Modelowanie koniunktury gospodarczej z wykorzystaniem danych tekstowych.

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Modelowanie koniunktury gospodarczej z wykorzystaniem danych tekstowych."

Transkrypt

1 SZKOŁA GŁÓWNA HANDLOWA W WARSZAWIE METODY ILOŚCIOWE I SYSTEMY INFORMACYJNE SZYMON CHOJNACKI NR. ALBUMU Modelowanie koniunktury gospodarczej z wykorzystaniem danych tekstowych. Praca magisterska napisana pod kierunkiem naukowym prof. Tomasza Szapiro w Zakładzie Wspomagania i Analizy Decyzji Warszawa 2005

2 Spis treści 1 Wprowadzenie Cykl koniunkturalny Metody definiowania cykli Cykle wzrostu w Polsce w latach Teorie cykli koniunkturalnych Pozyskanie i przetworzenie tekstów Identyfikacja tytułów na stronach Problemy z algorytmicznym analizowaniem tekstów Psycholingwistyczne uzasadnienie stosowanej procedury Analiza tytułów wiadomości ekonomicznych Redukcja zbioru cech Analiza skupień Interpretacja modeli prognostycznych Klasyfikowanie miesięcy Prognozowanie koniunktury w roku Uwagi końcowe Bibliografia

3 1 Wprowadzenie Celem poniższej pracy jest budowa procedury decyzyjnej służącej do modelowanie pojęć ekonomicznych przy pomocy wiadomości z internetowych serwisów informacyjnych. Procedurę przedstawiono na przykładzie modelowania koniunktury polskiej w latach z wykorzystaniem tytułów artykułów ekonomicznych dostępnych w tym czasie na stronach internetowych dziennika Rzeczpospolita. Tempo wzrostu gospodarczego w rozwiniętych krajach 1 charakteryzuje się naprzemiennym występowaniem okresów szybkiego wzrostu produkcji oraz fazami spowolnienia wzrostu, bądź spadku PKB. Zarówno ożywienie jak i recesja dotykają w podobnym czasie większości branż w gospodarce, a skutki wahań wielkości makroekonomicznych przekładają się na dobrobyt całego społeczeństwa. Wiedza o aktualnym stanie gospodarki jest ważna dla rządu i władz monetarnych, które poprzez politykę fiskalną bądź politykę stóp procentowych próbują niwelować odchylenia tempa wzrostu PKB od długookresowego trendu 2. Nie mniej ważna jest ocena bieżącego stanu koniunktury dla podmiotów rynkowych. Wiarygodna prognoza koniunktury umożliwia zoptymalizować poziom zapasów, a także dokonać odpowiednich inwestycji. Jednocześnie gospodarstwa domowe podejmują dzisiejsze decyzje konsumpcyjne na podstawie oczekiwanych przychodów w przyszłości. 1 Również w latach PRL, kiedy gospodarka była centralnie sterowana, ekonomiści dostrzegali przeplatające się fazy dobrej i słabej koniunktury, które mogły być następstwem stosowania tzw. czterolatek, por. Matkowski (2004). 2 Z drugiej strony, w literaturze przedmiotu wyróżnia się tzw. cykle polityczne związane ze wzrostem wydatków rządowych w roku wyborczym oraz chłodzeniem gospodarki po wyborach, por. Hübner i in.(1994).

4 Istnieją liczne teorie próbujące tłumaczyć powstawanie cykli gospodarczych, por. Zarnovitz (1997). Najczęściej dokonuje się podziału tych teorii ze względu na dwa kryteria, por. Burda i Wypłosz (2000). Pierwszym kryterium jest źródło wytrącania gospodarki z położenia równowagi dynamicznej. Źródło to może tkwić w egzogenicznych szokach, bądź w endogenicznej zdolności gospodarki do generowania wahań cyklicznych. Drugim kryterium podziału teorii cykli koniunkturalnych, związanym jedynie z zewnętrznymi szokami, jest założenie o tym czy zmienne nominalne (tj. stopy procentowe, ceny, płace, kurs walutowy) mogą wpływać w krótkim okresie na zmienne realne (produkcja, bezrobocie, inwestycje, konsumpcja, itp.). Aż do końca XVIII wieku przyczyn zmieniającego się poziomu produkcji upatrywano w czynnikach zewnętrznych (na przykład powodziach, suszach, urodzaju, wojnach). Dopiero na początku XIX wieku pojawiły się poglądy wskazujące na niedostosowanie popytu do podaży, jako na źródło wahań gospodarczych. Zgodnie z tymi poglądami, nadprodukcja powoduje nasycenie rynku, co pociąga za sobą spadek produkcji i bezrobocie. Czynnikiem sprzyjającym takiemu niedostosowaniu jest pieniądz, który umożliwia przesunięcie transakcji w czasie i miejscu. W latach trzydziestych XX wieku rozwinęła się teoria Keynesa (1936), według której, tak jak we wcześniejszych pracach, przyczyną spadku produkcji i recesji jest niewystarczający popyt. Keynes dostrzegł znaczenie optymizmu konsumentów i producentów w kreowaniu popytu. Zauważył on, że nagły spadek popytu powoduje spadek produkcji, ponieważ ceny są lepkie w krótkim okresie i nie są w stanie spaść do poziomu oczyszczającego rynek. Realizacją tej koncepcji jest konstrukcja modelu IS-LM, por. Hicks (1937), który stanowił teoretyczną podbudowę dla interwencjonizmu rządowego aż do lat sześćdziesiątych.

5 Alternatywną wobec keynesizmu są poglądy monetarystów, którzy wzorując się na pracach Friedmanna (1963) redukują rolę rządów w przeciwdziałaniu recesjom i kładą nacisk na kosztową stronę podaży w gospodarce. Teoria ta obnażyła wady keynesizmu podczas kryzysów naftowych w latach siedemdziesiątych, kiedy sterowanie popytem nie przywracało pierwotnego poziomu produkcji, jedynie powodowało wzrost inflacji. Teorie makroekonomiczne pozwalają lepiej zrozumieć zjawisko cykli koniunkturalnych, jednakże weryfikacja założeń tych teorii na gruncie obserwacji empirycznych często pokazuje ich adekwatność jedynie dla określonych przedziałów czasu, por. Burda i Wypłosz (2000). Z tego powodu budowa modeli prognozujących koniunkturę wymaga dodatkowej wiedzy opartej na obserwacji statystycznych własności szeregów czasowych opisujących zmienne ekonomiczne. Obserwacje te doprowadziły do wyodrębnienia wskaźników wyprzedzających, zbieżnych w czasie i opóźnionych względem koniunktury. Do zmiennych wyprzedzających koniunkturę zaliczyć można m.in. poziom zapasów, wykorzystania możliwości produkcyjnych, ceny akcji, realną podaż pieniądza, optymizm konsumentów. Zmienne opóźnione względem faz cyklu to np. inflacja i bezrobocie. Natomiast do zmiennych o przebiegu zbieżnym z fazami cyklu zaliczyć można stopy procentowe lub produkcję przemysłową. Znajomość teorii cykli koniunkturalnych oraz kształtowania się wskaźników wyprzedzających koniunkturę umożliwia ekonomistom na tworzenie narzędzi prognozujących koniunkturę. Granice między różnymi metodami analizy stanu gospodarki są płynne i z czasem coraz bardziej się zacierają. Według klasycznego podziału, do najbardziej popularnych technik badania cykli gospodarczych należą barometry koniunktury i testy koniunktury, por. Hübner i in.(1994). Barometry koniunktury są to wskaźniki agregatowe zbudowane ze zmiennych ilościowych wyprzedzających, bądź zbieżnych z 5

6 koniunkturą. Testy koniunktury bazują na pytaniach ankietowych, w których bada się zmienne jakościowe (tj. poglądy przedsiębiorców co do ogólnej sytuacji w ich branży). Powyższe techniki wspierane są rzadziej stosowanymi metodami bilansowymi i opiniami ekspertów. Istnieją również próby implementacji nowoczesnych algorytmów analizy danych do prognozowania koniunktury: analiza spektralna, por. Łuczyński i Matkowski (2004), analiza podobieństw, por. Dorosiewicz (2004), sieci neuronowe, por. Łuczyński i Jankiewicz (2004), zbiory przybliżony, por. Perkowska i Wachecka-Skowron (1998), drzewa decyzyjne, por. Latusek i Ożdżeński (1999). Wadą wymienionych powyżej metod badania koniunktury jest słabe podłoże teoretyczne. Zaletą tych technik jest ich wysoka skuteczność. Odrębną grupę modeli gospodarki stanowią modele ekonometryczne, które budowane są z układów równań odzwierciedlających prawa ekonomiczne, por. Welfe (2004). Problemem związanym z tą klasą modeli w badaniu koniunktury jest ich adekwatność dla prognoz średnio- i długoterminowych. Pozwalają one wykryć kierunek rozwoju gospodarki, natomiast przy prognozowaniu krótkookresowych fluktuacji tracą one swoją moc. Algorytmiczne poszukiwanie regularności w tekstach ekonomicznych, które odzwierciedlają bieżącą koniunkturę gospodarczą, oznacza próbę wykrycia z tekstów nowej wiedzy, a zatem zagadnienie to można uznać za problem Text Miningu, por. Hearst (1999). Podobne próby podejmowano w celu wyznaczenia zależności pomiędzy komunikatami prasowymi, a kształtowaniem się indeksów giełdowych. Cho i in. (1998) zbadali jak wpływa pojawienie się w komunikatach giełdowych jednego z około 300 predefiniowanych zwrotów ekonomicznych na kształtowanie się kursów akcji na giełdzie w Hong Kongu. Lavrenko i in. (2000) skonstruowali program, który przewiduje w oparciu o komunikaty prasowe zmianę trendu 130 walorów na giełdzie w Nowym Jorku i na tej podstawie podejmuje opłacalne 6

7 decyzje inwestycyjne. Kroha (2004) sprawdził, jakie słowa są charakterystyczne dla okresów wzrostu i spadku niemieckiego indeksu DAX 30. Opisana w pracy procedura decyzyjna związana jest z weryfikacją trzech hipotez. Pierwsza hipoteza głosi, że teksty można pogrupować w jednorodne grupy, które są w pewien sposób związane z fazami cyklu koniunkturalnego. Druga hipoteza związana jest z przypuszczeniem, że można znaleźć interpretowalne zależności pomiędzy słowami występującymi w tekstach, a stanem koniunktury. Ostatnia hipoteza postuluje możliwość trafnej oceny aktualnego stanu koniunktury na podstawie bieżących tekstów. Proponowana procedura składa się z etapu pozyskania i przetworzenia danych oraz z etapu analiz ilościowych. Pierwszy etap procedury obejmuje m.in. pozyskanie tytułów wiadomości ze stron internetowych i policzenie ile razy w każdym miesiącu występuje forma podstawowa każdego słowa. W drugim etapie procedury sprawdzono, jakie wyniki na badanym zbiorze dają algorytmy redukujące liczbę cech oraz algorytmy grupujące i klasyfikujące. Praca została zorganizowana w pięciu rozdziałach. Pierwszy rozdział obejmuje niniejsze wprowadzenie. W drugim rozdziale opisano jak kształtowała się koniunktura w Polsce w latach Wahania koniunktury mierzone zmianami dynamiki PKB zostały zaprezentowane z uwzględnieniem kształtowania się innych wielkości makroekonomicznych oraz gospodarczych. W drugim rozdziale przytoczono również główne teorie i związane z nimi modele ekonomiczne próbujące wyjaśnić zjawisko cykli koniunkturalnych. Rozdział trzeci opisuje jak przebiegał proces pozyskania i przetworzenia tytułów wiadomości gospodarczych ze stron internetowych dziennika Rzeczpospolita. Wskazano również słabe punkty stosowanej procedury, które mogą powodować znaczną utratę treści zawartej w tytułach. Są to konieczność rozbicia 7

8 tytułów na nieuporządkowany zbiór słów oraz sprowadzenie słów do formy rdzennej. Jednocześnie przedstawiono wyniki eksperymentów psycholingwistycznych, które pokazują, że na poziomie nieświadomym w mózgu, stosowana procedura nie powoduje dużej utraty znaczenia tytułów. W rozdziale czwartym przedstawiono wyniki analiz ilościowych przeprowadzonych na tabeli z danymi utworzonej w poprzednim rozdziale. Najpierw ograniczono liczbę słów opisujących miesiące. Następnie sprawdzono, na jakie grupy podzieliły zbiór miesięcy algorytmy grupujące. Dalej podano interpretację drzewa klasyfikacyjnego i funkcji dyskryminacyjnej dla dostępnych danych. Sprawdzono również, jaką skuteczność osiągają sztuczne sieci neuronowe w klasyfikacji miesięcy do okresów z dobrą bądź złą koniunkturą. Na końcu rozdziału czwartego wykorzystano opisaną procedurę do prognozy bieżącej koniunktury w roku W rozdziale ostatnim podsumowano rezultaty stosowania proponowanej procedury. Uzyskane wyniki pokazały, że istnieje silny związek pomiędzy słowami występującymi w tytułach wiadomości ekonomicznych, a bieżącym stanem koniunktury. Analiza tytułów z roku 2005 pozwala sądzić, że po ponad rocznym okresie spowolnienia następuje wyraźna poprawa koniunktury gospodarczej. Jednakże na potwierdzenie tej prognozy przez Główny Urząd Statystyczny trzeba poczekać jeszcze kilka miesięcy. Do pozyskania i wstępnego przetworzenia danych wykorzystano środowisko programistyczne Visual Basic w aplikacjach Excel i Access. Analizy statystyczne i data miningowe zostały wykonane w programie Statistica 6. 8

9 2 Cykl koniunkturalny W poniższym rozdziale przedstawiono, jak kształtowała się koniunktura w Polsce w okresie objętym badaniem. Ponieważ pojęcie koniunktury nie jest precyzyjne, w podrozdziale 2.1 przytoczono najważniejsze metody definiowania koniunktury. Natomiast w podrozdziale 2.3 opisano, w jaki sposób teorie makroekonomiczne próbują wyjaśnić wahania gospodarki. 2.1 Metody definiowania cykli Zgodnie z klasycznym podejściem, zaproponowanym w 1946 roku przez badaczy z amerykańskiego National Bureau of Economic Research, fazy cyklu koniunkturalnego (ang. business cycle) odpowiadają okresom bezwzględnego wzrostu lub spadku produkcji. Według definicji Burnsa i Mitchella Cykle koniunkturalne są rodzajem wahań występujących w agregatach przedstawiających działalność gospodarczą narodów, organizujących swoją produkcję w przedsiębiorstwach; cykle składają się z okresów ekspansji, występujących w tym samym czasie w wielu dziedzinach gospodarczych, następujących po nich równie generalnych kryzysach, zastojach oraz ożywieniach, które łączą się z fazą ekspansji cyklu następnego.... We współczesnych pracach nacisk kładzie się na analizę cyklu wzrostu (ang. growth cycle), w którym okresy ożywienia gospodarczego związane są z wysokim tempem wzrostu produkcji, a okresy recesji odpowiadają spowolnieniu tempa wzrostu. Podejście takie zostało zaproponowane przez I. Mintz (1972) jako alternatywa do definicji ekonomistów z NBER. Zgodnie z koncepcją Mintz Cykle wzrostu są to wahania w zagregowanych działaniach gospodarczych. Składają się one z okresu wysokiej stopy wzrostu, występujących w tym samym czasie w większości działań gospodarczych oraz z następującego po nim, równie 9

