Psychogenne przyczyny przewlekłego bólu miednicy oraz jego wpływ na stan psychiczny pacjentki

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Psychogenne przyczyny przewlekłego bólu miednicy oraz jego wpływ na stan psychiczny pacjentki"

Transkrypt

1 ozdział 3. Psychogenne przyczyny przewlekłego bólu miednicy... 3 Psychogenne przyczyny przewlekłego bólu miednicy oraz jego wpływ na stan psychiczny pacjentki Alessandra Graziottin Center of Gynecology and Medical Sexology, H. San Raffaele Resnati, Milan; University of Florence; and Alessandra Graziottin Foundation, Italy Dobry lekarz leczy chorobę, lekarz wielki leczy dotkniętego chorobą pacjenta. (William Osler, ) Wstęp Ból można przyrównać do czerwonych świateł sygnalizacyjnych, które powinny skłaniać do natychmiastowego poszukiwania zmian fizycznych lub psychicznych w organizmie. Przewlekły ból wskazuje, że główny czynnik (lub czynniki) przyczynowy skrywa się w cieniu i/lub jest następstwem zaniedbań diagnostycznych. Przesadne skupianie się na chorobie (bądź chorobach) somatycznej, która jest przyczyną przewlekłego bólu miednicy (PBM), często sprawia, że lekarz traci z pola widzenia pacjenta jako człowieka, który ma do opowiedzenia swoją historię; czynnik (lub czynniki) psychologiczne powodujące stan przewlekłego stresu mogą skrywać prawdziwe wyjaśnienie wieloukładowego rozregulowania, które ma swój udział w powstaniu i/lub zaostrzeniu bólu. Rozważanie psychogennych przyczyn PBM napotyka jednak trzy poważne przeszkody. Pierwszą jest ryzyko, że relacjonowany przez pacjenta ból zlekceważy się jako wymyślony, w całości rodzący się w głowie, przy całkowitym zignorowaniu jego tła biologicznego z powodu utrwalonej wiary w kartezjański dualizm, według którego ciało i dusza to dwa odrębne byty. W rezultacie niewielu tylko lekarzy uwzględnia czynniki psychogenne jako istotne elementy doznawanego bólu. Po drugie, jeśli w istocie czynniki psychogenne mają swój udział w etiologii i percepcji bólu, muszą one oddziaływać przez określone szlaki biologiczne. Jak zatem można rozpoznać podstawowe elementy patofizjologiczne, które przekładają czynniki psychologiczne w biologiczne składowe bólu? Po trzecie wreszcie, jak rozpoznać tę grupę pacjentów, u których rzeczywiście odczuwany przez nich ból ma silny i dominujący element psychogenny? Gdy zaś PBM ma swe źródło w ciele pacjentki, jak będzie on oddziaływał na jej stan psychoseksualny? Główne zagadnienia omówione w niniejszym rozdziale to: uaktualnienie pojęcia psychogenny ; patofizjologiczny i wieloukładowy opis relacji czynników biologicznych i psychogennych, jakie mają udział w PBM; podsumowanie dowodów na rzecz roli czynników psychogennych w PBM; kryteria rozpoznania różnicowego między psychogenną a somatyczną etiologią PBM; najczęstsze błędy diagnostyczne w strefie psychogennej, ze zwróceniem uwagi na czynniki jatrogenne; psychologiczne i związane z seksualnością konsekwencje PBM. 3

2 32 Rozdział 3. Psychogenne przyczyny przewlekłego bólu miednicy... Co w istocie oznacza sformułowanie tło psychogenne? Określenie psychogenny, utworzone z greckiego psyche (umysł) i przyrostka genny (oznaczającego spowodowany przez ) wskazuje, że coś jest generowane w domenie psychologicznej. Przyczyny psychogenne mogą mieć swe źródło w psychice lub zależą od kontekstu: Przyczyny mające źródło w psychice. Zalicza się do nich choroby psychiczne, takie jak psychoza, które mogą zmieniać zarówno procesy poznawcze leżące u podstaw bólu, jak i jego doznawanie; ciężkie stany depresyjne, które przemawiają przez ciało i cechują się rozmaitymi dolegliwościami somatycznymi związanymi z bólem; a także cecha lękowa, w której genetyczna predyspozycja do zaburzeń lękowych i nadmierna aktywność jądra migdałowatego mogą nasilać neurowegetatywną odpowiedź rozbudzeniową na ból i obniżać ośrodkowy próg bólowy. Wrażliwość na wewnętrzne i środowiskowe sygnały bólowe może też ulegać podwyższeniu w zaburzeniach osobowościowych. Wszystkie wymienione zaburzenia mają swe źródło w psychice, niemniej jednak mają solidne