Socjoterapia jako forma pomocy psychologiczno-pedagogicznej

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Socjoterapia jako forma pomocy psychologiczno-pedagogicznej"

Transkrypt

1 3 UNIWERSYTET IM. ADAMA MICKIEWICZA W POZNANIU Socjoterapia jako forma pomocy psychologiczno-pedagogicznej Teoria i praktyka Redakcja naukowa BARBARA JANKOWIAK POZNA 2013

2 4 ABSTRACT.. Adam Mickiewicz University Press. Seria, Pp ISBN ISSN Text in Polish with a summary in English. The book presents an approach to teaching a foreign language to students with disabilities by means of integrating individuals into the school environment. Considering the nature of a disability and the character of the learner s special educational needs, foreign language learning is not limited to purely linguistic education (developing linguistic and communicative competencies), but is also an opportunity to obtain therapeutic benefits. Such benefits can be achieved through activities which serve compensatory purposes in relation to limited/impaired communication and use of language, as well as activities that are aimed at developing learners foreign language learning abilities. The book closes with an analysis of the effectiveness of language learning assessment instruments used as part of lower secondary and upper secondary school-leaving exams, followed by some suggestions concerning valueadded assessment in foreign language learning., Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Wydzia Filologii Polskiej i Klasycznej, Instytut Filologii Polskiej, ul. Fredry 10, Pozna, Poland Recenzent: prof. dr hab. Publikacja dofinansowana przez Rektora Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, 2013 This edition Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wydawnictwo Naukowe UAM, Pozna 2013 Projekt ok adki: Redaktor: Redaktor techniczny: Dorota Borowiak amanie tekstu: Eugeniusz Strykowski ISBN WYDAWNICTWO NAUKOWE UNIWERSYTETU IM. ADAMA MICKIEWICZA W POZNANIU UL. FREDRY 10, POZNA Sekretariat: tel , faks , Dzia sprzeda y: tel , Wydanie I. Ark. wyd. 00,00. Ark. druk. 00,00. DRUK I OPRAWA: UNI-DRUK s.j., LUBO, UL. PRZEMYS OWA 13

3 BARBARA JANKOWIAK, EMILIA SOROKO 33 BARBARA JANKOWIAK Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu EMILIA SOROKO Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Socjoterapia jako forma pomocy psychopedagogicznej Wprowadzenie Socjoterapia jest wa nym i obecnym w wiadomo ci spo ecznej poj ciem, które odnosi si do formy grupowego oddzia ywania o pomocowym charakterze. Pos uguj si nim zarówno nauczyciele, pedagodzy, pracownicy socjalni, resocjalizatorzy, jak i psychologowie, cho zapewne nie wyczerpuje to licznych profesji, które mog by zawodowo powi zane z socjoterapi. Czy zatem wiadomo, czym jest socjoterapia, a tak e co j odró nia od innych oddzia ywa pomocowych? Bli sza refleksja pokazuje, e wokó poj cia socjoterapii jest wiele kontrowersji i niejasno ci, cho jednocze nie socjoterapia jako metoda pracy jest z powodzeniem stosowana. W niniejszym rozdziale chcemy przybli y to poj cie i odró ni je od innych oddzia- ywa pomocowych, poniewa uwa amy, e teoretyczne rozwa ania i synteza wiedzy przyczynia si do polepszenia praktyki socjoterapeutycznej. Chcemy pokaza, e socjoterapia mo e by uznana za form pomocy psychopedagogicznej, a nie jedynie traktowana jako metoda stosowana w pomaganiu. Analizuj c ró ne definicje i sposoby praktykowania socjoterapii, zauwa- y mo na kilka podstawowych trendów w tym zakresie. Po pierwsze rozró nia si obszary praktyczne, w których jest ona realizowana i w zwi zku z tym grupy docelowe, po drugie akcentuje si szerokie lub w skie uj cia socjoterapii, wreszcie po trzecie spotyka si próby wykazywania, czym socjoterapia z pewno ci nie jest. Odnosz c si do obszarów praktycznych, pragniemy wskaza, e socjoterapia funkcjonuje w medycynie (g ównie psychiatrii), pomocy spo ecznej, resocjalizacji czy o wiacie odmienno tych

4 34 Socjoterapia jako forma pomocy psychopedagogicznej rodowisk czyni praktyk bardzo ró n, ale przede wszystkim przyczynia si do odmiennego okre lania celów socjoterapii. To rozró nienie jest wed ug nas kluczowe dla praktykowania socjoterapii jak wida, nie mo na praktykowa socjoterapii w ogóle, ale w silnym powi zaniu ze specyficznymi warunkami tej formy pomocy. W niniejszej pracy koncentrujemy si na socjoterapii jako formie oddzia- ywania psychopedagogicznego (por. te Jagie a, 2009). Je li chodzi o w skie i szerokie definicje socjoterapii oraz próby odró nienia jej od innych form pomocy, to stawiamy pytanie, gdzie w ród innych form pomocy socjoterapi mo na umie ci i co to o niej wiadczy. Ponadto staramy si wykaza, e praktyka socjoterapeutyczna zale y od pewnych za o e co do post powania socjoterapeuty, które wynikaj z jego wiedzy o tym, jakie warunki i sposoby pracy s konieczne, aby osi gn po dany cel oraz umiej tno ci stworzenia tych warunków i zastosowania metod. Omawiaj c to zagadnienie, pos ugujemy si poj ciem procesu socjoterapeutycznego, czyli celowo uruchamianego procesu oddzia ywa pomocowych, wykorzystuj cych dynamik ma ej grupy spo ecznej. 1. Socjoterapia a idea rodowiska socjoterapeutycznego Analiza dost pnego pi miennictwa naukowego oraz publicystycznego zarówno w internecie, jak i pracach opublikowanych w wersjach papierowych sugeruje, e istnieje pewna rozbie no mi dzy poj ciem socjoterapia i jego konotacjami w tekstach psychologicznych i pedagogicznych w j zyku polskim, a poj ciem sociotherapy u ywanym w tekstach angloj zycznych. Socjoterapia pojawia si najcz ciej w kontek cie o wiaty (por. np. Sawicka, 1999; Strzemieczny, 1988), natomiast socjotherapy najcz ciej w kontek cie spo eczno ci terapeutycznej w szpitalach (por. np. Lipgar, 1999; Greene, 1999). Interesuj ce jest jednak to, e na ogólnym poziomie obydwie definicje zdaj si pokrywa, wskazuj c na terapi relacji spo ecznych (therapy of social relations), odbywaj c si w a nie w rodowisku spo- ecznym. Przyjrzyjmy si zatem ró nym próbom doprecyzowania poj cia socjoterapii. Najszersze rozumienie socjoterapii jako formy pomocy wi e si ze wskazaniem, e socjoterapia odbywa si w spo eczno ci stworzonej po to, aby dostarcza (spo ecznych) bod ców do poprawienia funkcjonowania, g ównie w obszarze relacji interpersonalnych. W tym nurcie podkre la si, e socjoterapia wywodzi si z nauk spo ecznych, takich jak praca spo eczna, pedagogika spo eczna, socjologia, prawo czy psychologia. Celem pracy so-

5 BARBARA JANKOWIAK, EMILIA SOROKO 35 cjoterapeutycznej jest dostarczenie lepszych warunków do rozwoju kompetencji spo ecznych i osobistych warunków lepszych od tych, w których do tej pory przebywa a osoba uczestnicz ca w socjoterapii. Socjoterapia w tym sensie wspomaga rozwój, szczególnie spo eczny i koryguje braki w tym zakresie, co dzieje si w specyficznych warunkach spo ecznych. Jak sugeruje analiza ró nych definicji socjoterapii, przeprowadzona przez John-Borys (2005, s ), wspólnym elementem tych definicji jest akcentowanie roli zorganizowanego rodowiska (grupy) i relacji spo ecznych. rodowisko socjoterapeutyczne, jak pisze John-Borys (2005, s ), mia- oby pe ni funkcj lecz c (by czynnikiem lecz cym, powodowa zmian terapeutyczn ), ale równie wspomaga rozwój. Do tych dwóch celów rozwojowego i korekcyjnego z pewno ci jeszcze powrócimy. Za o enie, e warunki (relacje) spo eczne mog kszta towa osob wynika z bardziej podstawowej tezy mówi cej, e poziomy funkcjonowania cz owieka s wspó zale ne od siebie i wp ywaj wzajemnie na swój kszta t (por. Brzezi ska, 2000, s. 45). Oznacza to mi dzy innymi, e obecna w socjoterapii zmiana w obszarze relacji osoba otoczenie wp ywa na zmiany osobowo ciowe, zmiany struktur umys owych czy zmiany zachowania, dlatego ograniczanie potencjalnego wp ywu socjoterapii do sfery relacji spo ecznych mo e by zbyt du ym uproszczeniem. Definicja socjoterapii, podawana przez Towarzystwo dla Dobra Socjoterapii (The Society for the Furtherance of Sociotherapy) opiera si na holistycznej wizji rodzaju ludzkiego, czyli pogl du, e istota ludzka jest somatyczn, psychiczn, spo eczn i duchow jednostk, która jest unikalna dzi ki indywidualnej historii rozwoju. Towarzystwo definiuje wi c socjoterapi jako metodyczne zarz dzanie rodowiskiem spo ecznym w grupie klientów, ukierunkowane na osi gni cie celów leczenia indywidualnego klienta w jakiej jednostce funkcjonalnej, zwykle w otoczeniu klinicznym. Za- o enie holistyczne pozwala uzna wi c, e zmiana w rodowisku spo ecznym b dzie mia a swój odd wi k i innych sferach funkcjonowania osoby nale y si tego spodziewa i monitorowa to, aby zmiana mia a charakter rozwojowy. Wp yw rodowiska spo ecznego, obok wp ywów biologicznych, uwa any jest (Brzezi ska, 2000, s. 46) za podstawowy nacisk, jakiemu poddawana jest osoba nacisk ten w socjoterapii jest wykorzystywany jako narz dzie realizacji celów pomocowych, cho traktuje si go bardziej lub mniej dyrektywnie. P yn ce z zewn trz od innych ludzi jawnie formu owane wymagania oznaczaj dyrektywny (i tym samym bezpo redni) nacisk spo eczny, a z kolei tworzenie rodowiska, w którym relacje interpersonalne b d ró norodne i z o one, jest mniej dyrektywnym naciskiem spo ecznym. Odmienna jest te kwestia kontrolowania rodowiska spo ecznego (projektowania poszczególnych interakcji i poziomu zorganizowania) w oddzia- ywaniach socjoterapeutycznych. Na przyk ad w opiece medycznej poj cie

6 36 Socjoterapia jako forma pomocy psychopedagogicznej socjoterapii traktuje si tak szeroko, e mówi si o niej jako o formie terapii zaj ciowej, w której ogólnie rzecz bior c wykonuje si ró ne czynno ci wraz z innymi lud mi (por. Nawrot i in., 2005, Pu y ski, 1993). Chodzi tutaj o takie dzia ania, jak wspólne wieczory z ta cami i grami, wycieczki, wspólne pobyty w teatrach i kinach, zwiedzanie miejsc, urz dzanie wystaw dzie plastycznych pacjentów i tym podobne. Proces wspomagania rozwoju zachodzi tutaj przez sam fakt zwi kszenia intensywno ci kontaktów spo ecznych, a kontrola rodowiska spo ecznego jest tutaj bardzo niska nie projektuje si poszczególnych interakcji, a jedynie zapewnia si mo liwo ich powstawania. Troch bardziej specyfika oddzia ywania rodowiska spo ecznego jest dookre lona w definicji socjoterapii Pu y skiego (1993). Wed ug niego (Pu y ski, 1993, s. 454) jest to metoda uzupe niaj ca oddzia ywania psychoterapeutyczne, niezb dna sk adowa dzia a rehabilitacyjnych, która obejmuje dzia ania wykorzystuj ce wp yw spo eczny, relacje mi dzyludzkie i umiej tno ci spo eczne oraz integracj w grupach. W definicji tej jest ju zawarta idea celowego wykorzystywania psychologii spo ecznej do tworzenia rodowiska socjoterapeutycznego. Miejscem tak rozumianej socjoterapii s, wed ug Pu y skiego (1993), szpitale, oddzia y rehabilitacyjne, o rodki dzienne czy kluby by ych pacjentów. Dost pno tak opisanego rodowiska spo ecznego i potencjalnych w nim kontaktów bliska jest idei spo eczno ci terapeutycznej, rozumianej jako sposób organizacji instytucji lecz cej albo oddzia u, gdzie celowo wspiera si wspó udzia pacjentów w kierowaniu i planowaniu wspólnej aktywno ci w leczeniu (Kratochvil, 2003, s. 287). Celem tego typu oddzia ywa jest wi c niedopuszczanie do wyizolowania chorego z ycia spo ecznego lub w czanie do ycia spo ecznego po uprzednim wyizolowaniu lub wykluczeniu (por. Wardaszko- yskowska, 1966, za: Jagie a, 2009, s. 12). Wydaje si, e uj cia akcentuj ce sam obecno rodowiska spo ecznego i mo liwych w nim relacji sprowadza socjoterapi do animacji spo eczno ci, terapii zaj ciowej lub sp dzania czasu wolnego, zamiast podkre la czynniki lecz ce i konieczno ich intencjonalnego uruchamiania przez socjoterapeut w okre lonych okoliczno ciach. Dopiero organizowanie rodowiska spo- ecznego jest warunkiem, w którym rozwój osoby i korekta zaburze mog zaj w sposób bardziej kontrolowany. Na przyk ad w definicji S ownika psychologicznego (Szewczuk, 1979, s. 274) czytamy, e socjoterapia to organizowanie rodowiska spo ecznego pacjenta w tym kierunku, aby w mo liwie du ym stopniu sprzyja o ono wyzdrowieniu i utrzymywaniu zdrowia psychicznego. Jeszcze wi ksz kontrol rodowiska spo ecznego b d akcentowa y te formy pracy socjoterapeutycznej, w których podkre la si znaczenie pracy z grup lub wr cz oferuje si pewn metodyk pracy z grup (np. w czaj c psychodram, zabawy interakcyjne czy elementy psychoterapii