10 generalnego okresu relatywnie niskiej stopy wzrostu, prowadzącego do fazy wysokiej stopy wzrostu cyklu następnego. Poprzez tempo wzrostu można rozumieć odchylenie od długookresowego trendu bądź wzrost względem analogicznego okresu poprzedniego roku. Pierwsza koncepcja nazywana metodą cykli odchyleń (ang. deviation cycles) wymaga arbitralnego określenia techniki estymacji trendu. Jeżeli wielkości empiryczne przyjmują wartość większą niż prognozowana na podstawie trendu wówczas mamy do czynienia z fazą wysokiej stopy wzrostu (ang. high-rate phase), w przeciwnym wypadku nastąpiła faza niskiej stopy wzrostu (ang. low-rate phase). Wadą tej metody jest wysoka zmienność wyników w zależności od sposobu obliczania trendu. Druga koncepcja, nazywana metodą cyklu kroczącego (ang. step cycle), nie posiada tej wady, por. Friedman i Schwarz (1963). Polega ona na porównywaniu rzeczywistej dynamiki wzrostu szeregu czasowego w analogicznych okresach (np. miesiącach kolejnych lat) względem średniej stopy wzrostu i wydaje się być adekwatną dla gospodarki polskiej w okresie transformacji, por. Barczyk (2004). Również określenie szeregu odniesienia może mieć wpływ na cechy morfologiczne cykli (tj. ilość i długość faz, daty punktów zwrotnych, amplituda wahań). Podstawowym wyznacznikiem koniunktury jest dynamika produktu krajowego brutto, jednakże dane o PKB publikowane są przez Główny Urząd Statystyczny w odstępach kwartalnych oraz z opóźnieniem. Z tego powodu za szereg referencyjny czasami przyjmuje się te komponenty PKB, które są dostępne w odstępach miesięcznych (np. dynamika produkcji sprzedanej przemysłu), bądź wskaźniki koniunktury otrzymane z badań ankietowych wśród przedsiębiorców. W pracy przyjęto, że w danym miesiącu była koniunktura taka, jak w kwartale, do którego należy ten miesiąc. 10

11 11

12 2.2 Cykle wzrostu w Polsce w latach Początek transformacji systemowej przypadł w Polsce na okres nasilenia się problemów strukturalnych i koniunkturalnych. Rezultatem podjętych reform było załamanie gospodarcze w roku 1991, któremu towarzyszyła hiperinflacja. Od roku 1992 obserwujemy poprawę koniunktury aż do początku okresu objętego badaniem. W latach widoczne są dwie fazy poprawiającej się koniunktury i dwie fazy spowolnienia gospodarki, por. rysunek 2.1. Rysunek 2.1 Dynamika PKB względem analogicznego kwartału poprzedniego roku. Źródło: Główny Urząd Statystyczny 3. Rząd premiera Jerzego Buzka przejął władze w Polsce w październiku W kraju panowała dobra sytuacja gospodarcza. Roczny wzrost produktu krajowego brutto przewyższał 5%. Ogólny wskaźnik koniunktury w przemyśle przyjmował wartości dodatnie, por. rysunek 2.2. Stopa bezrobocia spadła w miesiącach letnich poniżej poziomu 10%, 3 Pobrano ze strony internetowej dane_spol-gosp/rachunki_narodowe/. 12

13 por. rysunek 2.5. Problemem była nadal wysoka inflacja, wskaźnik wzrostu cen towarów i usług konsumpcyjnych oscylował w granicach 15%, por. rysunek 2.3. Restrykcyjna polityka banku centralnego wpływała poprzez narzędzia monetarne na poziom średnich stóp procentowych kredytów dla przedsiębiorstw i gospodarstw domowych, które przekraczały 25% w latach , por. rysunek 2.4. Zwiastunem mającej nastąpić recesji była spadająca dynamika PKB w drugim i trzecim kwartale 1998 roku. Rysunek 2.2 Wskaźnik ogólnej koniunktury w przemyśle. Źródło: Główny Urząd Statystyczny 4. Niemalże siedmioletnia faza dobrej koniunktury została przerwana na cztery kwartały pod koniec roku Gospodarka polska odczuła kryzys w Azji Wschodniej z przełomu lat 1997 i 1998, a także kryzysy w Rosji i Brazylii z roku Dynamika PKB obniżyła się w pierwszych trzech miesiącach roku 1999 do 1,8%. Stopniowo zaczęło rosnąć bezrobocie, w części na skutek rozpoczęcia wdrażania tzw. czterech reform. Jednocześnie stopa inflacji spadła do 6%, natomiast cena 4 Pobrano ze strony internetowej dane_spol-gosp/prod_bud_inw/. 13

14 pieniądza mierzona wielkością stóp procentowych na kredyt doszła do poziomu 17%. W tym okresie polityka rządu nie spełniała postulatów teorii makroekonomii odnośnie stabilizacji sytuacji, na co wskazuje wzrost dochodów podatkowych, por. Barczyk (2004). Pogorszenie sytuacji widoczne było szczególnie w przemyśle stanowiącym 1/5 wartości dodanej PKB, który odnotował ujemną dynamikę wzrostu w początkowych kwartałach Również Warszawski Indeks Giełdowy, który spadł od lipca 1998 z poziomu do poziomu w październiku, wskazywał na pogorszenie koniunktury. Rysunek 2.3 Wzrost wskaźnika cen i usług konsumpcyjnych (inflacja). Źródło: Główny Urząd Statystyczny 5. W trzecim kwartale roku 1999 gospodarka ponownie przyspieszyła. Na ponad 5% dynamikę PKB miał silny wpływ efekt bazy. Jednocześnie nie można lekceważyć wpływu wzrostu optymizmu konsumentów i przedsiębiorców związanego z pielgrzymką papieża w czerwcu W rezultacie poprawa koniunktury trwała 3-5 kwartałów, jeżeli obserwujemy dynamikę 5 Pobrano ze strony internetowej dane_spol-gosp/ceny_handel_uslugi/. 14

15 PKB oraz 4-6 kwartałów, jeżeli szeregiem referencyjnym jest produkcja sprzedana przemysłu, por. Barczyk (2004). W lutym 2000 WIG przekroczył punktów, a motorem napędowym gospodarki stał się przemysł wykazujący 9% dynamikę wzrostu w ciągu czterech kolejnych kwartałów od końca Wzrost produkcji przemysłowej był stymulowany przez deprecjację złotego (kurs wymiany przekraczał 4,5 zł / USD), a tym samym przez eksport (w lutym 2000 saldo pomiędzy pozytywną i negatywną oceną portfela zamówień zagranicznych wśród przedsiębiorców wyniosło rekordową wartość +30%). Jednocześnie odnotowano wzrost inflacji do poziomu 10% oraz wzrost stóp procentowych na kredyt do 20%. Coraz większym problemem stawało się bezrobocie, które pomimo poprawy gospodarczej wzrosło do 15% na koniec 2000 roku. Również w tym okresie polityka fiskalna nie wpływała na stabilizację koniunktury. Rysunek 2.4 Średnie stopy procentowe kredytów. Źródło: Narodowy Bank Polski 6. 6 Pobrano ze strony internetowej e.xls. 15

16 W połowie 2000 roku nastąpił rozpad rządzącej koalicji Akcji Wyborczej Solidarność z Unią Wolności. Już w trzecim kwartale 2000 roku dynamika PKB spadła do 3%. W kolejnych dwóch kwartałach wzrost gospodarczy wyniósł 2%, a w następnych pięciu nie był przekroczył 1%. W październiku 2001 wybory parlamentarne wyłoniły nowy rząd oparty na członkach Sojuszu Lewicy Demokratycznej. Już w 2002 roku nastąpił wzrost deficytu budżetowego do 5% PKB. Jednakże próba pobudzenia gospodarki poprzez wzrost wydatków publicznych stała się źródłem konfliktu z Radą Polityki Pieniężnej, która obawiała się wzrostu inflacji. Inflacja nie wzrosła na skutek wzrostu wydatków budżetowych, ale wypieranie przedsiębiorstw prywatnych z rynku kredytowego mogło stać się główną przyczyną znacznego wzrostu bezrobocia. Recesja dotknęła wszystkie sektory życia gospodarczego. Od początku 2001 aż do trzeciego kwartału 2003 budownictwo wykazywało ujemną dynamikę wzrostu. W latach 2001 i 2002 nastąpiła ujemna dynamika akumulacji, a w drugim kwartale 2001 spadł nawet popyt krajowy. W tym samym czasie trwała recesja w Niemczech, dokąd wysyłana jest 1/3 polskiego eksportu, NBER ogłosiło listopad 2001 dolnym punktem zwrotnym cyklu koniunkturalnego, a w Argentynie wystąpił kryzys walutowy. 16

17 Rysunek 2.5 Stopa bezrobocia Źródło: Główny Urząd Statystyczny 7. W połowie 2003 roku kwartalny wzrost PKB zbliżył się do 4%, aby w pierwszym kwartale roku 2004 przekroczyć 6%. Dynamika ta została uzyskana przy niespełna 4% inflacji. Pomimo wyraźnej poprawy klimatu gospodarczego bezrobocie jedynie nieznacznie opadło poniżej 20%. Nowym problemem stała się aprecjacja złotego na skutek integracji z Unią Europejską. Ważnym czynnikiem pozwalającym sądzić, że tempo wzrostu się utrzyma jest poprawa optymizmu przedsiębiorców i wzrost inwestycji. 2.3 Teorie cykli koniunkturalnych W poniższym podrozdziale zostaną przedstawione modele będące realizacją trzech podstawowych teorii wyjaśniających powstawanie fluktuacji produkcji. Są to kolejno model mnożnika-akceleratora, model AS-AD oraz model realnego cyklu koniunkturalnego. Pierwszy model należy do klasy modeli deterministycznych, które zakładają, że cykle koniunkturalne 7 Pobrano ze strony internetowej 17

18 są generowane przez samą gospodarkę. Kolejne dwa modele należą do klasy modeli stochastycznych i stanowią realizację koncepcji zgodnie, z którą wahania są wynikiem szoków wytrącających gospodarkę ze ścieżki zrównoważonego wzrostu. Różnica pomiędzy oboma modelami stochastycznymi polega na sposobie emisji szoków. W keynesowskim modelu AS-AD źródłem oscylacji jest niedoskonałość zmiennych nominalnych, natomiast model realnego cyklu koniunkturalnego wyjaśnia wahania na gruncie zmian realnych wielkości gospodarczych Model mnożnika-akceleratora Twórcami modelu mnożnika-akceleratora są P. Samuelson (1939) oraz J. Hicks (1965). Model ten pokazuje, że źródłem wahań produktu mogą być opóźnienia w reakcji konsumentów na zmiany dochodu (tzw. opóźnienia Robertsona), bądź opóźnienia w reakcji przedsiębiorstw na zmiany popytu (tzw. opóźnienia Lundberga). A zatem, model ten dowodzi, że istnieją wewnętrzne cechy gospodarki, które mogą być odpowiedzialne za powstawanie wahań koniunktury. Modele podkreślające deterministyczny charakter cykli stanowią realizację teoretycznych koncepcji, które nie potrafiły potwierdzić swojej adekwatności na danych empirycznych, por. Romer (2000). Obok cykli powodowanych przez opóźnienia konsumpcji i produkcji, w ekonomi badano wpływ kombinacji cykli o różnej długości na bieżące fluktuacje. Do najbardziej popularnych cykli należą: cykl Kondratiewa (mający okres od 40 do 60 lat i związany z przełomowymi odkryciami naukowymi), cykl Kuznetsa (trwający od 15 do 23 lat i związany z akumulacją czynników wytwórczych), cykl Kitchina ( o długości od 2 do 4 lat i związany ze zmianami zapasów, cen hurtowych oraz rozliczeniami operacji bankowych), cykle Juglara (wynikające ze zmian wydatków inwestycyjnych, inflacją i bezrobociem). 18

19 Model przytoczono z Burdy i Wyplosza (2004). Do konstrukcji modelu mnożnika - akceleratora wystarczy znajomość funkcji konsumpcji C, funkcji inwestycji I oraz składowych produktu krajowego brutto Y. Konsumpcja w czasie t stanowi część dochodu uzyskanego w czasie t 1, por. równanie 2.1. Inwestycje są tym większe im gospodarka wykazywała większą dynamikę wzrostu, por. równanie 2.2. Natomiast PKB składa się z konsumpcji, inwestycji, wydatków rządowych G, oraz salda obrotów bieżących PCA, por. równanie 2.3. C t = a 0 + a 1 Y t-1 gdzie 0 < a 1 < 1 (2.1) I t = b 0 + b 1 (Y t-1 - Y t-2 ) gdzie b 1 > 0 (2.2) Y t = C t + I t + G + PCA (2.3) Po podstawieniu wielkości konsumpcji i inwestycji do równania 2.3 otrzymujemy autoregresyjny wzór na PKB, por. równanie 2.4. Y t = a 0 + a 1 Y t-1 + b 0 + b 1 (Y t-1 - Y t-2 ) + G + PCA (2.4) W zależności od początkowego poziomu produkcji oraz wartości parametrów, przebieg PKB może mieć charakter zbieżny, eksplodujący lub cykliczny, por. rysunki 2.6, 2.7, 2.8. Rysunek 2.6 Wahania PKB w modelu mnożnika akceleratora z równaniem o postaci Y t = 1,8 Y t-1 0,9 Y t-2. Źródło: opr. własne. 19

20 Rysunek 2.7 Wahania PKB w modelu mnożnika akceleratora z równaniem o postaci Y t = 1,8 Y t-1 1,1 Y t-2. Źródło: opr. własne. Rysunek 2.8 Wahania PKB w modelu mnożnika akceleratora z równaniem o postaci Y t = 1,8 Y t-1 Y t-2. Źródło: opr. własne. 20

21 2.3.2 Model AS-AD Model AS-AD obrazuje, jaki wpływ na zagregowany popyt i zagregowaną podaż mogą mieć zewnętrzne szoki, por. Burda i Wypłosz (2000). Szoki popytowe oddziałują na krzywą AD (np. poprzez wzrost wydatków rządowych lub poprawę optymizmu konsumentów), a szoki podażowe na krzywą AS (np. poprzez wzrost kosztów związanych ze wzrostem cen ropy naftowej). Model AS-AD osadzony jest w przestrzeni produkt - inflacja. Do wyprowadzenia opadającej krzywej popytu AD poszukuje się przy różnych poziomach cen punktów jednoczesnej równowagi na rynku pieniądza i rynku dóbr, rynki te umieszczone są w przestrzeni stopa procentowa - produkt. Do wyprowadzenia wznoszącej się krzywej podaży AS korzysta się z zależności pomiędzy bezrobociem i PKB (prawo Okuna) oraz zależności pomiędzy bezrobociem i inflacją (krzywa Phillipsa). Stronę popytu w gospodarce opisuje równanie 2.6. Y t a Y a (μ - π ) d gdzie a 1, a 2 > 0 (2.6) 1 t 1 2 Y t realna wielkość produktu w czasie t, t t μ t stopa wzrostu nominalnej podaży pieniądza w czasie t, π t stopa inflacji w czasie t, d t jednorazowy niepieniężny szok popytowy (polityka fiskalna) Strona podaży w gospodarce opisana jest poprzez równanie 2.7. π t πt b ( 1 Yt - Y) π - stopa inflacji podstawowej w czasie t, t Y - wielkość produktu wynikająca z trendu, s t s t t gdzie b 1 > 0 (2.7) - jednorazowy szok podażowy (np. wzrost podatków) Równanie 2.8 definiuje stopę inflacji podstawowej 8. 8 Poprzez stopę inflacji podstawowej rozumie się poziom wzrostu cen, który jest przyjmowany podczas negocjacji płacowych i przekłada się poprzez wzrost kosztów płac na ceny produktów. 21

22 πt λπ (1 λ π) t t 1 gdzie 0 < λ < 1 (2.8) Rozwiązując układ równań 2.6, 2.7 i 2.8 względem Y otrzymujemy rozwiązanie modelu w postaci równania 2.9. Y t 1 1 λ a (1 2 λ)(μ t a 2 b 1 μ (1 t1 a )(1 1 ) (1 λ)(d λ)y t t1 d t1 a (1 1 ) λ)y a b Y t2 2 1 t a s 2 t (2.9) Równanie to wyjaśnia w sposób formalny generowanie oscylacji przez gospodarkę na skutek wystąpienia szoków popytowych i szoków podażowych. Graficznie mechanizm przyjmowania dodatniego szoku popytowego przedstawiony jest na rysunku 2.9. Rysunek 2.9 Absorpcja dodatniego szoku popytowego w modelu AS - AD Źródło: opr. własne. 22

23 Pod wpływem pozytywnego szoku następuje przesunięcie krzywej AD w prawo. Nowy punkt równowagi B charakteryzuje się większym produktem i większą inflacją od punktu początkowego A. Po pewnym czasie strona podaży orientuje się, że przyjęta przez nią wielkość inflacji podstawowej jest poniżej inflacji rzeczywistej i następuje przesunięcie krzywej AS w górę. Kilkanaście kolejnych punktów równowagi dla szczególnego przypadku przedstawiono na rysunku Rysunek 2.10 Ścieżka przemieszczania się punktów równowagi modelu AS AD przy równaniach opisujących zagregowany popyt, zagregowaną podaż i inflację bazową o określonej postaci: Y t = 2 Y t-1 + 0,7(0,85 - π )+ d t, π = π + 0,9(Y t 5) + s t, π t = 0,7π t + 0,3πt, jednorazowy szok popytowy miał siłę 1 0,2. Źródło: opr. własne. t t t 23

