Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej w Warszawie Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Kierunek: Socjologia.

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej w Warszawie Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Kierunek: Socjologia."

Transkrypt

1 Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej w Warszawie Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Kierunek: Socjologia Magdalena Daniluk Numer albumu Wpływ wsparcia społecznego pochodzącego od rodziny i związków partnerskich na subiektywną ocenę stanu zdrowia. Analiza na przykładzie mieszkańców dzielnicy Warszawa Praga Południe Praca magisterska przygotowana pod kierunkiem dr Krzysztofa Puchalskiego Warszawa 2009

2 STRESZCZENIE... 4 WSTĘP RODZINA, ZWIĄZKI ORAZ SAMOTNOŚĆ PRZEMIANY RODZINY KOHABITACJA INNE FORMY ZWIĄZKÓW PARTNERSKICH LAT I DINKS PARY HOMOSEKSUALNE W RELACJACH PARTNERSKICH HIPOTEZY DOTYCZĄCE PRZYSZŁOŚCI RODZINY SAMOTNOŚĆ SINGLE KONSEKWENCJE SAMOTNOŚCI SAMOTNOŚĆ W STARSZYM WIEKU WSPARCIE SPOŁECZNE POJĘCIE I KONCEPCJE WSPARCIA SPOŁECZNEGO WPŁYW WSPARCIA SPOŁECZNEGO NA ZDROWIE EMOCJE A ZDROWIE KONCEPCJE WYJAŚNIAJĄCE WPŁYW WSPARCIA NA ZDROWIE WNIOSKI Z BADAŃ DOTYCZĄCYCH WPŁYWU WSPARCIA NA ZDROWIE WPŁYW WSPARCIA NA ZDROWIE A STAN CYWILNY I PŁEĆ KONSEKWENCJE ZDROWOTNE SAMOTNOŚCI ZDROWIE POLAKÓW, RODZINA I SATYSFAKCJA W ZWIĄZKACH W WYNIKACH BADAŃ POPULACYJNYCH RODZINA, STAN CYWILNY A ZDROWIE STATUS RODZINNY A STAN ZDROWIA. ANALIZA WYNIKÓW BADANIA MIESZKAŃCÓW DZIELNICY WARSZAWA PRAGA PD CZĘŚĆ PIERWSZA CHARAKTERYSTYKA STANU CYWILNEGO I FUNKCJONOWANIA W ZWIĄZKACH SPECYFIKA POSZCZEGÓLNYCH GRUP WIEKOWYCH RESPONDENTÓW STAN CYWILNY A ZDROWIE PODSUMOWANIE CZĘŚCI PIERWSZEJ CZĘŚĆ DRUGA OCZEKIWANE WSPARCIE A PŁEĆ OCZEKIWANE WSPARCIE A WIEK OCZEKIWANE WSPARCIE A STATUS RODZINNY/PARTNERSKI PODSUMOWANIE CZĘŚCI DRUGIEJ WNIOSKI PODSUMOWUJĄCE CAŁOŚĆ BADANIA

3 BIBLIOGRAFIA SPIS TABEL SPIS RYSUNKÓW KWESTIONARIUSZ WYWIADU

4 Streszczenie Praca poświęcona jest zagadnieniom związanym z subiektywną oceną stanu zdrowia w odniesieniu do sytuacji rodzinnej, relacji małżeńskich oraz partnerskich jak również do niepokojącego rozmiarami zjawiska samotności. Ujęcie to zostało wzbogacone o kwestie wsparcia społecznego i jego roli dla jednostki w ujęciu wpływu na zdrowie zarówno w wymiarze medycznym jak i emocjonalnym. Część empiryczną stanowią wyniki badania zatytułowanego Co myślą o zdrowiu mieszkańcy dzielnicy Warszawa Praga Południe?. Badanie zostało zrealizowane techniką wywiadu kwestionariuszowego wiosną 2009 r. wśród 305 dorosłych mieszkańców dzielnicy Warszawa Praga Południe. Dobór próby do badania miał charakter celowy i odbywał się metodą kuli śnieżnej, przy kontroli struktury wykształcenia oraz płci. Słowa kluczowe: Zdrowie; Związki; Wsparcie; Samotność. 4

5 Wstęp W mojej pracy chciałabym zająć się wpływem bycia z związku (małżeńskim, partnerskim itp. niezależnie od jego typu) lub samotności na sposób oceniania własnego zdrowia. Z tego też powodu zainteresowały mnie w tym ujęciu zagadnienia związane z wpływem wsparcia społecznego (w szczególności w odniesieniu do relacji partnerskich) na poczucie dobrostanu i ocenę własnego zdrowia. W mojej pracy chciałabym przedstawić jak najszerszą perspektywę tego zjawiska. W części badawczej przedstawię wyniki badania przeprowadzonego w Warszawie na Pradze Południe, w którym poszukiwałam odpowiedzi na pytanie czy i w jaki sposób stan cywilny czy też bycie w związkach determinuje oceny zdrowia respondentów. Pierwszy rozdział mojej pracy chciałabym poświęcić na przegląd dotychczasowych, koncepcji, teorii i badań wykonywanych w zakresie rodziny, związków, zdrowia i jego oceny. W tej części chciałabym przybliżyć informacje związane z tematem rodziny jak również różnymi spojrzeniami na związki partnerskie. Bardzo istotnymi w tej części są dla mnie zagadnienia oscylujące wokół zjawiska samotności, jej determinant i konsekwencji dla zdrowia oraz dobrostanu jednostki. Rozdział drugi poświęciłam na dogłębną analizę wsparcia społecznego oraz jego wpływu na jednostkę, ze szczególnym uwzględnieniem oceny zdrowia jednostki zarówno w wymiarze biomedycznym jak również emocjonalnym. W rozdziale trzecim przedstawiam wyniki dotychczas przeprowadzanych badań dotyczących stanu zdrowia i jego oceny przez Polaków. W rozdziale czwartym, który jest częścią badawczą chciałabym podzielić się wynikami i wnioskami płynącymi z przeprowadzonego badania. Interesują mnie przede wszystkim czynniki, które determinują subiektywną ocenę zdrowia respondentów, jak również zmienne, które różnicują poszczególne grupy ze szczególnym naciskiem na wiek i płeć. 5

6 1. Rodzina, związki oraz samotność W ostatnich latach znaczenie rodziny zmienia się istotnie. Choć instytucja rodziny jest jedną z najstarszych, jej kształt i sposób funkcjonowania zmienia się na przestrzeni czasu. Czy ma to wpływ na zdrowie lub jego ocenę? Prawdopodobnie tak. Warto zatem przyjrzeć się dokładniej, jakie zmiany zachodzą w obszarze życia rodzinnego i jak to wpływa na jednostki w perspektywie czasu Przemiany rodziny Należy zatem rozważania na temat rodziny rozpocząć od form charakterystycznych dla społeczeństwa tradycyjnego, gdzie podstawą więzi były uwarunkowania ekonomiczne i wspólnota życia. Okres modernizacji przyniósł istotną zmianę - wyłoniła się w tym czasie rodzina industrialna, w której mężczyzna jest jedynym żywicielem rodziny, a kobieta zajmuje się prowadzeniem domu i wychowywaniem dzieci. Kolejne zmiany i upływający czas prowadzą do kolejnej metamorfozy rodziny, która stopniowo staje się coraz mniejsza - rodzina nuklearna. Tym samym można mówić o przejściu od instytucji rodziny wzniesionej ponad jednostkę, do konstruktów, które mogą być realizowane w wielu różnych wariantach, od całości jaką jest rodzina, do indywidualizmu jednostki 1. Coraz częściej tak naprawdę używa się terminu rodziny a nie rodzina ze względu na zróżnicowanie jej kształtu i funkcji w odniesieniu do klasy społecznej, grupy etnicznej, regionu świata, typu kultury, religii czy preferencji osobistych 2. Tradycyjne reguły i wskazówki dotyczące relacji partnerskich w wielu sytuacjach są już nieaktualne. Jednostka obecnie staje przed wyborem wśród niemal nieskończonej ilości sposobów organizacji własnego życia i stylu funkcjonowania. Generalnie można wyróżnić trzy typy związków małżeńskich: 1. Zwyczajowe (religijne, świeckie) - charakterystyczny dla małych i zamkniętych społeczeństw; 2. Formalne - określane przez prawo, gwarantujące im zabezpieczenia formalne; 3. Kohabitacyjne 3. 1 Krystyna Slany, Alternatywne formy życia małżeńsko- rodzinnego w ponowoczesnym świecie. Wydawnictwo Nomos 2002 s Krystyna Slany, Definicje pojęć małżeństwo i rodzina w obliczu pojawienia się alternatywnych form życia małżeńsko- rodzinnego. Małżeństwo i rodzina nr 4 (4) 2002 s. 3 3 Krystyna Slany, Definicje, op. cit., s. 4 6

7 Wybór drogi życiowej, w którą wpisany jest związek małżeński nie jest już koniecznością ani obowiązkiem, jego zawarcie nie ma już tak silnej determinanty ekonomicznej. Z jednej strony ta możliwość swobodnego wyboru jest źródłem wolności, a z drugiej strony źródłem dodatkowego stresu i napięć. Dzieje się tak ze względu na fakt, iż wartości mające wcześniej swoją jasną i klarowną hierarchię zmieniają aktualnie swoje położenie w wykazie priorytetów w zależności od sposobu podejścia każdej jednostki. Także w odniesieniu do budowania bliższych relacji z innymi ludźmi przekłada się to na zmianę akcentów, przychylając się do stanowiska nastawionego bardzo silnie na indywidualność i niezależność. Nadal dla ludzi instytucja małżeństwa jest bardzo ważna, bo pomimo zwiększonej ilości rozwodów widoczna jest również tendencja do ponownego wchodzenia w kolejny związek małżeński (40% wszystkich małżeństw w Wielkiej Brytanii) 4. Różnica najistotniejsza będzie polegała zatem na problemie związanym z trwałością związków i fundamentach, które mają ludzi ze sobą zespalać. Istnieje wiele kwestii trudnych do wyjaśnienia ale widocznych w naszym społeczeństwie. Z jednej strony mamy wyraźny kryzys dotychczasowego kształtu i charakteru rodziny, z drugiej strony nie zmniejsza się potrzeba ludzi do wchodzenia w związki (mają one po prostu inny charakter). Relacje między kobietą a mężczyzną coraz silniej charakteryzują się chęcią tworzenia wspólnoty, aczkolwiek cementem zespalającym taką komórkę społeczną przestaje być ślub. Bardziej aktualnym pojęciem jest mówienie i rozpatrywanie relacji damsko męskich w kategoriach angażowania się i zrywania związków. Zatem coraz mniej ludzi decyduje się na małżeństwo, nie rezygnując tym samym z mieszkania razem i wspólnego wychowywania dzieci. Odsetek takich właśnie par w Wielkiej Brytanii w ciągu ostatnich czterdziestu lat wzrósł o 400% 5. Niemniej jednak wyraźnie wskazuje się na fakt, iż związki takie w porównaniu do małżeństwa są mniej trwałe - prawdopodobieństwo rozpadu takiego związku jest czterokrotnie wyższe niż w przypadku małżeństwa. Współcześnie uznaje się również taką relację jako etap próbny przed podjęciem ostatecznej decyzji o ślubie. Różnica w stosunku do lat ubiegłych polega na tym, iż okres trwania takiej relacji wydłuża się, często również przeradza się w alternatywę względem związku małżeńskiego. Widoczna jest także wyraźnie różnica pomiędzy starszymi pokoleniami a młodszymi w sposobie postrzegania roli związku. Tak też okazuje się, że dla ludzi starszych znajdujących się z związkach małżeńskich rola ta oscyluje wokół poczucia obowiązku i powinności związanych z rolą żony lub męża, matki lub ojca, podczas gdy dla młodszych pokoleń znaczenie to 4 Anthony Giddens, Socjologia. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007 s Anthony Giddens, op. cit. s