oparcie neurobiologiczne. Przyczyny zależne od kontekstu, psychologiczne/relacjonalne. Psychogenne czynniki środowiskowe mogą działać przez urazy fizyczne, jak wykorzystywanie fizyczne bądź seksualne, które nierzadko natychmiast wywołują różne odpowiedzi indukowane przez stres i uraz, lub przez czynniki psychiczne, jak np. w przypadku trwałego zaniedbywania dzieci w instytucjach opiekuńczych albo pozostających pod opieką cierpiących na ciężką depresję matek. W obydwu przypadkach czynniki psychologiczne mają swoje konsekwencje biologiczne, cechujące się typowymi dla przewlekłego stresu zmianami neuro-immunologiczno-endokrynalnymi, przesyłanymi przez szlaki sygnalizujące wydzielanie czynnika uwalniającego kortykotropinę (kortykoliberyna [CRF, corticotropin-releasing factor]). Prowadzi to do trwałego podwyższenia stężenia glikokortykoidów i obniżenia aktywności neuronów i szlaków serotonino- i dopaminergicznych; leży to u źródła depresji, utraty energii życiowej i wzmożonej aktywności zapalnej wraz z podwyższeniem poziomu markerów zapalnych. Ogólnie biorąc, czynniki mające źródło w psychice i zależne od kontekstu współdziałają ze sobą i z czasem wzajemnie się wzmacniają, jeśli nie wpłynie się na nie skutecznymi metodami farmakologicznymi i/lub psychoterapeutycznymi. Podobne przeoczenie czy zaniedbanie diagnostyczne może dodatkowo nasilać wrażliwość pacjentki na obwodowo generowane sygnały bólowe i torować ich przechodzenie w PBM. ó w a ż n e w s k a z ó w k i i r a d y Choć w całym rozdziale wielokrotnie będzie się pojawiał termin psychogenne do opisu bólu, nie wolno zapominać o powiązaniu ze zmianami neuro-immunologiczno-endokrynalnymi. W jaki sposób przyczyny psychogenne przekładają się na fizyczny ból? Podstawową kwestią jest sposób, w jaki wykorzystywanie fizyczne i/lub seksualne może się przyczyniać do PBM lub je wzbudzać. Jeśli PBM jest aktywowany przez wykorzystywanie, u podstaw odpowiedzi na przyczyny psychogenne musi istnieć jakiś mechanizm fizjologiczny. By ująć przyczyny psychogenne we właściwym kontekście neurobiologicznym, endokrynalnym i immunologicznym, trzeba rozważyć następujące kwestie. Po pierwsze, konieczne jest uwspółcześnienie poglądów dotyczących sposobu przekładania się czynników psychogennych na biologiczne. Trzeba zatem definitywnie rozstać się z nieaktualną koncepcją dualizmu ciała i duszy (która w kontekście klinicznym wciąż pobrzmiewa, gdy lekarz oświadcza: źródłem pani bólu jest pani umysł ) na rzecz zintegrowanego oddziaływania psychoneuroendokrynologicznego i immunologicznego. W istocie istnieje dwukierunkowa sieć interakcji pomiędzy ośrodkowym i obwodowym układem nerwowym (włącznie z układem bólo-

3 Rozdział 3. Psychogenne przyczyny przewlekłego bólu miednicy wym), układem endokrynalnym i układem immunologicznym. Istnienie takich szlaków umożliwia wpływanie stresujących doświadczeń życiowych na układ immunologiczny, endokrynalny i nerwowy, co ma silne implikacje dla stanu zdrowia. PBM może być końcowym rezultatem takiego kompleksowego rozregulowania wieloukładowego, indukowanego przez dowolny czynnik stresujący, poczynając od zdecydowanie psychogennych po czysto biologiczne (zob. niżej ramka Fakty naukowe ). Jednym ze znaczących czynników wzbudzających podobne zmiany w układzie wegetatywnym, endokrynalnym i immunologicznym jest fizyczne i emocjonalne zagrożenie, typowe w przypadku wykorzystywania seksualnego. Szczegółowe omawianie jego zależności psychosomatycznych przekracza ramy tego rozdziału, ale więcej wiadomości na ten temat można znaleźć w wybranym piśmiennictwie, podanym na końcu rozdziału. A oto typowy przykład pozwalający wniknąć w logikę ukrytą za tym tokiem myślenia. Gdy dziecko lub kobieta są wykorzystywane fizycznie lub seksualnie, dochodzi do ostrej odpowiedzi stresowej, wiążącej się z ogromnym pobudzeniem fizycznym i emocjonalnym. W istocie każde zdarzenie związane z urazem wzbudza wiele procesów wegetatywnych, endokrynalnych i immunologicznych, a także sygnalizację czuciową. Proces ten będzie ulegał nadmiernej