowa Marta Witkowska Konstanty A.

Bardziej szczegółowo

Jak stworzyć i rozwijać sieć agroturystyczną. Koncepcje, finanse, marketing

Jak stworzyć i rozwijać sieć agroturystyczną. Koncepcje, finanse, marketing http://www.varbak.com/fotografia/olbrzym-zdj%c4%99%c4%87-sie%c4%87-paj%c4%85ka; 15.10.2012 Jak stworzyć i rozwijać sieć agroturystyczną. Koncepcje, finanse, marketing dr Anna Jęczmyk Uniwersytet Przyrodniczy

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 12. PRZEDMIOTOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA 3 Odniesienie do kierunkowych efektów kształcenia (symbol)

KARTA PRZEDMIOTU. 12. PRZEDMIOTOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA 3 Odniesienie do kierunkowych efektów kształcenia (symbol) KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Polityka i strategia bezpieczeństwa RP 2. KIERUNEK: Politologia 3. POZIOM STUDIÓW: I stopień 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: III/5 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 5 6. LICZBA GODZIN:

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia

Kierunkowe efekty kształcenia Kierunkowe efekty kształcenia Kierunek: ekonomia Obszar kształcenia: nauki społeczne Poziom kształcenia: studia drugiego stopnia Profil kształcenia: ogólnoakademicki Uzyskane kwalifikacje: magister Symbol

Bardziej szczegółowo

Opis kierunkowych efektów kształcenia

Opis kierunkowych efektów kształcenia Efekty kształcenia na kierunku Opis kierunkowych efektów kształcenia Odniesienie efektów kształcenia do obszaru wiedzy Filozofia bezpieczeństwa (W, Ćw, S, B) Geografia bezpieczeństwa (W, Ćw, S, B) Historia

Bardziej szczegółowo

Cezary Kosikowski, Finanse i prawo finansowe Unii Europejskiej

Cezary Kosikowski, Finanse i prawo finansowe Unii Europejskiej Cezary Kosikowski, Finanse i prawo finansowe Unii Spis treści: Wykaz skrótów Wprowadzenie Część I USTRÓJ WALUTOWY I FINANSE UNII EUROPEJSKIEJ Rozdział I Ustrój walutowy Unii 1. Pojęcie i zakres oraz podstawy

Bardziej szczegółowo

Systemy zarządzania wiedzą w strategiach firm. Prof. dr hab. Irena Hejduk Szkoła Głowna Handlowa w Warszawie

Systemy zarządzania wiedzą w strategiach firm. Prof. dr hab. Irena Hejduk Szkoła Głowna Handlowa w Warszawie Systemy zarządzania wiedzą w strategiach firm Prof. dr hab. Irena Hejduk Szkoła Głowna Handlowa w Warszawie Wprowadzenie istota zarządzania wiedzą Wiedza i informacja, ich jakość i aktualność stają się

Bardziej szczegółowo

ŹRÓDŁA PRAWA POWSZECHNIE OBOWIĄZUJĄCEGO W RP

ŹRÓDŁA PRAWA POWSZECHNIE OBOWIĄZUJĄCEGO W RP ŹRÓDŁA PRAWA POWSZECHNIE OBOWIĄZUJĄCEGO W RP SYSTEM PRAWA Zbiór uporządkowanych i wzajemnie ze sobą powiązanych norm generalnych i abstrakcyjnych wysłowionych w tekstach aktów prawotwórczych i nieuchylonych

Bardziej szczegółowo

Departament Planowania Regionalnego Urząd Marszałkowski Województwa Kujawsko-Pomorskiego

Departament Planowania Regionalnego Urząd Marszałkowski Województwa Kujawsko-Pomorskiego Założenia perspektywy finansowej 2014-20202020 27 lutego 2014 r. Jedną z głównych zasad programowania 2014-2020 jest wymiar terytorialny. Podejście terytorialne zakłada odejście od postrzegania obszarów

Bardziej szczegółowo

Uczenie się dorosłych w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 5 kwietnia 2013