8 zmierza zdecydowanie w kierunku dobrowolności wchodzenia w taką relację z partnerem lub partnerką i możliwości rozwijania się w wybranych przez siebie kierunkach. Podsumowując, nie można mówić o rozpadzie rodziny i układów partnerskich opartych o związek małżeński. Formy te przechodzą głęboką metamorfozę i nie sposób jeszcze precyzować, jaki ostatecznie kształt one przyjmą (pomimo tego, iż modelem preferowanym stereotypowo w Polsce jest układ rodzina praca religia, który determinuje tradycjonalne podejście zwłaszcza do małżeństwa i rodziny 6 ) Kohabitacja Najbardziej popularną jak do tej pory formą związku poza małżeństwem jest kohabitacja, która oznacza wspólne życie partnerów ale bez zawierania związku małżeńskiego (niejednokrotnie można przeczytać, że różnicą pomiędzy związkiem małżeńskim a kohabitacją jest zmiana pytania padającego wśród partnerów z czy wyjdziesz za mnie na czy zamieszkasz ze mną 7 ). Zatem taka forma związku, choć na pierwszy rzut oka bardzo przypomina małżeństwo, nie charakteryzuje się jak ono formalizacją tej relacji. W Polsce po raz pierwszy można było mówić powszechnie o zjawisku kohabitacji od 2002 roku, kiedy to zmieniła się sama definicja rodziny. Według Narodowego Spisu Powszechnego w tymże roku odsetek kohabitujących był bardzo nieznaczny, aczkolwiek za przyczynę takiego stanu rzeczy przyjmuje się niedokładność tego badania, które nie precyzowało kwestii zawieranych związków po rozwodzie, czy też zgonie współmałżonka. Przyjmuje się, iż spadkowi współczynnika zawierania małżeństw towarzyszy zazwyczaj wzrost zainteresowania kohabitacją. Za powód, dla którego badania w 2002 roku nie ujawniły prawdziwej skali kohabitacji w Polsce uznano: błędy metodologiczne dotyczące precyzji kwestionariuszy, niechęć społeczeństwa do ujawniania faktu kohabitowania (m.in. względy religijne, społeczne, obyczajowe, w tym systemy uznawanych wartości - według badania EVS Europejskie Systemy Wartości dla 90% Polaków rodzina jest najważniejszą wartością w osobistej hierarchii) 8. 6 J. Poleszczuk, Rodzina, małżeństwo i prokreacja: racjonalizacja strategii reprodukcyjnych. w: A. Jasińska- Kania, M. Marody (red.) Polacy wśród Europejczyków. Wartości społeczeństwa polskiego na tle innych krajów europejskich. Warszawa 2002: Scholar, s Krystyna Slany, Małgorzata Ślusarczyk, O wspólnym mieszkaniu przed ślubem, J. Poleszczuk, op. cit., s

9 Można wyróżnić także cechy charakterystyczne dla kohabitantów w Polsce, są nimi: Kobiety częściej niż mężczyźni kohabitaują w młodszym wieku (do 29 lat), u mężczyzn odsetek kohabitujących wzrasta po trzydziestym roku życia; Zauważalna jest także różnica w poziomie wykształcenia, bo ponad połowa kohabitujących ma co najmniej średnie wykształcenie (w tym wyższe posiada 12%); Ponad dwukrotnie więcej jest osób kohabitujących w miastach niż na wsi; Najwyższe natężenie związków kohabitacyjnych zauważalne jest w północnej i północno - zachodniej części Polski, najniższe na ścianie wschodniej; Wyróżniono również trzy teorie, które mają tłumaczyć nasilenie kohabitacji od lat 60. minionego stulecia: 1. Teoria neoklasyczna - kohabitacja jako wynik wzrostu niezależności ekonomicznej kobiet - lepiej wykształcone i niezależne kobiety będą wybierały taki właśnie typ związku; 2. Relatywna ekonomiczna teoria deprywacji - kohabitacja w tym ujęciu jest wstępnym etapem przedmałżeńskim (charakterystyczna dla grup o niższych dochodach, z mniejszą stabilnością zawodową lub dla tych, którzy nie dopasowali jeszcze dochodów do aspiracji konsumpcyjnych); 3. Teoria idealizacyjna - kohabitacja wynika z systemów wartości powiązanych z zaawansowaniem rozwoju edukacji (czynniki wykształcenia i wysokiej autonomii jednostek, symetrii relacji płciowych). Zjawisko to podlega dyfuzji kulturowej rozprzestrzeniającej się na wszystkie grupy i klasy społeczne 9. Obecnie jednak najbardziej popularną teorią dotyczącą rodziny i dzietności jest Teoria Drugiego Przejścia Demograficznego, autorstwa m.in. van de Kaa, Lesthaeghe (choć jest ona często traktowana jako kontynuacja teorii pierwszego przejścia demograficznego). Teoria ta mówi, że Europa wkroczyła w latach 60' w nową fazę rozwoju demograficznego, co ma swój wyraz w swoistej rewolucji życia rodzinnego i małżeńskiego. Zmiany te mają podłoże w indywidualizacji życia jednostek, co nieuchronnie prowadzi do osłabienia zaangażowania w wartości związane z rodziną tradycyjną i wysoką płodnością. Poza kwestiami związanymi ze zmianą podejścia ludzi akcentuje również zmiany instytucjonalne (rynek mieszkań, pomoc socjalna, itp.), które w fazie kryzysu oddziałują negatywnie na decyzję o zakładaniu rodziny i prokreację. Zmiany te generują kolejne modyfikacje i pojawienie się silniejszych niż do tej pory mobilizacji do podnoszenia standardu życia, zapewnienia w pierwszej kolejności 9 Krystyna Slany, Alternatywne formy, op. cit., s

10 bezpieczeństwa ekonomicznego, uzyskania lepszego wykształcenia oraz wygenerowania w mentalności jednostek skłonności do większej elastyczności i mobilności przestrzennej. Powyższe zmiany wywołały następujące konsekwencje: Zmniejszenie znaczenia małżeństwa na korzyść kohabitacji; Przejście od modelu dziecko z rodzicami na rodzice z dzieckiem (od zapobiegawczej antykoncepcji do świadomej prokreacji); Przejście od homogenicznych rodzin do form bardziej zróżnicowanych 10. Choć wydawałoby się, że związki kohabitacyjne nie przynoszą negatywnych zmian należy bezwzględnie pamiętać również o tym, iż są one zdecydowanie mniej trwałe i bardziej podatne na rozpad a niżeli związki małżeńskie. Problemem jest również fakt, iż wskaźniki urodzeń dzieci w związkach kohabitacyjnych są mniejsze niż w związkach małżeńskich, co nie zapewnia prostej zastępowalności pokoleń i prowadzi do starzenia się populacji generalnej. Co dalej za tym idzie, wiek zawierania małżeństw stale przesuwa się i prognozy przewidują, iż w stosunkowo niedługim czasie sięgnie 40 roku życia (aktualnie 28 lat dla kobiet i 30 lat dla mężczyzn). Może to mieć istotny wpływ nie tyle na chęć, co możliwość posiadania dzieci w przyszłości dla par, które tak późno zdecydują się na budowanie własnej rodziny Inne formy związków partnerskich Przyjmuje się, iż kohabitacja jest coraz bardziej popularną formą związku pomiędzy kobietą a mężczyzną - niewątpliwie najpopularniejszą jeśli weźmiemy pod uwagę związki nieformalne. Związki partnerskie mogą przyjmować różne formy, dlatego też poniżej chciałabym przedstawić kilka spośród nich, aby tym pełniej pokazać zróżnicowanie relacji pomiędzy partnerami, ich rolami i celami życiowymi LAT i DINKS Dość popularną formą (poza kohabitacją) bycia razem jest również LAT (Living Apart Together), dla której charakterystyczne jest to, iż partnerzy pomimo bliskiej relacji nie mieszkają ze sobą. Nie należy zapominać również, że pewnych zmian nie sposób nie dostrzegać, a wpływ ich jest znaczący na kształt i formę związków. Tymi czynnikami są przede wszystkim: 10 Krystyna Slany, Alternatywne formy, op. cit., s Krystyna Slany Alternatywne formy, op. cit., s

11 Zmiana pozycji kobiet w społeczeństwie (rewolucja informatyczna generująca zapotrzebowanie na rynku usług - sprzyjający kobietom trend tworzący zapotrzebowanie rynku na pracę nie opierającą się, jak w przypadku rewolucji naukowo technicznej, na sile czysto fizycznej 12 ). Nieco ponad połowa ludzkości to kobiety. Światowy system ekonomiczny nie jest w stanie funkcjonować sprawnie jeśli z rynku pracy zniknie połowa ludzi dotychczas w nim obecna. Istotnymi były także działania podejmowane przez ruchy feministyczne, które w efekcie doprowadziły do równego traktowania kobiet i mężczyzn oraz zapewniania im analogicznych warunków pracy i stawek wynagrodzenia. Stan ten nie jest jeszcze doskonały, ponieważ do dziś występują różnice pomiędzy sposobem traktowania i wynagradzania kobiet i mężczyzn. Nie mniej jednak jest to olbrzymi krok naprzód, który tak czy inaczej kobiety zawdzięczają feministkom, które to przecierały pierwsze szlaki ku równouprawnieniu; Rozwój antykoncepcji - który pozwala na drastyczne ograniczenie niechcianych ciąż oraz kontrolowane planowanie rodziny oraz momentu przyjścia na świat dzieci 13. Zmieniło się istotnie również myślenie o małżeństwie i jego ekonomiczny charakter obecnie jest już zdecydowanie mniej popularny. Podobnie zmianie uległa rola i znaczenie dzieci. O ile wcześniej o bogactwie rodziny świadczyła ilość dzieci, o tyle aktualnie istotna jest ich tzw. jakość, która odnosi się przede wszystkim do rzetelności ich wykształcenia, rozwijania dodatkowych umiejętności, znajomości jeżyków obcych etc. Nie bez powodu zatem coraz bardziej dostrzegalne są pary, które świadomie nie decydują się na posiadanie własnych dzieci tzw. DINKS (Double Income No Kids). Pary takie są zainteresowane inwestycją w rozwój własny a nie dzieci - w tym też upatruje się przyczyn decyzji o bezdzietności. 12 Krystyna Slany, Alternatywne formy, op. cit., s Krystyna Slany, Małgorzata Ślusarczyk, op. cit. 11