aktywacji, gdy z czasem podobne zdarzenia będą się powtarzać i/lub gdy częste koszmary nocne będą wzbudzać takie samo nagłe pobudzenie neurowegetatywne, ze wszystkimi towarzyszącymi mu uczuciami lęku, udręki, przerażenia, bólu, bezradności i rozpaczy. Może to prowadzić do dysfunkcjonalnego stanu fizycznego i emocjonalnego, podobnego do opisywanego zespołu stresu pourazowego (PTSD, post-traumatic stress disorder). W mózgu takie uporczywe pobudzenie neufakty n a u k o w e Psychogenne przyczyny predysponujące, przyspieszające i podtrzymujące przewlekły ból miednicy (PBM) mogą znacznie modyfikować biologiczną wrażliwość na czynniki środowiskowe lub na endogenne substancje szkodliwe, włącznie z autoimmunologicznymi. Psychogenne przyczyny PBM Predysponujące Mające źródło w psychice: depresja, stan lękowy, paranoja, zaburzenia osobowości Sytuacyjne: wykorzystywanie fizyczne lub seksualne, stres emocjonalny, alkoholizm jednego z rodziców, konflikty małżeńskie, zespół stresu pourazowego itp. Odpowiedź biologiczna wywołana czynnikami psychogennymi Predysponujące Trwałe pobudzenie neurowegetatywne wskutek psychogennego przewlekłego stresu, wpływające na: Szlaki regulujące uwalnianie kortykotropiny, co objawia się: Przewlekłym podwyższeniem stężenia glukokortykoidów Nadmierną aktywacją jądra migdałowatego i nasileniem lęku antycypacyjnego Obniżeniem aktywności układu dopaminergicznego, serotoninergicznego i opioidoergicznego Nadczynnością komórek tucznych i układu bólowego obwodowego i ośrodkowego i Biologiczna etiologia PBM Predysponujące Genetyczna wrażliwość na: Lęk i depresję (włącznie z ich objawami somatycznymi) Obniżenie aktywności i degranulację komórek tucznych Alergie i zjawiska autoimmunologiczne

4 34 Rozdział 3. Psychogenne przyczyny przewlekłego bólu miednicy... (cd.) Psychogenne przyczyny PBM Przyspieszające Ostry uraz emocjonalny, utrata, stres, ponawiające się wykorzystywanie Podtrzymujące Utrzymywanie się czynników predysponujących i/lub przyspieszających Diagnostyczne przeoczenie lub zaniedbanie Jatrogenny efekt nocebo Odpowiedź biologiczna wywołana czynnikami psychogennymi Przyspieszające Zwiększona wrażliwość biologiczna na czynniki endogenne i środowiskowe i Podtrzymujące Nadmierna aktywność układu zapalnego, nerwowego lub mięśniowego, z towarzyszącym przewlekłym zapaleniem, bólem neurogennym, zapaleniem mięśni i przewlekłymi zaburzeniami snu i PBM Biologiczna etiologia PBM Przyspieszające Patogeny środowiskowe (wirusy, bakterie, grzyby itp.) Kontakty płciowe w okresie zapalenia przedsionka pochwy lub bez pobudzenia seksualnego Endogenne czynniki uszkadzające (ból towarzyszący endometriozie) Przyczyny autoimmunologiczne Podtrzymujące Nasilenie objawów endometriozy podczas miesiączki Nawracające zakażenia jelit, pochwy i pęcherza Przewlekły stan zapalny Ból neuropatyczny rowegetatywne, cechujące się przewlekłym podwyższeniem stężenia glukokortykoidów i czynników zapalnych w osoczu, wzmaga aktywność jądra migdałowatego, które jest odpowiedzialne za system czterech podstawowych emocji i ważnego ośrodka odpowiadającego za wspomnienia i wyższe emocje. Nadmierna aktywność jądra migdałowatego przyczynia się do podtrzymywania hiperaktywności układu alarmowego nawet na słabsze bodźce wskutek tzw. długoterminowego nasilenia aktywności neuronalnej. Ponadto w przypadkach bólu lub stresu o rozmaitej etiologii jądro migdałowate natychmiast aktywuje maksymalny alarm i reakcję pobudzenia. Przyczynia się to do: zwiększenia tzw. uogólnionego zaburzenia lękowego (free-floating anxiety), które osiąga swe maksymalne nasilenie u kobiet genetycznie predysponowanych do zaburzeń lękowych; obniżenia ośrodkowego progu percepcji bólu; reaktywacji neurogennie wzmożonego wzbudzania sygnałów bólowych i zapalnych (które mogą trafiać na obwód za pośrednictwem komórek tucznych). Jednocześnie identyfikacja szlaków sygnalizacyjnych czynnika uwalniającego kortykotropinę (CRF) przyczynia się do lepszego zrozumienia związanych ze stresem odczynów endokrynalnych (aktywacji osi przysadkowo-nadnerczowej), behawioralnych (lęk/depresja, zmiany sposobu odżywiania) autonomicznych (aktywacja współczulnego układu nerwowego) i immunologicznych. Odczyny takie pojawiają się we wszyst-