7 BARBARA JANKOWIAK, EMILIA SOROKO 37 grupowej). Wtedy kontrolowanie rodowiska spo ecznego przez prowadz cego socjoterapi oznacza aby aktywne kreowanie kontaktów spo ecznych o okre lonym charakterze, w celu wspomagania rozwoju i korekcji nieprawid owo ci w zachowaniach spo ecznych. Na przyk ad proponowanie zabaw interakcyjnych jako jeden ze sposobów konstruowania okre lonych interakcji mi dzy uczestnikami wymaga mi dzy innymi dopasowywania poszczególnych interwencji do fazy procesu grupowego, do indywidualno- ci uczestnika czy preferencji prowadz cego grup (Vopel, 1999). Jest to wi c proces z o ony, który ma swoje uzasadnienie w wiedzy psychologicznej, samowiedzy prowadz cego grup i uwa nej obserwacji aktualnej sytuacji w grupie uczestników. Przyjmuj c punkt widzenia pomocy psychologicznej, w której jako podstawowy warunek zmiany (poprawy) uznaje si motywacj pacjenta oraz jego gotowo do przyj cia pomocy (por. np. Rogers, 2002), w socjoterapii rola czynników intrapsychicznych wydaje si pomniejszona na rzecz organizowania odpowiedniego rodowiska spo ecznego. Wyra a to definicja obecna w S owniku psychologii (Reber, 2000, s. 686), gdzie socjoterapia to termin zbiorczy na okre lenie ka dej formy terapii, w której nacisk k adzie si w wi kszym stopniu na czynniki spo eczno- rodowiskowe i interpersonalne ni na czynniki intrapsychiczne. Cho czynniki spo eczno- rodowiskowe s istotniejsze, to jednak nie ulega w tpliwo ci, e w oddzia ywaniu socjoterapeutycznym wa n rol odgrywa realizowanie celów terapeutycznych i rozwojowych danej osoby, co dzieje si w a nie w kontek cie rodowiska socjoterapeutycznego. Jednak w ród definicji socjoterapii znale mo na te takie, które wskazuj, e celem oddzia ywa mo e by nie tylko osoba, ale i uk ad spo eczny (np. rodzina, spo eczno lokalna, system spo- ecznego oparcia), który przez swoj dysfunkcjonalno wyzwala, pot guje lub utrwala zaburzenia (Milerski, liwierski, 2000, s. 204). R.M. Lipgar (1999) jest przedstawicielem podej cia socjoterapeutycznego przy tworzeniu zasad spotka spo eczno ci terapeutycznej oddzia u szpitalnego (por. krytyka tego podej cia: Greene, 1999). Wed ug tego autora podstawowym celem spotka spo eczno ci terapeutycznej, je li pracuje si w podej ciu socjoterapeutycznym, jest nie terapia pacjentów (indywidualne ukierunkowanie pomocy), ale spotkania spo eczno ci, które mog facylitowa realizacj celów terapeutycznych i wspiera pacjentów w podejmowaniu zobowi za. To nie pacjent jest celem oddzia ywa socjoterapeutycznych, ale oddzia sk adaj cy si z jednej strony ze spo eczno ci pacjentów, z drugiej za z personelu, którzy pozostaj ze sob w ci g ych interakcjach. Spotkanie spo eczno ci terapeutycznej oddzia u, na którym mo liwa jest otwarta dyskusja o ró nych wypadkach czy zdezorganizowanych zachowaniach (np. przemoc, samouszkodzenia), prowadzi nie tylko do tego, e i pa-

8 38 Socjoterapia jako forma pomocy psychopedagogicznej cjenci i personel staj si bardziej odpowiedzialni za wspólne bezpiecze stwo, ale tak e modeluje otwart komunikacj wewn trz oddzia u, pozwalaj c dookre la role i zadania personelu, pacjentów oraz wzajemne zale no ci wewn trz oddzia u. Takie spotkanie spo eczno ci mo e nie wiele dodatkowych, po rednich korzy ci terapeutycznych dla pacjentów, cho g ównym jego celem by o oddzia ywanie na rodowisko spo eczne, a nie praca indywidualna. Oddzia ywania socjoterapeutyczne mog wi c by ukierunkowane na uk ad spo eczny, przy czym nasuwa si pytanie, na ile bezpo rednia mo e to by pomoc i jak odró ni j od pracy doradczej z rodzinami lub psychoedukacji. Pojawia si te kolejny problem podstawowy czy socjoterapia jako terapia jest metod leczenia zaburze psychicznych, czy mo e metod wspierania lub wspomagania rozwoju. Definicja Milerskiego i liwierskiego w S owniku Pedagogicznym (2000, s. 204) mówi o leczeniu pozostaje jednak pytanie, czy to jest rzeczywi cie cecha charakterystyczna oddzia ywa socjoterapeutycznych. Je li socjoterapia odbywa si w domu opieki spo ecznej lub na oddziale dziennym szpitala psychiatrycznego, to oddzia ywania socjoterapeutyczne maj znaczenie raczej podtrzymuj ce, wspieraj ce lub wspomagaj ce rozwój, nie s za ukierunkowane na leczenie danego zaburzenia, które jest podstawow przyczyn uczestniczenia w oddzia ywaniu socjoterapeutycznym. Jednak przyk adowo w tpliwo taka nie pojawia si ju tak wyra nie w oddzia ywaniach socjoterapeutycznych w resocjalizacji, gdzie definiuje si je jako praktykowanie metod korygowania nieefektywnych zachowa interpersonalnych. Socjoterapia mo e wi c by w szczególnych okoliczno ciach metod leczenia. Cytuj c Milerskiego i liwierskiego (2000, s. 204), podkre lmy, e miejsce socjoterapii w planie leczenia mo e by ró ne: czasem chodzi o poszerzenie umiej tno ci spo ecznych osoby (np. terapia zaj ciowa, terapia prac ), czasem o modyfikowanie otaczaj cych osob uk adów (praca z rodzin, spo eczno lecznicza) albo te o zast powanie nieprawid owych uk adów spo ecznych w sposób czasowy lub ci g y (np. stowarzyszenia i kluby pacjentów, opieka rodzinna i inne). Podsumowuj c, przedrostek socjo- ma trzy mo liwe znaczenia, tzn. mo e okre la : 1) terapi relacji spo ecznych osoby polepszenie funkcjonowania spo ecznego, 2) terapi spo eczn terapi poprzez udzia w grupie lub spo eczno ci, 3) terapi spo eczno ci przez oddzia ywanie na system spo eczny, który wtórnie wp ynie na osob. Z przytoczonej literatury nie wynika jednoznacznie, czy wszystkie te znaczenia cznie tworz socjoterapi, czy mo e które z nich jest wa niejsze. Spraw komplikuje wreszcie fakt, e oddzia ywania socjoterapeutyczne poza kontekstem medycznym, resocjalizacyjnym i socjologicznym pro-

9 BARBARA JANKOWIAK, EMILIA SOROKO 39 wadzone s tak e w ramach ruchu pomocy psychologicznej w o wiacie oraz w ró norodnych placówkach opieku czo-wychowawczych (por. idea o wiatowego modelu pomocy psychologicznej Sikora, 2011). Zajmuj c si socjoterapi w tym kontek cie, nale a oby na nowo spojrze na powy sze ustalenia. Wydaje si oczywiste, e jest potrzebne inne, odmienne rozumienie socjoterapii (John-Borys, 2005). John-Borys (2005, s. 348) pojawienie si socjoterapii w o wiacie datuje na lata 80. ubieg ego wieku i definiuje socjoterapi w tym obszarze jako metod pracy z dzie mi i m odzie pochodz cymi ze rodowisk dysfunkcyjnych wychowawczo. Jagie a (2009, s. 9 10) u ywa poj cia zaj cia socjoterapeutyczne, które definiuje jako specyficzny rodzaj terapii grupowej zachowa dzieci i m odzie y, których celem jest stworzenie warunków do zaistnienia procesu korekcji swojego post powania: 1) prze- Tabela 1. Wybrane charakterystyki obszarów praktyki pomocowej, w których mo e odbywa si socjoterapia Kategoria Opieka medyczna Pomoc spo eczna Resocjalizacja Cz onkowie grup socjoterapeutycznych Placówka Struktura rodowiska socjoterapeutycznego Miejsce w ród innych form oddzia ywa G ówny cel pacjenci cierpi cy na zaburzenia utrudniaj ce kontakty spo eczne szpitale (np. oddzia y psychiatryczne) pacjenci i personel (lekarze, piel gniarki/arze, wolontariusze itp.) pomocnicze w leczeniu zwi kszenia intensywno ci kontaktów spo ecznych rezydenci maj cy niewiele kontaktów spo ecznych (wykluczeni) domy opieki spo- ecznej rezydenci i personel pomocnicze w pomocy, rehabilitacji niedopuszczanie do wyizolowania chorego z ycia spo ecznego lub w czanie do ycia spo ecznego po uprzednim wyizolowaniu lub wykluczeniu wychowankowie b d cy w procesie resocjalizacji zak ady poprawcze wychowankowie i personel pomocnicze lub podstawowe oddzia ywanie korygowania nieefektywnych zachowa interpersonalnych O wiata i placówki opieku czo-wychowawcze uczniowie/wychowankowie z grup ryzyka, np. dzieci z rodzin alkoholowych, z rodzin z przemoc wietlice socjoterapeutyczne, zaj cia socjoterapeutyczne w placówkach opieku czo-wychowawczych dzieci/m odzie i personel (zespó socjoterapeutów) podstawowe oddzia ywanie cele terapeutyczne, edukacyjne i rozwojowe

10 40 Socjoterapia jako forma pomocy psychopedagogicznej budowa negatywnych s dów poznawczych o sobie i innych; 2) prze ycie emocjonalnie korektywnego do wiadczenia, b d cego alternatyw dla wcze niej prze ytych urazów; 3) wypróbowanie nowych efektywnych wzorców zachowania. W uj ciu o wiatowym i opieku czo-wychowawczym podkre la si adresatów oddzia ywania (dzieci i m odzie z grup ryzyka, których potrzeby s cz sto sfrustrowane w rodowiskach rodzinnych) i nadal utrzymuje si znaczenie rodowiska spo ecznego. Jest to wi c g ównie terapia relacji spo ecznych oraz terapia spo eczna przez grup dla specyficznych adresatów. rodowisko socjoterapeutyczne ma tutaj pewn okre lon struktur personaln : zespó socjoterapeutów (np. wychowawcy-terapeuci, superwizorzy, terapeuci zaj ciowi, personel pomocniczy, wolontariusze) oraz dzieci (np. grupy wiekowe), a tak e szerszy kontekst spo eczny, czyli rodowiskowa sie wsparcia spo ecznego (John-Borys, 2005, s ). Ten uk ad spo eczny ma znacz cy potencja strukturyzowania oddzia ywa pomocowych przez identyfikowanie problemów i oferowanie procedur ich rozwi zywania, do czego wrócimy pó niej. Idea rodowiska socjoterapeutycznego, obecna w ogólnych uj ciach socjoterapii, w o wiacie i placówkach opieku czo-wychowawczych jest równie wyra nie podkre lana oczywista jest konieczno organizowania rodowiska socjoterapeutycznego w ten sposób, aby mo liwa w nim by a praca grupowa, uwzgl dniaj ca dynamik ma ej grupy spo ecznej. W takim uj ciu sama struktura rodowiska przechodzi na dalszy plan w naszych rozwa aniach, ust puj c miejsca procesowi pomocowemu o psychologicznym i pedagogicznym charakterze, uruchamianemu w grupie uczestników. W dalszych rozwa aniach zajmowa si b dziemy ju tylko socjoterapi jako form pomocy psychopedagogicznej. 2. Socjoterapia jako forma terapii i wspomagania rozwoju W definicjach socjoterapii w obszarze o wiaty specyfikuje si cele oddzia ywa oraz typ problemów, w których oddzia ywania socjoterapeutyczne b d mia y zastosowanie. Przyk adowo wed ug definicji socjoterapii Sawickiej (1999, s. 10) jest to metoda leczenia zaburze zachowania i niektórych zaburze emocjonalnych, adresowana do dzieci i m odzie y w toku spotka grupowych. W definicji tej zawarte jest wyra ne okre lenie socjoterapii jako metody leczenia zaburze, co wydaje si by do kontrowersyjne, nie tyle w za o eniach, ile w mo liwo ciach realizacji tego celu podczas realnych oddzia ywa socjoterapeutycznych. W tpliwo ci budzi bowiem cho by kilka kwestii: 1) na ile mo liwe jest precyzyjne zdiagnozowanie za-