12 Pary homoseksualne w relacjach partnerskich Ciekawym przykładem związków zawieranych pomiędzy ludźmi są pary lesbijskie i gejowskie. Są one przykładem tworzenia relacji bez potrzeby wpasowywania się w gotowy schemat, który funkcjonuje w przypadku par heteroseksualnych (podział obowiązków, który zazwyczaj na kobiety przesuwa obowiązki związane z prowadzeniem domu i wychowywaniem dzieci 14 ). W przypadku związków homoseksualnych każdorazowo jest to raczej forma ustalenia pomiędzy partnerami swoich ról i obowiązków w związku dla prawidłowego jego funkcjonowania. Można tu mówić o każdorazowym uzgodnieniu przez partnerów zakresu obowiązków, co bezpośrednio przekłada się na poczucie równości i bardziej swobodnego podejścia do pojęcia roli przypisanej każdemu z partnerów Hipotezy dotyczące przyszłości rodziny Bez wątpienia nie tylko z punktu widzenia socjologii zmiany w kształcie i sposobie funkcjonowania oraz nazywania związków partnerskich to zagadnienia niezwykle ciekawe, które bez wątpienia wprowadzają społeczeństwa na całym świecie w zupełnie inny, nowy etap myślenia i budowania relacji. Choć sam proces wymaga jeszcze czasu, zmiany dostrzegalne będą z całą pewnością na całym świecie. Jest to zapewne jedynie kwestią czasu jak zjawisko kryzysu czy raczej zmiany charakteru rodziny i relacji partnerskich przyjmą nową formę, a tym samym będą wymagały pogłębionych studiów w tym zakresie 16. Obecnie zakłada się dwie hipotezy dotyczące przyszłości rodziny: 1. Hipoteza konwergencji - której założeniem są nieuchronne i jednorodne przemiany prowadzące do upodabniania się wielkości, struktury oraz funkcji rodziny (dostrzega się tu trend sprzyjający kohabitacji i jej upowszechnieniu jako najbardziej popularnej formy, która może zając miejsce tradycyjnej rodziny); 2. Hipoteza klasyczno uniwersalistyczna, która silnie akcentuje rodzinę jako wartość powszechną, pierwotną i nieprzemijającą. Wszelkie formy alternatywne traktowane są wedle tego podejścia jako patologiczne i dysfunkcjonalne 17. Jak do tej pory bardziej prawdopodobną wydaje się hipoteza konwergencji, aczkolwiek nie sposób jednoznacznie przewidzieć trajektorii, wedle której zmieni się rodzina 14 J. Poleszczuk, op. cit, s Anthony Giddens, op. cit., s Anthony Giddens, op. cit., s Krystyna Slany, Małgorzata Ślusarczyk, op. cit. 12

13 czy też forma związków partnerskich, oraz która z nich okaże się dominującą w społeczeństwie. Ciekawym jest również, czy będą występowały istotne różnice pomiędzy poszczególnymi społecznościami pod względem przyjmowanej normy dla związków. Interesującymi wydają się potencjalne determinanty, które będą przesądzały o normach przyjętych przez konkretne grupy. Czy wyznacznikiem stanie się wyznawana religia, miejsce w hierarchii społecznej czy też inne cechy, które będą mogły stanowić zmienne różnicujące wybory jednostek? 1.5. Samotność Nie należy również zapominać o osobach wybierających świadomie samotność. U jednych wybór ten wzbudza podziw, u innych zaniepokojenie. Tak czy inaczej jest to zjawisko coraz bardziej widoczne nie tylko w USA czy na zachodzie Europy. Może nie w tak dużym natężeniu ale również w Polsce jest coraz więcej osób, które decydują się na życie samotne. Samotność w mojej ocenie jest zjawiskiem szczególnie ważnym i złożonym, dlatego w mojej pracy poświęcam tej tematyce dużo miejsca uwzględniając zarówno samotność jako wybór jednostki, jak również samotność, która pojawia się szczególnie w starszym wieku, kiedy jeden z partnerów umiera. Samotność jest zjawiskiem, które nawet w potocznym myśleniu przybiera coraz poważniejszą formę. Coraz częściej mówi się o samotności jako jednej z najpoważniejszych konkurentek małżeństwa czy nawet tak popularnej od lat 60. kohabitacji 18. Zarówno w ujęciu jednostki jak i grup społecznych, ma swoje przyczyny cywilizacyjne i społeczne: Osłabienie komunikacji na skutek rozwoju techniki i specjalizacji; Wzrost mobilności społecznej; Procesy urbanizacyjne; Zmiany w modelu rodziny; Negatywny wpływ środków masowego przekazu 19. Nie tylko socjologia ale również filozofia są zgodne co do faktu, iż społeczeństwo współczesne jest rzeczywistością generującą samotność. Kiedyś dotyczyła ona przede wszystkim osób owdowiałych, osieroconych, poważnie chorych. Na dzień dzisiejszy dotyczy coraz silniej ludzi młodych, zdrowych, ambitnych, które samotność wybrały jako swoją 18 Krystyna Slany, Alternatywne formy, op. cit., s Danuta Ślęczek-Czakon, Samotność, osamotnienie, odosobnienie. W poszukiwaniu wartości samotności. w: Piotr Domeracki, Włodzimierz Tyburski (red.), Zrozumieć samotność. Studium interdyscyplinarne Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika Toruń 2006 s

14 metodę na życie, w którym najważniejszą wartością jest samorealizacja i doskonalenie siebie 20. Samotność dotyczy każdego człowieka w każdej fazie jego życia, choć szczególnie dramatyczna jest w dzieciństwie i na starość 21. Często mówi się o tym, iż jest to bolączka obecnych czasów, która niejednokrotnie postrzegana jest wręcz w wymiarze trudnej do opanowania epidemii (według amerykańskich danych w ciągu ostatnich 30 lat odsetek samotnych kobiet w wieku 24 lat wzrósł z 36% do 72%, w wieku 30-34lat z 6% do 22%, ogółem przyjmuje się 40% 22 ). Samotność jest już nie tylko jednym z przejawów ludzkiego życia, ale nieuniknioną konsekwencją funkcjonowania w ponowoczesnej kulturze. Ludzie coraz bardziej odseparowani od rzeczywistości i od innych zdani są na samych siebie, a tym samym- są coraz bardziej samotni 23. Osamotnienie nie jest jednak niczym nowym. Samotność towarzyszy ludzkiemu życiu niczym strona wklęsła wypukłej, a rewers monety jej awersowi 24. Z drugiej strony można ująć to w ten sposób, iż samotność jest jednym z najwierniejszych towarzyszy w drodze życiowej współczesnego człowieka 25, jest mu przypisana z racji istoty człowieczeństwa 26. Niemniej jednak jej rozmiary i zasięg wydają się obecnie przerażające. Powstają również coraz bardziej interesujące i intrygujące teorie dotyczące typów osobowości człowieka niejako posiadającego predyspozycje i skłonności do prowadzenia samotnego stylu życia. Koncepcje te jak do tej pory nie są jeszcze ugruntowane badawczo, zatem pozostają na dzień dzisiejszy na etapie hipotezy, która zasługuje na uwagę i dalszą eksplorację tematu 27. Samotność tak czy inaczej bezpośrednio wpływa na sposób, styl i jakość życia, tym samym ma bezpośrednie przełożenie na uczestnictwo jednostki w kulturze - na jego zakres, głębokość i charakter 28. Nie sposób nie dostrzegać prawidłowości, którą eksponował już nawet Arystoteles twierdząc, że człowiek należy poniekąd do świata zwierząt, a niezwykle rzadko wśród nich można dostrzec takie, które są w stanie przeżyć w samotności. Naturalnym 20 Janusz Czapiński Cywilizacja osobnych Charaktery 2003 nr 12 s Elżbieta Dubas, Samotność uniwersalny temat życia ludzkiego i wychowania w: Piotr Domeracki, Włodzimierz Tyburski (red.), Zrozumieć samotność. Studium interdyscyplinarne, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika Toruń 2006 s Krystyna Slany Alternatywne formy, op. cit., s Beata Cyganek, Sposoby przedstawiania problemu samotności we współczesnym kinie w: Piotr Domeracki, Włodzimierz Tyburski (red.), op. cit., s Krzysztof Polit, Samotność jako centralna kategoria w filozofii człowieka Jose Ortegi y Gasseta, w: Piotr Domeracki, Włodzimierz Tyburski (red.), op. cit., s Joanna Król, Kultura masowa jako katalizator poczucia samotności, w: Piotr Domeracki, Włodzimierz Tyburski (red.), op. cit., s Joanna Król, op. cit., s Zofia Dołęga, Samotność jako stan psychiczny, w: Piotr Domeracki Włodzimierz Tyburski (red.), op. cit., s Janusz Gajda, Trzy aspekty samotności jako determinanta stylu życia i uczestnictwa w kulturze, w: Piotr Domeracki, Włodzimierz Tyburski (red.), op. cit., s

15 ich odruchem jest dążenie do bytowania w stadzie bądź przynajmniej przebywanie z innymi osobnikami. Jedynym wyjątkiem są tutaj organizmy najbardziej prymitywne, jednokomórkowe, które od momentu swojego powstania są w stanie samodzielnie funkcjonować. Im wyżej jednak organizm jest ulokowany na drabinie rozwojowej, tym silniej zauważalną staje tendencja do zrzeszania się. Żaden osobnik, choćby najdoskonalszy genetycznie nie ma na tyle silnych predyspozycji aby lepiej funkcjonować samodzielnie a niżeli w grupie. Zawsze my jest silniejsze niż ja 29 (przy czym my jednoznacznie wzmacnia ja 30 ). Istotną rolę w sposobie postrzegania i odczuwania samotności ma także wychowanie. Przyjmuje się, iż samotność powstaje wówczas, gdy sposób wychowywania jednostki nadmiernie gloryfikuje w funkcjonowaniu człowieka system życia społecznego, upośledzając poprzez to jego rozwój indywidualności. Analogicznie, uczucie samotności powstaje również wtedy, gdy nadmiernie akcentuje się rozwój indywidualizmu kosztem doceniania wartości płynących z życia społecznego, co doprowadza do alienacji jednostki, jej izolacji, poczucia niezrozumienia, odrzucenia i nieprzydatności 31. Jest wiele koncepcji oswajania uczucia samotności. Często za takie rozwiązanie traktuje się zjawisko globalizacji lub z drugiej strony, jako swoistą modę na samotność, która ma miejsce nawet w przypadku tych ludzi, który funkcjonują w związkach (ich charakter jest jednak raczej doraźny, luźny i niezobowiązujący). Można tym samym mówić o swoistej triadzie samotności: 1. Samotności w sensie życia w pojedynkę (singlowy styl życia); 2. Samotności we dwoje (naznaczona kryzysem instytucja małżeństwa i związków partnerskich); 3. Samotności w tłumie (anomizacja życia społecznego, alienacja) 32. Drugim typem podziału jest rozróżnienie na samotność: 1. wewnętrzną (osobistą); 2. zewnętrzną (społeczną) 33. Samotność może pojawiać się w różnej formie: fizycznej lub psychicznej, rzeczywistej lub urojonej (samotność obiektywnie istniejąca to znalezienie się poza nawiasem związków 29 Andrzej Jastrzębski, Antoniego Kępińskiego eksplikacja samotności. Psychopatologie jako źródło samotności, w: Piotr Domeracki, Włodzimierz Tyburski (red.), op. cit., s Andrzej Jastrzębski, op. cit., s Elżbieta Dubas, op. cit., s Piotr Domeracki, Włodzimierz Tyburski, op. cit., s Tadeusz Kobierczyki, Filozoficzne problemy samotności, w: Piotr Domeracki, Włodzimierz Tyburski (red.), op. cit., s