24 2.3.3 Model realnego cyklu koniunkturalnego Modele realnego cyklu koniunkturalnego różnią się w dwóch zasadniczych kwestiach od modeli keynesowskich. Po pierwsze, wielkości makroekonomiczne są konstruowane na bazie dowodów mikroekonomicznych, a nie są brane jako agregaty. Po drugie, w modelowanych gospodarkach nie występuje pieniądz, a zatem nie może on być źródłem fluktuacji. Źródłem wahań stają się zmiany realne (tj. zmiana produktywności siły roboczej lub produktywności kapitału, a także zmiana wydatków rządowych). Jeżeli w wyniku szoku następuje wzrost krańcowej produktywności siły roboczej, wówczas następuje wzrost stawki płacy w, co w rezultacie skłania podmioty prywatne do zwiększenia podaży pracy i prowadzi do wzrostu produkcji. W efekcie w następnym okresie następuje spadek podaży pracy i spada produkcja, co jest jednoznaczne z powstaniem cyklu koniunkturalnego. Przytoczony model, por. Romer (2000), przedstawia jak gospodarstwa domowe optymalizują swoją użyteczność poprzez substytucję nakładów pracy pomiędzy dwoma okresami. Równanie 2.10 opisuje dożywotnie, dwuokresowe ograniczenie budżetowe gospodarstwa domowego. Lewa strona równania odpowiada sumie konsumpcji w okresie pierwszym c 1 oraz zdyskontowanej na okres pierwszy po stopie procentowej r wielkości konsumpcji z okresu drugiego c 2. Prawa strona odpowiada sumie bieżących dochodów, liczonych jako iloczyn unormowanego czasu pracy l 1 i stawki wynagrodzenia w okresie pierwszym w 1, oraz zdyskontowanym przychodom z okresu przyszłego. c c2 w1l 1 w2l2 (2.10) 1 r 1 r Gospodarstwo domowe dąży do maksymalizacji użyteczności. Funkcja użyteczności gospodarstwa domowego zależna jest od konsumpcji c 1 i czasu wolnego (1-l 1 ). W modelu założono, że użyteczność jest zbudowana z funkcji logarytmicznych: 24

25 (U c 1,l 1) ln(c 1) b ln(1 l 1). Równanie 2.11 przedstawia łączną użyteczność gospodarstwa domowego w obu okresach jako sumę użyteczności z okresu pierwszego i zdyskontowanej po stopie ρ użyteczność w okresie drugim. ρ U ln( c1 ) bln(1 l1 ) e (ln(c 2) bln(1 l2)) (2.11) Problem optymalizacji nakładów pracy, przed jakim stoi gospodarstwo domowe można przedstawić przy pomocy funkcji Lagrange a, por. równanie L ln( c 1 ) bln(1 l λ c1 1 ) e ρ ( ln( c 1 c 1 r 2 2 ) bln(1 l w l )) 1 w 2l 1 r 2 (2.12) Warunki pierwszego rzędu względem l 1 i l 2 są odpowiednio równe: b 1 l 1 -ρ e b 1 l 2 λw 1 1 λw 1 r 2 (2.13) (2.14) Po wyrugowaniu współczynnika lambda otrzymujemy równanie opisujące międzyokresową substytucję podaży pracy. 1 - l 1 l 1 2 e ρ 1 (1 w r) w 2 1 (2.15) Iloraz czasu wolnego w pierwszym okresie do czasu wolnego w okresie drugim jest odwrotnie proporcjonalny do ilorazów stawek wynagrodzenia, co oznacza, że gospodarstwa domowe oferują większą podaż pracy w okresie z większą stawką płacy. A zatem obok szoków pieniężnych, również szoki realne mogą być źródłem powstawania cykli koniunkturalnych. Ważną funkcję w przytoczonych modelach odgrywają decyzje podmiotów rynkowych podejmowane w oparciu o ocenę bieżącej sytuacji. Na tę ocenę silny wpływ mają artykuły prasowe. W następnym rozdziale zostanie opisany sposób pozyskania i przetworzenia tytułów wiadomości ekonomicznych do postaci umożliwiającej ich analizę przez algorytmy statystyczne. 25

26 3 Pozyskanie i przetworzenie tekstów Celem poniższego rozdziału jest opisanie procedury pozyskania tytułów wiadomości ekonomicznych z internetu oraz ich przetworzenia do postaci umożliwiającej ilościową analizę. Jednocześnie podane zostaną kontrowersje związane z algorytmicznym przetwarzaniem tekstów w kontekście badań koniunktury gospodarczej. Pierwszy problem dotyczy możliwości rozumienia tekstów przez komputer. Drugi problem związany jest z pytaniem czy poprzez sprowadzenie tytułów prasowych do nieuporządkowanego zbioru słów (ang. bag of words), a słów do ich formy podstawowej (ang. stemming), nie tracimy całej treści zawartej w tytułach prasowych. Słuszność stosowanej procedury zostanie poparta wynikami eksperymentów psycholingwistycznych. 3.1 Identyfikacja tytułów na stronach www Serwisy informacyjne w internecie dają dostęp do praktycznie nieograniczonych zasobów dokumentów tekstowych (artykułów). Ze względu na bogactwo języka, wydobycie użytecznej informacji z surowych tekstów jest zadaniem trudnym algorytmicznie i koncepcyjnie. W celu wydzielenia najważniejszych informacji zawartych w tekście można stosować metody ekstrakcji słów kluczowych. Metody te dają w niektórych obszarach zastosowań zadawalające wyniki, por. Frank i in. (1999). Jednakże w ogólności wymagają dalszego rozwoju. Z tego powodu poszukuje się w sieci tekstów esencjonalnych, które stanowią podsumowanie głównych postulatów zawartych w surowym tekście. Takimi tekstami są tytuły wiadomości. Zawierają one skondensowaną informację o treści całej wiadomości i zostały utworzone przez człowieka. 26

27 Do modelowania koniunktury wykorzystano tytuły wiadomości gospodarczych umieszczonych na stronach internetowych dziennika Rzeczpospolita w latach Najpierw ściągnięto tytułów, które obejmowały 126 kategorii tematycznych 9. Następnie wydzielono tytułów zawartych w dziale Ekonomia. W kolejnym kroku usunięto tytuły, które wystąpiły w bazie ponad dziesięć razy, co mogło być związane z ich stałym miejscem na łamach dziennika (tj. Notowania giełdowe). W rezultacie uzyskano tytułów, które zagregowano względem 95 miesięcy od lutego 1997 do grudnia Do pobrania tytułów z archiwum dziennika Rzeczpospolita napisano makro, por. załącznik 7.1, które łączyło się ze stroną internetową zawierającą dzienne tytuły i zapisywało je w komórkach arkusza Excel. Przykładowa strona pokazana jest na rysunku 3.1, wydzielone tytuły zawiera tabela 3.1. Wydobycie tytułów z archiwum było zadaniem prostym w porównaniu z wyszukiwaniem tytułów w czasie rzeczywistym. Problem ten jest szczegółowo opisany przez K. Nørvåg i R. Øyri (2005) i związany jest z poszukiwaniem w kodzie strony charakterystycznych wzorców (na przykład URL-Tytuł-URL, <A HREF=Tytuł> </A>, <B> Tytuł </B>). W naszym przypadku tytuły zaczynały się zawsze w tym samym miejscu na stronie. Data Tytuł sesja giełdowa Jak Kołodko PZU oddawał Liberalizm bez wzajemności Notowania Notowania giełdowe Najbardziej popularnymi kategoriami artykułów były: dodatek/notowania ( wystąpień), gazeta/ekonomia (27 551), gazeta/prawo (25 483), gazeta/kraj (17 091), gazeta/świat (15 055), gazeta/sport (14 426), gazeta/publicystyka (14 000), gazeta/kultura (12 673). 27

28 Bezrobocie spadło Prawo co dnia spis treści Tabela 3.1 Tytuły artykułów ekonomicznych na łamach dziennika Rzeczpospolita w dniu 05 lutego Źródło: opr. własne. 28

29 Rysunek 3.1 Kopia strony internetowej ze spisem artykułów z 05 lutego 1997 pobrana z witryny w dniu

30 Tytuły wiadomości ekonomicznych pokazane w tabeli 3.1 zostały oczyszczone z cyfr, znaków interpunkcyjnych i innych znaków (na przykład procent, małpa, tylda, cudzysłów, nawias okrągły, nawias kwadratowy, ampersand, hash, plus). Kod makra w programie Access, które wykonało tę czynność zawarty jest w załączniku 7.2. Następnie zastąpiono odmienione formy wyrazów przez formy rdzenne (na przykład słowo wzrosło zamieniono na wzrastać ). Tabela 3.2 pokazuje co stało się w wyniku tej operacji z tytułami z tabeli 3.1. Do znalezienia form podstawowych wyrazów wykorzystano dwa słowniki bezpłatnie dostępne w internecie: słownik ortograficzny języka polskiego PWN 10, słownik odmian wyrazów TIP 11. Czasami dana forma odmiany związana była z różnymi słowami pierwotnymi (na przykład słowo mam może być dopełniaczem rzeczownika mama, bądź formą czynną pierwszej osoby czasu teraźniejszego czasownika mieć ). W takich sytuacjach zawsze następowała zmiana na jedno i to samo słowo pierwotne, jednakże słowo to był wybierane w sposób losowy. Data sesja giełda Jak kołodko pzu oddać Tytuł liberalizm bez wzajemność Notowanie notowanie giełda bezrobocie spadać prawo co dzień spis treść Tabela 3.2 Tytuły po usunięciu znaków interpunkcyjnych, cyfr i sprowadzeniu słów do formy pierwotnej. Źródło: opr. własne. 10 Słownik dostępny jest na stronie 11 Słownik dostępny jest na stronie 30

31 Kolejnymi etapami przetwarzania tytułów było rozbicie zdań na pojedyncze słowa i policzenie ile razy występuje słowo w każdym miesiącu, por. tabela 3.3. na w... być Nie Razem Tabela 3.3 Liczebności słów pierwotnych w kolejnych miesiącach. Źródło: opr. własne. Obserwacja liczebności słów w tabeli pozwoliła dostrzec dwie kwestie, które mogą mieć wpływ na wyniki analiz ilościowych, a nie są związane z koniunkturą. Pierwszy problem związany był z obserwacją, że liczba wszystkich słów w kolejnych miesiącach dwukrotnie wzrosła skokowo. Aby zachować porównywalność danych w kolejnych miesiącach zastąpiono liczebności słów ich częstościami poprzez podzielenie liczebności w danym miesiącu przez sumę liczebności we wszystkich miesiącach. Drugim problemem był fakt, że niektóre słowa stale występują częściej niż inne. Aby te słowa nie dominowały w analizie przeprowadzono normalizację częstości słów względem miesięcy. W wyniku wieloetapowych przekształceń uzyskano tabelę, w której kolumny odpowiadają słowom, wiersze miesiącom, a na przecięciu kolumny i wierszy znajdują się unormowane częstości wystąpienia słowa w miesiącu. Postać taka daje możliwość dalszego analizowania danych w oparciu o metody ilościowe, jednakże wiąże się z pytaniem czy poprzez gruntowną transformację tytułów nie utracono całkowicie treści w nich 31

32 zawartej. Kontrowersje związane z tym pytaniem i próba ich rozwiania zostaną przedstawione w podrozdziałach 3.2 i

33 3.2 Problemy z algorytmicznym analizowaniem tekstów Współczesne wyniki badań nad Text Mining pokazują, że można z powodzeniem nauczyć komputer przetwarzać tekst na poziomie zbliżonym do ludzkiego. Dotyczy to takich zadań jak wyszukiwanie słów kluczowych, por. Frank i in. (1999), grupowanie dokumentów, por. Tan (1999), kategoryzacja dokumentów, por. Hong i Weiss (1999), a także (np. Google.pl) automatyczne tłumaczenie tekstów, filtrowanie niechcianej korespondencji, wyszukiwanie dokumentów pasujących do pytania. Jednocześnie wyniki te nie wskazują na to, że komputer rozumie treść przetwarzanych dokumentów, a jedynie postępując zgodnie z predefiniowanymi algorytmami uzyskuje wysoką poprawność. Wydaje się, że ze względu na problemy z wprowadzeniem do pamięci komputera wiedzy tematycznej, historycznej i kontekstowej, problemu rozumienia tekstu nie da się w najbliższym czasie obejść. Komputer może mieć problemy z określeniem czy tytuł wiadomości jest pozytywny, czy negatywny, ponieważ często tytuły są pisane przez dziennikarzy przewrotnie. Są jednak sytuacje, w których czytelnicy nie mają wątpliwości co do oceny tytułu, a komputer pozostaje bezradny. Szereg przykładów, opartych na wiadomościach z Wall Street Journal, które są zawarte w pracy Classification of Stock Exchange News, por. Kroha i Baeza-Yates (2004), pokazuje, że komputer nie jest w stanie ocenić czy wiadomość jest pozytywna, czy negatywna. Poniższy przykład uwypukla ten problem. Przykład 3.1 (a) The company XY closed last year with a loss but this year with a profit 12. (b) The company XY closed this year with a profit but last year with a loss W dalszej części pracy przykłady zdań obrazujących problemy lingwistyczne zostały wyróżnione czcionką Arial. 33

34 (koniec przykładu) Oba zdania składają się z tych samych słów, lecz pierwsze zdanie ma zdecydowanie pozytywny wydźwięk, natomiast drugie zdanie jest bez wątpienia negatywne. Kolejny przykład, por. Kroha (2004), pokazuje, że również kojarzenie pozytywnych słów z wiadomościami dobrymi i negatywnych słów z wiadomościami złymi może być mylące. Przykład 3.2 (a) Loss of the company XY will be in this year less than the loss in the last year 14. (b) Last earnings of company XY outperform expectations but their shares are expensive, so there will be scarcely increase in their price. (koniec przykładu) Pierwsze zdanie z przykładu 3.2 zawiera jedynie słowa negatywne (mniej, strata), a niesie wiadomość pozytywną. Drugie zdanie zawiera słowa pozytywne (dochody, oczekiwania, wzrost, przekroczyć) i jest negatywne. Problem wynikający z rozbijania zdań na słowa związany jest z koncepcją opisywania tekstów poprzez określony zbiór cech. W naszej procedurze cechami dokumentu są słowa, jednakże możliwe jest stosowanie innych cech w opisie dokumentów. Przykładowo Cho i in. (1998) w modelowaniu giełdy w Hong Kongu, opisują dokumenty tekstowe z wykorzystaniem 300 wyrażeń ekonomicznych podanych przez eksperta. Natomiast Holzman i Pottenger (2003) opisują wiadomości na listach dyskusyjnych poprzez fonemy. Można brać również pod uwagę miejsce słowa w 13 (a) Firma XY miała w poprzednim roku stratę, ale w tym roku wykazała zysk. (b) Firma XY miała w tym roku zysk, ale w poprzednim roku wykazała stratę. 14 (a) Strata firmy XY będzie w tym roku mniejsza niż strata w roku poprzednim. (b) Ostatnie przychody firmy XY były lepsze niż prognozowano, ale jej akcje są drogie, więc wzrost cen akcji będzie znikomy. 34