11 BARBARA JANKOWIAK, EMILIA SOROKO 41 burze w wieku rozwojowym i w lad za tym ocenienie wp ywu oddzia ywania socjoterapeutycznego jako pomocnego; 2) na ile w realnych warunkach, na przyk ad wietlicy socjoterapeutycznej przyszkolnej, mo liwe jest intencjonalne i kontrolowane uzyskanie zmiany w zachowaniu lub w intrapsychicznych procesach u uczestników grupy; 3) czy ró norodny sk ad grup socjoterapeutycznych jest czynnikiem sprzyjaj cym czy os abiaj cym mo liwe lecznicze efekty oddzia ywa? By mo e wi c w mniejszym stopniu chodzi o leczenie (rozumiane jako oddzia ywanie pomocne w sytuacji zaburzenia), w wi kszym za o wspomaganie rozwoju i kompensowanie deficytów rozwoju spo ecznego, w szczególno ci zak óconych procesów socjalizacji Cele oddzia ywa socjoterapeutycznych W literaturze identyfikuje si rodzaj zmian, który powinien pojawi si w wyniku oddzia ywa socjoterapeutycznch: celowe stwarzanie dzieciom warunków (do wiadcze spo ecznych) umo liwiaj cych zmian s dów o rzeczywisto ci, sposobów zachowa i odreagowanie emocjonalne (Strzemieczny, 1988, s. 24). Umo liwienie zmiany w przedstawianych wy ej obszarach odnosi si do jednego z celów socjoterapii, w literaturze okre lanego mianem terapeutycznego (Sobolewska, 1993, za: Jagie a, 2009, s ). Cel terapeutyczny w du ej mierze dotyczy zmian w zachowaniu poprzez dostarczanie wzorców zachowa po danych (modelowanie i na ladowanie), umo liwianie wypróbowania (eksperymentowanie), zmiana sposobów postrzegania i my lenia o rzeczywisto ci (restrukturyzacja poznawcza), wy- wiczenie zachowa po danych (nabywanie bieg o ci), a tak e rozpoznawanie i ekspresja emocji, które temu towarzysz (integracja uczu ). Cel terapeutyczny mo na by te nazwa celem do wiadczeniowym, gdy chodzi w nim g ównie o pog bienie i poszerzenie w asnego do wiadczenia. Oprócz celu terapeutycznego wymienia si te cele edukacyjne (Sobolewska, 1993, za: Jagie a, 2009, s ), takie jak zapoznanie dzieci i m odzie y z zagadnieniami, które u atwi funkcjonowanie spo eczne i rozwi zywanie problemów, umiej tno rozwi zywania konfliktów, rozpoznawania, nazywania i wyra ania emocji, pe nienia ról spo ecznych. Cele te s (psycho-)edukacyjne w tym sensie, e dostarczaj wiedzy dotycz cej funkcjonowania spo- ecznego i s w cis ej zale no ci z do wiadczeniami wskazywanymi wy ej, wr cz wydaje si, e po ytek z wiedzy na temat funkcjonowania spo ecznego b dzie mo liwy wtedy, gdy elementy tej wiedzy zostan wprowadzone w do wiadczenie i poddane refleksji. Z kolei cele rozwojowe socjoterapii oznaczaj takie oddzia ywania, które odpowiadaj na potrzeby, mo liwo ci i

12 42 Socjoterapia jako forma pomocy psychopedagogicznej trudno ci wynikaj ce z etapów rozwoju psychospo ecznego; wspó graj one z zadaniami rozwojowymi i s zró nicowane wzgl dem tych etapów, dopasowuj c oddzia ywania np. do nasilenia potrzeby aktywno ci ruchowej, ciekawo ci poznawczej, potrzeby afiliacji, czy mo liwo ci intelektualnych. Cele rozwojowe wi si te z rozpoznawaniem rodzaju, nasilenia i etapów normatywnych lub nienormatywnych kryzysów rozwojowych, charakteryzuj cych si reorganizacj sposobu funkcjonowania oraz zmianami relacji mi dzy jednostk a otoczeniem oraz zawieraj cych w sobie i szans, i zagro enie rozwoju (Brzezi ska, Appelt, Zió kowska, 2008; James, Gilliland, 2008). Podsumowuj c, wskutek korzystania z formy pomocy, jak jest socjoterapia, uczestnik mo e uzyska wsparcie w realizacji zada rozwojowych i w przechodzeniu przez kryzysy rozwojowe (zyski rozwojowe), zwi kszy poziom wiedzy na temat funkcjonowania spo ecznego i umiej tno ci interpersonalnych (zyski edukacyjne), a tak e mie wi kszy dost p do zachowa po danych, ulepszy kontrol metapoznawcz i emocjonaln, radzenie sobie z emocjami i stresem (zyski terapeutyczne) Adresaci oddzia ywa i problematyka diagnozowania w socjoterapii Do jakiego typu problemów proponowana jest taka forma oddzia ywa pomocowych? W literaturze wymienia si g ównie problemy w zachowaniu i niektóre zaburzenia emocjonalne lub sugeruje si, e powodem problemów jest brak zaspokojenia potrzeb emocjonalnych lub obecno urazu emocjonalnego (Sawicka, 1999; Strzemieczny, 1988), a doda mo na pewnie jeszcze inne niekorzystne zdarzenia zewn trzne czy w a ciwo ci osobowe, takie jak na przyk ad neurotyzm (por. neurotyzm jako czynnik ryzyka zaburze, np. Brzozowski, Drwal, 1995). Wymienione wy ej problemy stanowi jednak bardzo heterogeniczn grup, a pod has em zaburzenia zachowania czy zaburzenia emocjonalne mie ci si tak wiele ró norodnych problemów, e warto zastanowi si, w których z nich socjoterapia mo e by korzystna, a w których nie powinna by zalecana. Zatem warto zaj si adresatem oddzia- ywa socjoterapeutycznych w dwóch aspektach: 1) jakie typy problemów kwalifikuj do socjoterapii; 2) jak dokona w a ciwej diagnozy zarówno w zakresie kwalifikacji do socjoterapii jak i w kwestii diagnozowania w przebiegu oddzia ywa (por. Cierpia kowska, 2008). Odpowiedzi na te pytania nie s atwe, poniewa tego typu refleksja nie jest cz sto podejmowana w literaturze przedmiotu, natomiast decyzje kwalifikacji oraz ocena oddzia ywa socjoterapeutycznych prowadzona jest na co dzie. W refleksji nad diagnozowaniem dzieci i m odzie y (Gacek, 2011; Ko- cielska, 2000) podkre la si, e diagnoza ta powinna by holistyczna

13 BARBARA JANKOWIAK, EMILIA SOROKO 43 (uwzgl dniaj ca funkcjonowanie w ró nych sferach, nie tylko tej identyfikowanej jako zaburzona) i dynamiczna (ci gle uaktualniana, bior c pod uwag prawid owo ci oraz zmiany rozwojowe, a tak e mo liwo przyj cia diagnozy przez dziecko i rodowisko rodzinne). Jednocze nie wydaje si, e w socjoterapii istnieje pewna potrzeba diagnozy o klasyfikacyjnym charakterze. Problematyka diagnozy w socjoterapii podejmowana jest z perspektywy wst pnej diagnozy kwalifikacyjnej oraz pe nej diagnozy, przydatnej w programowaniu i dostosowywaniu oddzia ywa (Jagie a, 2009). Diagnoza kwalifikacyjna podejmowana mo e by z trzech perspektyw: oceny psychiatrycznej (rodzaju psychopatologii), oceny czynników ryzyka oraz oceny funkcjonowania psychospo ecznego. W ród zaburze wieku dzieci cego i dojrzewania wymienia si (za: Radocho ski, 2001) kilka nast puj cych grup zaburze okresu wczesnodzieci cego: 1) rozleg e zaburzenia rozwoju dziecka (np. upo ledzenie, autyzm), 2) specyficzne zaburzenia rozwoju (umiej tno ci szkolnych, komunikowania si, emocjonalne, psychomotoryczne, od ywania si, tiki), 3) zaburzenia nerwicowe, 4) zaburzenia psychotyczne. W wieku adolescencji autor wyró nia nast puj ce grupy: 1) zaburzenia afektywne (np. depresja, dystymia, samobójstwa), 2) zaburzenia jedzenia (anoreksja, bulimia), 3) zaburzenia zachowania (kontroli zachowania, opozycyjno-buntownicze), 4) uzale nienia od substancji psychoaktywnych. Z pewno ci podzia ten nie wskazuje, jaka diagnoza jest podstaw do kwalifikacji do socjoterapii, ale pozwala on wskaza pewne sugestie. Diagnoza rozleg ych zaburze rozwoju lub zaburze psychotycznych czy afektywnych mo e by dyskwalifikuj ca (deficyty funkcjonowania spo ecznego s zbyt znaczne), podczas gdy diagnoza zaburze specyficznych rozwoju sama w sobie nie musi by wskazaniem, ale dzieci przejawiaj ce takie zaburzenia mog cierpie ze wtórnych negatywnych konsekwencji w funkcjonowaniu psychospo ecznym (np. dzieci oty e). Sama diagnoza nozologiczna wydaje si by jednak nieprecyzyjnym narz dziem kwalifikacji dzieci i m odzie y do korzystania z zaj socjoterapeutycznych, a wyst powanie danej jednostki chorobowej mo e by nawet przeciwwskazaniem. Przydatna w rozumieniu zaburze funkcjonowania u dzieci i m odzie y jest wiedza o spo ecznym uwarunkowaniu rozwoju oraz o procesach socjalizacji (przyswajania wzorców zachowania i warto ci wymagane do ycia w danej kulturze). W teoriach socjalizacji podkre la interakcje mi dzy podmiotem i jego otoczeniem oraz fakt, e socjalizacja zwykle wspó wyst puje z procesami podmiotowymi, zwi zanymi z indywiduacj czy emancypacj (por. Rosi ski, 2001; Schaffer, 2007; So tysiak, 2005). O zaburzeniach socjalizacji mo na mówi zatem z dwóch perspektyw, z jednej strony badaj c defi-

14 44 Socjoterapia jako forma pomocy psychopedagogicznej cyty 1) po stronie podmiotu socjalizacji, który w swoich zachowaniach nie uwzgl dnia w dostatecznym stopniu kontekstu spo ecznego i swojej zale no- ci od grupy spo ecznej oraz 2) po stronie otoczenia, które d c do stworzenia pe nowarto ciowego cz onka spo eczno ci, pomija istotne aspekty indywidualno ci (Rosi ski, 2001, s. 349). Prawid owe okre lenie genezy zaburze powinno uwzgl dnia równie interakcje mi dzy obydwoma obszarami. Wielokrotnie podkre la si te, e nie jest mo liwe okre lenie kryteriów rozpoznawania zaburze socjalizacji, które obowi zywa yby w ka dych warunkach i w ka dym otoczeniu spo eczno-kulturowym (Rosi ski, 2001). Podejmuje si jednak ró norodne próby klasyfikacji zaburze socjalizacji, najcz ciej wi c je z zaburzeniami zachowania (identyfikowanymi w podr czniku klasyfikacji zaburze, DSM-IV), definiowanymi jako powtarzaj cy i utrwalony wzór zachowania, cechuj cy si amaniem podstawowych praw innych ludzi albo powa niejszych regu spo ecznych w a ciwych dla wieku i przejawiaj cy si w szkole, domu, spo eczno ci i otoczeniu rówie ników. W ród szczegó owych symptomów wymienia si mi dzy innymi zastraszanie s abszych, wszczynanie bójek, kradzie e, niszczenie, k amanie, wagarowanie czy ucieczki z domu (por. np. Kendall, 2004). Zachowania te wyst puj w ró norodnych kombinacjach i z ró norodnym nasileniem, cz stotliwo ci oraz trwa o ci (forma agodna, umiarkowana i ci ka). Notuje si sporo sytuacji, w których niemo liwe jest precyzyjne zdiagnozowanie tego zaburzenia, z powodu niewystarczaj cej liczby symptomów na przyk ad, ale zachowanie dziecka jest postrzegane przez otoczenie spo eczne jako bardzo uci liwe i przynosz ce wiele przykrych konsekwencji dla rodziców, rodze stwa, nauczycieli czy nieznajomych (Kazdin, 2003). Obok zaburze zachowania (a czasem w ród nich zale y to od przyj tej klasyfikacji), wymienia si te zaburzenia opozycyjno-buntownicze, charakteryzuj ce si zachowaniami negatywistycznymi, wrogimi i buntowniczymi (na przyk ad utrata panowania nad sob, k ótnie z doros ymi, umy lne irytowanie innych, dra liwo, ura anie si czy oskar anie innych). Dotychczas przy zagadnieniu socjalizacji wymienione zosta y zaburzenia umieszczanie w grupie zaburze eksternalizacyjnych, polegaj cych na uzewn trznianiu problemów, ale warto wskaza tak e na grup zaburze internalizacyjnych, polegaj cych na uwewn trznianiu problemów (Achenbach, 1993, za: Cierpia kowska, 2008). Internalizacja problemów cz sto wi e si z zaburzeniami l kowymi, depresyjnymi, poczuciem alienacji czy uzale nieniami (por. te Kendall, 2010). Ta grupa zaburze mo e równie wynika z problematyki socjalizacji, ale nie jest to dostatecznie zbadane, jak w przypadku zaburze eksternalizuj cych. Informacje o diagnozie nozologicznej lub jej braku oraz o czynnikach ryzyka nie formuj jednoznacznej sugestii, kto powinien korzysta z socjotera-