Uczenie się dorosłych w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 5 kwietnia 2013 Uczenie się dorosłych w nowej perspektywie finansowej Warszawa, 5 kwietnia 2013 Porządek prezentacji 1. Nowe podejście do kształcenia dorosłych w polityce LLL 2. Inicjowanie i monitorowanie krajowej polityki

Bardziej szczegółowo

KONSTYTUCJA W ŚWIETLE NAUK EKONOMICZNYCH

KONSTYTUCJA W ŚWIETLE NAUK EKONOMICZNYCH KONSTYTUCJA W ŚWIETLE NAUK EKONOMICZNYCH dr Katarzyna Metelska-Szaniawska Wydział Nauk Ekonomicznych UW Seminarium PSEAP 25/10/2007 PLAN WYSTĄPIENIA I II III IV Ekonomia konstytucyjna jako program badawczy

Bardziej szczegółowo

WK AD RANCJI I NIEMIEC DO PRAC KONWENTU EUROPEJSKIEGO DOTYCZ CYCH ARCHITEKTURY INSTYTUCJONALNEJ UNII EUROPEJSKIEJ

WK AD RANCJI I NIEMIEC DO PRAC KONWENTU EUROPEJSKIEGO DOTYCZ CYCH ARCHITEKTURY INSTYTUCJONALNEJ UNII EUROPEJSKIEJ WK AD RANCJI I NIEMIEC DO PRAC KONWENTU EUROPEJSKIEGO DOTYCZ CYCH ARCHITEKTURY INSTYTUCJONALNEJ UNII EUROPEJSKIEJ Pary i Berlin, 15 stycznia 2003 r. Podczas posiedzenia Rady Europejskiej w Kopenhadze,

Bardziej szczegółowo

Obywatel UE Civis Europaeus sum

Obywatel UE Civis Europaeus sum Obywatel UE Civis Europaeus sum dr Jan Misiuna Polskie Stowarzyszenie Badań Wspólnoty Europejskiej Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Projekt realizowany z Narodowym Bankiem Polskim w ramach programu edukacji

Bardziej szczegółowo

Administracja publiczna

Administracja publiczna Administracja publiczna Administracja współpracująca. Zarządzanie publiczne jako kooperacja Dr hab. Ryszard Szarfenberg Instytut Polityki Społecznej rszarf.ips.uw.edu.pl/apub Rok akademicki 2016/2017 Administracja

Bardziej szczegółowo

Eugeniusz Koś micki Zrównoważony rozwój w warunkach globalizacji gospodarki. Podstawowe problemy teoretyczne i polityczne

Eugeniusz Koś micki Zrównoważony rozwój w warunkach globalizacji gospodarki. Podstawowe problemy teoretyczne i polityczne Eugeniusz Koś micki Zrównoważony rozwój w warunkach globalizacji gospodarki Podstawowe problemy teoretyczne i polityczne Białystok Poznań 2009 3 copyright by: Fundacja Ekonomistów Środowiska i Zasobów

Bardziej szczegółowo

OCHRONA INNOWACYJNOŚCI ZA POMOCĄ TAJEMNIC PRZEDSIĘBIORSTWA I PATENTÓW: UWARUNKOWANIA DLA FIRM Z UNII EUROPEJSKIEJ

OCHRONA INNOWACYJNOŚCI ZA POMOCĄ TAJEMNIC PRZEDSIĘBIORSTWA I PATENTÓW: UWARUNKOWANIA DLA FIRM Z UNII EUROPEJSKIEJ OCHRONA INNOWACYJNOŚCI ZA POMOCĄ TAJEMNIC PRZEDSIĘBIORSTWA I PATENTÓW: UWARUNKOWANIA DLA FIRM Z UNII EUROPEJSKIEJ STRESZCZENIE Lipiec 2017 r. OCHRONA INNOWACYJNOŚCI ZA POMOCĄ TAJEMNIC PRZEDSIĘBIORSTWA

Bardziej szczegółowo

Studia podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro finansowane przez Narodowy Bank Polski

Studia podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro finansowane przez Narodowy Bank Polski Załącznik do uchwały nr 548 Senatu Uniwersytetu Zielonogórskiego w sprawie określenia efektów kształcenia dla studiów podyplomowych prowadzonych na Wydziale Ekonomii i Zarządzania Studia podyplomowe Mechanizmy

Bardziej szczegółowo

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe 1. Cele i przydatność ujęcia modelowego w ekonomii 2.