35 zdaniu, por. Cohen (1995), n-gramy 15, por. Kargupta i in.(1997) lub lingwistyczne relacje pomiędzy słowami 16, por. Scott i Matwin (1999). Wadą tych podejść jest konieczność poniesienia dodatkowych nakładów czasu na zdefiniowanie poszukiwanych cech, a także zawężenie obszaru zastosowań metody do danej dziedziny. Co więcej, nie stwierdzono wyraźnych różnic w wydajności algorytmów w zależności od stosowanej reprezentacji dokumentów, por. Kosala i Blockeel (2000). Powyższe przykłady pokazują, że poprzez traktowanie zdania jako zbioru słów można całkowicie utracić znaczenie zdania. Jeżeli dodatkowo rozbite słowa zastąpi się ich formami podstawowymi, to kontrowersje o to czy nie utracimy całej treści z tytułu stają się jeszcze bardziej niepokojące. 3.3 Psycholingwistyczne uzasadnienie stosowanej procedury W poniższym podrozdziale przytoczone zostaną wyniki badań psycholingwistycznych, które wskazują, że niezależnie od kontekstu, pojawienie się słowa w tekście pobudza w mózgu jego wszystkie znaczenia. Co oznacza, że rozbijając zdanie na słowa można utracić jego znaczenie, jednak zachowuje się głębokie odczucia związane z jego czytaniem. A tym samym odczucia związane z byciem gospodarki w recesji lub fazie ekspansji. Przytoczone zostaną również prace, z których wynika, że czytając pewną formę danego słowa, najpierw aktywizuje się w mózgu jego forma podstawowa, a dopiero później forma czytana. Co pokazuje zasadność zastąpienia wszystkich form danego słowa przez formę podstawową. 15 N-gram to ciąg słów o długości n. 16 Przykładową relacją pomiędzy słowami może być: A jest B. 35

36 3.3.1 Słowo a znaczenie Aby móc badać, w jaki sposób czytane słowo aktywizuje swoje znaczenie należy dokonać rozróżnienia między słowami i znaczeniami. Dominuje pogląd, że słowa i znaczenia są to dwa różne byty, jednakże są one silnie ze sobą powiązane, por. Gleason i Ratner (2005). Za takim postrzeganiem tych pojęć przemawiają trzy typy obserwacji. Lingwiści znają liczne słowa, które występują w niektórych językach i pomimo faktu, że posiadają one znaczenie nie mają swoich odpowiedników w pozostałych językach. Przykładem 17 takiego słowa jest amerykański czasownik to gerrymander, które jest często używane przez polityków za oceanem i oznacza takie ustalanie granic okręgów wyborczych, aby uzyskać jak najlepszy wynik w głosowaniu. Heider (1972) wykryła natomiast, że w języku plemienia Dani zamieszkującego Nową Gwineę nie istnieją słowa oznaczające inne barwy niż ciepły i chłodny. Brak słów w słowniku nie oznacza jednak, że członkowie plemienia Dani nie widzą różnicy pomiędzy kolorem czerwonym i żółtym. Trzeci przykład, por. Boas (1911), pokazuje jak ubogie są języki europejskie. Eskimosi używają czterech słów na nazwanie śniegu: aput (śnieg leżący na ziemi), quana (padający śnieg), pigsirpog (śnieg unoszony podmuchami wiatru) oraz quimuqsuq (tumany śniegu). Zatem, często jesteśmy świadomi jakiegoś znaczenia, jednak nie mamy do niego przypisanego słowa. Z drugiej strony znamy słowa i nie potrafimy podać ich znaczeń. Prawdopodobnie wielu Polaków zna słowa aprecjacja, dewaluacja, inflacja, jednakże jedynie niektórzy znają znaczenia tych słów. Podobnie potrafimy stwierdzić, że nie istnieje słowo kkiiu, a słowo adaggio uznamy za istniejące, jednakże nie oznacza to, że jesteśmy świadomi jego znaczenia w muzyce. Za oddzielnym postrzeganiem słów i znaczeń przemawia 17 Na podstawie pracy Gleason i Ratner (2005). 36

37 również fakt, że słowo może mieć wiele znaczeń, a jednemu znaczeniu może odpowiadać wiele słów. Przykładem słowa wieloznaczeniowego jest wolny, które może oznaczać wolnego człowieka, albo wolny obrót w prawo. Jednocześnie ciężko jest znaleźć różnicę w znaczeniu słów kanapa i sofa. Skoro słowa i znaczenia są czymś innym, to dopiero po przeczytaniu słowa i zlokalizowaniu go w słowniku umysłowym następuje aktywacja pojęć związanych z tym słowem. Ta banalna obserwacja leży u podstaw konstrukcji wielu eksperymentów psycholingwistycznych przytoczonych w kolejnych dwóch podrozdziałach Kontekst a znaczenie Istnieją dwie alternatywne teorie próbujące wyjaśnić, które znaczenie słowa jest aktywizowane w momencie jego czytania, por. Gleason i Ratner (2005). Pierwszy pogląd, nazywany teorią dostępu selektywnego, por. Meyer (1971), głosi, że w mózgu aktywizowane jest jedynie to znaczenie słowa, na które wskazuje kontekst zdania. Teoria dostępu wyczerpującego, por. Swinney (1979) postuluje z kolei aktywację wszystkich znaczeń słowa w momencie czytania. Zdecydowanie więcej zwolenników posiada druga teoria. Poniżej podane zostaną wyniki eksperymentów wskazujących na jej słuszność. Foss (1969) przeprowadził eksperyment, w którym badani mieli za zadanie wciśnięcie klawisza za każdym razem, gdy usłyszą fonem /b/. Prezentowane nagranie zawierało różne zdania, między innymi zdanie z przykładu 3.3. Przykład

38 Men started to drill before they were ordered to do so 18. (koniec przykładu) W języku angielskim czasownik to drill jest wieloznaczny. Zaobserwowano, że czas reakcji na fonem /b/ był krótszy dla zdań, w których przed tym dźwiękiem występowało słowo jednoznaczne. Oznacza to, że podczas czytania słowa drill następowała aktywacja różnych jego znaczeń. Wynik ten nie przesądza jednak o aktywacji wielu znaczeń w przypadku, gdy kontekst zdania wskazuje na jedno znaczenie. Dlatego badanie powtórzono ze zdaniami, w których kontekst jednoznacznie wskazywał na znaczenie słowa. Przykład 4.4 zawiera jedno z takich zdań. Przykład 3.4 The sergant ordered to drill before they recovered from morning exercises 19. (koniec przykładu) Również w tym przypadku okazało się, że dłuższa jest reakcja na dźwięk /b/, gdy jest on poprzedzony słowem wieloznacznym. A zatem, niezależnie od kontekstu w słowniku umysłowym aktywizowane jest wiele znaczeń jednego słowa. Swinney (1979) przeprowadził eksperyment, w którym badani jednocześnie słuchali zdanie z przykładu 3.5 oraz pokazywano im na monitorze napis. Zadaniem badanych było określenie czy wyświetlony napis jest słowem. Przykład 3.5 A men was surprises to see spiders, black-beetles and bugs in the corner of a room 20. (koniec przykładu) 18 Ludzie zaczęli wiercić (wykonywać musztrę) zanim im wydano rozkaz. 19 Sierżant kazał im wykonać musztrę zanim odpoczęli od porannych ćwiczeń. 20 Mężczyzna był zaskoczony widokiem pająków, karaluchów i pluskiew w koncie pokoju. 38

39 Okazało się, że zarówno słowa ant [mrówka], jaki i spy [szpieg] były szybciej rozpoznawane niż słowo sew [szyć]. Eksperyment ten potwierdził, że pomimo wyraźnego wskazania w kontekście na znaczenie słowa bug jako robak, aktywacji uległo również znaczenie podsłuch. W eksperymencie przeprowadzonym w roku 1988 przez Dyffy, Morris i Rayner badano czas fiksacji spojrzenia na homonimach 21. Uzyskane wyniki częściowo potwierdziły wcześniejsze rezultaty. Wykazano, że czas fiksacji na homonimach spolaryzowanych 22 jest dłuższy niż na innych wyrazach nawet, gdy kontekst wskazuje na jedno znaczenie. Niestety dla homonimów zrównoważonych 23 nie udało się potwierdzić tego rezultatu. Wydaje się, że problem z homonimami zrównoważonymi został rozwiązany przez badania przeprowadzone przez Simpson i Burgess (1988). Pokazali oni, że najpierw aktywowane jest dominujące znaczenie homonimu, następnie po milisekundach aktywowane są pozostałe znaczenia, a po 700 milisekundach aktywne pozostaje jedynie znaczenie związane z kontekstem. Przytoczone wyniki pokazują, że chociaż na wyższych poziomach przetwarzania leksykalnego dobieramy odpowiednie słowa do kontekstu, to na głębokim poziomie analizy wszystkie znaczenia słów są aktywowane. W rezultacie nieuporządkowane słowa, uzyskane po rozbiciu tytułów prasowych, zawierają zdecydowanie więcej informacji niż mogłoby się wydawać Słowa pierwotne 21 Homonimy są słowami posiadającymi wiele znaczeń. 22 Homonimy o zdecydowanie większej popularności jednego ze znaczeń. 23 Homonimy o podobnej popularności wszystkich znaczeń. 39

40 Poniższy podrozdział stanowi próbę uzasadnienia sprowadzania słów do ich formy podstawowej. Z algorytmicznego punktu widzenie operacja taka jest pożądana, ponieważ zmniejsza ilość wymiarów w przestrzeni opisującej teksty. Z drugiej strony, może budzić wątpliwości fakt, że traci się w ten sposób informację zawartą w danych. Przytoczone wyniki mają na celu pokazanie, że utrata informacji jest jedynie częściowa, ponieważ podczas czytania formy odmienionej wyrazu następuje aktywacja jego formy podstawowej. Rozstrzygnięcie czy w słowniku umysłowym przechowywane są wszystkie formy odmiany danego wyrazu, por. Aronoff (1976), czy jedynie forma podstawowa, por. Morton (1969), nie jest łatwym zadaniem. Zauważmy, że słowa składają się z morfemów 24. Niektóre słowa składają się z jednego morfemu (morfemu swobodnego) tak, jak w przypadku słowa baza. Inne słowa składają się z wielu morfemów (morfemów związanych) tak, jak słowo poprawił, w którym morfem fleksyjny ił ma za zadanie wskazać, że czynność odbyła się w przeszłości. W przeciwieństwie do morfemów fleksyjnych, które nie zmieniają zasadniczo znaczenia słów, morfemy słowotwórcze (na przykład bez- w słowie bezstronny) mogą całkowicie zmienić znaczenie słowa. Z podanych poniżej eksperymentów wynika, że morfemy fleksyjne, czyli te, które są usuwane w stosowanej w pracy procedurze, są oddzielnie przechowywane w słowniku umysłowym od słów pierwotnych. Z czysto filozoficznego punktu widzenia pogląd taki uzasadniony jest zasadą ekonomiki poznawczej. Nie podlega wątpliwościom, że zdecydowanie mniej miejsca zajmuje przechowanie słowa bezrobocie i morfemów fleksyjnych a, -u, - em niż przechowywanie pełnych form odmiany słowa bezrobocie tj. bezrobocia, bezrobociu, bezrobociem. Również obserwacja postępów w nauce języka obcego u nowicjuszy pokazuje, że 24 Morfemem jest najmniejsza jednostka języka przekazująca znaczenie. 40

41 potrafimy samodzielnie odmieniać słowo pierwotne zgodnie z zasadami morfologii, bez konieczności wcześniejszego usłyszenia poprawnej formy odmiany. Eksperymenty przeprowadzone przez MacKey (1978) pokazały, że dłuższy jest czas reakcji na słowa wielomorfemiczne niż na słowa składające się z jednego morfemu. Na przykład dłużej zajmowało badanym podanie derywatu od słowa decision, który składa się z trzech morfemów tj. indecision, niż derywatu składającego się z dwóch morfemów tj. deciding. Ciekawy jest wynik eksperymentu przeprowadzonego przez Taft (1981), gdzie pokazano, że także słowa pseudoprzyrostkowe 25 wymagają dłuższego czasu reakcji. Odkrył on, że reakcja na słowa decision i result, które sprawiają wrażenie, jak gdyby zaczynały się od przyrostków (de- i re-) trwa dłużej niż dla słów przyrostkowych (na przykład recall i interstate), a także dłużej niż na słowa, które nie zaczynają się od przyrostków (na przykład table i focus). Co więcej, liczne obserwacje przejęzyczeń z życia codziennego wskazują na efekt rozbiegania się morfemów. Na przykład mówimy Oczeka się płacić zamiast Opłaca się czekać, por. Garret (1980), albo goście w domach zamiast goście w domu, por. Shattuck-Hufnagel (1979), czy She wash upped the dishes zamiast She washed up the dishes 26, por. Aitchison (1987). Powyższe pomyłki i długie czasy przetwarzania słów wielomorfemicznych pokazują, że w słowniku umysłowym przechowywane są jedynie formy podstawowe słów, a w procesie czytania następuje dekompozycja słowa, aktywacja słowa pierwotnego i odpowiedniego morfemu fleksyjnego. W rezultacie można stwierdzić, że sprowadzając słowo do formy podstawowej tracimy część informacji, jednak nadal zachowujemy informację o formie pierwotnej, która została pobudzona podczas czytania. 25 Słowo pseudoprzyrostkowe poprzedzone jest przyrostkiem, który nie jest morfemem dla tego słowa. 26 Ona umyła naczynia. 41

42 W niniejszym rozdziale opisano pierwszą część procedury, która jest odpowiedzialna za pozyskanie i przetworzenie tekstów. Czynności te związane są ze znaczną transformację informacji zawartej w tytułach jednak są konieczne do zastosowanie metod z rozdziału czwartym rozdziale. Jednocześnie przytoczone wyniki eksperymentów pokazują, że stosowana transformacja tekstów zachowuje dużą część emocji zawartych w tekstach. 42

43 4 Analiza tytułów wiadomości ekonomicznych W poniższym rozdziale zaprezentowane zostaną wyniki analiz statystycznych przeprowadzonych na tytułach wiadomości ekonomicznych. Celem stosowanych metod jest z jednej strony wykrycie ciekawych zależności występujących w danych, z drugiej strony sprawdzenie, z jaką dokładnością można prognozować koniunkturę na podstawie dostępnych danych. W podrozdziale 4.1 podjęto próbę zmniejszenia liczby słów opisujących miesiące. W tym celu wykonano analizę czynnikową oraz analizę wariancji. W podrozdziale 4.2 przeprowadzono analizę skupień, której zadaniem było wyznaczenie homogenicznych grup miesięcy. Do grupowania obiektów użyto algorytm hierarchiczny oraz algorytm k-średnich. W części 4.3 zastosowano drzewa klasyfikacyjne oraz funkcję dyskryminacyjną do budowy interpretowalnych modeli klasyfikujących miesiące do okresów dobrej lub złej koniunktury. W podrozdziale 4.4 przedstawiono wyniki klasyfikacji uzyskane przez sieci neuronowe. Na samym końcu podjęto próbę oceny bieżącej koniunktury. 4.1 Redukcja zbioru cech Tabela z danymi utworzona w rozdziale 3.1 składa się z 95 wierszy odpowiadających miesiącom od lutego 1997 do grudnia 2004 oraz kolumn odpowiadających formom podstawowym słów. Na przecięciu słów i miesięcy znajdują się unormowane częstości występowania słowa w danym miesiącu. Do każdego miesiąca została dodana etykieta określająca czy koniunktura w miesiącu była dobra czy zła. Na podstawie obserwacji dynamiki PKB, por. rysunek 2.1, określono trzy fazy złej koniunktury 43

44 oraz dwie fazy dobrej koniunktury 27. W rezultacie 36 miesięcy charakteryzuje się dobrą koniunktura, natomiast 59 miesięcy związanych jest ze złą koniunkturą. Ograniczenie dalszej analizy do słów, które występowały w badanym okresie co najmniej 95 razy, pozwoliło zredukować liczbę cech do 156. Jednakże nadal liczba ta była większa od liczby obiektów. Z tego powodu przeprowadzono analizę czynnikową do redukcji liczby cech Analiza czynnikowa Analiza czynnikowa jest metodą wykorzystywaną do wykrywania struktur w związkach pomiędzy zmiennymi oraz do redukcji liczby zmiennych. Opiera się ona na założeniu, że wartości obserwowalnych zmiennych X i są kształtowane przez wartości niewielkiej liczby ukrytych czynników F j. W naszym przykładzie czynnikami determinującymi występowanie słów w tytułach mogą być przykładowo sytuacja polityczna w kraju lub optymizm konsumentów. W analizie czynnikowej przyjmuje się, że relacje pomiędzy zmiennymi obserwowalnymi i ukrytymi mają charakter liniowy z dokładnością do składnika losowego, por. Morrison (1990) X X X 1 i p 11 i1 p i2 p i3... λ λ λ F F F λ λ λ F F F λ λ λ F p3 F 3 3 F 3 λ λ λ 1k ik F F pk k k F k ε ε 1 i ε p gdzie: X i obserwowalna zmienna rzeczywista (słowa), 27 Dobrą koniunkturę mieliśmy w miesiącach od kwietnia 1998 do czerwca 2000 oraz od stycznia 2002 do marca 2004, w pozostałych miesiącach była zła koniunktura. 44