16 uczuciowych pomiędzy ludźmi, podczas gdy samotność subiektywnie postrzegana to poczucie deficytu pozytywnych uczuć ze strony innych ludzi - zwłaszcza tych, które jednostka uznaje za ważne w swoim życiu 34 ), a w konsekwencji może być zarówno budująca jak i niszcząca 35. Nie należy również zapominać, że samotność ma także wymiar pozytywny. Każdy jej czasami potrzebuje aby na chwilę zatrzymać się w pędzie życia, zastanowić, stworzyć plan dalszego działania 36. Z drugiej strony patrząc na zjawisko samotności, zwłaszcza biorąc pod uwagę kontekst wsparcia społecznego oczywistym staje się twierdzenie, że osobom, które funkcjonują w danej sieci społecznej łatwiej jest uzyskać pomoc, wsparcie, radę. Wraz ze zmieniającym się społeczeństwem zauważalna jest także zmiana akcentów jeśli chodzi o wybór stylu życia i modeli partnerskich. Coraz bardziej popularną formą życia jest świadomy (przynajmniej z założenia) wybór dotyczący samotności. W Polsce szacuje się, że ponad 5 milionów Polaków żyje samotnie (bez partnera) i do 2030 roku liczba ta ma powiększyć się o dwa miliony 37. Jeśli weźmie się pod uwagę szacunki dotyczące samotności na świecie, przewiduje się, że w 2021 roku 37% dorosłych ludzi będzie singlami (tak jak ma to w tej chwili miejsce w Japonii). W Ameryce w 2006 roku więcej kobiet niż mężczyzn żyło bez męża niż z nim. W Wielkiej Brytanii przez ostatnie 40 lat liczba samotnych osób zwiększyła się czterokrotnie Single Aktualnie najbardziej popularnym terminem używanym do określania osób wybierających samotność jest singiel. W przypadku bycia singlem należy wyraźnie podkreślić, iż jest to samotność z wyboru (w koncepcji tej niedopuszczalne jest wiązanie się z drugim człowiekiem tylko po to aby uniknąć samotności). Osoby, które preferują ten typ szczególnie podkreślają fakt, iż nie jest to forma zamykająca drogę do budowania szczęśliwego związku ale jest to stan, w którym niezależnie od faktu posiadania lub nie partnera życiowego jednostka zachowuje poczucie własnej wartości. Singlowanie wiąże się zatem bezpośrednio z chęcią poświęcania większej ilości czasu samemu sobie, inwestowaniem w siebie i własny rozwój. W kwestii samotności dostrzegalne jest nie tylko 34 Janusz Gajda, op. cit., s Anna Latawiec, Destrukcyjny czy twórczy charakter samotności (ujęcie systemowe), w: Piotr Domeracki, Włodzimierz Tyburski, op. cit., s Krzysztof Polit, op. cit., s Alicja Krata, Dwie twarze singla, Charaktery 2008 nr 8, s Anna Wołczyńska, Singlowanie, Wysokie Obcasy 29 listopada 2008 nr. 46 (499) s

17 bardzo duże zróżnicowanie jeśli chodzi o typy samotności i jej determinanty. W ostatnich latach bardzo dużemu zróżnicowaniu podlega także samo nazewnictwo. Ciekawą koncepcją dotyczącą samotności jest nie tylko singlowanie ale bardzo zbliżone do niego podejście, charakteryzujące się również życiem w pojedynkę, określane terminem Quirkyalone 39 (QA). QA to osoby pseudo niezależne o narcystycznej osobowości, czyli takie, które są niezależne na zewnątrz, przy jednoczesnym uzależnieniu poczucia własnej wartości od opinii zewnętrznej 40. Za faktyczną przyczynę nie wchodzenia w trwałe związki uznaje się nie dbałość o samorealizację, a lęk przed odrzuceniem przez otoczenie. Życie wśród ludzi to niekończące się próby utrzymania balansu pomiędzy intymnością a wolnością 41, a dla QA wolność i niezależność to kwestie nadrzędne Konsekwencje samotności Niezależnie jednak od nazewnictwa i koncepcji nic nie zmienia faktu, iż kontakty z ludźmi są tarczą obronną chroniącą przed niepokojem, frustracją i negatywnymi odczuciami 42. Kluczowym hasłem dla singli jest samorealizacja, która w hierarchii ważności jest uznawana niejednokrotnie za ważniejszą niż dbałość o związek z partnerem. Niemniej jednak prędzej czy później wielu z singli zaczyna tęsknić na miłością ale brakuje im wiary w to, że takie uczucie jest realne, zatem wcale nie próbują wchodzić w tak zażyłe relacje (często w przypadku singlowania mówi się o mechanizmie nazywanym słodką cytryną, która polega na tym, że jednostka w niekorzystnej w gruncie rzeczy sytuacji poszukuje pozytywów, chroniąc tym samym własne ja). Stąd też powstała koncepcja dwóch twarzy singla, która mówi o rozdwojeniu dotyczącym dwóch sfer, w których jednostka funkcjonuje. Pierwszą sferą jest pole zawodowe, w którym osoby takie są bardzo energiczne, przebojowe, otwarte na innych ludzi. Drugą sferą jest życie prywatne, które z kolei jest zdominowane przez nieufność i niedostępność dla innych ludzi. Zazwyczaj osoby singlujące w przedziale wiekowym lat nie dostrzegają żadnych negatywnych stron takiego stylu życia. Pomimo drobnych niedogodności życia w samotności ilość pozytywów jest dla nich na tyle duża, że samotność wydaje się być dla nich idealnym wyborem. W miarę upływu lat zazwyczaj pogląd na singlowanie ulega istotnej zmianie. Zazwyczaj po 40 roku życia sami nawet single przestają mówić o singlowaniu, a coraz częściej zjawisko to jest nazywane po prostu samotnością. 39 Agnieszka Jucewicz, Quirkyalone, czyli życie w pojedynkę, Wysokie Obcasy, Izabela Wożyńska- Więch, Słodka cytryna życia solo, Charaktery 2005 nr 6 s Joanna Heidtman, Każdy jest samotną wyspą, Charaktery 2003 nr 12 s Ibidem 17

18 Niejednokrotnie również przyczyn singlowania poszukuje się w obawie przed krytyką czy oceną ze strony potencjalnego partnera. Często uczuciu temu towarzyszy przekonanie o tym, iż nie jest się w stanie sprostać wymaganiom dotyczącym roli współmałżonka czy rodzica. Wybór samotności bardzo często jest związany z późniejszym brakiem bliskości, wspólnoty, wsparcia a wraz z upływem czasu generuje uczucia takie jak rozgoryczenie, żal, smutek czy poczucie straty. Najsilniejsze kryzysy dla singli przychodzą po 50 roku życia. Pojawiają się wtedy zazwyczaj lęki związane z przemijaniem. Okres ten jest silnie zagrożony depresjami, zaburzeniami psychicznymi (często zmianom psychicznym mogą towarzyszyć zmiany i problemy ze zdrowiem w czysto fizycznym wymiarze 43 ); niejednokrotnie można się również spotkać z opinią, że samotność to śmierć za życia 44. Wszystkie z powyższych dolegliwości mają automatycznie wpływ na poczucie dobrostanu oraz związane z nim samopoczucie i emocje, a co za tym idzie ma to bezpośredni wpływ na stan zdrowia całego organizmu. Zdaniem wielu badaczy samotność można uznać za jeden z podstawowych czynników prowadzących do różnorodnych chorób organizmu, psychopatologii, zjawisk patologii społecznej, takich jak alkoholizm, działalność przestępcza, narkomania, a także do zamachów samobójczych 45. Samotność może mieć swoją przyczynę w uwarunkowaniach nie do końca związanych z cechami charakterystycznymi samej jednostki. Tak dzieje się w przypadku kobiet. Przyjmuje się za fakt, iż mężczyźni na partnerki życiowe zazwyczaj wybierają kobiety, które są nieco gorzej od nich wykształcone i młodsze, co generuje dwie grupy kobiet potencjalnie narażonych na samotność. Są nimi te, które w hierarchii społecznej uzyskują najwyższe i najniższe pozycje. Przyjmuje się zatem, że pewien odsetek kobiet nigdy nie wyjdzie za mąż za sprawą tej specyficznej selekcji nazywanej teorią doboru małżeńskiego 46. Nie podlega wątpliwości, że odczuwana samotność może mieć różnorodny wpływ na jednostkę. Wyróżnić można zatem samotność pozytywnie nacechowaną, która jest wyborem jednostki, jak również samotność o charakterze negatywnym, której przeżywanie nie stanowi wyboru jednostki (często spowodowana jest poprzez różne czynniki zewnętrzna, sytuację życiową, bieg zdarzeń - samotność jako zjawisko jest uniwersalne, niezależne od wieku, płci, rasy, wykształcenia, statusu materialnego, środowiska naturalnego i społecznego). Zazwyczaj samotność (w wymiarze negatywnym) kojarzona jest z brakiem dobrostanu psychicznego, 43 Alicja Krata, op. cit., s Róża Pawłowska, Elżbieta Jundziłł, O samotności człowieka w obliczu śmierci - spojrzenie pedagoga opiekuńczego na problem filozoficzny, w: Piotr Domeracki, Włodzimierz Tyburski (red.), op. cit., s Brunon Hołyst, Suicydogenne aspekty samotności, w: Piotr Domeracki, Włodzimierz Tyburski (red.), op. cit., s Krystyna Slany, Alternatywne formy, op. cit., s

19 groźbą braku szans rozwojowych i niedostateczną jakością życia w różnych jego wymiarach 47. Z drugiej strony widocznym już dosyć wyraźnie jest zjawisko samotności obserwowalne w wysoko rozwiniętych społeczeństwach, w których samotność pojedynczych jednostek determinuje występowanie zachowań ukierunkowanych na pogoń za hedonistycznymi, bezmyślnymi działaniami i dążeniami. Zjawiska te określa się jako konsumeryzm, zakupoholizm oraz sukcesizm, które mają być formą rekompensaty i wypełnienia pustki w życiu, tak jakby było realnym, aby dobra materialne były w stanie zastąpić kontakt z drugim człowiekiem i wartości płynące z relacji interpersonalnych 48. Tak czy inaczej niezależnie od koncepcji i mnożących się teorii dotyczących zjawiska samotności 49 wiele osób decyduje się na taki styl życia, choć nie do końca można odnaleźć racjonalne przesłanki do podjęcia takiej decyzji Samotność w starszym wieku Nie należy zapominać również, że w wielu przypadkach samotność nie mam nic wspólnego z podejmowaną przez jednostkę decyzją. Tak dzieje się w przypadku osób starszych, szczególnie po roku życia, kiedy to umiera współmałżonek. W większości problem ten dotyka szczególnie kobiet, które pozostają same. Problem ten uwarunkowany jest faktem, iż co do zasady, kobiety wychodzą za mąż za mężczyzn starszych od siebie. Wiadomo również, że kobiety żyją o kilka lat dłużej niż mężczyźni, zatem prawdopodobieństwo samotności na skutek śmierci współmałżonka jest większe w przypadku kobiet a niżeli mężczyzn. Patrząc na to z drugiej strony, w starszych grupach wiekowych, zwłaszcza po 65 roku życia liczba mężczyzn drastycznie się zmniejsza. Kobiet w tym przedziale wiekowym jest niemal dwukrotnie więcej, co za tym idzie szansa na stworzenie kolejnego związku w tym wieku jest zdecydowanie mniejsza. Pozostaje zatem dla większości owdowiałych kobiet życie w samotności, bez większych szans na zawarcie kolejnego związku. W przypadku mężczyzn również takie przypadki mają miejsce. Problem mężczyzn jest także istotny ponieważ w starszym wieku niejednokrotnie wymagają oni już pomocy ze strony innych. Brak żony, czy też życiowego partnera może stać się zatem dla nich olbrzymim problemem w normalnym funkcjonowaniu. Wydaje mi się również, że samotność w wieku starszym jest najbardziej dotkliwa. To czas, kiedy dzieci są zaabsorbowane budowaniem własnej rodziny i rzadko znajdują czas na spędzanie go ze starszym rodzicem. 47 Zofia Dołęga, Przyczyny samotności w biegu życia, Psychologia Rozwojowa 2006 tom 11, nr 3 s Brunon Hołyst, op. cit., s Piotr Domeracki, Meandry filozofii samotności, w: Piotr Domeracki, Włodzimierz Tyburski (red.), op. cit., s