Bardziej szczegółowo

LISTĘ UCZELNI TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW. PODSTAWOWYCH - I st. Kierunki studiów - uczelnie - studia administracja

LISTĘ UCZELNI TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW. PODSTAWOWYCH - I st. Kierunki studiów - uczelnie - studia administracja studia prawno-administracyjne, kierunek: ADMINISTRACJA ZOBACZ OPIS KIERUNKU ORAZ LISTĘ UCZELNI TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW PODSTAWOWYCH - I st. TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW PODSTAWOWYCH Podstawy prawoznawstwa

Bardziej szczegółowo

Wymiar miejski polityki spójno Zintegrowane Inwestycje Terytorialne. Ministerstwo Rozwoju Regionalnego Warszawa, 24 stycznia 2013 r.

Wymiar miejski polityki spójno Zintegrowane Inwestycje Terytorialne. Ministerstwo Rozwoju Regionalnego Warszawa, 24 stycznia 2013 r. Wymiar miejski polityki spójno jności Zintegrowane Inwestycje Terytorialne Ministerstwo Rozwoju Regionalnego Warszawa, 24 stycznia 2013 r. 1 Wymiar miejski częś ęścią wymiaru terytorialnego Wymiar miejski

Bardziej szczegółowo

Uwarunkowania historyczne, polityczne i ekonomiczne stosunków UE-Rosja. 1.Rosyjskie zasoby surowców energetycznych oraz zarys historyczny odkryć

Uwarunkowania historyczne, polityczne i ekonomiczne stosunków UE-Rosja. 1.Rosyjskie zasoby surowców energetycznych oraz zarys historyczny odkryć Spis treści: Wstęp Rozdział I Znaczenie problemów energetycznych dla bezpieczeństwa państw 1.Energia, gospodarka, bezpieczeństwo 1.1.Energia, jej źródła i ich znaczenie dla człowieka i gospodarki 1.2.Energia

Bardziej szczegółowo

Znaczenie klastrow dla innowacyjności gospodarki w Polsce

Znaczenie klastrow dla innowacyjności gospodarki w Polsce Znaczenie klastrow dla innowacyjności gospodarki w Polsce Arkadiusz Michał Kowalski 4. OFICYNA WYDAWNICZA SZKOŁA GŁÓWNA HANDLOWA W WARSZAWIE OFONAWTDAWN^ WARSZAWA 2013 SPIS TREŚCI wstęp : 9 1. Przedmiot,

Bardziej szczegółowo

Konsultacje społeczne

Konsultacje społeczne Konsultacje społeczne Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2011-2020 10 maja 2011 r. Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego Prezentacja drugiego celu operacyjnego: zwiększenie partycypacji społecznej

Bardziej szczegółowo

KONWENCJA RAMOWA O OCHRONIE MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH

KONWENCJA RAMOWA O OCHRONIE MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH KONWENCJA RAMOWA O OCHRONIE MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH COUNCIL OF EUROPE CONSEIL DE L EUROPE Czym jest Konwencja Ramowa o Ochronie Mniejszości Narodowych? Konwencja Ramowa, która weszła w życie 1 lutego 1998

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: INSTYTUCJE I PROCESY DECYZYJNE W UE 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: INSTYTUCJE I PROCESY DECYZYJNE W UE 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: INSTYTUCJE I PROCESY DECYZYJNE W UE 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: III/5 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 5 6. LICZBA GODZIN:

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: PODSTAWY PRAWA WSPÓLNOTOWEGO 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: PODSTAWY PRAWA WSPÓLNOTOWEGO 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: PODSTAWY PRAWA WSPÓLNOTOWEGO 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: III/5 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 5 6. LICZBA GODZIN: 30 WY/30