45 F j czynnik wspólny (nieobserwowalny), λ ij - współczynniki kombinacji liniowych, ε i - czynnik losowy (swoisty) Analiza czynnikowa opiera się na trzech założeniach: czynniki wspólne są ortogonalne, czynniki swoiste nie są ze sobą skorelowane, czynniki losowe są nieskorelowane z czynnikami wspólnymi. Do wyznaczenia współczynników kombinacji liniowych stosuje się różne metody, por. tabela 4.1. Przyjmuje się, że generację czynników można zakończyć, gdy wyjaśniają one ponad 75% wariancji zmiennych rzeczywistych, por. Rószkiewicz (2002). Skumulowana odsetek ogólnej Metoda wyznaczania czynników zmienności dla pierwszych 10 czynników Zasoby zmienności wspólnej = wielokrotne R 2 22 % Iterowane zasoby zmienności wspólnej 20 % Czynniki największej wiarygodności 20 % Metoda centroidalna 19 % Metoda osi głównych 20 % Tabela 4.1 Stopień wyjaśnienia wariancji słów przez pierwsze dziesięć czynników. Źródło: Moduł Wielowymiarowe techniki eksploracyjne, procedura Analiza czynnikowa (STATISTICA). Wyniki przeprowadzonej analizy czynnikowej, por. tabela 4.1, pokazują, że dla dostępnych danych, nie jest możliwe znaczne ograniczenie liczby wymiarów przy zadowalającym zachowaniu wariancji zmiennych pierwotnych. Słabe rezultaty uzyskane przez pięć podstawowych algorytmów wyznaczania czynników mogą być spowodowane faktem, że stosowanie analizy czynnikowej ma sens, gdy istnieją silne korelacje pomiędzy zmiennymi rzeczywistymi. Natomiast w analizowanych danych współczynnik korelacji prostej pomiędzy parami słów przyjmuje w 60 % wartość co do moduły mniejszą od 0,1, w 90 % przypadków wartość poniżej 0,2, a jedynie dla 45

46 dwóch par ( inflacja i wysoki oraz mln i zł ) nieznacznie przekracza 0, Analiza wariancji Ze względu na niską skuteczność analizy czynnikowej w redukcji liczby wymiarów, podjęto próbę wyznaczenia słów, których średnie unormowane częstości wystąpień w miesiącach z dobrą koniunkturą są istotnie różne od średnich unormowanych częstości wystąpień w miesiącach ze złą koniunkturą. Do weryfikacji hipotezy zerowej o równości średnich w obu grupach obliczono dla każdego słowa wartość statystyki F jako ważony iloraz zmienności między- i wewnątrzgrupowej: F gdzie: k i 1 k n (x i i 1 j 1 i (x 2 x)n ij i 2 x i) n k n liczba obserwacji (95), k liczba grup (2), k 1 x ij unormowana częstość wystąpień danego słowa w j-tym miesiącu i-tej grupy, x - średnia unormowana częstość wystąpień danego słowa we wszystkich miesiącach, x i - średnia unormowana częstość wystąpień danego słowa w i-tej grupie. Jeżeli wartość statystyki F przyjmuje wartości większe od wartości progowej F α, wówczas odrzuca się hipotezę zerową o braku różnic średnich pomiędzy grupami miesięcy z dobrą i złą koniunkturą. Wartość krytyczna F α jest pobierana z rozkładu F-Snedecora o (k-1) i (n-k) stopniach swobody. Dla analizowanych danych, w przypadku 22 słów wartość statystyki F przekroczyła wartość progową, por. rysunek 4.1. Wartość-p informująca o ryzyku odrzucenia hipotezy zerowej 46

47 w przypadku, gdy jest ona prawdziwa, znalazła się dla tych słów poniżej poziomu 5%. W rezultacie różnice w występowaniu tych słów w miesiącach z dobrą i złą koniunkturą są istotne. Oznacza to, że istnieją istotne związki pomiędzy wystąpieniami tych słów w tytułach a stanem koniunktury. Rysunek 4.1 Słowa z największą wartością statystyki F. Źródło: moduł ANOVA, procedura jednoczynnikowa (STATISTICA). Wyniki analizy wariancji mogą być mylące w przypadku naruszenia założeń o normalności rozkładów zmiennych w grupach oraz w sytuacji, gdy wariancja jest różna pomiędzy grupami. W module ANOVA sprawdzono, że dla 22 wybranych słów założenie o normalności rozkładu jest w większości przypadków naruszone. Jednocześnie dla 15 słów wartość testu Barletta nie przekroczyła wartości krytycznej 2 χ 0,05. Oznacza to, że dla tych słów nie ma podstaw do odrzucenia hipotezy zerowej o równości wariancji pomiędzy grupami. Biorąc pod uwagę fakt, że test F jest mocno odporny na naruszenie założeń o normalności i równości wariancji, por. Lindman (1974), uznano, że dalsza analiza danych zostanie ograniczona do wytypowanych 22 słów. Zastosowanie statystyki F umożliwiło ograniczyć liczbę cech opisujących miesiące, jednakże wymagało w przeciwieństwie 47

48 do analizy czynnikowej wykorzystania zmiennej decyzyjnej koniunktura. Do wyboru najlepszych słów wykorzystano wszystkie dostępne obiekty. Oznacza to, że skuteczność uzyskana na zbiorach testujących przez algorytmy klasyfikujące w podrozdziale 4.4 może być zawyżona w porównaniu do sytuacji kiedy wybór najlepszych słów przebiegałby jedynie na zbiorze uczącym. 4.2 Analiza skupień Termin analiza skupień (ang. cluster analysis) został wprowadzony przez Tryon (1939). Analiza skupień jest przeprowadzana w celu poznania struktury związków pomiędzy obserwacjami. Aby odkryć te związki dzieli się obserwacje na jednorodne grupy. W analizie skupień obiekty są punktami w przestrzeni opisujących je cech, a zatem do wyznaczenia skupień nie trzeba korzystać ze zmiennej decyzyjnej koniunktura Metoda aglomeracji W pracy przedstawiono wyniki uzyskane przez dwie metody grupowania. Pierwsza metoda aglomeracji polega na hierarchicznym łączeniu obiektów w grupy. Na starcie algorytmu każdy obiekt stanowi oddzielną grupę, a odległość pomiędzy grupami równa jest przyjętej mierze. Do wyznaczenia odległości pomiędzy obiektami wykorzystano odległość euklidesową 28 d(x,y) d(x,y) 22 i 1 (x i 2 y ). i 28 W module Analiza skupień programu STATISTICA dostępne są również kwadrat odległości euklidesowej, odległość miejska, odległość Czebyszewa, odległość potęgowa oraz niezgodność procentowa. 48

49 Obserwacje, które są blisko siebie są łączone w grupy. Następnie grupy, które znajdują się blisko siebie są również łączone, aż do momentu, gdy zostanie utworzona jedna grupa zawierająca wszystkie obiekty. Przyjęto, że odległość pomiędzy grupami jest równa odległości pomiędzy parą najbliższych obiektów z obu grup. Metoda ta nosi nazwę pojedynczego wiązania lub najbliższego sąsiedztwa 29. Przebieg aglomeracji przedstawiony jest na dendrogramie, por. rysunek 4.2. Rysunek 4.2 Przebieg aglomeracji miesięcy dla odległości euklidesowej i metody pojedynczego wiązania. Interpretacja elementów dendrogramu dla uproszczonych danych opisana jest w załączniku 7.3. Źródło: Moduł Analiza skupień, metoda - Aglomeracja (STATISTICA). Przebieg procesu aglomeracji pokazuje, że w badanych danych nie udało się wyróżnić jednorodnych grup obiektów. Przy kolejnych progach wiązania następuje włączenie pojedynczych 29 W programie STATISTICA dostępne są również metody pełnego wiązania, średnich połączeń, średnich połączeń ważonych, środków ciężkości, ważonych środków ciężkości oraz metoda Warda. 49

50 obiektów do grupy składającej się ze wszystkich obiektów, które uległy aglomeracji na wcześniejszych etapach. 50

51 4.2.2 Metoda k-średnich Podstawowa różnica pomiędzy metodą k-średnich i metodą aglomeracji polega na tym, że w metodzie k-średnich określa się na początku na ile skupień chcemy podzielić zbiór obiektów. Jednocześnie wyniki uzyskane przy pomocy algorytmu k-średnich są łatwiejsze do interpretacji dla dużej liczby obiektów. Na początku działania algorytmu podzielono zbiór obserwacji na dwie grupy. W kolejnych iteracjach przenoszono obiekty pomiędzy grupami tak, aby uzyskać jak najbardziej jednorodne grupy. Do pomiaru jednorodności utworzonych grup, algorytm k-średnich przeprowadza w każdej iteracji analizę wariancji. Po dziesięciu iteracjach nastąpiło zatrzymanie algorytmu. Rysunek 4.3 pokazuje, które miesiące trafiły do poszczególnych grup. Rysunek 4.3 Podział miesięcy na dwie grupy. Źródło: Wykres przygotowany w programie MS Excel na podstawie obliczeń z programu STATISTICA. Pierwsza grupa utworzona przez algorytm k-średnich składa się z 59 miesięcy. Druga grupa składa się z 36 miesięcy. Można 51

52 zaobserwować tendencję, że elementy pierwszej grupy pokrywają się z miesiącami o dobrej koniunkturze. Natomiast elementy drugiej grupy nachodzą na fazy złej koniunktury. Mając na uwadze fakt, że dane wejściowe do algorytmów grupujących składały się z 22 cech, do których wyznaczenia korzystano z informacji o koniunkturze w każdym miesiącu, nasuwa się pytanie czy podobne wyniki uzyskano by dla pierwotnego zbioru 156 cech. Zatem powtórzono obliczenia dla danych przed redukcją liczby słów. Dla metody aglomeracyjnej otrzymano dendrogram o kształcie zbliżonym do dendrogramu na rysunku 4.2. Natomiast grupy obiektów otrzymane metodą k- średnich nie posiadają przebiegu przedstawionego na rysunku 4.3. Grupy te składają się z niemalże jednorodnych ciągów kolejnych miesięcy, a punktem je rozdzielającym jest grudzień 2000 roku. Ponieważ dla pełnego zbioru cech nie otrzymano tak wyraźnej zależności pomiędzy utworzonymi grupami i koniunkturą, zatem rysunek 4.3 nie powinien być interpretowany jako dowód na podobieństwo miesięcy w grupach dobrej i złej koniunktury, ale jako potwierdzenie dobrego wyboru 22 cech do modelowania koniunktury. 4.3 Interpretacja modeli prognostycznych W poniższym podrozdziale zbudowano drzewo klasyfikacyjne i funkcję dyskryminacyjną do poznania bezpośrednich związków pomiędzy słowami występującymi w miesiącach a stanem koniunktury. W celu wykrycia związków w całej dostępnej populacji, uczenie modeli przeprowadzono na pełnym zbiorze obiektów. W rezultacie utworzone modele można wykorzystać do lepszego zrozumienia analizowanych danych. Jednocześnie trzeba mieć na uwadze, że dokładność klasyfikacyjna tych modeli na nieobserwowalnych danych jest z reguły niższa niż na danych uczących, czyli predykcja post hoc jest z reguły słabsza niż predykcja a priori. 52

53 4.3.1 Analiza dyskryminacyjna Liniowa analiza dyskryminacyjna, por. Fisher (1936), przeprowadzana dla zmiennej objaśnianej przyjmującej dwie wartości, polega na wyznaczeniu takich współczynników funkcji klasyfikacyjnych Yj α0 α1x1 α2x2 α22x22, które zapewniają wysoką jakość klasyfikacji. W powyższym wzorze Y j oznacza zmienną grupująca związaną z klasą j, natomiast X i odpowiada zmiennym objaśniającym (słowom). Algorytm poszukuje takich wartości współczynników które maksymalizują iloraz zmienności międzygrupowej wartości funkcji klasyfikacyjnej przez zmienność wewnątrzgrupową wartości funkcji klasyfikacyjnej. A zatem kryterium wyboru parametrów funkcji klasyfikacyjnej bazuje na analizie wariancji opisanej w części α i α i, Rysunek 4.4 Współczynniki przy zmiennych w funkcjach klasyfikacyjnych. Źródło: Moduł analiza dyskryminacyjna, karta klasyfikacja (STATISTICA). 53

54 Rysunek 4.4 zawiera współczynniki stojące przy zmiennych w funkcjach klasyfikacyjnych. Przyjmuje się, że obiekt należy do tej klasy, dla której funkcja klasyfikacyjna przyjęła większą wartość. Dokładność klasyfikacyjna tak skonstruowanego modelu wynosi 90 %. Siła dyskryminacji zmiennych diagnostycznych mierzona współczynnikiem korelacji kanonicznej wyniosła 0,79, a zatem była znaczna. Natomiast stopień zakłóceń modelu innymi czynnikami mierzony przy pomocy wskaźnika λ Wilksa wyniósł jedynie 0,36. Statystyka chikwadrat badająca hipotezę zerową H 0 : λ 1 wyniosła 81,95, a związany z nią poziom istotności p wyniósł 0,0. Co oznacza, że ryzyko popełnienia błędu przy odrzuceniu hipotezy zerowej na rzecz hipotezy alternatywnej H 1 : λ 1 jest znikome. Ponieważ dane wykorzystane do budowy modelu zostały wcześniej wystandaryzowane, zatem współczynniki stojące przy zmiennych są porównywalne. Widzimy, że z dobrą koniunkturą związane są słowa ożywienie, rosnąć, poprawa. Natomiast słowa charakterystyczne dla złej koniunktury to ale, nadal, czy. Jednocześnie związek słów cena, podwyżka i inflacja ze złą koniunkturą jest sprzeczny z intuicją ekonomiczną, ponieważ w okresach złej koniunktury ceny spadają i pisze się o nich rzadziej niż w okresach dobrej koniunktury Drzewa klasyfikacyjne Drzewa klasyfikacyjne buduje się w celu wyznaczenia kryteriów podziału obiektów na jednorodne grupy. Kryterium podziału obiektów może być cięcie wielowymiarowe, por. Loh i Shih (1997) lub cięcie jednowymiarowe, por. Breiman i in. (1984). Jeżeli jeden warunek podziału nie wystarczy do wyznaczenia jednorodnych grup obiektów, to dla wyznaczonych grup powtarza się rekurencyjnej poszukiwanie najlepszego 54

55 kryterium podziału. Czynność tę powtarza się do czasu wyznaczenia zadowalających podgrup obiektów. Do oceny jakości warunku znajdującego się w tzw. węzłach drzewa klasyfikacyjnego korzysta się z heurystycznych miar zróżnicowania rozkładu (np. współczynnik Giniego, statystyka chi-kwadrat, entropia, rozróżnialność). W rezultacie szybko można otrzymać kryteria podziału obiektów na jednorodne grupy. Należy podkreślić, że sprawdzenie wszystkich grup obiektów generowanych przez opisujące je cechy jest problemem nie rozwiązywalnym nawet dla zbiorów danych o średniej wielkości. Rysunek 4.5 Drzewo klasyfikacyjne utworzone przez algorytm CHAID. Interpretacja elementów drzewa klasyfikacyjnego podana została w załączniku 7.4. Źródło: Moduł Drzewa interakcyjne, procedura CHAID (STATISTICA). Rysunek 4.5 przedstawia drzewo zbudowane w module Drzewa interakcyjne pakietu STATISTICA z wykorzystanie domyślnych ustawień dla metody CHAID, por. Kass (1980). Drzewo to poprawnie klasyfikuje 81 % obiektów. Informuje ono nas, że jeżeli w danym miesiącu słowo ożywienie występuję rzadziej 55