5 Rozdział 3. Psychogenne przyczyny przewlekłego bólu miednicy kich sytuacjach, w których czynnik psychogenny indukuje przewlekły stres. Ponadto przewlekłe podwyższenie stężenia glikokortykoidów może powodować swoistą regulację spadkową wpływów docierających do neuronów dopaminergicznych, które pośredniczą w uruchamianiu układu poszukiwanie-chęć-pożądanie. Przekłada się to na utratę energii życiowej, astenię, nadmierne zmęczenie, utratę popędu płciowego oraz co jest zjawiskiem typowym anhedonię, utratę zdolności percepowania przyjemności i zadowolenia w dowolnym rodzaju aktywności, na co uskarżają się pacjentki z PBM. Dotyczy to zwłaszcza tych kobiet, które były ofiarami wykorzystywania fizycznego lub seksualnego. Równoległa regulacja spadkowa układu serotoninergicznego sprzyja rozwojowi depresji, która dodatkowo wzmaga percepcję sygnałów bólowych i obniżenie ośrodkowego progu bólowego. Na obwodzie indukowana przez stres regulacja zwyżkowa komórek tucznych wzmaga wrażliwość rozmaitych błon śluzowych (jelita, pochwy, pęcherza) na agresję ze strony całej gamy drobnoustrojów, typową dla tzw. zespołu jelita drażliwego, lub na miejscowe substancje szkodliwe, jak np. wskutek złuszczania się śluzówki macicy w endometriozie. Wrażliwość ta wymaga obecności komórek tucznych jako podstawowych mediatorów reakcji stresowej, przekształcających stresor środowiskowy w uszkodzenie biologiczne; udowodniono to u myszy z unieczynnionymi komórkami tucznymi. Składa się to także na inne spojrzenie na ból w postaci hipotezy, tzw. prawa bólu, która zakłada, iż wspólnym mianownikiem ostrego i przewlekłego bólu jest nadmierny aktywny stan zapalny, obejmujący komórki i/lub czynniki zapalne, jak interleukiny i czynnik martwicy nowotworowej, niezależnie od jego charakteru nocyceptywnego czy neuropatycznego, ośrodkowego czy obwodowego. Trzeba także pamiętać, żeby okresowo poszukiwać czynników psychogennych, które predysponują, przyspieszają lub podtrzymują ból. W porównaniu z podejściem psychogennym lub medycznym podejście psychogenne i biogeniczne wykazuje większą zgodność z obserwacjami w PBM i z biologią bólu. Psychogenne przyczyny przewlekłego bólu miednicy W wielu pozycjach piśmiennictwa sugeruje się, że czynniki psychogenne mają szczególne odniesienie do klinicznego wywiadu u kobiet z PBM. W tabeli 3. podsumowano przeglądową pracę Latthégo (2006), w której omówiono badania z grupą kontrolną, ukazując czytelnikowi znaczenie takich czynników. Na przykład, lęk i depresja mogą się przyczyniać do bólu i/lub nasilać jego percepcję z ilorazem szans (OR) wynoszącym odpowiednio 2,28 i 2,69. Paranoja, tj. psychotyczne zaburzenie funkcji poznawczych i postrzegania siebie (autopercepcji), może predysponować do występowania PBM z OR 3,89. Podobnie zespół stresu pourazowego (STPD) ma szanse zwiększania wrażliwości na PBM z OR 5,47. W ośmiu badaniach z grupą kontrolną wskazano, iż zaburzenie psychosomatyczne może predysponować do PBM z OR 8,0. Fizyczne wykorzystywanie w dzieciństwie predysponuje do PBM z OR 2,8. Z dziesięciu analizowanych badań wynika, że seksualne wykorzystywanie w dzieciństwie wzmaga wrażliwość na PBM z OR,5, natomiast badań sugeruje, iż silniejsze predyspozycje, z OR 3,49, wynikają z seksualnego wykorzystywania w dorosłym życiu. Ciekawe, że zaburzone dojrzewanie albo bolesne wspomnienia z dzieciństwa dodatkowo zwiększają wrażliwość na PBM z OR 3,77. Stresujące przeżycia, predysponujące do PBM z OR 4,0, mogą się też odnosić do niezadowalających relacji z partnerem. Dalszy dodatkowy wpływ mogą wykazywać środowiskowe czynniki psychologiczne/dotyczące relacji rodzinnych, jak alkoholizm jednego z rodziców, z OR 2,69, natomiast rozwód rodziców może działać jeszcze silniej, z OR 3,68. Dowodzi to, że w pełen szacunku i taktowny sposób należy poszukiwać potencjalnych czynników psychogennych u każdej pacjentki.