15 BARBARA JANKOWIAK, EMILIA SOROKO 45 pii. Wydaje si wi c, e dope nieniem b dzie diagnoza funkcjonowania psychospo ecznego, zawieraj ca w sobie rozpoznanie zasobów i deficytów (diagnoza pozytywna i negatywna por. Obuchowska, 1991) funkcjonowania w ró nych obszarach, emocjonalnym, poznawczym, behawioralnym oraz interpersonalnym, przy czym ten ostatni obszar wydaje si w socjoterapii najwa niejszy. Na przyk ad Strzemieczny (1988) zach ca do opisu zaburze w relacjach interpersonalnych w kategoriach konfliktów mi dzy: ja-doro li, ja-rówie nicy, ja-sytuacje zadaniowe oraz ja-ja. problemy w obszarze funkcjonowania spo ecznego najprawdopodobniej wynikaj z zaburze socjalizacyjnych. Takie podej cie pozwala opisa i rozpozna znacz ce wymiary relacyjne bez konieczno ci odwo ywania si do diagnozy nozologicznej (na przyk ad chroni c osob badan przed negatywnym wp ywem konsekwencji tej diagnozy). Ten typ diagnozy oczywi cie opracowywanej tak e w innych formach i za pomoc innych teorii (czy paradygmatów) pracy psychologicznej jest szczególnie przydatny nie na etapie kwalifikacji, ale dla opracowywania adekwatnych planów pomocowych, dostosowanych do indywidualnych potrzeb cz onka grupy socjoterapeutycznej. Poniewa diagnozowanie zaburze w wieku rozwojowym jest trudne, a stwierdzenie wyst powania danej jednostki nozologicznej nawet obci aj ce i etykietuj ce, przy okre laniu patogenezy (okre lania drogi powstania zaburzenia), warto zwróci uwag na czynniki ryzyka zaburze, ich intensywno i wspó wyst powanie, które mo e pomóc przewidzie pó niejsze trudno ci (Ko cielska, 2000). Mo na wymieni za autork takie czynniki rodzinne, których wyst powanie jest niekorzystne, jak miedzy innymi: powa ny rozd wi k w parze ma e skiej, niski status socjoekonomiczny rodziny, zat oczenie zbyt du a liczba cz onków rodziny, kryminalne sprawy ojca, choroba psychiczna matki, nieprzyjazne kontakty z instytucjami, uzale nienia rodziców (Ko cielska, 2000; Kazdin, 2006). Udzia tych czynników genezie patologii mo e by zapo redniczony wieloma innymi czynnikami, i zwi zanymi z dzieckiem i ze spo ecznym kontekstem (np. podatno na zranienie, odporno na stres). W ten sposób powstaje tzw. uk ad czynników ryzyka i uk ad zasobów biologicznych, psychologicznych, spo ecznych i ekologicznych, na który powinna by ukierunkowana diagnoza kwalifikuj ca osob do socjoterapii oraz w trakcie oddzia ywa socjoterapeutycznych. Szczególnym dla oddzia ywa socjoterapeutycznych czynnikiem ryzyka jest uzale nienie rodziców od rodków psychoaktywnych, a szczególnie ze wzgl du na cz sto wyst powania uzale nienie od alkoholu lub jego nadu ywanie. Rodziny alkoholowe, poprzez wyra n patologi dynamiki i patologi ról rodzinnych (Cierpia kowska, 2000), s rodowiskiem, w którym procesy wychowawcze (socjalizacji i emancypacji) ulegaj opó nieniu, zaniedbaniu, zaburzeniu lub nawet nie wyst puj (por. te Sakowicz, 2005).

16 46 Socjoterapia jako forma pomocy psychopedagogicznej Rodziny alkoholowe nie wype niaj w a ciwie swoich funkcji wychowawczych, emocjonalnych czy instrumentalnych, co tworzy deficytowe rodowisko dla dzieci i przek ada si na trudno ci w ukszta towaniu po danych spo ecznie wzorców zachowa (stwarzaj c ryzyko zaburze eksternalizuj cych lub internalizuj cych), ryzyko wspó uzale nienia czy inne charakterystyczne dla danego dziecka trudno ci. Adekwatne okre lenie czynników ryzyka rozwoju zaburze jest podstaw do kwalifikacji uczestników do grup socjoterapeutycznych, a potem dalsza diagnoza ca o ciowa pozwala dostosowa program oddzia ywa do indywidualnych potrzeb uczestnika. Chcemy podkre li w tym miejscu, e w a nie czynnik ryzyka zwi zany z uzale nieniami rodziców jest cz sto motywem identyfikowania dzieci i m odzie y w potrzebie, a potem kierowania do socjoterapii przez psychologów szkolnych, wychowawców, psychologów w poradniach, pracowników socjalnych czy kuratorów. W wietle powy szych rozwa a pragniemy podkre li, e celem nadrz dnym socjoterapii jest wg nas zapobieganie rozwoju psychopatologii i kompensowanie rozwoju (funkcjonowania) psychospo ecznego dzieci i m odzie y z grup ryzyka. Nie jest bowiem socjoterapia form psychoterapii (leczenia) dzieci i m odzie y, ale raczej sposobem na zapobieganie pogarszaniu si funkcjonowania, które mog oby bez socjoterapeutycznej interwencji doprowadzi do rozwoju zaburze, na przyk ad zaburze zachowania czy zaburze l kowych. W a ciwe identyfikowanie ryzyka problemów, jest tu zadaniem podstawowym, które nale y do osób b d cych rodowiskiem spo ecznych dzieci i m odzie y (por. te Rosi ski, 2001). Dalsza diagnoza o bardziej ca o ciowym charakterze jest prowadzona ju przez osoby prowadz ce oddzia ywania socjoterapeutyczne lub innych specjalistów wspó pracuj cych z nimi. Odpowiadaj c na postawione wcze niej pytanie o typy problemów kwalifikuj ce do socjoterapii, sugerujemy, e chodzi o problematyk zwi zan z funkcjonowaniem spo ecznym i raczej o kwalifikowanie na podstawie czynników ryzyka rozwoju psychopatologii ni na podstawie ju wyst puj cych zaburze (tu najbardziej adekwatn form oddzia ywania by aby psychoterapia). Natomiast w kwestii pytani o to, jak dokona w a ciwej diagnozy kwalifikacyjnej sugerujemy: 1) otwarto na negocjowanie problemu zg aszanego przez otoczenie spo eczne uczestnika (protodiagnozy); 2) podj cie si diagnozy wszystkich dost pnych elementów systemu spo ecznego dziecka zg aszanego wraz z ocen poziomu gotowo ci do uczestniczenia w socjoterapii; 3) uwzgl dnienie w doborze uczestników celów i ca o ciowego sk adu planowanej grupy pod wzgl dem ró norodnych charakterystyk uczestników i decyzji, czy grupa ma by bardziej homogeniczna czy heterogeniczna. Co do diagnozy ca o ciowej w przebiegu socjoterapii, po-

17 BARBARA JANKOWIAK, EMILIA SOROKO 47 winna ona uwzgl dnia zarówno ocen : 1) na etapie projektowania interwencji (dopasowywania interwencji do sytuacji psychospo ecznej uczestnika), 2) ci g ej diagnozy zwi zanej z reakcjami na poszczególne interwencje prowadz cego socjoterapi oraz na interakcje mi dzy uczestnikami, 3) ewaluacji oddzia ywa z poziomu ca ej grupy i poszczególnych uczestników. Próbuj c odpowiada na te pytania wiemy, e jest to zaledwie pocz tek refleksji nad omawian problematyk Proces socjoterapeutyczny uruchamianie grupy Cele pomocowe, rozwojowe oraz edukacyjne, zebrane pod parasolem kompensacji deficytów rozwoju spo ecznego, realizowane s w socjoterapii w specyficznych okoliczno ciach spo ecznych. Okoliczno ci te mo na opisa przez dwa parametry: procesy zachodz ce w ma ej grupie spo ecznej oraz osob socjoterapeuty, którego rol jest uruchamia intencjonalnie w toku pracy grupy czynniki pomocowe, ukierunkowane na poszczególnych uczestników z osobna oraz na ca grup jako system spo eczny (b d cy te cz sto dla uczestników wa n grup odniesienia). Praca grupowa, prowadzona przez socjoterapeut, jest adekwatn odpowiedzi na spo eczny rys problemów uczestników socjoterapii. Refleksyjne uruchamianie czynników grupa uczestnik 1 socjoterapeuta czynniki pomocowe uczestnik 2 uczestnik 4 uczestnik 3 Rys. 1. Proces socjoterapeutyczny dynamika grupy

18 48 Socjoterapia jako forma pomocy psychopedagogicznej pomocowych w ma ej grupie spo ecznej, uwzgl dniaj c dynamik grupow oraz potrzeby interwencyjne poszczególnych uczestników, jest wed ug nas istot procesu socjoterapeutycznego (por. rys. 1). Zarówno czynniki pomocowe, jak i praca grupowa omówiona jest w kolejnych rozdzia ach. 3. Problematyka ewaluacji oddzia ywa socjoterapeutycznych Ewaluacja oddzia ywa socjoterapeutycznych wydaje si by wspó cze- nie szczególnym wyzwaniem. W wietle proklamowanego obecnie nurtu praktyki opartej na dowodach empirycznych (Stemplewska- akowicz, 2009; Kazdin, Weisz, 2006) oraz wiedzy na temat ewaluacji programów pomagania (Brzezi ska, 2005; S k, Brzezi ska, 2008) wyra amy przekonanie, e oddzia ywania socjoterapeutyczne powinny by poddawane ró nym formom ewaluacji, która pozwoli oceni ich skuteczno na ró nych poziomach oraz umo liwi planowanie i prowadzenie oddzia ywa, których skuteczno zosta a udowodniona empirycznie. Do tej pory w literaturze na temat socjoterapii dominowa y raczej pozycje czy artyku y, w których podnoszono kwesti ewaluacji (por. np. John-Borys, 2005) czy próbowano j realizowa (por. np. Dragan, Oleksy, 2005). Jako form ewaluacji wykorzystywano sprawozdania z oddzia ywa wietlic socjoterapeutycznych (por. np. Fr szczak, 2005) lub te po prostu opisywano programy, które zosta y przeprowadzone i mog yby by inspiruj ce dla praktyków (por. np. Sawicka, 1999). Cho prowadzenie ewaluacji w formie bada empirycznych nad skuteczno ci oddzia ywa wydaje si niezmiernie trudne i problematyczne ze wzgl du na kryteria sukcesu, a nawet czasem w tpliwe wobec s abej czu o ci stosowanych metodyk, to jednak jest ona wa nym ród em inspiracji dla oceny oddzia ywa socjoterapeutycznych w kilku przynajmniej kwestiach. Po pierwsze docenia si w ogóle warto monitorowania pracy grupy oraz socjoterapeuty, po drugie zostaje po o ony nacisk na taki poziom proceduralizacji oddzia ywa, który pozwala refleksyjnie dobiera innemu socjoterapeucie skuteczne sposoby pracy. Aspekt trzeci to spojrzenie na ewaluacj jako proces zbierania informacji o przebiegu dzia ania i uzyskiwanych efektach oraz ich analizowania w celu udoskonalania przebiegu tego procesu i osi gni cia zamierzonych efektów (Brzezi ska, 2005, s. 232). Tak rozumiana ewaluacja wpisuje si w ka dy z etapów procesu pomagania projektowanie pomocy, realizacja programu pomocy i ewaluacja pomocy (Brzezi ska, 2005). Na pocz tkowym etapie ewaluuje si mi dzy innymi adekwatno koncepcji programu do potrzeb adresatów, kompetencje osób zaanga owanych w przysz realizacj programu pomocy i przewidywane warunki realizacji pomocy, a tak e ustala si formy ewaluacji ko -