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia Kierunek studiów Zarządzanie reprezentuje dziedzinę

Bardziej szczegółowo

Dlaczego powinniśmy doskonalić jakość działania urzędów JST. Bogusława Urbaniak, Uniwersytet Łódzki

Dlaczego powinniśmy doskonalić jakość działania urzędów JST. Bogusława Urbaniak, Uniwersytet Łódzki Dlaczego powinniśmy doskonalić jakość działania urzędów JST Bogusława Urbaniak, Uniwersytet Łódzki Przyjmuje się trzy ujęcia w nauce o administracji publicznej Polityczne eksponuje znaczenie odpowiedzialności

Bardziej szczegółowo

Polityka spójności UE na lata 2014 2020

Polityka spójności UE na lata 2014 2020 UE na lata 2014 2020 Propozycje Komisji Europejskiej Unii Europejskiej Struktura prezentacji 1. Jakie konsekwencje będzie miała polityka spójności UE? 2. Dlaczego Komisja proponuje zmiany w latach 2014

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 1.2, Struktura, kapitału ludzkiego 34. Wstęp 17. O Autorach 23

Spis treści. 1.2, Struktura, kapitału ludzkiego 34. Wstęp 17. O Autorach 23 Spis treści Wstęp 17 O Autorach 23 Część I. Pracownicy jako kapitał 27 1. Istota i struktura kapitału ludzkiego 29 1.1. Charakterystyka kapitału ludzkiego jako elementu kapitału intelektualnego 29 1.2,

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie CZĘŚĆ I TEORETYCZNE PODSTAWY POLITYKI GOSPODARCZEJ

Wprowadzenie CZĘŚĆ I TEORETYCZNE PODSTAWY POLITYKI GOSPODARCZEJ Spis treści Wprowadzenie...... 11 CZĘŚĆ I TEORETYCZNE PODSTAWY POLITYKI GOSPODARCZEJ Rozdział 1 Istota i zakres przedmiotowy polityki gospodarczej - Aneta Kosztowniak, Marzena Sobol 17 1.1. Pojęcie, zakres

Bardziej szczegółowo

Nauka administracji. Pytania, rok akademicki 2012/2013

Nauka administracji. Pytania, rok akademicki 2012/2013 Nauka administracji Pytania, rok akademicki 2012/2013 1. Pojęcie administracji publicznej 2. Nauki o administracji (dyscypliny naukowe) 3. Nauka administracji jako samoistna dyscyplina naukowa) 4. Metody

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. Samorząd i polityka lokalna Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Socjologiczno-Historyczny Katedra Politologii

SYLABUS. Samorząd i polityka lokalna Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Socjologiczno-Historyczny Katedra Politologii Rzeszów, 1 październik 014 r. SYLABUS Nazwa przedmiotu Samorząd i polityka lokalna Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Socjologiczno-Historyczny Katedra Politologii Kod przedmiotu MK_10 Studia

Bardziej szczegółowo

WIEDZA. ma rozszerzoną wiedzę interdyscyplinarną z zakresu nauk społecznych, szczególnie nauk o bezpieczeństwie i ich miejscu w systemie nauk

WIEDZA. ma rozszerzoną wiedzę interdyscyplinarną z zakresu nauk społecznych, szczególnie nauk o bezpieczeństwie i ich miejscu w systemie nauk Efekty kształcenia dla kierunku Bezpieczeństwo wewnętrzne Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia: kierunek należy do obszaru kształcenia w zakresie nauk społecznych Profil kształcenia: ogólno-akademicki

Bardziej szczegółowo

Wykaz ważniejszych skrótów... 7 Wstęp... 9

Wykaz ważniejszych skrótów... 7 Wstęp... 9 Spis treści Wykaz ważniejszych skrótów.... 7 Wstęp.... 9 Rozdział I Usytuowanie Policji w systemie organów administracji publicznej. 13 1. Geneza Policji... 13 2. Źródła prawa dotyczące Policji... 16 3.