56 niż pewien poziom, to mamy złą koniunkturę. Jeżeli słowo to występuje wystarczająco często wówczas, aby określić czy mamy dobrą koniunkturę potrzebna nam jest dodatkowo informacja o wystąpieniach słowa rosnąć. Jeżeli oba słowa występują wystarczająco często wówczas z duża pewnością możemy przyjąć, że w miesiącu była dobra koniunktura. Sprawdzono, że trzy drzewa zbudowane przy pomocy algorytmu C&RT, por. Breiman i in. (1984), posiadają w korzeniu również słowo ożywenie. Jednakże kolejny warunek był oparty na słowach klient lub prywatyzacja. Jakość klasyfikacyjna tych drzew przy głębokości takiej jak na rysunku 4.5 była średnio niższa o 5 % od jakości algorytmu CHAID. Również algorytm exhaustive-chaid w korzeniu umieścił słowo ożywienie, lecz wybrane kryterium podziału składało się z dwóch cięć. 4.4 Klasyfikowanie miesięcy Analizy przeprowadzone w podrozdziałach 4.2 i 4.3 miały na celu wykrycie ciekawych związków zachodzących w danych. Analiza skupień nie udzieliła jednoznacznej odpowiedzi na pytanie czy obiekty można pogrupować w jednorodne grupy. Z kolei zbudowane funkcje klasyfikacyjne wskazały, które zmienne i z jaką siła najlepiej dyskryminują obiekty pomiędzy klasami. Natomiast drzewo klasyfikacyjne pozwoliło przy pomocy jedynie dwóch cech podzielić obiekty na trzy jednorodne grupy. Sztuczne sieci neuronowe zostaną wykorzystane do sprawdzenia jak przy ich pomocy można prognozować koniunkturę. W celu zapewnienia reprezentatywności uzyskanych wyników podzielono zbiór wszystkich obserwacji na trzy części, por. rysunek 4.6. Pierwsza część składała się z obiektów uczących sieć. Druga grupa została wykorzystana do walidacji uczącej się sieci, czyli do określenia, kiedy sieć powinna przestać 56

57 się uczyć, bo następuje jej przeuczenia. Trzeci zbiór obiektów ma na celu sprawdzenie jak dokładnie nauczona sieć prognozuje koniunkturę obiektów niebiorących udziału w uczeniu i walidacji. Rysunek 4.5 Podział miesięcy na grupę uczącą, walidacyjną i testującą. Źródło: Sieci neuronowe automatyczny projektant (STATISTICA). Sztuczne sieci neuronowe są klasą algorytmów prognostycznych, klasyfikacyjnych i grupujących, których działanie inspirowane jest działaniem mózgu. Szacuje się, że w mózgu człowieka znajduje się około 10 miliardów neuronów, por. Patterson (1996). Do przeciętnego neuronu dochodzi kilka tysięcy połączeń od innych neuronów (dendrytów) i wychodzi z niego jedno włókno (akson) rozgałęziające się do wielu neuronów. Elektrochemiczne sygnały wchodzące do neuronu są przetwarzane i przesyłane dalej lub ulegają wygaśnięciu. Neurony są połączone ze sobą w sieć o skomplikowanej topologii, jednakże można określić wejścia do sieci (nerwy sensoryczne) oraz wyjścia z sieci (nerwy motoryczne). 57

58 Rzeczywista sieć neuronowa jest w dużym stopniu odporna na uszkodzenia posiada zdolność do szybkiej nauki. Najbardziej popularnym, a zarazem wykorzystanym w pracy modelem sztucznej sieci neuronowej jest perceptron wielowarstwowy (ang. MultiLayer perceptron MLP) uczący się poprzez wsteczną propagację błędu, por. Rumelhart (1986). Sieć MLP składa się z jednej warstwy neuronów wejściowych, co najmniej jednej warstwy neuronów ukrytych oraz neuronu wyjściowego. A zatem kształt sieci MLP stanowi znaczne uproszczenie rzeczywistej sieci neuronowej. Neurony w kolejnych warstwach są połączone na zasadzie każdy z każdym. Natomiast sygnały wchodzące do neuronów są mnożone przez wagi dendrytów i sumowane. Na wyjściu następuje transformacja iloczynu skalarnego z wejścia przy pomocy funkcji przejścia (aktywacji). W badaniu stosowano logistyczną funkcję przejścia f(x) 1 1 e x. Kształt funkcji f(x) przypomina literę S, a sama funkcja przekształca wartość wejściową w liczbę z przedziału (0;1). Do najważniejszych cech dobrej funkcji przejścia należy łatwość w obliczaniu jej pochodnej, co ma duże znaczenie w procesie uczenia sieci. Uczenie przebiega w epokach. Podczas jednej epoki wprowadzane są do neuronów wejściowych wartości cech dla każdego obiektu i porównywana jest wartość neuronu wyjściowego z klasą obiektu uczącego sieć. Po każdej epoce następuje zamiana wag przy wejściach do neuronów na wagi najlepiej lokalnie poprawiające jakość klasyfikacyjną całej sieci. Najczęściej stosowanym kryterium do zakończenia uczenia sieci jest spadek jakości klasyfikacyjnej na zbiorze walidacyjnym. Drugim modelem sieci neuronowej wykorzystanym w niniejszej pracy jest sieć o radialnych funkcjach bazowych (ang. Radial Basis Function). Podstawowa różnica pomiędzy siecią MLP i RBF polega na innym sposobie działania neuronów. W sieci MLP wartości wejściowe są mnożone przez wagi, dodawane i 58

59 przekształcane przez funkcję przejścia. W sieci RBF wagi związane z neuronem reprezentują współrzędne punktu. Interpretując wartości wejść do neuronu jako współrzędne drugiego punktu można obliczyć odległość pomiędzy oboma punktami. Przyjmując, że punkt określony przez wagi jest centrum funkcji o wielowymiarowym rozkładzie normalnym można dokonać nieliniowej transformacji odległości punktu wejściowego od centrum. W ten sposób otrzymuje się wyjście neuronu w sieci RBF. W rezultacie obszar decyzyjny zostaje podzielony przy pomocy okręgów (hipersfer), podczas gdy w sieciach MLP podział następuje przy pomocy prostych (płaszczyzn). Uczenie sieci RBF następuje z reguły szybciej niż analogicznej sieci MLP, jednakże działa ona wolniej i wymaga większych zasobów pamięci. Rysunek 4.6 Jakość sztucznych sieci neuronowych na zbiorach uczącym, walidacyjnym i testowym. Źródło: Sieci neuronowe, moduł Automatyczny projektant (STATISTICA). 59

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty Wahania koniunktury gospodarczej Ożywienie i recesja w gospodarce Dr Joanna Czech-Rogosz Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach 16.04.2012 1. Co to jest koniunktura gospodarcza?

Bardziej szczegółowo

- potrafi wymienić. - zna hierarchię podział. - zna pojęcie konsumpcji i konsumenta, - zna pojęcie i rodzaje zasobów,

- potrafi wymienić. - zna hierarchię podział. - zna pojęcie konsumpcji i konsumenta, - zna pojęcie i rodzaje zasobów, WYMAGANIA EDUKACYJNE PRZEDMIOT: Podstawy ekonomii KLASA: I TH NUMER PROGRAMU NAUCZANIA: 2305/T-5 T-3,SP/MEN/1997.07.16 L.p. Dział programu 1. Człowiek - konsument -potrafi omówić podstawy ekonomii, - zna

Bardziej szczegółowo

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO ROZWÓJ GOSPODARCZY. wewnętrzne: zewnętrzne:

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO ROZWÓJ GOSPODARCZY. wewnętrzne: zewnętrzne: DEFINICJE WZROST GOSPODARCZY ROZWÓJ GOSPODARCZY 1. Wzrost gospodarczy zmiany ilościowe: powiększanie się z okresu na okres podstawowych wielkości makroekonomicznych takich jak czy konsumpcja, inwestycje

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ 7 WPŁYW SZOKÓW GOSPODARCZYCH NA RYNEK PRACY W STREFIE EURO

ROZDZIAŁ 7 WPŁYW SZOKÓW GOSPODARCZYCH NA RYNEK PRACY W STREFIE EURO Samer Masri ROZDZIAŁ 7 WPŁYW SZOKÓW GOSPODARCZYCH NA RYNEK PRACY W STREFIE EURO Najbardziej rewolucyjnym aspektem ogólnej teorii Keynesa 1 było jego jasne i niedwuznaczne przesłanie, że w odniesieniu do

Bardziej szczegółowo

WAHANIA KONIUNKTURY WYKŁAD. Dr inż. Edyta Ropuszyńska-Surma

WAHANIA KONIUNKTURY WYKŁAD. Dr inż. Edyta Ropuszyńska-Surma WAHANIA KONIUNKTURY WYKŁAD Dr inż. Edyta Ropuszyńska-Surma Polecenia 1. Popatrz na wykresy na kolejnych slajdach? 2. Czym się różnią? 3. Co możesz z nich odczytać? 4. Jakie cechy charakterystyczne zauważyłeś?

Bardziej szczegółowo

Spis treêci. www.wsip.com.pl

Spis treêci. www.wsip.com.pl Spis treêci Jak by tu zacząć, czyli: dlaczego ekonomia?........................ 9 1. Podstawowe pojęcia ekonomiczne.............................. 10 1.1. To warto wiedzieć już na początku.............................

Bardziej szczegółowo

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO. Dynamika PKB w latach 2002-2010 ROZWÓJ GOSPODARCZY

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO. Dynamika PKB w latach 2002-2010 ROZWÓJ GOSPODARCZY DEFINICJE WZROST GOSPODARCZY ROZWÓJ GOSPODARCZY 1. Wzrost gospodarczy zmiany ilościowe: powiększanie się z okresu na okres podstawowych wielkości makroekonomicznych takich jak czy konsumpcja, inwestycje

Bardziej szczegółowo

T7. Szoki makroekonomiczne. Polityka wobec szoków

T7. Szoki makroekonomiczne. Polityka wobec szoków T7. Szoki makroekonomiczne. Polityka wobec szoków Szoki makroekonomiczne. to nieoczekiwane zdarzenia zakłócające przewidywalny przebieg zmian produktu, bezrobocia i stopy procentowej Szoki popytowe (oddziałujące

Bardziej szczegółowo

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej 222 df Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową przedstawia osiemdziesiąty piąty kwartalny raport oceniający stan koniunktury gospodarczej w Polsce (IV kwartał 2014 r.) oraz prognozy na lata 2015 2016 KWARTALNE

Bardziej szczegółowo

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca ELEMENTY EKONOMII PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Klasa: I TE Liczba godzin w tygodniu: 3 godziny Numer programu: 341[02]/L-S/MEN/Improve/1999 Prowadzący: T.Kożak- Siara I Ekonomia jako nauka o gospodarowaniu

Bardziej szczegółowo

MAKROEKONOMIA II KATARZYNA ŚLEDZIEWSKA

MAKROEKONOMIA II KATARZYNA ŚLEDZIEWSKA MAKROEKONOMIA II KATARZYNA ŚLEDZIEWSKA WYKŁAD VII: CYKLE KONIUNKTURALNE Co to jest cykl koniunkturalny? Mierzenie cyklu koniunkturalnego Fakty dot. cyklu koniunkturalnego Cykle koniunkturalne w klasycznej

Bardziej szczegółowo

Lista 5. Cykle koniunkturalne

Lista 5. Cykle koniunkturalne Zad. 1. Dopasuj definicję do podanych zdań: Lista 5 Cykle koniunkturalne 1. Cykl gospodarczy 2. Cykl koniunkturalny 3. Długość cyklu 4. Amplituda wahań 5. Trend 6. rodukt potencjalny 7. Luka KB 8. Cykl

Bardziej szczegółowo

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej 222 df Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową przedstawia osiemdziesiąty siódmy kwartalny raport oceniający stan koniunktury gospodarczej w Polsce ( kwartał 2015 r.) oraz prognozy na lata 2015 2016 KWARTALNE

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Plan wykładu

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Plan wykładu Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Wahania koniunktury gospodarczej Konrad Walczyk Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 22 maja 2013 r. Plan wykładu Co to jest koniunktura gospodarcza? W jaki sposób ją mierzyć?

Bardziej szczegółowo

Zmiany koniunktury w Polsce. Budownictwo na tle innych sektorów.

Zmiany koniunktury w Polsce. Budownictwo na tle innych sektorów. Elżbieta Adamowicz Instytut Rozwoju Gospodarczego Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Zmiany koniunktury w Polsce. Budownictwo na tle innych sektorów. W badaniach koniunktury przedmiotem analizy są zmiany

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Wahania koniunktury gospodarczej W jaki sposób firmy tworzą strategie? dr Baha Kalinowska - Sufinowicz Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu 8 listopada 2012 r. EKONOMICZNY

Bardziej szczegółowo

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej 222 df Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową przedstawia osiemdziesiąty szósty kwartalny raport oceniający stan koniunktury gospodarczej w Polsce (I kwartał 2015 r.) oraz prognozy na lata 2015 2016 KWARTALNE

Bardziej szczegółowo

1 Inflacja. wzrost ceny jednego produktu nie musi prowadzić do inflacji; spadek ceny jednego produktu może wystąpić przy istnieniu inflacji;

1 Inflacja. wzrost ceny jednego produktu nie musi prowadzić do inflacji; spadek ceny jednego produktu może wystąpić przy istnieniu inflacji; 1 Inflacja Inflacja to wzrost ogólnego poziomu cen. Miarą inflacji jest indeks cen dóbr konsumpcyjnych, równy stosunkowi cen dóbr należących do reprezentatywnego koszyka w danym okresie czasu cen tych

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający

Wymagania edukacyjne przedmiot Podstawy ekonomii Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. wyróżnić potrzeby ekonomiczne, wymienić podstawowe rodzaje środków zaspokajających potrzeby, rozróżnić podstawowe zasoby

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia. Blok V Cykl koniunkturalny

Makroekonomia. Blok V Cykl koniunkturalny Makroekonomia Blok V Cykl koniunkturalny Cykl koniunkturalny i jego fazy Cykl koniunkturalny okresowe zmiany poziomu aktywności gospodarczej Fazy cyklu: - Kryzys (A-B) - Depresja (B-C) - Ożywienie (C-D)

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia 1 Wykład 5: Model klasyczny gospodarki (dla przypadku gospodarki zamkniętej)

Makroekonomia 1 Wykład 5: Model klasyczny gospodarki (dla przypadku gospodarki zamkniętej) Makroekonomia 1 Wykład 5: Model klasyczny gospodarki (dla przypadku gospodarki zamkniętej) Gabriela Grotkowska Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego PKB jako miara dobrobytu Produkcja w gospodarce

Bardziej szczegółowo

dr Bartłomiej Rokicki Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW

dr Bartłomiej Rokicki Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW Model klasyczny podstawowe założenia Podstawowe założenia modelu są dokładnie takie same jak w modelu klasycznym gospodarki

Bardziej szczegółowo

Opis dyskusji na posiedzeniu decyzyjnym Rady Polityki Pieniężnej w dniu 6 maja 2015 r.

Opis dyskusji na posiedzeniu decyzyjnym Rady Polityki Pieniężnej w dniu 6 maja 2015 r. Opis dyskusji na posiedzeniu decyzyjnym Rady Polityki Pieniężnej w dniu 6 maja 2015 r. Członkowie Rady Polityki Pieniężnej dyskutowali na temat polityki pieniężnej w kontekście bieżącej i oczekiwanej sytuacji

Bardziej szczegółowo

Cykl koniunkturalny. Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki gospodarczej

Cykl koniunkturalny. Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki gospodarczej Cykl koniunkturalny Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki gospodarczej Cykl koniunkturalny - definicja Cykl koniunkturalny to powtarzające się okresowo

Bardziej szczegółowo

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej 222 df Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową przedstawia osiemdziesiąty drugi kwartalny raport oceniający stan koniunktury gospodarczej w Polsce (I kwartał 2014 r.) oraz prognozy na lata 2014 2015 KWARTALNE

Bardziej szczegółowo

Analiza zależności liniowych

Analiza zależności liniowych Narzędzie do ustalenia, które zmienne są ważne dla Inwestora Analiza zależności liniowych Identyfikuje siłę i kierunek powiązania pomiędzy zmiennymi Umożliwia wybór zmiennych wpływających na giełdę Ustala

Bardziej szczegółowo

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe 1. Cele i przydatność ujęcia modelowego w ekonomii 2.