19 BARBARA JANKOWIAK, EMILIA SOROKO 49 cowej. Na etapie realizacji i zaka czania programu ewaluuje si efekty na ka dym z etapów ( ródetapowe monitorowanie zmiany) oraz efekty ko cowe programu w obydwu wypadkach odnosz c si do celów indywidualnych i grupowych, a tak e komfortu i samopoczucia osób zaanga owanych w realizacj programu pomocy. Ostatni aspekt ewaluacji dotyczy oceny efektów odroczonych, g ównie ich trwa o ci, transferu wiedzy i umiej tno ci na sytuacje yciowe, a tak e pozytywnych i negatywnych efektów ubocznych. Przedstawiona tutaj propozycja wskazuje, e ewaluacja jest procesem ci g ym, zwi ksza wiadomo uruchamiania procesu socjoterapeutycznego i jest wa nym obszarem kompetencji socjoterapeuty. Zach ca te do prób konstruowania narz dzi ewaluacyjnych, dostosowanych zarówno do bezpo rednich adresatów pomocy (dzieci i m odzie y), jak i szerszego kontekstu spo ecznego (rodziców, nauczycieli, wychowawców i innych uczestników rodowiska lokalnego) oraz socjoterapeutów. Jako oddzia ywa socjoterapeutycznych mo e by poddawana refleksji przez odpowied na nast puj ce ni ej wymienione pytania 1, przy wykorzystaniu skali szacunkowej. 1. Do jakiego stopnia codzienne rodowisko stymuluje uczestników do aktywnego udzia u? 2. Do jakiego stopnia uczestnicy maj mo liwo poprawi repertuar swoich zachowa? 3. Do jakiego stopnia uczestnicy potrafi wype nia codzienne zadania i procedury? 4. Do jakiego stopnia socjoterapeuta jest w stanie uczy si na bazie interakcji z kolegami po fachu, uczestnikami i innymi osobami zaanga owanymi w proces pomocy? 5. Do jakiego stopnia uczestnicy s zach cani do wspó pracy ze sob, komunikacji? 6. Do jakiego stopnia decyzje zespo u, w którym pracuje socjoterapeuta, s zrozumia e dla uczestników grupy? 7. Do jakiego stopnia, to, co si dzieje w grupie ma znaczenie dla funkcjonowania poza grup socjoterapeutyczn? Lista ta oczywi cie nie jest pe na i ka da placówka mo e okre li inne aspekty dobrej praktyki socjoterapeutycznej. Próbuj c uporz dkowa przedstawione analizy, sk aniamy si do nast puj cego brzmienia definicji socjoterapii: Socjoterapia to forma pomocy psychopedagogicznej (w obszarze o wiaty i instytucji opieku czo-wychowawczych), ukierunkowana na dzieci i m odzie 1 S to kwestie podnoszone nie tylko w socjoterapii zwi zanej z o wiat i placówkami opieku czo-wychowawczymi

20 50 Socjoterapia jako forma pomocy psychopedagogicznej z grup ryzyka lub/i przejawiaj cych zaburzenia w funkcjonowaniu psychospo ecznym (niekoniecznie zdiagnozowane psychiatrycznie), która polega na intencjonalnym (czyli zwi zanym z my leniem wykorzystuj cym wiedz psychologiczn i pedagogiczn, nieprzypadkowym oraz ewaluowanym) uruchamianiu czynników pomocowych, wykorzystuj cych procesy grupowe (tu mie- ci si strona techniczna oddzia ywa, metody pracy) i rol socjoterapeuty (tu mie ci si postawa i odpowiedzialno etyczna), w celu kompensacji (raczej uczenie i rozumienie ni leczenie) potencjalnych deficytów rozwoju spo ecznego i zapobieganiu kszta towania si zaburze (wynikaj cych z ró nych powodów) uczestników grupy. 4. Specyfika socjoterapii w ród innych form pomocy psychopedagogicznej W niniejszej cz ci rozdzia u poszukujemy odpowiedzi na pytanie o miejsce socjoterapii w ród innych form pomocy psychologiczno-pedagogicznej. Dokonujemy analizy istoty poszczególnych form pomocy, ich celów oraz grupy docelowej, do jakiej si odnosz. Dlaczego warto dokona takich analiz? Wynika to z faktu istnienia wielu definicji samej socjoterapii (por. powy sze rozwa ania), które prowadz do chaosu terminologicznego zwi zanego z omawianym zagadnieniem oraz do niejasno ci, co jest, a co nie jest socjoterapi. Szczególnie istotne wydaj si pytania i próby odpowiedzi dotycz ce cz ci wspólnych oraz ró nic pomi dzy socjoterapi a psychoterapi (por. np. Whiteley, 1986). Pomoc psychologiczno-pedagogiczna obejmuje szeroki zakres oddzia- ywa. J. Cz. Czaba a i H. S k (2000, s. 605), charakteryzuj c formy pomocy psychologicznej, wyró niaj : dzia ania ukierunkowane na rozwój jednostki wspieranie samorealizacji, dzia ania nastawione na rozwój takich podmiotowych cech i w a ciwo- ci rodowiska, które sprzyjaj kszta towaniu i zachowaniu zdrowia promocja zdrowia, zapobieganie patologii prewencja, pomoc w rozwi zywaniu kryzysów rozwojowych poradnictwo psychologiczne, pomoc w rozwi zywaniu sytuacji traumatycznych i kryzysowych interwencje kryzysowe, pomoc w zmniejszaniu i usuni ciu zaburze psychoterapia, rehabilitacja, resocjalizacja. Aby podj dyskusj na temat miejsca socjoterapii w ród innych form pomocy zdefiniowano te spo ród nich, które s socjoterapii najbli sze: promocja zdrowia, prewencja, psychoterapia.

Analiza zasadności umieszczania nieletnich w młodzieżowych ośrodkach wychowawczych i młodzieżowych ośrodkach socjoterapii uwarunkowania prawne w

Analiza zasadności umieszczania nieletnich w młodzieżowych ośrodkach wychowawczych i młodzieżowych ośrodkach socjoterapii uwarunkowania prawne w Analiza zasadności umieszczania nieletnich w młodzieżowych ośrodkach wychowawczych i młodzieżowych ośrodkach socjoterapii uwarunkowania prawne w kontekście realiów kierowania i umieszczania nieletnich

Bardziej szczegółowo

Załącznik Nr 2 do Uchwały Nr XV/90/2015 Rady Gminy Lipusz z dn. 28 grudnia 2015 r. Gminny Program Przeciwdziałania Narkomanii na rok 2016

Załącznik Nr 2 do Uchwały Nr XV/90/2015 Rady Gminy Lipusz z dn. 28 grudnia 2015 r. Gminny Program Przeciwdziałania Narkomanii na rok 2016 Załącznik Nr 2 do Uchwały Nr XV/90/2015 Rady Gminy Lipusz z dn. 28 grudnia 2015 r. Gminny Program Przeciwdziałania Narkomanii na rok 2016 Wstęp I. Podstawy prawne II. Diagnoza problemu III. Cel i zadania

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR... RADY MIASTA PUŁAWY. z dnia... 2014 r.

UCHWAŁA NR... RADY MIASTA PUŁAWY. z dnia... 2014 r. Projekt z dnia 19 września 2014 r. Zatwierdzony przez... UCHWAŁA NR... RADY MIASTA PUŁAWY z dnia... 2014 r. w sprawie zmiany uchwały nr L/442/13 Rady Miasta z dnia 19 grudnia 2013 roku w sprawie uchwalenia

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr VI/17/2015 Rady Gminy w Jedlińsku z dnia 27 marca 2015 roku

UCHWAŁA Nr VI/17/2015 Rady Gminy w Jedlińsku z dnia 27 marca 2015 roku UCHWAŁA Nr VI/17/2015 Rady Gminy w Jedlińsku z dnia 27 marca 2015 roku w sprawie przyjęcia Gminnego Programu Przeciwdziałaniu Narkomanii na lata 2015-2018 Na podstawie art. 10 ust 2 i 3 ustawy z dnia 29

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII NA ROK 2007 W GMINIE WYSZKÓW

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII NA ROK 2007 W GMINIE WYSZKÓW Załącznik Nr 1 do uchwały Nr III/4/2007 Rady Miejskiej w Wyszkowie z dnia 4 stycznia 2007r. GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII NA ROK 2007 W GMINIE WYSZKÓW I. WSTĘP Zgodnie z ustawą o przeciwdziałaniu

Bardziej szczegółowo

MIEJSKI PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY W RODZINIE NA LATA 2011-2015

MIEJSKI PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY W RODZINIE NA LATA 2011-2015 Załącznik do Uchwały Nr 47/IX/11 Rady Miejskiej Łomży z dnia 27 kwietnia.2011 r. MIEJSKI PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY W RODZINIE NA LATA 2011-2015 ROZDZIAŁ I

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM PROFILAKTYKI I ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW ALKOHOLOWYCH NA 2007 ROK.

GMINNY PROGRAM PROFILAKTYKI I ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW ALKOHOLOWYCH NA 2007 ROK. Załącznik do uchwały Nr V/27/2007 Rady Gminy Działdowo z dnia 25 stycznia 2007 r. GMINNY PROGRAM PROFILAKTYKI I ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW ALKOHOLOWYCH NA 2007 ROK. Podstawą prawną działań związanych z profilaktyką

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY W RODZINIE W GMINIE CELESTYNÓW NA LATA 2013-2016

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY W RODZINIE W GMINIE CELESTYNÓW NA LATA 2013-2016 Załącznik do uchwały Nr 260/13 Rady Gminy Celestynów z dnia 26 marca 2013 r. GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY W RODZINIE W GMINIE CELESTYNÓW NA LATA 2013-2016

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI REALIZACJI TYCH ŚWIADCZEŃ

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI REALIZACJI TYCH ŚWIADCZEŃ Załącznik nr 7 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI REALIZACJI TYCH ŚWIADCZEŃ Lp. Nazwa świadczenia gwarantowanego Warunki realizacji

Bardziej szczegółowo

Temat. Skala dzia a. Program zdrowotny. Program zdrowotny

Temat. Skala dzia a. Program zdrowotny. Program zdrowotny Michał Brzeziński 1 z 6 Skala dzia a Program zdrowotny Dzia ania wieloletnie Dzia ania wieloo rodkowe Nie tylko interwencje medyczne Interwencje medyczne prewencja Interwencje edukacyjne profilaktyka Interwencje

Bardziej szczegółowo

Wsparcie dla osób niepełnosprawnych z zaburzeniami psychicznymi szansą na rozwój lokalnej gospodarki społecznej. Lublin, 25.03.

Wsparcie dla osób niepełnosprawnych z zaburzeniami psychicznymi szansą na rozwój lokalnej gospodarki społecznej. Lublin, 25.03. Wsparcie dla osób niepełnosprawnych z zaburzeniami psychicznymi szansą na rozwój lokalnej gospodarki społecznej mgr Marzena Kruk Katedra Polityki Społecznej i Etyki Politycznej Katolicki Uniwersytet Lubelski

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII GMINY SĘDZISZÓW NA ROK 2012

PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII GMINY SĘDZISZÓW NA ROK 2012 PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII GMINY SĘDZISZÓW NA ROK 2012 I. Wstęp Narkomania jest zjawiskiem ogólnoświatowym. Powstaje na podłożu przeobrażeń zachodzących we współczesnym cywilizowanym świecie i

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr IV/22/2015 Rady Miejskiej w Tyszowcach z dnia 28 stycznia 2015 r.

UCHWAŁA Nr IV/22/2015 Rady Miejskiej w Tyszowcach z dnia 28 stycznia 2015 r. UCHWAŁA Nr IV/22/2015 Rady Miejskiej w Tyszowcach z dnia 28 stycznia 2015 r. w sprawie uchwalenia Gminnego Programu Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych na rok 2015 Na podstawie art. 18

Bardziej szczegółowo

MIEJSKI PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII W OSTROWI MAZOWIECKIEJ

MIEJSKI PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII W OSTROWI MAZOWIECKIEJ MIEJSKI PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII W OSTROWI MAZOWIECKIEJ Rozdział I ZałoŜenia wstępne 1. Narkomania jest jednym z najpowaŝniejszych problemów społecznych w Polsce. Stanowi wyzwanie cywilizacyjne

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM PROFILAKTYKI I ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW ALKOHOLOWYCH na rok 2015

GMINNY PROGRAM PROFILAKTYKI I ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW ALKOHOLOWYCH na rok 2015 Załącznik do Uchwały Nr III/8/2014 Rady Gminy Jaktorów z dnia 29 grudnia 2014 GMINNY PROGRAM PROFILAKTYKI I ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW ALKOHOLOWYCH na rok 2015 1. Wstęp 2. Opis zjawiska na podstawie diagnozy

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XXXV/186/09 RADY MIEJSKIEJ W ŻYCHLINIE z dnia 25 lutego 2008 r.

UCHWAŁA NR XXXV/186/09 RADY MIEJSKIEJ W ŻYCHLINIE z dnia 25 lutego 2008 r. UCHWAŁA NR XXXV/186/09 RADY MIEJSKIEJ W ŻYCHLINIE z dnia 25 lutego 2008 r. zmieniająca Uchwałę Nr XXXIII/172/08 Rady Miejskiej w Żychlinie z dnia 30 grudnia 2008r. w sprawie Gminnego Programu Przeciwdziałania

Bardziej szczegółowo

POWIATOWY PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ NA LATA 2011-2013

POWIATOWY PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ NA LATA 2011-2013 POWIATOWY PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ NA LATA 2011-2013 Diagnoza: Pomoc społeczna jest zespołem działań mających na celu wspomaganie osób i rodzin w przezwyciężaniu trudnych sytuacji życiowych, których

Bardziej szczegółowo

Lista standardów w układzie modułowym

Lista standardów w układzie modułowym Załącznik nr 1. Lista standardów w układzie modułowym Lista standardów w układzie modułowym Standardy są pogrupowane w sześć tematycznych modułów: 1. Identyfikacja i Analiza Potrzeb Szkoleniowych (IATN).