Bardziej szczegółowo

Udział wykonawców projektu w konferencjach i wygłoszone referaty:

Udział wykonawców projektu w konferencjach i wygłoszone referaty: Udział wykonawców projektu w konferencjach i wygłoszone referaty: Józef M. Fiszer 1) Zadania i perspektywy Unii Europejskiej w wielobiegunowym świecie; The Future of European Union New forms of internal

Bardziej szczegółowo

WSPÓŁPRACA PODSTAWĄ INFRASTRUKTURY INFORMACJI PRZESTRZENNEJ

WSPÓŁPRACA PODSTAWĄ INFRASTRUKTURY INFORMACJI PRZESTRZENNEJ WSPÓŁPRACA PODSTAWĄ INFRASTRUKTURY INFORMACJI PRZESTRZENNEJ Jerzy Gaździcki EUROPEJSKIE RAMY LOKALIZACYJNE Biblioteka Narodowa, 6 listopada 2014 WSPÓŁTWÓRCY I WSPÓŁUŻYTKOWNICY IIP OBYWATELE SPOŁECZEŃSTWA

Bardziej szczegółowo

OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW A D M I N I S T R A C J A STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW A D M I N I S T R A C J A STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW A D M I N I S T R A C J A STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia: kierunek administracja jest przypisany

Bardziej szczegółowo

Natalia Gorynia-Pfeffer STRESZCZENIE PRACY DOKTORSKIEJ

Natalia Gorynia-Pfeffer STRESZCZENIE PRACY DOKTORSKIEJ Natalia Gorynia-Pfeffer STRESZCZENIE PRACY DOKTORSKIEJ Instytucjonalne uwarunkowania narodowego systemu innowacji w Niemczech i w Polsce wnioski dla Polski Frankfurt am Main 2012 1 Instytucjonalne uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie strategiczne województwem

Zarządzanie strategiczne województwem IV Warsztaty Strategiczne Zespołu ds. aktualizacji SRWM do 2020 Zarządzanie strategiczne województwem Zadania na lata 2010-2012 Jacek Woźniak Dyrektor Departamentu Polityki Regionalnej UMWM 4 września

Bardziej szczegółowo

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe 1. Cele i przydatność ujęcia modelowego w ekonomii 2.

Bardziej szczegółowo

SOCJOLOGIA ORGANIZACJI. Dr Jagoda Mrzygłocka- Chojnacka

SOCJOLOGIA ORGANIZACJI. Dr Jagoda Mrzygłocka- Chojnacka SOCJOLOGIA ORGANIZACJI Dr Jagoda Mrzygłocka- Chojnacka 1 SOCJOLOGIA ORGANIZACJI Współczesne społeczeństwo jest społeczeństwem organizacji formalnych, czyli dużymi grupami wtórnymi utworzonymi z myślą o

Bardziej szczegółowo

Copyright 2014 by Wydawnictwo Naukowe Scholar Spółka z o.o.

Copyright 2014 by Wydawnictwo Naukowe Scholar Spółka z o.o. Recenzja: prof. dr hab. Zbigniew Polański Redaktor prowadząca: Lidia Męzińska Redakcja i korekta: Anna Kaniewska Projekt okładki: Katarzyna Juras Zdjęcie na okładce: Wojciech Kwiatkowski Copyright 2014

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp. 3. Konkurencyjne perspektywy. Jak myśleć teoretycznie o stosunkach międzynarodowych

Spis treści. Wstęp. 3. Konkurencyjne perspektywy. Jak myśleć teoretycznie o stosunkach międzynarodowych Spis treści Wstęp 1. Ujęcia stosunków międzynarodowych Stosunki międzynarodowe w Ŝyciu codziennym Myślenie teoretyczne Formułowanie odpowiedzi Historia Filozofia Behawioryzm Ujęcia alternatywne Scalanie

Bardziej szczegółowo

Wolności i prawa jednostki w Konstytucji RP. Tom I. Idee i zasady przewodnie konstytucyjnej regulacji wolności i praw jednostki w RP