20 Brak współmałżonka oznacza zatem całe dnie spędzane samotnie. Jeżeli weźmiemy do tego pod uwagę fakt, iż jest niewiele instytucji i miejsc przeznaczonych dla osób w wieku starszym, z łatwością można sobie wyobrazić jak niezwykle uciążliwe i przykre mogą być dni spędzane w samotności przez seniorów. Na całym świecie widoczny jest trend zmierzający ku temu, aby dla ludzi starszych organizować placówki lub po prostu miejsca, w których mogliby się spotykać i spędzać swój wolny czas. Wszystkie rozwinięte społeczeństwa starzeją się zatem już teraz należy inwestować w działalności zapewniające opiekę i wsparcie dla ludzi starszych. 20

Wsparcie społeczne. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ

Wsparcie społeczne. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Szeroko definiowane wsparcie społeczne to pomoc dostępna dla jednostki w sytuacjach trudnych (Saranson, 1982, za: Sęk, Cieślak, 2004), jako zaspokojenie potrzeb w

Bardziej szczegółowo

Zagadnienie wsparcia społecznego w kontekście zdrowia fizycznego i psychicznego

Zagadnienie wsparcia społecznego w kontekście zdrowia fizycznego i psychicznego Zagadnienie wsparcia społecznego w kontekście zdrowia fizycznego i psychicznego Michał Nowakowski Instytut Socjologii Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej Zainteresowanie czynnikami społecznymi w medycynie

Bardziej szczegółowo

WSPARCIE SPOŁECZNE W CHOROBIE 6

WSPARCIE SPOŁECZNE W CHOROBIE 6 WSPARCIE SPOŁECZNE W CHOROBIE 6 Maria Kózka Termin wsparcie społeczne pojawił się w literaturze w latach 70. XX wieku w wyniku wzrostu zainteresowania badaczy grupami zależnymi, stresem i skutkami choroby

Bardziej szczegółowo

Jakość życia w perspektywie pedagogicznej

Jakość życia w perspektywie pedagogicznej Jakość życia w perspektywie pedagogicznej Jadwiga Daszykowska Jakość życia w perspektywie pedagogicznej Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2007 Copyright by Jadwiga Daszykowska Copyright by Oficyna Wydawnicza

Bardziej szczegółowo

Rodzicielstwo w kohabitacji

Rodzicielstwo w kohabitacji Przemiany rodziny w Polsce z perspektywy demografa II Kongres Demograficzny Warszawa, 16.10.2012 Rodzicielstwo w kohabitacji Anna Matysiak Instytut Statystyki i Demografii Szkoła Główna Handlowa Monika

Bardziej szczegółowo

Opis treści. Wstęp 13. Część pierwsza DEFICYT MIŁOŚCI JAKO PROBLEM BADAŃ W PEDAGOGICE 15. Wprowadzenie 17

Opis treści. Wstęp 13. Część pierwsza DEFICYT MIŁOŚCI JAKO PROBLEM BADAŃ W PEDAGOGICE 15. Wprowadzenie 17 Opis treści Wstęp 13 Część pierwsza DEFICYT MIŁOŚCI JAKO PROBLEM BADAŃ W PEDAGOGICE 15 Wprowadzenie 17 ROZDZIAŁ I Eksplikacja zjawisk deficytu miłości 19 1. Teoria potrzeb Abrahama H. Masłowa 19 2. Teorie

Bardziej szczegółowo

Małżeństwa i rozwody. Materiały dydaktyczne Zakład Demografii i Gerontologii Społecznej UŁ

Małżeństwa i rozwody. Materiały dydaktyczne Zakład Demografii i Gerontologii Społecznej UŁ Małżeństwa i rozwody Materiały dydaktyczne Zakład Demografii i Gerontologii Społecznej UŁ Małżeństwa podstawowe pojęcia Zawarcie małżeństwa akt zawarcia związku między dwiema osobami płci odmiennej, pociągającego

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Spis treści Wstęp.... 15 Rozdział 1 Narodziny i rozwój psychologii zdrowia... 19 1.1. Źródła wyodrębnienia się psychologii zdrowia..... 20

Bardziej szczegółowo

Anna Czyrska ŚMIERĆ MIŁOŚCI, CZYLI (ANTY) PORADNIK O TYM, DLACZEGO BOIMY SIĘ KOCHAĆ

Anna Czyrska ŚMIERĆ MIŁOŚCI, CZYLI (ANTY) PORADNIK O TYM, DLACZEGO BOIMY SIĘ KOCHAĆ Anna Czyrska ŚMIERĆ MIŁOŚCI, CZYLI (ANTY) PORADNIK O TYM, DLACZEGO BOIMY SIĘ KOCHAĆ Spis treści Wstęp 1. Małżeństwo jako dramat, czyli dlaczego współczesny świat nazywa ciebie singlem 2. Dlaczego nie potrafisz

Bardziej szczegółowo

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Rodzeństwo dzieci niepełnosprawnych Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Tłumaczenie: Psycholog - Dorota Fedorowska (Fundacja EDUCO) Czynniki obciążające rodziny posiadające niepełnosprawne dziecko Obciążenie

Bardziej szczegółowo

PROJEKT SOCJALNY UZALEŻNIENIOM. Realizatorzy: Anna Osiewicz Aleksandra Zaborska Joanna Krzemińska Alicja Kowalska Joanna Trytek

PROJEKT SOCJALNY UZALEŻNIENIOM. Realizatorzy: Anna Osiewicz Aleksandra Zaborska Joanna Krzemińska Alicja Kowalska Joanna Trytek PROJEKT SOCJALNY UZALEŻNIENIOM Realizatorzy: Anna Osiewicz Aleksandra Zaborska Joanna Krzemińska Alicja Kowalska Joanna Trytek 1. Opis problemu Rodzina winna zaspokajać potrzeby fizjologiczne jak i psychologiczne

Bardziej szczegółowo

Warszawa, czerwiec 2013 BS/89/2013 SUKCES ŻYCIOWY I JEGO DETERMINANTY

Warszawa, czerwiec 2013 BS/89/2013 SUKCES ŻYCIOWY I JEGO DETERMINANTY Warszawa, czerwiec 2013 BS/89/2013 SUKCES ŻYCIOWY I JEGO DETERMINANTY Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej

Bardziej szczegółowo

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba i strata Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba Proces psychologicznej, społecznej i somatycznej reakcji, będącej odpowiedzią na utratę i jej konsekwencje. Spełnia prawie wszystkie kryteria

Bardziej szczegółowo

Warszawa, maj 2014 ISSN NR 62/2014

Warszawa, maj 2014 ISSN NR 62/2014 Warszawa, maj 2014 ISSN 2353-5822 NR 62/2014 OCENY ZMIAN W RÓŻNYCH WYMIARACH ŻYCIA SPOŁECZNEGO I POLITYCZNEGO W POLSCE PO ROKU 1989 Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku

Bardziej szczegółowo

PODSTAWOWE DEFINICJE 4/7/2016 SOCJOLOGIA RODZINY MAŁŻEŃSTWO

PODSTAWOWE DEFINICJE 4/7/2016 SOCJOLOGIA RODZINY MAŁŻEŃSTWO SOCJOLOGIA RODZINY dr Agnieszka Kacprzak PODSTAWOWE DEFINICJE RODZINA - to grupa bezpośrednio spokrewnionych ze sobą osób, której dorośli członkowie przejmują odpowiedzialność za opiekę nad dziećmi MAŁŻEŃSTWO

Bardziej szczegółowo

Czynniki determinujące zdrowie populacji i jednostki

Czynniki determinujące zdrowie populacji i jednostki Czynniki determinujące zdrowie populacji i jednostki Zdrowie grupy definicji zdrowia: Potoczne: zdrowie rozumiane jest jako brak choroby lub dolegliwości. Profesjonalne: formułowane przez przedstawicieli

Bardziej szczegółowo

LEKCJA 1 DEFINICJE I KONCEPCJE STRESU

LEKCJA 1 DEFINICJE I KONCEPCJE STRESU LEKCJA 1 DEFINICJE I KONCEPCJE STRESU Pojęcie stresu wprowadzone zostało przez Hansa Hugona Selve`a, który u podłoża wielu chorób somatycznych upatrywał niezdolność człowieka do radzenia sobie ze stresem.

Bardziej szczegółowo

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO SAMOTNE OJCOSTWO Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2006 Copyright by Anna Dudak Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2006 Recenzent: prof. zw. dr hab. Józef Styk Redakcja

Bardziej szczegółowo

Jakość życia nie zależy wyłącznie od dobrostanu fizycznego, bo stan zdrowia ma wpływ na wiele aspektów życia.

Jakość życia nie zależy wyłącznie od dobrostanu fizycznego, bo stan zdrowia ma wpływ na wiele aspektów życia. Jakość życia w chorobie nowotworowej Krzysztof G. Jeziorski Warszawa Definicja jakości życia WHO (1993) Poczucie jednostki co do jej pozycji życiowej w ujęciu kulturowym oraz systemu wartości, w którym

Bardziej szczegółowo

Osoby powyżej 50 roku życia na rynku pracy Sytuacja w województwie zachodniopomorskim. Zachodniopomorskie Regionalne Obserwatorium Terytorialne

Osoby powyżej 50 roku życia na rynku pracy Sytuacja w województwie zachodniopomorskim. Zachodniopomorskie Regionalne Obserwatorium Terytorialne Zachodniopomorskie Regionalne Obserwatorium Terytorialne Analizy i informacje Osoby powyżej 50 roku życia na rynku pracy Sytuacja w województwie zachodniopomorskim Biuro Programowania Rozwoju Wydział Zarządzania

Bardziej szczegółowo

Rodzina w perspektywie historycznej i uwarunkowania jej tworzenia w świetle wybranych koncepcji teoretycznych

Rodzina w perspektywie historycznej i uwarunkowania jej tworzenia w świetle wybranych koncepcji teoretycznych Rodzina w perspektywie historycznej i uwarunkowania jej tworzenia w świetle wybranych koncepcji teoretycznych Zajęcia z Demografii 29.10.08 Agata Górny Definicje i charakterystyki rodziny w perspektywie

Bardziej szczegółowo

Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych

Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych Percepcja, czyli świadome reagowanie na bodziec zewnętrzny, umożliwia dziecku zdobywanie informacji

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ WARTOŚCI ŻYCIOWE BS/98/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, CZERWIEC 2004

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ WARTOŚCI ŻYCIOWE BS/98/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, CZERWIEC 2004 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

URODZENIA W KOHABITACJI: WYBÓR CZY KONIECZNOŚĆ?