6 36 Rozdział 3. Psychogenne przyczyny przewlekłego bólu miednicy... Tabela 3. Metaanaliza czynników ryzyka związanych z niecyklicznym przewlekłym bólem miednicy skupiająca się na badaniach dotyczących przemocy/czynników psychologicznych Czynnik Liczba prób Przemoc/czynniki psychologiczne Fizyczne wykorzystywanie dzieci*** Seksualne wykorzystywanie dzieci*** Trwające całe życie wykorzystywanie fizyczne osoby dorosłej Trwające całe życie wykorzystywanie seksualne osoby dorosłej Wykorzystywanie psychologiczne Wszelkie rodzaje wykorzystywania Zaburzone dojrzewanie/bolesne wspomienia z dzieciństwa Niezadowalające relacje z matką/partnerem Alkoholizm jednego z rodziców Rozwód rodziców Śmierć jednego z rodziców Liczba kobiet Przypadki: kontrole SMD (99% CI) OR (99% CI) Przypadki Kontrole ,43 (0,24 0,62) 0,23 (0,08 0,37) 0,05 ( 0,43 0,33) 0,69 (0,5 0,87) 0,50 ( 0,34,33) 0,49 (0,2 0,77) 0,73 (0,3,6) 0,77 (0,26,27) 0,55 ( 0,3,22) 0,72 (0,,33) 0,39 ( 0,49,28) 2,8 (,55 3,06),5 (,6,97) 0,9 (0,46,8) 3,49 (2,52 4,83) 2,47 (0,54,24) 2,45 (,47 4,06) 3,77 (,74 8,7) 4,0 (,60 0,06) 2,69 (0,79 9,9) 3,68 (,23,08) 2,02 (0,40 0,3) Zaburzenie przebiegu ciąży Lęk*** Depresja** Postawa ekstrawertyczna Histeria*** Neurotyczność Paranoja Zespół graniczny Aktualne fobie Zespół stresu pourazowego Objawy psychosomatyczne*** OR 0,,0 0,0 OR 0,,0 0,0 SMD,0 0,0,0 SMD,0 0,0,0 Skojarzenie Skojarzenie negatywne Skojarzenie pozytywne Skojarzenie negatywne pozytywne 0,95 (0,8,72) 0,45 (0,9 0,72) 0,55 (0,34 0,76) 0,5 (, 0,8) 0,87 (0,5,23) 0,77 ( 0,20,73),45 (0,77 2,3) 0,6 ( 0,,33) 0,74 ( 0,2,70) 0,94 ( 0,37 2,25),5 (0,90,39) 5,58 (,39 22,39) 2,28 (,4 3,70) 2,69 (,86 3,88) 0,76 (0,3 4,36) 4,83 (2,50 9,33) 4,0 (0,70 22,99) 3,89 (4,02 48,02) 3,02 (0,82,08) 3,86 (0,69 2,7) 5,47 (0,5 58,84) 8,0 (5,6 2,44) Wszystkie powtarzające się badania są niejednorodne; ***P < 0,00; **P < 0,0. CI przedział ufności; OR iloraz szans; SMD standaryzowana różnica średnich. Reprodukowano wg Latthé i wsp., 2006, za zezwoleniem.

7 Rozdział 3. Psychogenne przyczyny przewlekłego bólu miednicy ó w a ż n e w s k a z ó w k i i r a d y Lekarz powinien wyjaśnić pacjentce, że jego poszukiwanie komponentu psychogennego ma na celu ujawnienie potencjalnych czynników psychologicznych, które podtrzymują lub nasilają doznawany przez nią ból, równocześnie jednak będzie on dokładnie i wnikliwie poszukiwał wszelkich czynników fizycznych/somatycznych; winien też podkreślić, że w pełni wierzy w prawdziwość doznawanego przez pacjentkę bólu. w a ż n a u w a g a Określenie psychogenny nie oznacza, że ból jest wymyślony ani cały w głowie pacjentki. Wskazuje natomiast, że mające swe źródło w psychice i/lub zależne od kontekstu czynniki psychologiczne i relacyjne mogą: ) wzmagać powstawanie sygnałów bólowych wskutek przewlekłego stresu, jaki powodują; 2) zwiększać wrażliwość na wychodzące z miednicy sygnały bólowe wskutek zredukowania sterowania wrotami dla bodźców bólowych w tylnym rogu rdzenia przedłużonego oraz ośrodkowego progu bólowego, z jednoczesnym przewlekłym podwyższeniem stężenia glukokortykoidów; 3) doprowadzić do nasilenia się lęku i depresji, które dodatkowo przyczyniają się do zwiększenia percepcji bólu i wrażliwości na zespoły bólowe; jednocześnie może następować zredukowanie szlaków dopaminergicznych i opioidergicznych, co tłumi energię życiową, pobudliwość seksualną i możliwość percepowania przyjemności (powoduje anhedonię ). Kryteria rozpoznawania bólu psychogennego Podstawowe cechy charakterystyczne bólu psychogennego podsumowano w tab Spolaryzowano różnice pomiędzy zdecydowanym bólem psychogennym i somatycznym, by ułatwić przedstawienie głównych różnic. W realnych sytuacjach istnieje ciągłe współdziałanie ich obu i tylko u bardzo nielicznej grupy pacjentek z PBM występuje zdecydowany ból psychogenny. U przeważającej części z nich istnieją w pełni uzasadnione etiologie i częste schorzenia współistniejące, które są czasami przez wiele lat błędnie rozpoznawane, zaniedbywane lub przeoczane. Komponent psychologiczny może narastać w wyniku doznawanego cierpienia, poczucia