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Spis treści Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Wstępne określenie przedmiotu ekonomii 7 Ekonomia a inne nauki 9 Potrzeby ludzkie, produkcja i praca, środki produkcji i środki konsumpcji,

Bardziej szczegółowo

Jesienna prognoza gospodarcza na 2014 r.: powolne ożywienie i bardzo niska inflacja

Jesienna prognoza gospodarcza na 2014 r.: powolne ożywienie i bardzo niska inflacja Komisja Europejska - Komunikat prasowy Jesienna prognoza gospodarcza na 2014 r.: powolne ożywienie i bardzo niska inflacja Bruksela, 04 listopad 2014 Zgodnie z prognozą gospodarczą Komisji Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia 1 Wykład 13: Model ASAD i szoki makroekonomiczne

Makroekonomia 1 Wykład 13: Model ASAD i szoki makroekonomiczne Makroekonomia 1 Wykład 13: Model ASAD i szoki makroekonomiczne Gabriela Grotkowska Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Plan wykładu Sytuacja na rynku pracy a położenie krzywej AS Krótko-

Bardziej szczegółowo

T. Łuczka Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro i makroekonomii

T. Łuczka Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro i makroekonomii Teresa Łuczka Godziny konsultacji: 12 13.30 poniedziałek 15 16 wtorek p. 306 Strzelecka T. Łuczka Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro i makroekonomii WYKŁAD 1 (26.02)

Bardziej szczegółowo

REFORMA 2012. Wprowadzenie do ekonomii Ewelina Nojszewska. Podręcznik do nauki zawodu BRANŻA EKONOMICZNA

REFORMA 2012. Wprowadzenie do ekonomii Ewelina Nojszewska. Podręcznik do nauki zawodu BRANŻA EKONOMICZNA REFORMA 2012 Wprowadzenie do ekonomii Ewelina Nojszewska Podręcznik do nauki zawodu BRANŻA EKONOMICZNA Ilustrator: Jerzy Flisak Podręcznik do nauki zawodu technik ekonomista i innych zawodów z branży ekonomicznej

Bardziej szczegółowo

Plan wykładu 8 Równowaga ogólna w małej gospodarce otwartej

Plan wykładu 8 Równowaga ogólna w małej gospodarce otwartej Plan wykładu 8 Równowaga ogólna w małej gospodarce otwartej 1. Model Mundella Fleminga 2. Dylemat polityki gospodarczej małej gospodarki otwartej 3. Skuteczność polityki monetarnej i fiskalnej w warunkach

Bardziej szczegółowo

Ekonomia 1 sem. TM ns oraz 2 sem. TiL ns wykład 06. dr Adam Salomon

Ekonomia 1 sem. TM ns oraz 2 sem. TiL ns wykład 06. dr Adam Salomon 1 sem. TM ns oraz 2 sem. TiL ns wykład 06 dr Adam Salomon : ZATRUDNIENIE I BEZROBOCIE 2 Podaż pracy Podaż pracy jest określona przez decyzje poszczególnych pracowników, dotyczące ilości czasu, który chcą

Bardziej szczegółowo

Autonomiczne składniki popytu globalnego Efekt wypierania i tłumienia Krzywa IS Krzywa LM Model IS-LM

Autonomiczne składniki popytu globalnego Efekt wypierania i tłumienia Krzywa IS Krzywa LM Model IS-LM Autonomiczne składniki popytu globalnego Efekt wypierania i tłumienia Krzywa IS Krzywa LM Model IS-LM Konsumpcja, inwestycje Utrzymujemy założenie o stałości cen w gospodarce. Stopa procentowa wiąże ze

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia David Begg, Stanley Fisher, Gianluigi Vernasca, Rudiger Dornbusch

Makroekonomia David Begg, Stanley Fisher, Gianluigi Vernasca, Rudiger Dornbusch Makroekonomia David Begg, Stanley Fisher, Gianluigi Vernasca, Rudiger Dornbusch Makroekonomia jest najczęściej używanym podręcznikiem na pierwszych latach studiów ekonomicznych w większości polskich uczelni.

Bardziej szczegółowo

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej 222 df Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową przedstawia siedemdziesiąty dziewiąty kwartalny raport oceniający stan koniunktury gospodarczej w Polsce ( kwartał 2013 r.) oraz prognozy na lata 2013 2014

Bardziej szczegółowo

EKONOMIA II stopień ogólnoakademicki niestacjonarne wszystkie Katedra Strategii Gospodarczych dr Helena Baraniecka. podstawowy. obowiązkowy polski

EKONOMIA II stopień ogólnoakademicki niestacjonarne wszystkie Katedra Strategii Gospodarczych dr Helena Baraniecka. podstawowy. obowiązkowy polski KARTA MODUŁU / KARTA PRZEDMIOTU Kod modułu Z-EKON2-008 Nazwa modułu Makroekonomia II Nazwa modułu w języku angielskim Macroeconomics II Obowiązuje od roku akademickiego 2012/2013 A. USYTUOWANIE MODUŁU

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy OŜywienie i recesja w gospodarce Wahania koniunktury gospodarczej prof. ElŜbieta Adamowicz Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 9 października 2012 r. Program wykładu Co

Bardziej szczegółowo

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej 222 df Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową przedstawia osiemdziesiąty czwarty kwartalny raport oceniający stan koniunktury gospodarczej w Polsce ( kwartał 2014 r.) oraz prognozy na lata 2014 2015 KWARTALNE

Bardziej szczegółowo

ZAŁOŻENIA. STRONA POPYTOWA (ZAGREGOWANY POPYT P a ): OGÓLNA RÓWNOWAGA RYNKU. STRONA PODAŻOWA (ZAGREGOWANA PODAŻ S a )

ZAŁOŻENIA. STRONA POPYTOWA (ZAGREGOWANY POPYT P a ): OGÓLNA RÓWNOWAGA RYNKU. STRONA PODAŻOWA (ZAGREGOWANA PODAŻ S a ) przeciętny poziom cen MODEL ZAGREGOWANEGO POPYTU I ZAGREGOWANEJ PODAŻY ZAŁOŻENIA Dochód narodowy (Y) jest równy produktowi krajowemu brutto (PKB). Y = K + I + G Neoklasycyzm a keynesizm Badamy zależność

Bardziej szczegółowo

niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 30 0 0 0 0 Studia niestacjonarne 24 0 0 0 0

niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 30 0 0 0 0 Studia niestacjonarne 24 0 0 0 0 1. Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Kod kursu Ekonomia stacjonarne ID1106 niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 0 0 0 0 0 Studia niestacjonarne

Bardziej szczegółowo

Czy polskie dane makro wpływają na notowania akcji?

Czy polskie dane makro wpływają na notowania akcji? Czy polskie dane makro wpływają na notowania akcji? Problem makroekonomicznych uwarunkowań koniunktury na rynku kapitałowym, czyli odpowiedź na pytanie w jakim stopniu dane makro wpływają na indeksy giełdowe,

Bardziej szczegółowo

11. Emisja bonów skarbowych oznacza pożyczkę zaciągniętą przez: a) gospodarstwo domowe b) bank komercyjny c) sektor publiczny d) firmę prywatną

11. Emisja bonów skarbowych oznacza pożyczkę zaciągniętą przez: a) gospodarstwo domowe b) bank komercyjny c) sektor publiczny d) firmę prywatną Każde pytanie zawiera postawienie problemu/pytanie i cztery warianty odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa. 1. Baza monetarna to: a) łączna ilość banknotów i bilonu, znajdujących się w obiegu

Bardziej szczegółowo

Janusz Biernat. Polityka pieniężna w Polsce w warunkach płynnego kursu walutowego

Janusz Biernat. Polityka pieniężna w Polsce w warunkach płynnego kursu walutowego Janusz Biernat Polityka pieniężna w Polsce w warunkach płynnego kursu walutowego Warszawa 2006 Recenzent prof. dr hab. Eugeniusz Mazurkiewicz skład i Łamanie GrafComp s.c. PROJEKT OKŁADKI GrafComp s.c.

Bardziej szczegółowo

Gwałtowny spadek kursu rubla białoruskiego spowodował wzrost cen we wrześniu 2015-11-16 08:43:09

Gwałtowny spadek kursu rubla białoruskiego spowodował wzrost cen we wrześniu 2015-11-16 08:43:09 Gwałtowny spadek kursu rubla białoruskiego spowodował wzrost cen we wrześniu 2015-11-16 08:43:09 2 ANALITYKA: Gwałtowny spadek kursu rubla białoruskiego spowodował wzrost cen we wrześniu Przegląd realnego

Bardziej szczegółowo

Polityka monetarna. Wykład 11 WNE UW Jerzy Wilkin. J. Wilkin - Ekonomia

Polityka monetarna. Wykład 11 WNE UW Jerzy Wilkin. J. Wilkin - Ekonomia Polityka monetarna Wykład 11 WNE UW Jerzy Wilkin Pieniądz i jego funkcje Pieniądz powszechny ekwiwalent towarów i usług. Kategoria ekonomiczna, w której możemy wyrazić wartość wszelkich towarów i usług.

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia 07.03.2008r

Makroekonomia 07.03.2008r Makroekonomia 07.03.2008r CREATED BY HooB Czynniki określające poziom konsumpcji i oszczędności Dochody dyspozycyjne gospodarstw domowych dzielą się na konsumpcję oraz oszczędności. Konsumpcja synonim

Bardziej szczegółowo

Budowa sztucznych sieci neuronowych do prognozowania. Przykład jednostek uczestnictwa otwartego funduszu inwestycyjnego

Budowa sztucznych sieci neuronowych do prognozowania. Przykład jednostek uczestnictwa otwartego funduszu inwestycyjnego Budowa sztucznych sieci neuronowych do prognozowania. Przykład jednostek uczestnictwa otwartego funduszu inwestycyjnego Dorota Witkowska Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Wprowadzenie Sztuczne

Bardziej szczegółowo

ZMIANY KOSZTÓW PRACY W GOSPODARCE NARODOWEJ POLSKI W ŚWIETLE PRZEPŁYWÓW MIĘDZYGAŁĘZIOWYCH W LATACH 1995 2005

ZMIANY KOSZTÓW PRACY W GOSPODARCE NARODOWEJ POLSKI W ŚWIETLE PRZEPŁYWÓW MIĘDZYGAŁĘZIOWYCH W LATACH 1995 2005 TOMASZ KUJACZYŃSKI ZMIANY KOSZTÓW PRACY W GOSPODARCE NARODOWEJ POLSKI W ŚWIETLE PRZEPŁYWÓW MIĘDZYGAŁĘZIOWYCH W LATACH 1995 2005 Streszczenie: W artykule omówiono zmiany kosztów pracy zachodzące w gospodarce

Bardziej szczegółowo

ZAKRES TEMATYCZNY EGZAMINU LICENCJACKIEGO

ZAKRES TEMATYCZNY EGZAMINU LICENCJACKIEGO Wydział Nauk Ekonomicznych i Zarządzania Kierunek Analityka Gospodarcza Studia stacjonarne I stopnia ZAKRES TEMATYCZNY EGZAMINU LICENCJACKIEGO Zagadnienia ogólnoekonomiczne 1. Aktualna sytuacja na europejskim

Bardziej szczegółowo

Wybrane wyniki badań dotyczących perspektyw rozwoju rynku kredytów mieszkaniowych w Polsce do 2015 roku zrealizowanych przez IBnGR

Wybrane wyniki badań dotyczących perspektyw rozwoju rynku kredytów mieszkaniowych w Polsce do 2015 roku zrealizowanych przez IBnGR Wybrane wyniki badań dotyczących perspektyw rozwoju rynku kredytów mieszkaniowych w Polsce do 2015 roku zrealizowanych przez IBnGR Gdańsk, marzec 2013 Scenariusz rozwoju rynku kredytów mieszkaniowych w

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Wyzwania stojące przed Polską gospodarką Paweł Kruk Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie 04-12-2014 r. Jeśli nie wiadomo o co chodzi, chodzi o : Pieniądze

Bardziej szczegółowo

Przegląd prognoz gospodarczych dla Polski i świata na lata 2013-2014. Aleksander Łaszek

Przegląd prognoz gospodarczych dla Polski i świata na lata 2013-2014. Aleksander Łaszek Przegląd prognoz gospodarczych dla Polski i świata na lata 2013-2014 Aleksander Łaszek Wzrost gospodarczy I Źródło: Komisja Europejska Komisja Europejska prognozuje w 2014 i 2015 roku przyspieszenie tempa

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod red. Romana Milewskiego - Elementarne zagadnienia ekonomii. Spis treści

Księgarnia PWN: Pod red. Romana Milewskiego - Elementarne zagadnienia ekonomii. Spis treści Księgarnia PWN: Pod red. Romana Milewskiego - Elementarne zagadnienia ekonomii Spis treści Od autorów....................................... 13 Rozdział I. Podstawowe pojęcia i przedmiot ekonomii..............

Bardziej szczegółowo

Czy helikopter Bena Bernankego powinien wylądować?

Czy helikopter Bena Bernankego powinien wylądować? Czy helikopter Bena Bernankego powinien wylądować? Autor: Frank Shostak Źródło: mises.org Tłumaczenie: Katarzyna Buczkowska Według Bena Bernankego zbyt wczesne wycofanie się z agresywnej polityki walki

Bardziej szczegółowo

Polski rynek pracy w 2013 roku przewidywane trendy w zakresie zatrudnienia, dynamiki wynagrodzeń, struktury rynku

Polski rynek pracy w 2013 roku przewidywane trendy w zakresie zatrudnienia, dynamiki wynagrodzeń, struktury rynku Polski rynek pracy w 2013 roku przewidywane trendy w zakresie zatrudnienia, dynamiki wynagrodzeń, struktury rynku Rok 2012 czas stopniowego i umiarkowanego pogorszenia sytuacji na rynku pracy Warunki na

Bardziej szczegółowo

Imiona, nazwiska oraz tytuły/stopnie członków zespołu dydaktycznego Beata Harasim / mgr

Imiona, nazwiska oraz tytuły/stopnie członków zespołu dydaktycznego Beata Harasim / mgr Tryb studiów Stacjonarne Nazwa kierunku studiów Finanse i Rachunkowość Poziom studiów Stopień pierwszy Rok studiów/ semestr II/III i IV Specjalność Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Suwałkach SYLLABUS

Bardziej szczegółowo

Etapy modelowania ekonometrycznego

Etapy modelowania ekonometrycznego Etapy modelowania ekonometrycznego jest podstawowym narzędziem badawczym, jakim posługuje się ekonometria. Stanowi on matematyczno-statystyczną formę zapisu prawidłowości statystycznej w zakresie rozkładu,

Bardziej szczegółowo

Dalsze zmiany w makroekonomii XX wieku

Dalsze zmiany w makroekonomii XX wieku Dalsze zmiany w makroekonomii XX wieku Ogólna teoria Keynesa jest pracą literacką; brak formalnego modelu jasno przedstawiającego jego tezy Próby absorpcji podejścia Keynesa do teorii w ekonomii neoklasycznej

Bardziej szczegółowo

Przykładowe pytania z zakresu tzw. wiedzy ogólnoekonomicznej

Przykładowe pytania z zakresu tzw. wiedzy ogólnoekonomicznej Przykładowe pytania z zakresu tzw. wiedzy ogólnoekonomicznej 1. Kryzys na rynku kredytów hipotecznych w USA określany jest mianem: a. kryzysu subprimes debts, b. kryzysu collateral debts, c. kryzysu senior

Bardziej szczegółowo

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej 222 df nstytut Badań nad Gospodarką Rynkową przedstawia sześćdziesiąty piąty kwartalny raport oceniający stan koniunktury gospodarczej w Polsce (V kwartał 2009 r.) oraz prognozy na lata 2010 2011 KWARTALNE

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Praca zbiorowa pod red. Romana Milewskiego Elementarne zagadnienia ekonomii

Księgarnia PWN: Praca zbiorowa pod red. Romana Milewskiego Elementarne zagadnienia ekonomii Księgarnia PWN: Praca zbiorowa pod red. Romana Milewskiego Elementarne zagadnienia ekonomii Od autorów Rozdział I. Podstawowe pojęcia i przedmiot ekonomii 1. Czym się zajmuje ekonomia? 2. Potrzeby ludzkie,

Bardziej szczegółowo

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej 222 df Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową przedstawia dziewięćdziesiąty pierwszy kwartalny raport oceniający stan koniunktury gospodarczej w Polsce ( kwartał 2016 r.) oraz prognozy na lata 2016 2017

Bardziej szczegółowo

Test wskaźnika C/Z (P/E)