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XIV/119/2016 RADY MIEJSKIEJ W CHOSZCZNIE. z dnia 23 marca 2016 r.

UCHWAŁA NR XIV/119/2016 RADY MIEJSKIEJ W CHOSZCZNIE. z dnia 23 marca 2016 r. Rada Miejska w Choszcznie ul.wolności 24 73-200 CHOSZCZNO tel. 095 765 27 31 UCHWAŁA NR XIV/119/2016 RADY MIEJSKIEJ W CHOSZCZNIE z dnia 23 marca 2016 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Programu Profilaktyki

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ. w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Bełżycach. w roku szkolnym 2013/2014

RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ. w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Bełżycach. w roku szkolnym 2013/2014 RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Bełżycach w roku szkolnym 2013/2014 WYMAGANIE PLACÓWKA REALIZUJE KONCEPCJĘ PRACY Bełżyce 2014 SPIS TREŚCI: I Cele i zakres ewaluacji

Bardziej szczegółowo

MIEJSKI PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE DO 2011 ROKU. Uchwała a Nr XVIII/604/2007 Rady m.st. Warszawy z dnia 8 listopada 2007 r

MIEJSKI PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE DO 2011 ROKU. Uchwała a Nr XVIII/604/2007 Rady m.st. Warszawy z dnia 8 listopada 2007 r MIEJSKI PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE DO 2011 ROKU Uchwała a Nr XVIII/604/2007 Rady m.st. Warszawy z dnia 8 listopada 2007 r 2 PROGRAM WIELOLETNI DO 2011 ROKU; O CHARAKTERZE INTERDYSCYPLINARNYM;

Bardziej szczegółowo

Gminny. Program Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych Na rok 2009 1. Postanowienia ogólne

Gminny. Program Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych Na rok 2009 1. Postanowienia ogólne Gminny Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr XXIX/206/2008 z dnia 30 grudnia 2008r. Program Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych Na rok 2009 1. Postanowienia ogólne 1. Gminny Program Profilaktyki

Bardziej szczegółowo

Spis treści Wprowadzenie... 11 MIEJSCE PSYCHOLOGII W BADANIACH NAD PROKREACJA Rozdział 1 Biologiczne, kulturowe i społeczne aspekty prokreacji...

Spis treści Wprowadzenie... 11 MIEJSCE PSYCHOLOGII W BADANIACH NAD PROKREACJA Rozdział 1 Biologiczne, kulturowe i społeczne aspekty prokreacji... Spis treści Wprowadzenie... 11 MIEJSCE PSYCHOLOGII W BADANIACH NAD PROKREACJA Rozdział 1 Biologiczne, kulturowe i społeczne aspekty prokreacji... 21 Prokreacja, zdrowie reprodukcyjne, zdrowie prokreacyjne...

Bardziej szczegółowo

Akademia Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej

Akademia Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej Akademia Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej Kierunek: PEDAGOGIKA SPECJALNA Specjalność: EDUKACJA I REHABILITACJA OSÓB Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ INTELEKTUALNĄ SYLWETKA ABSOLWENTA potrafi podejmować

Bardziej szczegółowo

Podręcznik ćwiczeniowy dla pacjenta

Podręcznik ćwiczeniowy dla pacjenta Podręcznik ćwiczeniowy dla pacjenta 1 Dostarczone przez Janssen Healthcare Innovation (Szczegóły na tylnej stronie okładki). Str 01 Czym zajmuje się program Care4Today? Program Care4Today został stworzony

Bardziej szczegółowo

Instytut Nauk Humanistycznych i Społecznych Kierunek studiów: Praca socjalna Poziom kształcenia: I stopień Profil kształcenia:

Instytut Nauk Humanistycznych i Społecznych Kierunek studiów: Praca socjalna Poziom kształcenia: I stopień Profil kształcenia: Efekty kształcenia dla kierunku PRACA SOCJALNA studia pierwszego stopnia (profil PRAKTYCZNY) i ich relacje z efektami kształcenia dla obszarów kształcenia Instytut prowadzący kierunek studiów: Instytut

Bardziej szczegółowo

Miejski Program Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych i Przeciwdziałania Narkomanii dla Miasta Szczecinek na rok 2011

Miejski Program Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych i Przeciwdziałania Narkomanii dla Miasta Szczecinek na rok 2011 Miejski Program Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych i Przeciwdziałania Narkomanii dla Miasta Szczecinek na rok 2011 Szczecinek, grudzień 2010 ROZDZIAŁ I PROFILAKTYKA I ROZWIĄZYWANIE PROBLEMÓW

Bardziej szczegółowo

ROCZNE SPRAWOZDANIE Z EFEKTÓW REALIZACJI POWIATOWEGO PROGRAMU PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY W RODZINIE W POWIECIE KĘTRZYŃSKIM

ROCZNE SPRAWOZDANIE Z EFEKTÓW REALIZACJI POWIATOWEGO PROGRAMU PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY W RODZINIE W POWIECIE KĘTRZYŃSKIM ROCZNE SPRAWOZDANIE Z EFEKTÓW REALIZACJI POWIATOWEGO PROGRAMU PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY W RODZINIE W POWIECIE KĘTRZYŃSKIM ZA ROK 2013 Kętrzyn 2014 Od 2012 roku Powiatowe Centrum

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr / /2012 Rady Powiatu w Nidzicy

Uchwała Nr / /2012 Rady Powiatu w Nidzicy Uchwała Nr / /2012 Rady Powiatu w Nidzicy z dnia -projekt- w sprawie przyjęcia Statutu Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w Nidzicy Na podstawie art. 4 ust.1 pkt.3 i art. 12 pkt.11 ustawy z dnia 5 czerwca

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI. IX Liceum Ogólnokształcące im. C.K. Norwida W Częstochowie. Częstochowa, wrzesień 2013.

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI. IX Liceum Ogólnokształcące im. C.K. Norwida W Częstochowie. Częstochowa, wrzesień 2013. SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI IX Liceum Ogólnokształcące im. C.K. Norwida W Częstochowie Częstochowa, wrzesień 2013. I. PODSTAWA PRAWNA DO WPROWADZANIA DZIAŁAŃ PROFILAKTYCZNYCH W SZKOLE II. WIZJA PROFILAKTYKI

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie projektami. wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska

Zarządzanie projektami. wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska Zarządzanie projektami wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska 1 DEFINICJA PROJEKTU Zbiór działań podejmowanych dla zrealizowania określonego celu i uzyskania konkretnego, wymiernego rezultatu produkt projektu

Bardziej szczegółowo

PROCEDURY POSTĘPOWANIA W SYTUACJACH TRUDNYCH WYCHOWAWCZO Zespół Szkół im. Henryka Sienkiewicza w Końskowoli

PROCEDURY POSTĘPOWANIA W SYTUACJACH TRUDNYCH WYCHOWAWCZO Zespół Szkół im. Henryka Sienkiewicza w Końskowoli PROCEDURY POSTĘPOWANIA W SYTUACJACH TRUDNYCH WYCHOWAWCZO Zespół Szkół im. Henryka Sienkiewicza w Końskowoli POZIOMY PRACY WYCHOWAWCZEJ I. PRACA WYCHOWAWCZA WYCHOWAWCY KLASY 1. Zapoznanie rodziców z obowiązującymi

Bardziej szczegółowo

Uchwała nr 1/2013 Rady Rodziców Szkoły Podstawowej nr 59 w Poznaniu z dnia 30 września 2013 roku w sprawie Regulaminu Rady Rodziców

Uchwała nr 1/2013 Rady Rodziców Szkoły Podstawowej nr 59 w Poznaniu z dnia 30 września 2013 roku w sprawie Regulaminu Rady Rodziców Uchwała nr 1/2013 Rady Rodziców Szkoły Podstawowej nr 59 w Poznaniu z dnia 30 września 2013 roku w sprawie Regulaminu Rady Rodziców 1. Na podstawie art.53 ust.4 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie

Bardziej szczegółowo

Program Aktywności Lokalnej dla Gminy Michałowice wskazuje na problemy związane

Program Aktywności Lokalnej dla Gminy Michałowice wskazuje na problemy związane Ι. WPROWADZENIE Program Aktywności Lokalnej dla Gminy Michałowice wskazuje na problemy związane z funkcjonowaniem społeczności lokalnych i grup społecznych oraz wyznacza kierunki działań, mających na celu

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN GMINNEGO ZESPOŁU INTERDYSCYPLINARNEGO d.s. PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE. 1 Postanowienia ogólne

REGULAMIN GMINNEGO ZESPOŁU INTERDYSCYPLINARNEGO d.s. PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE. 1 Postanowienia ogólne Załącznik do Uchwały Nr 42/VI/2011 Rady Miejskiej w Myślenicach z dnia 31 marca 2011r. REGULAMIN GMINNEGO ZESPOŁU INTERDYSCYPLINARNEGO d.s. PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE 1 Postanowienia ogólne 1.

Bardziej szczegółowo

U C H W A Ł A Nr IX/27/2015 Rady Miejskiej w Koprzywnicy z dnia 12 marca 2015 roku

U C H W A Ł A Nr IX/27/2015 Rady Miejskiej w Koprzywnicy z dnia 12 marca 2015 roku U C H W A Ł A Nr IX/27/2015 Rady Miejskiej w Koprzywnicy z dnia 12 marca 2015 roku w sprawie uchwalenia Gminnego Programu Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych na 2015 rok. Na podstawie art.

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA H1P_W03 H1P_W01 S1P_W01 H1P_W02 S1P_W06 H1P_W05

EFEKTY KSZTAŁCENIA H1P_W03 H1P_W01 S1P_W01 H1P_W02 S1P_W06 H1P_W05 Nazwa kierunku studiów: Pedagogika Poziom kształcenia: studia pierwszego stopnia Profil kształcenia: praktyczny EFEKTY KSZTAŁCENIA Efekty kształcenia dla kierunku K_W01 K_W02 K_W03 K_W04 K_W05 Efekty kształcenia

Bardziej szczegółowo

Gminny Program Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych i Przeciwdziałania Narkomanii na rok 2015 w Gminie Opinogóra Górna.

Gminny Program Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych i Przeciwdziałania Narkomanii na rok 2015 w Gminie Opinogóra Górna. Gminny Program Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych i Przeciwdziałania Narkomanii na rok 2015 w Gminie Opinogóra Górna. Gminny Program profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych

Bardziej szczegółowo

Grupy i czynniki ryzyka Komunikacja jako forma profilaktyki

Grupy i czynniki ryzyka Komunikacja jako forma profilaktyki Grupy i czynniki ryzyka Komunikacja jako forma profilaktyki mgr Anna Dolczewska Samela psycholog kliniczny, terapeuta tel.: 607 25 48 27 e-mail: samela@konto.pl WCZESNA ADOLESCENCJA 13 17 rok życia CENTRALNY

Bardziej szczegółowo

LEKCJA 3 STRES POURAZOWY

LEKCJA 3 STRES POURAZOWY LEKCJA 3 STRES POURAZOWY Stres pourazowy definicje Stres pourazowy definiuje się jako zespół specyficznych symptomów, które mogą pojawić się po przeżyciu ekstremalnego, traumatycznego zdarzenia. Są to

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XIII/87/2015 RADY GMINY STEGNA. z dnia 29 października 2015 r.

UCHWAŁA NR XIII/87/2015 RADY GMINY STEGNA. z dnia 29 października 2015 r. UCHWAŁA NR XIII/87/2015 RADY GMINY STEGNA z dnia 29 października 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Programu Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych w Gminie Stegna do realizacji na 2016

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ. Młodzieżowego Domu Kultury w Puławach W ROKU SZKOLNYM 2014/2015. Zarządzanie placówką służy jej rozwojowi.

RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ. Młodzieżowego Domu Kultury w Puławach W ROKU SZKOLNYM 2014/2015. Zarządzanie placówką służy jej rozwojowi. RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ Młodzieżowego Domu Kultury w Puławach W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 Zarządzanie placówką służy jej rozwojowi. CEL EWALUACJI: PRZEDMIOT EWALUACJI: Skład zespołu: Anna Bachanek

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR VI/25/2015 RADY GMINY ROZPRZA z dnia 31 marca 2015 r. w sprawie uchwalenia Gminnego Programu Przeciwdziałania Narkomanii na 2015

UCHWAŁA NR VI/25/2015 RADY GMINY ROZPRZA z dnia 31 marca 2015 r. w sprawie uchwalenia Gminnego Programu Przeciwdziałania Narkomanii na 2015 UCHWAŁA NR VI/25/2015 RADY GMINY ROZPRZA z dnia 31 marca 2015 r. w sprawie uchwalenia Gminnego Programu Przeciwdziałania Narkomanii na 2015 Na podstawie art.18 ust.2 pkt 15 ustawy z dnia 8 marca 1990 r.