beznadziejności, depresji reaktywnej i zaostrzania się samego obrazu klinicznego, wskutek czego ból się poszerza i traci swe zróżnicowanie. Niemniej jednak w celu wszechstronnego zajęcia się wieloma składowymi elementami bólu zasadnicze znaczenie ma zrozumienie istnienia komponentu psychogennego, jeśli jest on obecny. W tym sensie bardzo ważny jest udział psychologa/ psychoterapeuty w wielospecjalistycznym zespole leczenia bólu, by zapewnić pacjentce prawo i warunki do samodzielnego opisywania swego bólu, obok poczucia, że znajduje się ona pod dobrą opieką z czysto medycznego punktu widzenia; upewnia ją to, że podlega bardzo wszechstronnej ocenie. W tab. 3.3 przedstawiono zasadnicze zagadnienia umożliwiające zrozumienie potencjalnych komponentów psychogennych bólu. Mają one na celu ocenę, czy ból zaburza inne aspekty życiowego funkcjonowania pacjentki czy może jest tylko wierzchołkiem góry lodowej, jaką mogą być różnorakie dysfunkcjonalne elementy jej życia. W tej ostatniej sytuacji ból psychogenny może służyć różnym uświadamianym lub częściej nieuświadamianym celom, jak np. zwrócenie na siebie uwagi, osiąganie wtórnych korzyści, wykorzystanie władzy lub poczucia winy czy wycofania się; może też jest on po prostu wołaniem o pomoc w związku z doznanymi dawniej formami wykorzystywania, o których pacjentka nigdy dotąd nie miała odwagi mówić. Pozornie neutralne pytanie o jakość snu dostarcza bardzo cennych informacji. Jest zasadą ogólną, że ból nocyceptywny nasila się nocą, natomiast czysty ból neuropatyczny lub psychogenny na ogół wycisza się podczas snu. Jednakże pacjentki, u których występuje ból z komponentem psychogennym, zwłaszcza

8 38 Rozdział 3. Psychogenne przyczyny przewlekłego bólu miednicy... Tabela 3.2 Podstawowe różnice między bólem somatycznym a psychogennym Ból somatyczny Pacjentka opisuje go w sposób bardziej zlokalizowany Do jego opisu używa się określeń oznaczających odczuwanie Dokładnie opisuje zmiany częstotliwości i charakteru bólu Potrafi wskazać na czynniki (jak np. postawa ciała, ruchy czy nawet spożywanie pewnych pokarmów), które mogą wzmagać lub zmniejszać ból Nie informuje o poważnych trudnościach interpersonalnych Traktuje ból raczej jako objaw niż jako chorobę jako taką Ponawiane próby zwracania się o pomoc są motywowane głównie poczuciem niedokładnej oceny objawów fizycznych przez lekarzy Zmodyfikowano wg Mombelliego, Ból psychogenny Opis bólu jest bardziej niejasny Słowa opisujące ból mają wysoce emocjonalny charakter Nie potrafi wskazać na jakiekolwiek charakterystyczne okoliczności występowania bólu (np. o określonych porach dnia, związany z miesiączką, przedmiesiączkowy czy z jajeczkowaniem) Najczęściej cytowanym czynnikiem nasilającym ból jest stres Zwykle informuje o przeżywanych trudnościach w relacjach międzyludzkich Wywiad kliniczny wskazuje na istnienie innych chorób psychosomatycznych Podaje długą historię wizyt u rozmaitych lekarzy, poddawanie rozmaitym badaniom, motywacje do poszukiwania drugiej/trzeciej/czwartej opinii Tabela 3.3 Podstawowe pytania, jakie należy zadać, gdy rozważa się ewentualność psychogennego komponentu bólu Czy pacjentka jest zadowolona z życia? Czy uznaje je za udane czy nie? Czy pacjentka cierpi na bezsenność? Jak ogólnie może określić charakter swojego snu? Czy w życiu pacjentki miało miejsce jakieś stresujące zdarzenie np. wykorzystywanie fizyczne lub seksualne bądź zaniedbywanie emocjonalne które mogło mieć czasowy lub symboliczny związek z nasilaniem się doznawanego przez nią bólu? Jak pacjentka radzi sobie ze zmianami w życiu? Jaka jest własna opinia pacjentki o swym bólu? Czy relacje czasowe lub charakterystyczne cechy bólu mają jakikolwiek związek z innymi życiowymi trudnościami (np. zawodowymi, rodzinnymi), jakie zdarzają się w jej życiu? Czy ból przynosi jakąkolwiek korzyść rzeczywistą lub symboliczną? Zmodyfikowano wg Mombelliego, związanym z zespołem stresu pourazowego (PTSD), donoszą o złej jakości snu, opisując go jako lekki i zaburzony, z częstym budzeniem się, wczesnym wstawaniem, brakiem poczucia powrotu sił i porannym uczuciem, że jest się zmęczonym bardziej niż poprzedniego