URODZENIA W KOHABITACJI: WYBÓR CZY KONIECZNOŚĆ? Nowe wzorce formowania rodziny w Polsce Konferencja FAMWELL 18.06.2013 URODZENIA W KOHABITACJI: WYBÓR CZY KONIECZNOŚĆ? ANNA MATYSIAK Instytut Statystyki i Demografii Szkoła Główna Handlowa MONIKA MYNARSKA

Bardziej szczegółowo

Publikacja wydana staraniem Instytutu Psychologii WNHiP Uniwersytetu Wrocławskiego

Publikacja wydana staraniem Instytutu Psychologii WNHiP Uniwersytetu Wrocławskiego Recenzent: prof. dr hab. Zygfryd Juczyński Redaktor prowadząca: Anna Raciborska Redakcja: Anna Kaniewska Korekta: Joanna Barska Projekt okładki: Katarzyna Juras Copyright 2015 by Wydawnictwo Naukowe Scholar

Bardziej szczegółowo

Rozwój emocjonalny i społeczny. Paula Ulrych Beata Tokarewicz

Rozwój emocjonalny i społeczny. Paula Ulrych Beata Tokarewicz Rozwój emocjonalny i społeczny w okresie dorastania Paula Ulrych Beata Tokarewicz Ogólna charakterystyka 11/12 19 lat Szeroka skala przemian, kształtowanie charakteru, próba ról Nie każdy przechodzi kryzys

Bardziej szczegółowo

Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych.

Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych. Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych. Rodzina jest interpersonalnym systemem stosunków wewnątrz grupowych lub systemem społecznym. Te stosunki tworzone są przez więzi społeczne i emocjonalne.

Bardziej szczegółowo

Współpraca doradcy zawodowego z rodzicami. Elwira Zadęcka Krakowska Szkoła Doradztwa Zawodowego

Współpraca doradcy zawodowego z rodzicami. Elwira Zadęcka Krakowska Szkoła Doradztwa Zawodowego Współpraca doradcy zawodowego z rodzicami Elwira Zadęcka Krakowska Szkoła Doradztwa Zawodowego Wybór zawodu wyznacza kierunek kształcenia wyznacza kierunek i stopień rozwoju osobowości umożliwia przynależność

Bardziej szczegółowo

Anna Zachorowska-Mazurkiewicz Kobiety i instytucje. Kobiety na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce

Anna Zachorowska-Mazurkiewicz Kobiety i instytucje. Kobiety na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce Anna Zachorowska-Mazurkiewicz Kobiety i instytucje Kobiety na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce Katowice 2006 Spis treści Wstęp 9 Rozdział I Rola i pozycja kobiet na rynku

Bardziej szczegółowo

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA analiza psychologiczna Beata Dobińska psycholog Zachodniopomorska Szkoła Biznesu CHOROBA PRZEWLEKŁA A FUNKCJONOWANIE DZIECKA 1569,7 tys. dzieci i

Bardziej szczegółowo

POSTAWY RODZICIELSKIE

POSTAWY RODZICIELSKIE POSTAWY RODZICIELSKIE Wychowanie bez błędów jest mitem. Nic takiego nie istnieje. I nie tylko nie istnieje, ale wręcz nie powinno istnieć. Rodzice są ludźmi. Popełniają więc błędy i nie wiedzą wszystkiego.

Bardziej szczegółowo

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Załącznik nr 1 do Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego Powiatu Kieleckiego na lata 2012-2015 Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Na podstawie Rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

Ubóstwo kobiet badanie Eurobarometru wnioski dla Polski

Ubóstwo kobiet badanie Eurobarometru wnioski dla Polski Ubóstwo kobiet badanie Eurobarometru wnioski dla Polski 17% kobiet w UE znajduje się na granicy ubóstwa. Wyniki badania Eurobarometru przeprowadzonego we wrześniu 2009 roku, wskazują, że w każdej grupie

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Psychologia potrzeb. Dr Monika Wróblewska EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Psychologia potrzeb. Dr Monika Wróblewska EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Psychologia potrzeb Dr Monika Wróblewska Uniwersytet w Białymstoku 10 czerwca 2010 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL 1. Specyfika potrzeb

Bardziej szczegółowo

Prof. dr hab. Ewa Malinowska mgr Emilia Garncarek mgr Krystyna Dzwonkowska-Godula. Instytut Socjologii Uniwersytet Łódzki

Prof. dr hab. Ewa Malinowska mgr Emilia Garncarek mgr Krystyna Dzwonkowska-Godula. Instytut Socjologii Uniwersytet Łódzki Prof. dr hab. Ewa Malinowska mgr Emilia Garncarek mgr Krystyna Dzwonkowska-Godula Instytut Socjologii Uniwersytet Łódzki Kapitał ludzki kobiet i mężczyzn wybrane aspekty: Zdrowie Wygląd Kapitał społeczny

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY KATEDRA NAUK O RODZINIE

WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY KATEDRA NAUK O RODZINIE WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY KATEDRA NAUK O RODZINIE Rodzina najlepsza inwestycja wspierana z EFS Rola i znaczenie edukacji kadr wspomagających rodzinę Ks. dr Wiesław Matyskiewicz STUDENCI NAUK O RODZINIE ZDOBYWAJĄ

Bardziej szczegółowo

Wykłady: 20 godziny Seminaria: 10 godzin Ćwiczenia: 10 godzin

Wykłady: 20 godziny Seminaria: 10 godzin Ćwiczenia: 10 godzin Jednostka prowadząca kierunek: Zakład Zdrowia Publicznego Kierunek: Zdrowie publiczne Promocja zdrowia i edukacja zdrowotna III rok I 0 studia stacjonarne Pedagogika zdrowia Punkty ECTS: Wykłady: 20 godziny

Bardziej szczegółowo

Teoretyczne podstawy wychowania

Teoretyczne podstawy wychowania Teoretyczne podstawy wychowania 1. Wychowanie człowieka na tle różnych epok 2. Przedmiotowy wymiar wychowania 3. Podstawowe kategorie procesu wychowania 4. Proces wychowania i jego istota 5. Determinanty

Bardziej szczegółowo

POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM

POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki nr 1 im. dr. A. Jurasza w Bydgoszczy NF1 W RODZINIE

Bardziej szczegółowo

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Kształcenie w zakresie podstaw promocji zdrowia i edukacji zdrowotnej Zdrowie, promocja zdrowia, edukacja zdrowotna, zapobieganie chorobom. Historia promocji zdrowia.

Bardziej szczegółowo

Psychospołeczne uwarunkowania aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych. nosprawnych. w Warszawie. Konferencja nt.

Psychospołeczne uwarunkowania aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych. nosprawnych. w Warszawie. Konferencja nt. Konferencja nt.: Niepełnosprawni szanse i perspektywy włąw łączenia społecznego koncepcja rozwiąza zań systemowych. Warszawa: 10.10.2006 roku, Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej Psychospołeczne uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

Jak zachowania w zakresie formowania i rozwoju rodzin wpływają na nasze zadowolenie z życia?

Jak zachowania w zakresie formowania i rozwoju rodzin wpływają na nasze zadowolenie z życia? Nowe wzorce formowania rodziny w Polsce Konferencja FAMWELL 18.06.2013 Jak zachowania w zakresie formowania i rozwoju rodzin wpływają na nasze zadowolenie z życia? Anna Baranowska-Rataj Anna Matysiak Instytut

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp (Anna I. Brzezińska, Joanna Matejczuk, Paweł Jankowski, Małgorzata Rękosiewicz)... 11

Spis treści. Wstęp (Anna I. Brzezińska, Joanna Matejczuk, Paweł Jankowski, Małgorzata Rękosiewicz)... 11 Spis treści Wstęp (Anna I. Brzezińska, Joanna Matejczuk, Paweł Jankowski, Małgorzata Rękosiewicz)... 11 Część pierwsza Rozwój w okresie dzieciństwa i rola środowiska społecznego Rozdział I. Środowisko

Bardziej szczegółowo

Projekt z dnia 25 czerwca 2015 r. z dnia... 2015 r.

Projekt z dnia 25 czerwca 2015 r. z dnia... 2015 r. Projekt z dnia 25 czerwca 2015 r. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia... 2015 r. w sprawie zakresu i form prowadzenia w szkołach i placówkach systemu oświaty działalności wychowawczej,

Bardziej szczegółowo

Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego

Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Cele szkolenia Celem szkolenia jest przedstawienie lekarzom i personelowi medycznemu technik właściwej komunikacji

Bardziej szczegółowo

NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ RUCHOWA

NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ RUCHOWA NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ RUCHOWA Joanna Trochimowicz Definiowanie niepełnosprawności Dwojakiego rodzaju kryteria uznawania kogoś za osobę niepełnosprawną: biologiczne czyli uszkodzenia narządów i ich czynności,

Bardziej szczegółowo

KONSEKWENCJE NIEOBECNOŚCI RODZICÓW DLA PSYCHOSPOŁECZNEGO ROZWOJU DZIECKA

KONSEKWENCJE NIEOBECNOŚCI RODZICÓW DLA PSYCHOSPOŁECZNEGO ROZWOJU DZIECKA KONSEKWENCJE NIEOBECNOŚCI RODZICÓW DLA PSYCHOSPOŁECZNEGO ROZWOJU DZIECKA Małgorzata Sitarczyk Zakład Psychologii Wychowawczej i Psychologii Rodziny Instytut Psychologii UMCS ZNACZENIE RELACJI RODZICE -

Bardziej szczegółowo

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska Nasza ziemia jest zdegenerowana, dzieci przestały być posłuszne rodzicom Tekst przypisywany egipskiemu kapłanowi

Bardziej szczegółowo

1 Uzależnienia jak ochronić siebie i bliskich Krzysztof Pilch

1 Uzależnienia jak ochronić siebie i bliskich Krzysztof Pilch 1 2 Spis treści Wprowadzenie......5 Rozdział I: Rodzaje uzależnień...... 7 Uzależnienia od substancji......8 Uzależnienia od czynności i zachowań.... 12 Cechy wspólne uzależnień.... 26 Rozdział II: Przyczyny

Bardziej szczegółowo

Rola religii i duchowości w radzeniu sobie z chorobą nowotworową. Opieka duszpasterska i wsparcie duchowe u pacjentów ze szpiczakiem

Rola religii i duchowości w radzeniu sobie z chorobą nowotworową. Opieka duszpasterska i wsparcie duchowe u pacjentów ze szpiczakiem Rola religii i duchowości w radzeniu sobie z chorobą nowotworową Opieka duszpasterska i wsparcie duchowe u pacjentów ze szpiczakiem Duchowość 1. Duchowość = religijność 2. Duchowość versus religijność

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do socjologii. Barbara Szacka. Spis treści

Wprowadzenie do socjologii. Barbara Szacka. Spis treści Wprowadzenie do socjologii Barbara Szacka Spis treści CZĘŚĆ PIERWSZA. PROLEGOMENA Rozdział I. CHARAKTER SOCJOLOGII I HISTORYCZNE WARUNKI JEJ POWSTANIA 1. Przedsocjologiczna wiedza o społeczeństwie Przedsocjologiczna

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka, to całokształt działań mających na celu zapobiec patologiom społecznym głównie przez opóźnienie inicjacji zachowań patologicznych.

Profilaktyka, to całokształt działań mających na celu zapobiec patologiom społecznym głównie przez opóźnienie inicjacji zachowań patologicznych. Bożena Piotrowska Maria Oskiera nauczycielki Gimnazjum Specjalnego przy SOSW w Żyrardowie Szkolny program profilaktyki Nowoczesna szkoła to taka, która zajmuje się dydaktyką, wychowaniem, ale także profilaktyką.

Bardziej szczegółowo

Czy znaczna niestabilność postrzegania atrakcyjności twarzy podważa adaptacjonistyczną interpretację tego zjawiska?