Test wskaźnika C/Z (P/E) % Test wskaźnika C/Z (P/E) W poprzednim materiale przedstawiliśmy Państwu teoretyczny zarys informacji dotyczący wskaźnika Cena/Zysk. W tym artykule zwrócimy uwagę na praktyczne zastosowania tego wskaźnika,

Bardziej szczegółowo

PROJEKCJE MAKROEKONOMICZNE EKSPERTÓW EUROSYSTEMU DLA OBSZARU EURO

PROJEKCJE MAKROEKONOMICZNE EKSPERTÓW EUROSYSTEMU DLA OBSZARU EURO PROJEKCJE MAKROEKONOMICZNE EKSPERTÓW EUROSYSTEMU DLA OBSZARU EURO Eksperci Eurosystemu opracowali projekcje rozwoju sytuacji makroekonomicznej w obszarze euro na podstawie informacji dostępnych na dzień

Bardziej szczegółowo

Raport o stabilności systemu finansowego Grudzień 2012 r. Departament Systemu Finansowego 1

Raport o stabilności systemu finansowego Grudzień 2012 r. Departament Systemu Finansowego 1 Raport o stabilności systemu finansowego Grudzień 2012 r. Departament Systemu Finansowego 1 Raport o stabilności finansowej Raport jest elementem polityki informacyjnej NBP przyczyniającym się do realizacji

Bardziej szczegółowo

Wykład 5 Kurs walutowy parytet stóp procentowych

Wykład 5 Kurs walutowy parytet stóp procentowych Wykład 5 Kurs walutowy parytet stóp procentowych dr Leszek Wincenciak WNUW 2/30 Plan wykładu: Kurs walutowy i stopy procentowe Kursy walutowe i dochody z aktywów Rynek pieniężny i rynek walutowy fektywność

Bardziej szczegółowo

PRZEPŁYWY KAPITAŁU MIĘDZYNARODOWEGO A WZROST GOSPODARCZY

PRZEPŁYWY KAPITAŁU MIĘDZYNARODOWEGO A WZROST GOSPODARCZY UNIWERSYTET EKONOMICZNY w POZNANIU Paweł Śliwiński PRZEPŁYWY KAPITAŁU MIĘDZYNARODOWEGO A WZROST GOSPODARCZY w krajach Europy Srodkowo-Wschodniej w latach 1994-2008 B 380901 WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU EKONOMICZNEGO

Bardziej szczegółowo

Mirosław Gronicki MAKROEKONOMICZNE SKUTKI BUDOWY I EKSPLOATACJI ELEKTROWNI JĄDROWEJ W POLSCE W LATACH 2020-2035

Mirosław Gronicki MAKROEKONOMICZNE SKUTKI BUDOWY I EKSPLOATACJI ELEKTROWNI JĄDROWEJ W POLSCE W LATACH 2020-2035 Mirosław Gronicki MAKROEKONOMICZNE SKUTKI BUDOWY I EKSPLOATACJI ELEKTROWNI JĄDROWEJ W POLSCE W LATACH 2020-2035 Krynica - Warszawa - Gdynia 5 września 2013 r. Uwagi wstępne 1. W opracowaniu przeanalizowano

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu: Podstawy ekonomii Kierunek: Inżynieria Środowiska Rodzaj przedmiotu: treści ogólnych, moduł Rodzaj zajęć: wykład Profil kształcenia: ogólnoakademicki Poziom kształcenia: I stopnia Liczba

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE

WYMAGANIA EDUKACYJNE WYMAGANIA EDUKACYJNE niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych z obowiązkowych zajęć edukacyjnych według nowej podstawy programowej Przedmiot: PODSTAWY PRZEDSIĘBIORCZOŚCI

Bardziej szczegółowo

Co warto wiedzieć o gospodarce 2015-06-11 13:56:00

Co warto wiedzieć o gospodarce 2015-06-11 13:56:00 Co warto wiedzieć o gospodarce 2015-06-11 13:56:00 2 Hiszpania pod koniec XX wieku była jednym z najszybciej rozwijających się gospodarczo państw Europy, kres rozwojowi położył światowy kryzys z końca

Bardziej szczegółowo

WYZWANIA DLA KRAJÓW I WSPÓŁCZESNEJ EKONOMII ORAZ MOŻLIWOŚCI ICH REALIZACJI W SYSTEMACH GOSPODARCZYCH OPARTYCH NA DOKTRYNIE NEOLIBERALIZMU

WYZWANIA DLA KRAJÓW I WSPÓŁCZESNEJ EKONOMII ORAZ MOŻLIWOŚCI ICH REALIZACJI W SYSTEMACH GOSPODARCZYCH OPARTYCH NA DOKTRYNIE NEOLIBERALIZMU Spis treści WSTĘP... 9 Rozdział I WYZWANIA DLA KRAJÓW I WSPÓŁCZESNEJ EKONOMII ORAZ MOŻLIWOŚCI ICH REALIZACJI W SYSTEMACH GOSPODARCZYCH OPARTYCH NA DOKTRYNIE NEOLIBERALIZMU... 13 1. Wyzwania stojące przed

Bardziej szczegółowo

Korekta nierównowagi zewnętrznej

Korekta nierównowagi zewnętrznej Wykład 4 Korekta nierównowagi zewnętrznej Plan wykładu 1. System kursu walutowego 2. Korekta przy sztywnym kursie 1. System kursu walutowego W systemie płynnych kursów walutowych cena waluty jest wyznaczona

Bardziej szczegółowo

Cena do wartości księgowej (C/WK, P/BV)

Cena do wartości księgowej (C/WK, P/BV) Cena do wartości księgowej (C/WK, P/BV) Wskaźnik cenadowartości księgowej (ang. price to book value ratio) jest bardzo popularnym w analizie fundamentalnej. Informuje on jaką cenę trzeba zapład za 1 złotówkę

Bardziej szczegółowo

A.Światkowski. Wroclaw University of Economics. Working paper

A.Światkowski. Wroclaw University of Economics. Working paper A.Światkowski Wroclaw University of Economics Working paper 1 Planowanie sprzedaży na przykładzie przedsiębiorstwa z branży deweloperskiej Cel pracy: Zaplanowanie sprzedaży spółki na rok 2012 Słowa kluczowe:

Bardziej szczegółowo

Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy

Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy prof. dr hab. Piotr Banaszyk, prof. zw. UEP Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Wydział Gospodarki Międzynarodowej Agenda 1. Przyczyny globalnego

Bardziej szczegółowo

Wpływ bieżącej sytuacji gospodarczej na sektor małych i średnich przedsiębiorstw MSP

Wpływ bieżącej sytuacji gospodarczej na sektor małych i średnich przedsiębiorstw MSP Wpływ bieżącej sytuacji gospodarczej na sektor małych i średnich przedsiębiorstw MSP Prof. Anna Zielińska-Głębocka Uniwersytet Gdański Rada Polityki Pieniężnej 1.Dynamika wzrostu gospodarczego spowolnienie

Bardziej szczegółowo

Raport miesięczny. Centrum Finansowe Banku BPS S.A. za maj 2013 roku. Warszawa, 14.06.2013 r.

Raport miesięczny. Centrum Finansowe Banku BPS S.A. za maj 2013 roku. Warszawa, 14.06.2013 r. Raport miesięczny Centrum Finansowe Banku BPS S.A. za maj 2013 roku Warszawa, 14.06.2013 r. Spis treści: 1. INFORMACJE NA TEMAT WYSTĄPIENIA TENDENCJI I ZDARZEŃ W OTOCZENIU RYNKOWYM SPÓŁKI, KTÓRE W JEJ

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia Gregory N. Mankiw, Mark P. Taylor

Makroekonomia Gregory N. Mankiw, Mark P. Taylor Makroekonomia Gregory N. Mankiw, Mark P. Taylor Popularny w USA i Europie Zachodniej podręcznik przeznaczony do studiowania makroekonomii na pierwszych latach studiów. Obejmuje takie zagadnienia, jak rachunek

Bardziej szczegółowo

Polityka fiskalna i pieniężna

Polityka fiskalna i pieniężna Ćwiczenia z akroekonomii II Polityka fiskalna i pieniężna Deficyt budżetowy i cykle koniunkturalne na wstępie zaznaczyliśmy, że wielkość deficytu powinna zależeć od tego w jakiej fazie cyklu koniunkturalnego

Bardziej szczegółowo

Polityka pieniężna i fiskalna

Polityka pieniężna i fiskalna Polityka pieniężna i fiskalna Spis treści: 1. Ekspansywna i restrykcyjna polityka gospodarcza...2 2. Bank centralny i jego polityka: operacje otwartego rynku, zmiany stopy dyskontowej, zmiany stopy rezerw

Bardziej szczegółowo

K wartość kapitału zaangażowanego w proces produkcji, w tys. jp.

K wartość kapitału zaangażowanego w proces produkcji, w tys. jp. Sprawdzian 2. Zadanie 1. Za pomocą KMNK oszacowano następującą funkcję produkcji: Gdzie: P wartość produkcji, w tys. jp (jednostek pieniężnych) K wartość kapitału zaangażowanego w proces produkcji, w tys.

Bardziej szczegółowo

Gospodarka otwarta i bilans płatniczy

Gospodarka otwarta i bilans płatniczy Gospodarka otwarta i bilans płatniczy Zagregowane wydatki w gospodarce otwartej Jeżeli przyjmiemy, że wydatki krajowe na dobra wytworzone w kraju zależą od poziomu dochodu Y oraz realnej stopy procentowej

Bardziej szczegółowo

Makroekonomiczny Barometr koniunktury giełdowej WIGTRACER b

Makroekonomiczny Barometr koniunktury giełdowej WIGTRACER b Pierwszy w Polsce barometr koniunktury giełdowej Makroekonomiczny Barometr koniunktury giełdowej WIGTRACER b Pomaga ustalić, czy na giełdzie warszawskiej mamy hossę czy bessę Przewiduje punkty zwrotne

Bardziej szczegółowo

Podstawy ekonomii. Dr Łukasz Burkiewicz lukasz.burkiewicz@ignatianum.edu.pl Akademia Ignatianum w Krakowie

Podstawy ekonomii. Dr Łukasz Burkiewicz lukasz.burkiewicz@ignatianum.edu.pl Akademia Ignatianum w Krakowie Podstawy ekonomii Wykład IV-V-VI Dr Łukasz Burkiewicz lukasz.burkiewicz@ignatianum.edu.pl Akademia Ignatianum w Krakowie Bezrobocie Bezrobocie zjawisko społeczne polegające na tym, że część ludzi zdolnych

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA I WYMAGANIA DLA UCZNIÓW KL.I LO PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ SEMESTR I /II

ZAGADNIENIA I WYMAGANIA DLA UCZNIÓW KL.I LO PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ SEMESTR I /II ZAGADNIENIA I WYMAGANIA DLA UCZNIÓW KL.I LO PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ SEMESTR I /II SEMESTR I l.p Zagadnienia. 1. Kim jest osoba przedsiębiorcza? Typy osobowości Wymagania dla ucznia wyjaśnia, czym jest przedsiębiorczość

Bardziej szczegółowo

Analiza cykli koniunkturalnych model ASAD

Analiza cykli koniunkturalnych model ASAD Analiza cykli koniunkturalnych model AS odstawowe założenia modelu: ceny i płace mogą ulegać zmianom (w odróżnieniu od poprzednio omawianych modeli) punktem odniesienia analizy jest obserwacja poziomu

Bardziej szczegółowo

Karta (sylabus) modułu/przedmiotu Studia III stopnia

Karta (sylabus) modułu/przedmiotu Studia III stopnia Karta (sylabus) modułu/przedmiotu Studia III stopnia Przedmiot: Ekonomia Rok: II Semestr: III Rodzaj zajęć Wykład 30 Ćwiczenia - Laboratorium - Projekt - punktów ECTS: 3 Cel przedmiotu C1 Zaznajomienie

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Robert E. Hall, John B. Taylor - Makroekonomia. Spis treści. Przedmowa... 13

Księgarnia PWN: Robert E. Hall, John B. Taylor - Makroekonomia. Spis treści. Przedmowa... 13 Księgarnia PWN: Robert E. Hall, John B. Taylor - Makroekonomia Przedmowa............................................ 13 CZE ŚĆ I. WPROWADZENIE................................. 21 Rozdział 1. Wzrost i fluktuacje

Bardziej szczegółowo

Departament Bankowości Komercyjnej i Specjalistycznej oraz Instytucji Płatniczych URZĄD KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO WARSZAWA, marzec 2016 r.

Departament Bankowości Komercyjnej i Specjalistycznej oraz Instytucji Płatniczych URZĄD KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO WARSZAWA, marzec 2016 r. Opracowanie: Wydział Analiz Sektora Bankowego Departament Bankowości Komercyjnej i Specjalistycznej oraz Instytucji Płatniczych URZĄD KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO WARSZAWA, marzec 201 r. W dniu 22 marca

Bardziej szczegółowo

dr Bartłomiej Rokicki Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW

dr Bartłomiej Rokicki Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW arytet siły nabywczej () arytet siły nabywczej jest wyprowadzany w oparciu o prawo jednej ceny. rawo jednej ceny zakładając,

Bardziej szczegółowo

Struktura terminowa rynku obligacji

Struktura terminowa rynku obligacji Krzywa dochodowości pomaga w inwestowaniu w obligacje Struktura terminowa rynku obligacji Wskazuje, które obligacje są atrakcyjne a których unikać Obrazuje aktualną sytuację na rynku długu i zmiany w czasie

Bardziej szczegółowo

Wyniki finansowe PKO Banku Polskiego na tle konkurentów po III kw. 2010 r. Opracowano w Departamencie Strategii i Analiz

Wyniki finansowe PKO Banku Polskiego na tle konkurentów po III kw. 2010 r. Opracowano w Departamencie Strategii i Analiz Wyniki finansowe PKO Banku Polskiego na tle konkurentów po III kw. 2010 r. Opracowano w Departamencie Strategii i Analiz Synteza* Na koniec III kw. 2010 r. PKO Bank Polski na tle wyników konkurencji**

Bardziej szczegółowo

Analiza korespondencji

Analiza korespondencji Analiza korespondencji Kiedy stosujemy? 2 W wielu badaniach mamy do czynienia ze zmiennymi jakościowymi (nominalne i porządkowe) typu np.: płeć, wykształcenie, status palenia. Punktem wyjścia do analizy

Bardziej szczegółowo

Kondycja polskiego sektora bankowego w drugiej połowie 2012 roku. Podsumowanie wyników polskich banków za I półrocze

Kondycja polskiego sektora bankowego w drugiej połowie 2012 roku. Podsumowanie wyników polskich banków za I półrocze Kondycja polskiego sektora bankowego w drugiej połowie 2012 roku. Podsumowanie wyników polskich banków za I półrocze Polskie banki osiągnęły w I półroczu łączny zysk netto na poziomie 8,04 mld zł, po wzroście

Bardziej szczegółowo

2.2 Poznajcie mnie autoprezentacja mocnych stron

2.2 Poznajcie mnie autoprezentacja mocnych stron Rozkład materiału Program: Ekonomia Stosowana Podręcznik: praca zbiorowa, kierownik zespołu dr Jarosław Neneman, Ekonomia Stosowana", wyd. FMP, Warszawa Tematyka zajęć dydaktycznych Treści nauczania wymagania

Bardziej szczegółowo

BEZROBOCIE CZY INFLACJA. DYLEMATY ALBANA WILIAMA PHILLIPSA

BEZROBOCIE CZY INFLACJA. DYLEMATY ALBANA WILIAMA PHILLIPSA BEZROBOCIE CZY INFLACJA. DYLEMATY ALBANA WILIAMA PHILLIPSA Krzywa Phillipsa dowodzi, że wyższej stopie inflacji towarzyszy niższa stopa bezrobocia i odwrotnie. Sugeruje to, że możemy wybrać niższe bezrobocie

Bardziej szczegółowo

Stabilizacja przed dalszym wzrostem Najnowsze prognozy Instytutu Studiów Ekonomiczno Społecznych *

Stabilizacja przed dalszym wzrostem Najnowsze prognozy Instytutu Studiów Ekonomiczno Społecznych * Stabilizacja przed dalszym wzrostem Najnowsze prognozy Instytutu Studiów Ekonomiczno Społecznych * Karolina Konopczak karolina.konopczak@ises.edu.pl Instytut Studiów Ekonomiczno Społecznych (ISES) Polska

Bardziej szczegółowo