9 Rozdział 3. Psychogenne przyczyny przewlekłego bólu miednicy wieczoru. Wszystkie te zmiany mają zwykle związek z nadmiernym pobudzeniem, na przykład w przypadku wykorzystywania i/lub PTSD. Istotne jest, że zaburzenie wzorca snu stanowi poważny stres biologiczny, który jeszcze przyczynia się do poczucia wyczerpania fizycznego i mentalnego, nakładając się na jednoczesne podwyższenie wskaźników stanu zapalnego. Ponadto powracające koszmary senne, nawet o splątanej i niejasnej treści, powinny wzbudzać podejrzenie doznanego wcześniej wykorzystywania fizycznego i/lub seksualnego z jednoczesną ponawianą hiperaktywnością układu adrenergicznego/czujności, który może mieć swój udział we wzmacnianiu sygnałów bólowych. Pytanie o stresujące zdarzenia jest kluczem do zrozumienia, czy istnieje czasowy i/lub symboliczny związek pomiędzy wystąpieniem/ umiejscowieniem bólu. Sposób radzenia sobie z adaptacją do zmian w życiu to kolejny bardzo czuły obszar. Pacjentki z istotnym komponentem psychogennym swego bólu wykazują tendencję do złego radzenia sobie z takimi zmianami. Sposób przezwyciężania przez nie trudności życiowych jest niewydolny, mogą się czuć przygniatane nawet przez drobne problemy. Katastroficzny stosunek do napotykanych trudności jest najbardziej niebezpieczny w sensie ustępowania bólu. Taka pacjentka skonfrontowana ze swym dzienniczkiem bólu, wskazującym na wyraźne jego zmniejszenie, na pytanie Jak się Pani obecnie czuje? odpowiada: Okropnie, jak zawsze. Lecz Pani dzienniczek wskazuje na zdecydowaną poprawę. Tak, ale przecież może przyjść znowu pogorszenie. Takie odpowiedzi mogą sugerować, że życie tej kobiety coraz bardziej koncentruje się wokół rozmaitych negatywnych doznań bólowych, że nie jest ona przekonana o cofaniu się zmian lub że utrata bólu może prowadzić do utraty wtórnych korzyści bądź zysków, jakie zeń płyną. Z tej perspektywy należy ostrożnie podchodzić do opinii pacjentki o jej bólu, istnieniu poczucia winy, np. w następstwie poddania się w przeszłości zamierzonej aborcji przez osobę religijną, relacji czasowych i innych cech charakterystycznych doznawanego przez nią bólu, a także ich potencjalnych związków z innymi problemami (np. zawodowymi czy rodzinnymi). Na koniec w procesie oceny psychodynamicznej i podczas interwencji psychoterapeutycznej niezbędne jest uwzględnienie tego, że ból może mieć jakieś realne czy symboliczne zalety, na przykład w obrębie rodziny (zwracanie na siebie uwagi przepracowanych rodziców czy partnera) lub w pracy zawodowej. Czasem zjawisko takie rozciąga się na partnera lub gdy chodzi o wiek młodzieńczy na rodziców. Celem postępowania byłoby wówczas uzyskanie przez pacjentkę takiego samego zainteresowania lub kształtowanie zdrowszych relacji w rodzinie bez nieświadomego stosowania samodestrukcyjnych i bolesnych strategii. Często popełniane błędy Zaniedbania diagnostyczne Znaczna część lekarzy rutynowo rezygnuje z wypytywania pacjentek o dawniej doznawane przez nie prześladowania lub wykorzystywanie w obawie przed zbyt głębokim wkraczaniem w sferę intymną, a ponadto nie uznając swojego przygotowania do takiego zadania, czy wreszcie obawiając się czasochłonnego otwarcia puszki Pandory, pełnej żalów, łez i ubolewań. Tylko niewielki odsetek lekarzy (3% w kanadyjskiej ankiecie obejmującej ginekologów i lekarzy rodzinnych) zadaje pytania o przemoc czy wykorzystywanie w przeszłości. Należy jednak pamiętać, że jeśli pominie się ten problem, to skuteczna interwencja jest znacznie utrudniona! Nadmierne skupianie się na jednej diagnozie Gdy wywiad ujawnia, że pacjentka była lub jest wykorzystywana seksualnie, wielu lekarzy, na równi z psychologami, ma tendencję do odczytywania wszystkich zjawisk jako konsekwencji tego faktu, co stwarza ryzyko przeoczenia ważnych i/lub niezależnych zmian chorobowych. Prawidłowe rozumowanie powinno przebiegać jako i i, a nie lub lub. Tak zwaną domenę psychogenną, a także fizyczną należy eksplorować w sposób zrównoważony, z poszanowaniem godności osobistej i wydobywając jak najwięcej informacji.