Wolności i prawa jednostki w Konstytucji RP. Tom I. Idee i zasady przewodnie konstytucyjnej regulacji wolności i praw jednostki w RP Wolności i prawa jednostki w. Tom I. Idee i zasady przewodnie konstytucyjnej regulacji wolności i praw jednostki w RP Red.: Mariusz Jabłoński Wprowadzenie Wykaz skrótów Część I. Koncepcja konstytucyjnego

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz 2012 Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne Maciej Bieńkiewicz Społeczna Odpowiedzialność Biznesu - istota koncepcji - Nowa definicja CSR: CSR - Odpowiedzialność przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

Wstęp 1. Dwugłos o zarządzaniu 2. Współczesny świat w erze turbulencji (Alojzy Z. Nowak) 3. Przedsiębiorczość (Beata Glinka)

Wstęp 1. Dwugłos o zarządzaniu 2. Współczesny świat w erze turbulencji (Alojzy Z. Nowak) 3. Przedsiębiorczość (Beata Glinka) Wstęp 1. Dwugłos o zarządzaniu 1.1. Ewolucja podejść do zarządzania (Włodzimierz Piotrowski) 1.1.1. Kierunek klasyczny 1.1.2. Kierunek human relations (szkoła stosunków międzyludzkich) 1.1.3. Podejście

Bardziej szczegółowo

Komisja Monitoringu Demokracji w Europie (Commission for Monitoring Democracy in Europe)

Komisja Monitoringu Demokracji w Europie (Commission for Monitoring Democracy in Europe) Komisja Monitoringu Demokracji w Europie (Commission for Monitoring Democracy in Europe) Uwagi wstępne 1. Powołana w 1949 roku Rada Europy dostała potrójny mandat: aby dbać o prawa człowieka, o rządy prawa,

Bardziej szczegółowo

OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA

OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA - w ramach projektu Razem Blisko Krakowa zintegrowany rozwój podkrakowskiego obszaru

Bardziej szczegółowo

Polskie partnerstwa. dr Andrzej Zybała Warszawa, 26.06.2013

Polskie partnerstwa. dr Andrzej Zybała Warszawa, 26.06.2013 KONFERENCJA Partnerstwo to się opłaca! Rola i znaczenie współpracy partnerskiej w nadchodzącej perspektywie 2014-20 Polskie partnerstwa fikcja czy szansa rozwojowa? dr Andrzej Zybała Warszawa, 26.06.2013

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wykaz skrótów Wstęp... 13

Spis treści. Wykaz skrótów Wstęp... 13 Spis treści Wykaz skrótów........................................................... 11 Wstęp... 13 ROZDZIAŁ I. Rozwój nauki prawa administracyjnego w Polsce... 15 1. Początki nauki prawa administracyjnego...

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE (STUDIA 1 STOPNIA) Tabela odniesień efektów kierunkowych kształcenia do efektów obszarowych

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE (STUDIA 1 STOPNIA) Tabela odniesień efektów kierunkowych kształcenia do efektów obszarowych EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE (STUDIA 1 STOPNIA) Tabela odniesień efektów kierunkowych kształcenia do efektów obszarowych Objaśnienie oznaczeń w symbolach: K KIERUNKOWE EFEKTY

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2. Spis treści TEORIE WYCHOWANIA

Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2. Spis treści TEORIE WYCHOWANIA Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2 Spis treści Część I TEORIE WYCHOWANIA Wstęp (Bogusław Śliwerski) 12 Rozdział 1. Istota i przedmiot badań teorii wychowania

Bardziej szczegółowo

Literatura przykładowa

Literatura przykładowa Literatura przykładowa Samorząd terytorialny w RP Zbigniew Leoński Podręcznik "Samorząd terytorialny w RP" omawia formy organizacyjne lokalnego życia publicznego, tj. gminy, powiatu i województwa. Tok

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 3 6. LICZBA GODZIN: 30 WY/30 CA 7.

Bardziej szczegółowo