Bardziej szczegółowo

Klasyfikacja autyzmu wg ICD 10 (1994) zakłada, że jest to całościowe zaburzenie rozwojowe (F84)- autyzm dziecięcy (F.84.0) charakteryzujące się:

Klasyfikacja autyzmu wg ICD 10 (1994) zakłada, że jest to całościowe zaburzenie rozwojowe (F84)- autyzm dziecięcy (F.84.0) charakteryzujące się: Co to jest autyzm? Autyzm to całościowe, rozległe zaburzenie rozwojowe charakteryzujące się licznymi nieprawidłowościami w rozwoju, uwidaczniającymi się przed ukończeniem trzeciego roku życia w co najmniej

Bardziej szczegółowo

- podczas rozmowy telefonicznej z ofiarą przemocy w rodzinie;

- podczas rozmowy telefonicznej z ofiarą przemocy w rodzinie; Załącznik do Zarządzenia Nr 0152.35.2011 Z dnia 27 czerwca 2011r. PROCEDURA POSTEPOWANIA PRACOWNIKÓW SOCJALNYCH PRZY WYKONYWANIU CZYNNOŚCI ODEBRANIA DZIECKA Z RODZINY W RAZIE BEZPOŚREDNIEGO ZAGROŻENIA

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN KONTROLI ZARZĄDCZEJ W MIEJSKO-GMINNYM OŚRODKU POMOCY SPOŁECZNEJ W TOLKMICKU. Postanowienia ogólne

REGULAMIN KONTROLI ZARZĄDCZEJ W MIEJSKO-GMINNYM OŚRODKU POMOCY SPOŁECZNEJ W TOLKMICKU. Postanowienia ogólne Załącznik Nr 1 do Zarządzenie Nr4/2011 Kierownika Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Tolkmicku z dnia 20 maja 2011r. REGULAMIN KONTROLI ZARZĄDCZEJ W MIEJSKO-GMINNYM OŚRODKU POMOCY SPOŁECZNEJ

Bardziej szczegółowo

STATUT Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w Kielcach Rozdział I Postanowienia ogólne

STATUT Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w Kielcach Rozdział I Postanowienia ogólne Załącznik do Uchwały Nr VIII/ 92 /11 Rady Powiatu w Kielcach z dnia 29 grudnia 2011 r. STATUT Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w Kielcach Rozdział I Postanowienia ogólne 1 1. Powiatowe Centrum Pomocy

Bardziej szczegółowo

SPECJALNY OŚRODEK SZKOLNO-WYCHOWAWCZY W DĘBOWEJ ŁĄCE SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI

SPECJALNY OŚRODEK SZKOLNO-WYCHOWAWCZY W DĘBOWEJ ŁĄCE SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI SPECJALNY OŚRODEK SZKOLNO-WYCHOWAWCZY W DĘBOWEJ ŁĄCE SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI DĘBOWA ŁĄKA 2015 1 Profilaktyka jest chronieniem człowieka w rozwoju przed zagrożeniami i reagowaniem na nie. Celem jest

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1 Warunki organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych, niedostosowanych społecznie i zagrożonych niedostosowaniem społecznym. Dz.U.2015.1113 z dnia 2015.08.07

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM PROFILAKTYKI I ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW ALKOHOLOWYCH GMINY OLEŚNICA na rok 2009

GMINNY PROGRAM PROFILAKTYKI I ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW ALKOHOLOWYCH GMINY OLEŚNICA na rok 2009 Załącznik do uchwały Nr XXVIII/130/08 Rady Gminy Oleśnica z dnia 28 listopada 2008 r. GMINNY PROGRAM PROFILAKTYKI I ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW ALKOHOLOWYCH GMINY OLEŚNICA na rok 2009 Wprowadzenie: Polski

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XIV/100/2015 RADY MIEJSKIEJ W SOŚNICOWICACH. z dnia 10 grudnia 2015 r.

UCHWAŁA NR XIV/100/2015 RADY MIEJSKIEJ W SOŚNICOWICACH. z dnia 10 grudnia 2015 r. UCHWAŁA NR XIV/100/2015 RADY MIEJSKIEJ W SOŚNICOWICACH z dnia 10 grudnia 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Programu Przeciwdziałania Narkomanii na rok 2016 Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 15 ustawy

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI I ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW ALKOHOLOWYCH DLA GMINY UŁĘŻ NA ROK 2015

PROGRAM PROFILAKTYKI I ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW ALKOHOLOWYCH DLA GMINY UŁĘŻ NA ROK 2015 Załącznik Nr 1 do uchwały Nr XLVI/206/14 Rady Gminy Ułęż z dnia 21 listopada 2014 r w sprawie uchwalenia Programu Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych dla Gminy Ułęż na rok 2015. PROGRAM

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA AWANSU ZAWODOWEGO NA STOPIEŃ NAUCZYCIELA MIANOWANEGO W ZESPOLE SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH NR 1 W KATOWICACH

PROCEDURA AWANSU ZAWODOWEGO NA STOPIEŃ NAUCZYCIELA MIANOWANEGO W ZESPOLE SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH NR 1 W KATOWICACH PROCEDURA AWANSU ZAWODOWEGO NA STOPIEŃ NAUCZYCIELA MIANOWANEGO W ZESPOLE SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH NR 1 W KATOWICACH Opracowano na podstawie następujących aktów prawnych: - rozdział 3a Karty Nauczyciela, ustawa

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XV/146/2015 RADY GMINY KLESZCZÓW. z dnia 9 grudnia 2015 r.

UCHWAŁA NR XV/146/2015 RADY GMINY KLESZCZÓW. z dnia 9 grudnia 2015 r. UCHWAŁA NR XV/146/2015 RADY GMINY KLESZCZÓW z dnia 9 grudnia 2015 r. w sprawie uchwalenia Gminnego Programu Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych na 2016 rok Na podstawie: 1 art. 4 1 ust.

Bardziej szczegółowo

W LI RZECZPOSPOLITA POLSKA Warszawa, J 1j listopada 2014 roku Rzecznik Praw Dziecka Marek Michalak

W LI RZECZPOSPOLITA POLSKA Warszawa, J 1j listopada 2014 roku Rzecznik Praw Dziecka Marek Michalak zgodnie pozostawać placówka W LI RZECZPOSPOLITA POLSKA Warszawa, J 1j listopada 2014 roku Rzecznik Praw Dziecka Marek Michalak ZEW/500/33/20 14/JK Pani Joanna Kluzik-Rostkowska Minister Edukacji Narodowej

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W ŚREMIE. z dnia... 2015 r. w sprawie Gminnego Programu Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych na 2016 rok

UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W ŚREMIE. z dnia... 2015 r. w sprawie Gminnego Programu Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych na 2016 rok Projekt z dnia 28 października 2015 r. Zatwierdzony przez... UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W ŚREMIE z dnia... 2015 r. w sprawie Gminnego Programu Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych na 2016

Bardziej szczegółowo

Program profilaktyczny

Program profilaktyczny Program profilaktyczny Liceum Filmowego z Oddziałami Dwujęzycznymi przy Warszawskiej Szkole Filmowej prowadzonego przez Fundację Edukacji i Sztuki Filmowej Bogusława Lindy i Macieja Ślesickiego LATERNA

Bardziej szczegółowo

ZARZ DZANIE ZESPO EM P DR PIOTR PILCH

ZARZ DZANIE ZESPO EM P DR PIOTR PILCH ZARZ DZANIE ZESPO EM P DR PIOTR PILCH Aktywno ci Przeci tni mened erowie Mened erowie odnosz cy sukcesy Mened erowie efektywni Tradycyjne zarz dzanie 32% 13% 19% Komunikowanie si 29% 28% 44% Zarz dzanie

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR II/13/2014 RADY GMINY BIAŁA PODLASKA. z dnia 17 grudnia 2014 r.

UCHWAŁA NR II/13/2014 RADY GMINY BIAŁA PODLASKA. z dnia 17 grudnia 2014 r. UCHWAŁA NR II/13/2014 RADY GMINY BIAŁA PODLASKA w sprawie przyjęcia Gminnego Programu Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych w Gminie Biała Podlaska na rok 2015, Gminnego Programu Przeciwdziałania

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN ZESPOŁU INTERDYSCYPLINARNEGO W KROTOSZYNIE

REGULAMIN ZESPOŁU INTERDYSCYPLINARNEGO W KROTOSZYNIE REGULAMIN ZESPOŁU INTERDYSCYPLINARNEGO W KROTOSZYNIE 1 Postanowienia ogólne Podstawą prawną działania Zespołu Interdyscyplinarnego, zwanego dalej Zespołem, jest: 1) Ustawa z dnia 12 marca 2004 roku o pomocy

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XXXIV/155/2013 RADY GMINY IZBICKO. z dnia 24 czerwca 2013 r.

UCHWAŁA NR XXXIV/155/2013 RADY GMINY IZBICKO. z dnia 24 czerwca 2013 r. UCHWAŁA NR XXXIV/155/2013 RADY GMINY IZBICKO z dnia 24 czerwca 2013 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Programu Wspierania Rodziny Gminy Izbicko na lata 2013-2015 Na podstawie art. 176 pkt. 1 i art. 179 ust.

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr XXXVI/768/2004 Rady miasta stołecznego Warszawy z dnia 31 sierpnia 2004 roku

Uchwała Nr XXXVI/768/2004 Rady miasta stołecznego Warszawy z dnia 31 sierpnia 2004 roku Uchwała Nr XXXVI/768/2004 Rady miasta stołecznego Warszawy z dnia 31 sierpnia 2004 roku w sprawie przyjęcia programu współpracy miasta stołecznego Warszawy w roku 2004 z organizacjami pozarządowymi oraz

Bardziej szczegółowo

Załącznik do uchwały Nr XXXVI/298/10 Rady Gminy Dywity z dn. 15.02.2010r. NA 2010 ROK

Załącznik do uchwały Nr XXXVI/298/10 Rady Gminy Dywity z dn. 15.02.2010r. NA 2010 ROK Załącznik do uchwały Nr XXXVI/298/10 Rady Gminy Dywity z dn. 15.02.2010r. G M I N N Y P R O G R A M P R Z E C I W D Z I A Ł A N I A N A R K O M A N I I NA 2010 ROK Gminny Program Przeciwdziałania Narkomanii

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XIV/85/2016 RADY GMINY BIAŁA PODLASKA. z dnia 16 lutego 2016 r.

UCHWAŁA NR XIV/85/2016 RADY GMINY BIAŁA PODLASKA. z dnia 16 lutego 2016 r. UCHWAŁA NR XIV/85/2016 RADY GMINY BIAŁA PODLASKA w sprawie przyjęcia Gminnego Programu Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych w Gminie Biała Podlaska na rok 2016, Gminnego Programu Przeciwdziałania

Bardziej szczegółowo

GMINNA STRATEGIA ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW SPOŁECZNYCH NA LATA 2006-2016

GMINNA STRATEGIA ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW SPOŁECZNYCH NA LATA 2006-2016 Załącznik do uchwały nr. XXVIII/167/2006 Rady Gminy Brochów z dnia 28 czerwca 2006 r. GMINNA STRATEGIA ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW SPOŁECZNYCH NA LATA 2006-2016 Wstęp We współczesnym świecie mamy do czynienia

Bardziej szczegółowo

Opieki Zdrowotnej,. Organizacje pozarządowe,

Opieki Zdrowotnej,. Organizacje pozarządowe, Zadanie Sposoby realizacji Wskaź niki osi ągania celu Realizatorzy zadania 1. Zwiększenie dost ępno ści pomocy terapeutycznej i rehabilitacyjnej dla osób uzale żnionych od alkoholu 1. diagnoza dostępności

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PRAKTYKI ZAWODOWEJ. Kierunek studiów: PSYCHOLOGIA. Edycja 2014

PROGRAM PRAKTYKI ZAWODOWEJ. Kierunek studiów: PSYCHOLOGIA. Edycja 2014 PROGRAM PRAKTYKI ZAWODOWEJ Kierunek studiów: PSYCHOLOGIA Specjalność: PSYCHOLOGIA DIALOGU MIĘDZYLUDZKIEGO Studia: STACJONARNE/ NIESTACJONARNE I. ORGANIZACJA PRAKTYKI Edycja 2014 1. Praktyka zawodowa na

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA I OGRANICZENIA NARKOMANII ORAZ PRZESTĘPCZOŚCI I DEMORALIZACJI NIELETNICH. SZKOŁA WOLNA OD NARKOTYKÓW I PRZEMOCY

PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA I OGRANICZENIA NARKOMANII ORAZ PRZESTĘPCZOŚCI I DEMORALIZACJI NIELETNICH. SZKOŁA WOLNA OD NARKOTYKÓW I PRZEMOCY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA I OGRANICZENIA NARKOMANII ORAZ PRZESTĘPCZOŚCI I DEMORALIZACJI NIELETNICH. SZKOŁA WOLNA OD NARKOTYKÓW I PRZEMOCY Z analizy zjawiska przestępczości, demoralizacji nieletnich oraz

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów I. Postanowienia ogólne 1.Cel PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO w Urzędzie Gminy Mściwojów Przeprowadzenie oceny ryzyka zawodowego ma na celu: Załącznik A Zarządzenia oceny ryzyka zawodowego monitorowanie

Bardziej szczegółowo

Regulamin Środowiskowego Domu Samopomocy

Regulamin Środowiskowego Domu Samopomocy Regulamin Środowiskowego Domu Samopomocy Rozdział I Postanowienia ogólne 1 Regulamin Środowiskowego Domu Samopomocy w Rzeszowie, ul. Powstańców Styczniowych 37, określa organizację i zasady jego działania.