Czy znaczna niestabilność postrzegania atrakcyjności twarzy podważa adaptacjonistyczną interpretację tego zjawiska? Czy znaczna niestabilność postrzegania atrakcyjności twarzy podważa adaptacjonistyczną interpretację tego zjawiska? Krzysztof Kościński Zakład Ekologii Populacyjnej Człowieka, UAM Charles Darwin, 1871,

Bardziej szczegółowo

Opracowanie profilu zawodowego, przygotowanie i przystosowanie

Opracowanie profilu zawodowego, przygotowanie i przystosowanie Strona 1 z 7 Opracowanie profilu zawodowego, przygotowanie i przystosowanie A. Opracowanie profilu zawodowego Wstęp Aby zapewnić osobom niepełnosprawnym lub pochodzącym z grup w niekorzystnej sytuacji

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE

KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE Program Szkoła Promująca Zdrowie (SzPZ) realizowany jest obecnie w 47 krajach Europy w Polsce od 1991 r. Popularyzację idei SzPZ w Polsce rozpoczęto od trzyletniego

Bardziej szczegółowo

Wielodzietność we współczesnej Polsce

Wielodzietność we współczesnej Polsce Demografia i Gerontologia Społeczna Biuletyn Informacyjny 0, Nr Piotr Szukalski Instytut Socjologii Uniwersytet Łódzki pies@uni.lodz.pl Wielodzietność we współczesnej Polsce Prosta zastępowalność tj. sytuacja,

Bardziej szczegółowo

Okres adolescencji- wiek dorastania część I. Anna Kartunowicz

Okres adolescencji- wiek dorastania część I. Anna Kartunowicz Okres adolescencji wiek dorastania część I Anna Kartunowicz Dorastanie podział dwu fazowy: Wczesna faza dorastania (12 14 lat) jest etapem wyrastania z dzieciństwa, w którym przygotowują się istotne

Bardziej szczegółowo

Ocena potrzeb szkoleniowych oraz wiedzy lekarzy i lekarzy dentystów w zakresie kompetencji miękkich oraz organizacji systemu ochrony zdrowia

Ocena potrzeb szkoleniowych oraz wiedzy lekarzy i lekarzy dentystów w zakresie kompetencji miękkich oraz organizacji systemu ochrony zdrowia Ocena potrzeb szkoleniowych oraz wiedzy lekarzy i lekarzy dentystów w zakresie kompetencji miękkich oraz organizacji systemu ochrony zdrowia Raport z badania ilościowego realizowanego wśród lekarzy i lekarzy

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI Wykaz skrótów Wstęp Rozdział 1 Kryminologia jako nauka Rozdział 2 Jednostka i społeczeństwo Rozdział 3 Teorie kryminologiczne

SPIS TREŚCI Wykaz skrótów Wstęp Rozdział 1 Kryminologia jako nauka Rozdział 2 Jednostka i społeczeństwo Rozdział 3 Teorie kryminologiczne SPIS TREŚCI Wykaz skrótów... 11 Wstęp... 13 Rozdział 1 Kryminologia jako nauka... 15 1.1. Pojęcie i zakres nauki kryminologii... 15 1.2. Kryminologia a inne nauki... 15 1.3. Podstawowe nurty w kryminologii...

Bardziej szczegółowo

UNIWERSYTET RZESZOWSKI WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY INSTYTUT PEDAGOGIKI

UNIWERSYTET RZESZOWSKI WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY INSTYTUT PEDAGOGIKI UNIWERSYTET RZESZOWSKI WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY INSTYTUT PEDAGOGIKI ŁUCJA JAROCH MOTYWY WYBORU ZAWODU PRZEZ UCZNIÓW KLAS III GIMNAZJALNYCH Z RÓŻNYCH ŚRODOWISK SPOŁECZNYCH Praca magisterska napisana pod kierunkiem

Bardziej szczegółowo

I Konferencja z cyklu "Praktyczne aspekty pomocy dziecku i rodzinie w sytuacjach kryzysowych Rodzina w trakcie rozwodu i rozstania

I Konferencja z cyklu Praktyczne aspekty pomocy dziecku i rodzinie w sytuacjach kryzysowych Rodzina w trakcie rozwodu i rozstania I Konferencja z cyklu "Praktyczne aspekty pomocy dziecku i rodzinie w sytuacjach kryzysowych Rodzina w trakcie rozwodu i rozstania Warszawa, dnia 24 września 2015r. Patronatem honorowym konferencję objęli

Bardziej szczegółowo

ANKIETA PROBLEMY SPOŁECZNE W OPINII MIESZKAŃCÓW POWIATU

ANKIETA PROBLEMY SPOŁECZNE W OPINII MIESZKAŃCÓW POWIATU ANKIETA 1. Jakie Pani/Pana zdaniem są atuty powiatu? (proszę podać maksymalnie 3 odpowiedzi) 2. Co Pani/Pana zdaniem w największym stopniu ogranicza możliwości rozwojowe powiatu i ma negatywny wpływ na

Bardziej szczegółowo

Osoba, która Ci przekazała tego ebooka, lubi Cię i chce, abyś poświęcał wiele uwagi swojemu rozwojowi osobistemu.

Osoba, która Ci przekazała tego ebooka, lubi Cię i chce, abyś poświęcał wiele uwagi swojemu rozwojowi osobistemu. Osoba, która Ci przekazała tego ebooka, lubi Cię i chce, abyś poświęcał wiele uwagi swojemu rozwojowi osobistemu. Zależy jej na Twoim sukcesie, w każdej sferze życia. Im więcej szczęśliwych ludzi na świecie,

Bardziej szczegółowo

Część pierwsza KLUCZOWE KONTEKSTY PROWADZENIA NEGOCJACJI W SPRAWIE PRACY

Część pierwsza KLUCZOWE KONTEKSTY PROWADZENIA NEGOCJACJI W SPRAWIE PRACY SPIS TREŚCI Wstęp 9 Część pierwsza KLUCZOWE KONTEKSTY PROWADZENIA NEGOCJACJI W SPRAWIE PRACY Rozdział 1. Praca, rynek pracy i bezrobocie w perspektywie psychospołecznej... 15 Wprowadzenie 15 1.1. Praca

Bardziej szczegółowo

Colorful B S. Autor: Alicja Jakimczuk. Wydawca: Colorful Media. Korekta: Marlena Fiedorow ISBN: Copyright by COLORFUL MEDIA Poznań 2012

Colorful B S. Autor: Alicja Jakimczuk. Wydawca: Colorful Media. Korekta: Marlena Fiedorow ISBN: Copyright by COLORFUL MEDIA Poznań 2012 Autor: Alicja Jakimczuk Wydawca: Colorful Media Korekta: Marlena Fiedorow ISBN: 83-919772-5-0 Copyright by COLORFUL MEDIA Poznań 2012 Okładka: Colorful Media Skład i łamanie: Colorful Media Colorful B

Bardziej szczegółowo

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Odpowiedzialny biznes to przede wszystkim uczciwe postępowanie raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Współcześnie coraz więcej mówi się na świecie

Bardziej szczegółowo

Program profilaktyczny Społecznej Szkoły Podstawowej Społecznego Towarzystwa Szkoły Gimnazjalnej w klasach I-III w roku szkolnym 2014-2015.

Program profilaktyczny Społecznej Szkoły Podstawowej Społecznego Towarzystwa Szkoły Gimnazjalnej w klasach I-III w roku szkolnym 2014-2015. Program profilaktyczny Społecznej Szkoły Podstawowej Społecznego Towarzystwa Szkoły Gimnazjalnej w klasach I-III w roku szkolnym 2014-2015. Program jest integralną częścią programu wychowawczego szkoły.

Bardziej szczegółowo

ZNACZENIE BIOGRAFII EDUKACYJNEJ

ZNACZENIE BIOGRAFII EDUKACYJNEJ ZNACZENIE BIOGRAFII EDUKACYJNEJ W EDUKACJI DOROSŁYCH GDYNIA. 10.06.2014 uwarunkowania rynkowe uwarunkowania behawioralne uwarunkowania społeczne CZŁOWIEK jego historia życia i historia uczenia się uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

ANKIETA PROBLEMY SPOŁECZNE W OPINII MIESZKAŃCÓW

ANKIETA PROBLEMY SPOŁECZNE W OPINII MIESZKAŃCÓW ANKIETA PROBLEMY SPOŁECZNE W OPINII MIESZKAŃCÓW 1. Jakie Pani/Pana zdaniem są atuty gminy? (proszę podać maksymalnie 3 odpowiedzi) 3.... 2. Co Pani/Pana zdaniem w największym stopniu ogranicza możliwości

Bardziej szczegółowo

Zachowania pomocne wśród uczniów jako istotny element budowania bezpieczeństwa lokalnego

Zachowania pomocne wśród uczniów jako istotny element budowania bezpieczeństwa lokalnego Zachowania pomocne wśród uczniów jako istotny element budowania bezpieczeństwa lokalnego Grzegorz Wierzbicki Uniwersytet Przyrodniczo - Humanistyczny w Siedlcach Instytut Pedagogiki Katedra Edukacji dla

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia osobowości

Zaburzenia osobowości Zaburzenia osobowości U dzieci i młodzieży nie rozpoznajemy zaburzeń osobowości, a jedynie nieprawidłowy rozwój osobowości. Zaburzenia osobowości: Zaburzenia osobowości definiujemy jako głęboko utrwalone

Bardziej szczegółowo

WYCHOWANIE DO ŻYCIA W RODZINIE Program nauczania w gimnazjum

WYCHOWANIE DO ŻYCIA W RODZINIE Program nauczania w gimnazjum Maria Urban WYCHOWANIE DO ŻYCIA W RODZINIE Program nauczania w gimnazjum Wydawnictwo Edukacyjne Zofii Dobkowskiej Warszawa 2009 SPIS TREŚCI Założenia programu...........................................

Bardziej szczegółowo

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016 Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016 Drodzy Rodzice, Szanowni Pedagodzy, Nauczyciele oraz Wychowawcy! Pozytywny rozwój jest elementem tzw. pozytywnej profilaktyki. Idea ta nie

Bardziej szczegółowo

Wiedza i zachowania zdrowotne mieszkańców Lubelszczyzny a zmienne demograficzno-społeczne.

Wiedza i zachowania zdrowotne mieszkańców Lubelszczyzny a zmienne demograficzno-społeczne. Michał Nowakowski Zakład Socjologii Medycyny i Rodziny Instytut Socjologii Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej Luiza Nowakowska Samodzielna Pracownia Socjologii Medycyny Katedra Nauk Humanistycznych Wydziału

Bardziej szczegółowo

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas Zdzisława Piątek o śmierci seksie i metodzie in vitro universitas Na ironię zakrawa fakt, iż nauka, która nigdy nie dążyła do odkrycia prawd absolutnych, a wręcz odcinała się od takich poszukiwań,

Bardziej szczegółowo

Rodzice 6- i 7-latków o swoich dzieciach

Rodzice 6- i 7-latków o swoich dzieciach Rodzice 6- i 7-latków o swoich dzieciach Dzieci w opinii rodziców czują się dobrze i są ogólnie zadowolone z życia, bez względu na to, czy poszły do szkoły, czy zerówki. Rodzice nie zaobserwowali różnic

Bardziej szczegółowo

płodność, umieralność

płodność, umieralność Konferencja naukowa Społeczno-ekonomiczne następstwa rozwoju procesów demograficznych do 2035 roku Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich Założenia prognozy ludności płodność, umieralność Warszawa, 25 czerwca

Bardziej szczegółowo

METODY I TECHNIKI BADAŃ SPOŁECZNYCH

METODY I TECHNIKI BADAŃ SPOŁECZNYCH METODY I TECHNIKI BADAŃ SPOŁECZNYCH Schemat poznania naukowego TEORIE dedukcja PRZEWIDYWANIA Świat konstrukcji teoret Świat faktów empirycznych Budowanie teorii Sprawdzanie FAKTY FAKTY ETAPY PROCESU BADAWCZEGO

Bardziej szczegółowo

Proces badawczy schemat i zasady realizacji

Proces badawczy schemat i zasady realizacji Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Wydział Nauk Ekonomicznych UW Warszawa, 28 października 2014 Najważniejsze rodzaje badań Typy badań Podział wg celu badawczego Kryteria przyczynowości

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka agresji i przemocy w szkołach część I. mgr Jolanta Kamińska Poradnia Psychologiczno Pedagogiczna w Słupsku

Profilaktyka agresji i przemocy w szkołach część I. mgr Jolanta Kamińska Poradnia Psychologiczno Pedagogiczna w Słupsku Profilaktyka agresji i przemocy w szkołach część I mgr Jolanta Kamińska Poradnia Psychologiczno Pedagogiczna w Słupsku Raport NIK Przeciwdziałanie zjawiskom patologii wśród dzieci i młodzieży szkolnej

Bardziej szczegółowo

Przemoc psychiczna wobec dzieci w sytuacjach okołorozwodowych. Bydgoszcz 08.10.2015r.