Bardziej szczegółowo

Gminny Program Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych na rok 2015.

Gminny Program Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych na rok 2015. Załącznik do Uchwały Nr III.12.2014 Rady Gminy Raciąż z dnia 29 grudnia 2014 roku Gminny Program Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych na rok 2015. Wstęp Jednym z nadrzędnych i długofalowych

Bardziej szczegółowo

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2013/2014

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2013/2014 Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Karta przedmiotu obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 013/014 Wydział Psychologii i Nauk Humanistycznych Kierunek studiów:

Bardziej szczegółowo

Przedszkole nr 5 im. JASIA i MAŁGOSI w Wałczu

Przedszkole nr 5 im. JASIA i MAŁGOSI w Wałczu Projekt pn. Bezpośrednie wsparcie rozwoju szkół poprzez wdrożenie zmodernizowanego systemu doskonalenia nauczycieli w powiecie wałeckim Priorytet III Działanie 3.5 Program Operacyjny Kapitał Ludzki 2007

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wstęp... 3. Cele programu... 6. Ramowy program edukacji w zakresie umiejętności życiowych klas pierwszych...8

SPIS TREŚCI. Wstęp... 3. Cele programu... 6. Ramowy program edukacji w zakresie umiejętności życiowych klas pierwszych...8 SPIS TREŚCI Wstęp... 3 Cele programu... 6 Ramowy program edukacji w zakresie umiejętności życiowych klas pierwszych...8 Ramowy program edukacji w zakresie umiejętności życiowych klas drugich...13 Ramowy

Bardziej szczegółowo

Z mamą i tatą w szkole

Z mamą i tatą w szkole Z mamą i tatą w szkole Program autorski adresowany do rodziców uczniów Szkoły Podstawowej w Myślachowicach. Autorzy programu: Agnieszka Godyń Monika Wentrys Myślachowice 2004 1 WSTĘP Rodzic nie może tylko

Bardziej szczegółowo

Zasady udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w Szkole Podstawowej Nr 108 im. Juliana Tuwima we Wrocławiu

Zasady udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w Szkole Podstawowej Nr 108 im. Juliana Tuwima we Wrocławiu Zasady udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w Szkole Podstawowej Nr 108 im. Juliana Tuwima we Wrocławiu Podstawa prawna: Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 kwietnia 2013r. w

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM PROFILAKTYKI I ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW ALKOHOLOWYCH ORAZ PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII DLA GMINY LIPIANY NA ROK 2016

GMINNY PROGRAM PROFILAKTYKI I ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW ALKOHOLOWYCH ORAZ PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII DLA GMINY LIPIANY NA ROK 2016 Załącznik do uchwały Rady Miejskiej w Lipianach Nr XIII/104/2015 z dnia 29.12.2015 r. GMINNY PROGRAM PROFILAKTYKI I ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW ALKOHOLOWYCH ORAZ PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII DLA GMINY LIPIANY

Bardziej szczegółowo

Harmonogram działań na 2012r. dla realizacji Miejskiego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie na terenie miasta Poznania w latach 2011-2020

Harmonogram działań na 2012r. dla realizacji Miejskiego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie na terenie miasta Poznania w latach 2011-2020 Harmonogram działań na 2012r. dla realizacji Miejskiego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie na terenie miasta Poznania w latach 2011-2020 Propozycje działań realizowanych w ramach programu w

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI Szkoły Podstawowej im. Michała Gwiazdowicza w Bądkowie

PROGRAM PROFILAKTYKI Szkoły Podstawowej im. Michała Gwiazdowicza w Bądkowie PROGRAM PROFILAKTYKI Szkoły Podstawowej im. Michała Gwiazdowicza w Bądkowie Wstęp Program profilaktyczny obejmuje wszystkie treści i działania o charakterze profilaktycznym skierowane do uczniów, nauczycieli

Bardziej szczegółowo

Stąd też przedmiotową ocenę opracowano w oparciu o istniejące możliwości w tym zakresie.

Stąd też przedmiotową ocenę opracowano w oparciu o istniejące możliwości w tym zakresie. Część opisowa do załącznika do Uchwały Nr 348 Rady Miasta Konina z dnia 25 kwietnia 2012r. w sprawie przedstawienia oceny zasobów pomocy społecznej. Nowelizacja z 2011 r. ustawy z dnia 12 marca 2004 r.

Bardziej szczegółowo

Metody wyceny zasobów, źródła informacji o kosztach jednostkowych

Metody wyceny zasobów, źródła informacji o kosztach jednostkowych Metody wyceny zasobów, źródła informacji o kosztach jednostkowych by Antoni Jeżowski, 2013 W celu kalkulacji kosztów realizacji zadania (poszczególnych działań i czynności) konieczne jest przeprowadzenie

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WSPÓŁPRACY GMINY STASZÓW Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI ORAZ PODMIOTAMI PROWADZĄCYMI DZIAŁALNOŚĆ POśYTKU PUBLICZNEGO NA ROK 2009

PROGRAM WSPÓŁPRACY GMINY STASZÓW Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI ORAZ PODMIOTAMI PROWADZĄCYMI DZIAŁALNOŚĆ POśYTKU PUBLICZNEGO NA ROK 2009 Załącznik Nr 1 do uchwały Nr XLIII/356/08 Rady Miejskiej w Staszowie z dnia 23. 12.2008r sprawie przyjęcia Programu współpracy Gminy Staszów z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami prowadzącymi działalność

Bardziej szczegółowo

Warszawa 2016. Ośrodek Rozwoju Edukacji Aleje Ujazdowskie 28 00-478 Warszawa www.ore.edu.pl. Konsultacja merytoryczna Valentina Todorovska-Sokołowska

Warszawa 2016. Ośrodek Rozwoju Edukacji Aleje Ujazdowskie 28 00-478 Warszawa www.ore.edu.pl. Konsultacja merytoryczna Valentina Todorovska-Sokołowska Konsultacja merytoryczna Valentina Todorovska-Sokołowska Redakcja i korekta Elżbieta Gorazińska Projekt okładki, redakcja techniczna i skład Barbara Jechalska W projekcie graficznym wykorzystano elementy

Bardziej szczegółowo

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA Załącznik nr 9 do Zarządzenia Rektora ATH Nr 514/2011/2012z dnia 14 grudnia 2011 r. Druk DNiSS nr PK_IIIF OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA NAZWA PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA: Andragogika Kod przedmiotu: 117 Rodzaj

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z realizacji dzia Rocznego Planu Wspomagania

Sprawozdanie z realizacji dzia Rocznego Planu Wspomagania Za cznik nr 13 Sprawozdanie z realizacji dzia Rocznego Planu Wspomagania w obszarze: Efekty Oferta : Rodzice s partnerami szko y w projekcie: Bezpo rednie wsparcie rozwoju szkó poprzez wdro enie zmodernizowanego

Bardziej szczegółowo

Wprowadzam : REGULAMIN REKRUTACJI DZIECI DO PRZEDSZKOLA NR 14

Wprowadzam : REGULAMIN REKRUTACJI DZIECI DO PRZEDSZKOLA NR 14 ZARZĄDZENIE Nr 2/2016 z dnia 16 lutego 2016r DYREKTORA PRZEDSZKOLA Nr 14 W K O N I N I E W sprawie wprowadzenia REGULAMINU REKRUTACJI DZIECI DO PRZEDSZKOLA NR 14 IM KRASNALA HAŁABAŁY W KONINIE Podstawa

Bardziej szczegółowo

Miejski Program Przeciwdziałania Narkomanii w Katowicach na 2015 rok PROJEKT

Miejski Program Przeciwdziałania Narkomanii w Katowicach na 2015 rok PROJEKT Miejski Program Przeciwdziałania Narkomanii w Katowicach na 2015 rok PROJEKT Rozdział I Cele i zadania Miejskiego Programu Przeciwdziałania Narkomanii. Rozdział II Zasady realizacji i finansowania Programu.

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI GIMNAZJUM NR 1 IM. JANA PAWŁA II W SOCHACZEWIE 2014 2016

PROGRAM PROFILAKTYKI GIMNAZJUM NR 1 IM. JANA PAWŁA II W SOCHACZEWIE 2014 2016 PROGRAM PROFILAKTYKI GIMNAZJUM NR 1 IM. JANA PAWŁA II W SOCHACZEWIE 2014 2016 I. CELE I ZAŁOŻENIA PROGRAMU Celem głównym Programu jest zwiększenie skuteczności działań wychowawczych i profilaktycznych

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ NR 4/14/15 przeprowadzony w Specjalnym Ośrodku Szkolno- Wychowawczym w Międzyrzecu Podlaskim w roku szkolnym 2014/2015

RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ NR 4/14/15 przeprowadzony w Specjalnym Ośrodku Szkolno- Wychowawczym w Międzyrzecu Podlaskim w roku szkolnym 2014/2015 RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ NR 4/14/15 przeprowadzony w Specjalnym Ośrodku Szkolno- Wychowawczym w Międzyrzecu Podlaskim w roku szkolnym 2014/2015 Opis ewaluowanego obszaru: Wymogi zewnętrzne: Obszar

Bardziej szczegółowo

Prof. dr hab. Cynthia A. Tyson

Prof. dr hab. Cynthia A. Tyson W pogoni za możliwym: Angażowanie rodziców i lokalnej społeczności dla wzmocnienia odpowiedzialności Prof. dr hab. Cynthia A. Tyson Uniwersytet Stanowy Ohio Colubmus, OH- USA Burza mózgu... Opisz dom "typowego"

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY NIEPUBLICZNEJ PORADNI PSYCHOLOGICZNO PEDAGOGICZNEJ WCZESNEGO WSPOMAGANIA ROZWOJU W PRZEMYŚLU NA LATA 2015 2019 Motto:

KONCEPCJA PRACY NIEPUBLICZNEJ PORADNI PSYCHOLOGICZNO PEDAGOGICZNEJ WCZESNEGO WSPOMAGANIA ROZWOJU W PRZEMYŚLU NA LATA 2015 2019 Motto: KONCEPCJA PRACY NIEPUBLICZNEJ PORADNI PSYCHOLOGICZNO PEDAGOGICZNEJ WCZESNEGO WSPOMAGANIA ROZWOJU W PRZEMYŚLU NA LATA 2015 2019 Motto: Jeśli umiecie diagnozować radość dziecka i jej natężenie, Musicie dostrzec,

Bardziej szczegółowo

SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE

SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE Wstęp Rozdział 1 przedstawia istotę mieszkania jako dobra ekonomicznego oraz jego rolę i funkcje na obecnym etapie rozwoju społecznego i ekonomicznego.

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W GRODZISKU WIELKOPOLSKIM z dnia...

UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W GRODZISKU WIELKOPOLSKIM z dnia... projekt UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W GRODZISKU WIELKOPOLSKIM z dnia... w sprawie przyjęcia programu współpracy Gminy Grodzisk Wlkp. z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami, o których mowa w art.

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN KOMISJI ETYKI BANKOWEJ

REGULAMIN KOMISJI ETYKI BANKOWEJ REGULAMIN KOMISJI ETYKI BANKOWEJ Warszawa kwiecień 2013 Przyjęty na XXV Walnym Zgromadzeniu ZBP w dniu 18 kwietnia 2013 r. 1. Komisja Etyki Bankowej, zwana dalej Komisją, działa przy Związku Banków Polskich

Bardziej szczegółowo

zywania Problemów Alkoholowych

zywania Problemów Alkoholowych Państwowa Agencja Rozwiązywania zywania Problemów Alkoholowych Konferencja Koszty przemocy wobec kobiet w Polsce 2013 Warszawa, 27 maja 2013 r. www.parpa.pl 1 Podstawy prawne Ustawa o wychowaniu w trzeźwości

Bardziej szczegółowo

PRAKTYKA PEDAGOGICZNA W RAMACH PRZYGOTOWANIA PEDAGOGICZNEGO

PRAKTYKA PEDAGOGICZNA W RAMACH PRZYGOTOWANIA PEDAGOGICZNEGO PRAKTYKA PEDAGOGICZNA W RAMACH PRZYGOTOWANIA PEDAGOGICZNEGO I. MIEJSCA REALIZACJI PRAKTYK PEDAGOGICZNYCH Praktyki pedagogiczne student realizuje w jednej z poniższych placówek, mając na uwadze studiowaną

Bardziej szczegółowo

ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY

ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY Szkolenia bhp w firmie szkolenie wstępne ogólne 8 Obowiązki pracodawcy Podstawowy obowiązek

Bardziej szczegółowo