Przemoc psychiczna wobec dzieci w sytuacjach okołorozwodowych. Bydgoszcz 08.10.2015r. Przemoc psychiczna wobec dzieci w sytuacjach okołorozwodowych Bydgoszcz 08.10.2015r. Przemoc psychiczna Przemoc psychiczna to przewlekła, niefizyczna interakcja między dzieckiem i opiekunem, obejmująca

Bardziej szczegółowo

Warunki i jakość życia w świetle badań naukowych Prognozy na nadchodzące lata

Warunki i jakość życia w świetle badań naukowych Prognozy na nadchodzące lata DIAGNOZA SPOŁECZNA 2015 Warunki i jakość życia w świetle badań naukowych Prognozy na nadchodzące lata Sytuacja materialna gospodarstw domowych a percepcja barier decyzji o dziecku Warszawa, 8 grudnia 2015

Bardziej szczegółowo

Szkoła jako organizacja ucząca się - rola zewnętrznego wsparcia

Szkoła jako organizacja ucząca się - rola zewnętrznego wsparcia Projekt System doskonalenia nauczycieli oparty na ogólnodostępnym kompleksowym wspomaganiu szkół współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Szkoła jako organizacja ucząca się - rola zewnętrznego wsparcia

Bardziej szczegółowo

DEPRESJA ASPEKT PSYCHOTERAPEUTYCZNY MGR EWA KOZIATEK. Członek Sekcji Naukowej Psychoterapii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego WZLP Olsztyn

DEPRESJA ASPEKT PSYCHOTERAPEUTYCZNY MGR EWA KOZIATEK. Członek Sekcji Naukowej Psychoterapii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego WZLP Olsztyn DEPRESJA ASPEKT PSYCHOTERAPEUTYCZNY MGR EWA KOZIATEK Członek Sekcji Naukowej Psychoterapii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego WZLP Olsztyn PSYCHOTERAPIA Wywodzi się z greckich określeń: psyche (dusza)

Bardziej szczegółowo

Podmioty odpowiedzialne za planowanie kariery zawodowej: Pracodawca

Podmioty odpowiedzialne za planowanie kariery zawodowej: Pracodawca Podmioty odpowiedzialne za planowanie kariery zawodowej: Pracodawca Pracownik Treść wykładów obejmuje pracownika jako osobę odpowiedzialną za planowanie własnej kariery zawodowej. Dr AnnaWalczyna Indywidualne

Bardziej szczegółowo

Psychologia rozwojowa wieku dojrzałego. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ

Psychologia rozwojowa wieku dojrzałego. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Psychologia rozwojowa wieku dojrzałego Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Tematyka kursu Wprowadzenie do psychologii rozwojowej wieku dojrzałego. Omówienie tematyki kursu. Podstawowe pojęcia z zakresu

Bardziej szczegółowo

Warszawa, maj 2012 BS/61/2012 POTRZEBY PROKREACYJNE ORAZ PREFEROWANY I REALIZOWANY MODEL RODZINY

Warszawa, maj 2012 BS/61/2012 POTRZEBY PROKREACYJNE ORAZ PREFEROWANY I REALIZOWANY MODEL RODZINY Warszawa, maj 2012 BS/61/2012 POTRZEBY PROKREACYJNE ORAZ PREFEROWANY I REALIZOWANY MODEL RODZINY Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2012 roku Fundacja

Bardziej szczegółowo

SIGMA KWADRAT. Prognozy demograficzne. Statystyka i demografia CZWARTY LUBELSKI KONKURS STATYSTYCZNO-DEMOGRAFICZNY POLSKIE TOWARZYSTWO STATYSTYCZNE

SIGMA KWADRAT. Prognozy demograficzne. Statystyka i demografia CZWARTY LUBELSKI KONKURS STATYSTYCZNO-DEMOGRAFICZNY POLSKIE TOWARZYSTWO STATYSTYCZNE SIGMA KWADRAT CZWARTY LUBELSKI KONKURS STATYSTYCZNO-DEMOGRAFICZNY Prognozy demograficzne Statystyka i demografia PROJEKT DOFINANSOWANY ZE ŚRODKÓW NARODOWEGO BANKU POLSKIEGO URZĄD STATYSTYCZNY W LUBLINIE

Bardziej szczegółowo

mgr Małgorzata Pawlik

mgr Małgorzata Pawlik mgr Małgorzata Pawlik to projekt systemowych rozwiązań w środowisku szkolnym, uzupełniających wychowanie i ukierunkowanych na: wspomaganie ucznia w radzeniu sobie z trudnościami zagrażającymi prawidłowemu

Bardziej szczegółowo

KONTRAKT GRUPOWY USTALMY ZASADY WSPÓŁPRACY, KTÓRE BĘDĄ DOTYCZYŁY NAS WSZYSTKICH PODCZAS DZISIEJSZYCH ZAJĘĆ

KONTRAKT GRUPOWY USTALMY ZASADY WSPÓŁPRACY, KTÓRE BĘDĄ DOTYCZYŁY NAS WSZYSTKICH PODCZAS DZISIEJSZYCH ZAJĘĆ Agenda 10:00 10:10 wprowadzenie do zajęć tematycznych (kontraktowanie grupy) 10:10 11:00 budowanie relacji w grupie w oparciu o warsztaty i cykl Kolba 11:00 11:15 przerwa 11:15 12:40 charakter jednostki

Bardziej szczegółowo

Jak Polacy postrzegają szkoły publiczne i niepubliczne: preferencje dotyczące szkolnictwa w Polsce. Marta Piekarczyk

Jak Polacy postrzegają szkoły publiczne i niepubliczne: preferencje dotyczące szkolnictwa w Polsce. Marta Piekarczyk Jak Polacy postrzegają szkoły publiczne i niepubliczne: preferencje dotyczące szkolnictwa w Polsce Marta Piekarczyk Warszawa, 2014 Obecny raport oparty jest na wynikach ogólnopolskiego sondażu uprzedzań

Bardziej szczegółowo

Przykład rodzicielstwa

Przykład rodzicielstwa Czy prawo może funkcjonować bez oznaczenia płci? Przykład rodzicielstwa dr Małgorzata Szeroczyńska Warszawa, 5 listopada 2013 r. Mężczyzna w ciąży Kazus Thomasa Beatie Jak zarejestrować dziecko, które

Bardziej szczegółowo

Dzieci też przeżywają żałobę. Jak wspierać rodzinę po stracie? Milena Pacuda Anna Sokołowska

Dzieci też przeżywają żałobę. Jak wspierać rodzinę po stracie? Milena Pacuda Anna Sokołowska Dzieci też przeżywają żałobę. Jak wspierać rodzinę po stracie? Milena Pacuda Anna Sokołowska Podstawy teoretyczne Jak kształtuje się pojęcie śmierci u dzieci? Dzieci w wieku do 4 lat: do 2 roku życia poczucie

Bardziej szczegółowo

Co-housing jako oczekiwana forma mieszkalnictwa dla osób starszych. Dr Walentyna Wnuk Wrocław 2014

Co-housing jako oczekiwana forma mieszkalnictwa dla osób starszych. Dr Walentyna Wnuk Wrocław 2014 Co-housing jako oczekiwana forma mieszkalnictwa dla osób starszych Dr Walentyna Wnuk Wrocław 2014 Wprowadzenie Mieszkanie jest podstawową wartością dla człowieka, staje się z czasem podstawowym miejscem

Bardziej szczegółowo

Demografia i Gerontologia Społeczna Biuletyn Informacyjny 2011, Nr 12. Małżeństwa powtórne

Demografia i Gerontologia Społeczna Biuletyn Informacyjny 2011, Nr 12. Małżeństwa powtórne Demografia i Gerontologia Społeczna Biuletyn Informacyjny 2011, Nr 12 Piotr Szukalski Instytut Socjologii Uniwersytet Łódzki pies@uni.lodz.pl Małżeństwa powtórne Małżeństwa powtórne to kategoria występująca,

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Magdalena Śmieja, Jarosław Orzechowski (red.) - Inteligencja emocjonalna. Spis treści

Księgarnia PWN: Magdalena Śmieja, Jarosław Orzechowski (red.) - Inteligencja emocjonalna. Spis treści Księgarnia PWN: Magdalena Śmieja, Jarosław Orzechowski (red.) - Inteligencja emocjonalna Spis treści Wprowadzenie (Magdalena Śmieja, Jarosław Orzechowski)....... 11 Część I. Teoria 1. Inteligencja emocjonalna:

Bardziej szczegółowo

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG:

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG: Niedostosowanie społeczne nieletnich. Działania, zmiana, efektywność. Justyna Siemionow Publikacja powstała na podstawie praktycznych doświadczeń autorki, która pracuje z młodzieżą niedostosowaną społecznie

Bardziej szczegółowo

Psychologia kształtowania i modyfikacji zachowania Program studiów jednolitych dla licencjatów i magistrów tryb niestacjonarny

Psychologia kształtowania i modyfikacji zachowania Program studiów jednolitych dla licencjatów i magistrów tryb niestacjonarny Psychologia kształtowania i modyfikacji zachowania Program studiów jednolitych dla licencjatów i magistrów tryb niestacjonarny Program ogólny Rodzaj zajęć Liczba modułów Liczba godzin Rok Moduł wspólny

Bardziej szczegółowo

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Polityka społeczna (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Spis treści 1Wstęp...3 2Cele polityki społecznej...3 3Etapy rozwoju politechniki społecznej...4 3.α Od prawa ubogich do

Bardziej szczegółowo

ŚWIAT WARTOŚCI DZIECI KOŃCZĄCYCH EDUKACJĘ PRZEDSZKOLNĄ

ŚWIAT WARTOŚCI DZIECI KOŃCZĄCYCH EDUKACJĘ PRZEDSZKOLNĄ ŚWIAT WARTOŚCI DZIECI KOŃCZĄCYCH EDUKACJĘ PRZEDSZKOLNĄ Jolanta Malanowska Powiatowy Ośrodek Edukacji w Środzie Śląskiej WYCHOWANIE DLA WARTOŚCI Potrzeby dziecka w wieku przedszkolnym potrzebuje punktu

Bardziej szczegółowo