10 40 Rozdział 3. Psychogenne przyczyny przewlekłego bólu miednicy... Nieumiejętność odczytywania wspólnego szlaku neurobiologicznego, w którym mieszają się wykorzystywanie i PBM Problem ten dotyczy złożonych emocji strachu, przerażenia, lęku, udręki, bólu fizycznego i emocjonalnego, paniki, depresji, samotności, rozpaczy które są wzbudzane zarówno przez wykorzystywanie fizyczne i seksualne, jak i przez przewlekły ból miednicy. Obydwa te rodzaje emocji obejmują w sposób bezpośredni i pośredni okolice ciała o najsilniejszym oddziaływaniu emocjonalnym (seksualnym i reprodukcyjnym, nie mówiąc już o problemach kontroli zwieraczy i nietrzymania); obydwie też mają wysokie znaczenie symboliczne. Czowiek jest istotą operującą symbolami, które wypełniają jego życie, a ich znaczenie jest uniwersalne nie jest związane z edukacją, rasą czy kulturą. Nieuświadamianie sobie czterech szkód pochodzenia jatrogennego, włącznie z efektem nocebo Na pierwszym miejscu trzeba postawić negowanie biologicznego pochodzenia bólu. Za każdym razem, gdy lekarz oświadcza kobiecie, że cały ból dzieje się w Pani głowie, niszczy zaufanie pacjentki, powodując nasilanie się negatywnych stanów emocjonalnych, jak lęk, depresja, poczucie małej wartości, samotność i rozpacz. Lekarz może też doprowadzić (dodatkowo) do pogorszenia relacji domowych fizycznych, emocjonalnych i/lub seksualnych gdy oświadcza rodzinie i/lub partnerowi, że kobieta wymyśla swój ból. Partnerzy często wpadają wręcz w furię, gdy dowiadują się, że kobieta na nic nie choruje i tylko udaje ciągły ból, a oni muszą jeździć i płacić za wizyty u lekarzy, a nawet rezygnować z życia seksualnego (gdy PBM powoduje/obejmuje dyspareunię): Jeżeli doktor tak orzekł, natychmiast przestań kwękać. Zamilcz! Mam dosyć Twojego bólu!. Na drugim miejscu występuje efekt nocebo (co dosłownie znaczy ja uszkodzę ). Wszyscy lekarze aż za dobrze znają efekt placebo, ale tylko garstka z nich jest świadoma istnienia potężnego efektu nocebo, który jest powodowany przez ich przekaz werbalny i pozawerbalny. Przy każdej okazji negowania prawdziwości bólu lub gdy stwierdza się, że sytuacja jest poważniejsza niż odpowiada to prawdzie, zawsze wtedy, gdy komunikuje się niepomyślne rozpoznanie bez pozostawienia odrobiny nadziei, która należy się każdej pacjentce, a szczególnie cierpiącej na PBM, dochodzi do efektu nocebo. Przewidywanie niepomyślnego obrotu sprawy może nasilać dolegliwości. Przybywa dowodów, iż efekt nocebo ma podstawy neurobiologiczne, podobnie jak efekt placebo. Mówiąc dokładnie, raniące pacjentkę słowa (lub zachowania) wzmagają lęk antycypacyjny i redukują szlaki serotoninergiczny, dopaminergiczny i opioidergiczny, wprost przeciwnie do udokumentowanych zjawisk towarzyszących efektowi placebo. Ostatnie doświadczenia wskazują, że negatywne sugestie werbalne indukują antycypacyjny lęk przed zagrażającym nasileniem choroby, i ten werbalnie wzbudzany lęk prowadzi do aktywacji cholecystokininy, co z kolei toruje transmisję bólu. Stwierdzono, że antagoniści cholecystokininy blokują tę indukowaną przez lęk hiperalgezję ( hiperalgezję nocebo ), otwierając drogę do przyjęcia nowych strategii terapeutycznych, gdy istnieje istotny lękowy komponent bólu. Przechodząc do praktycznych zaleceń, lekarz powinien sobie uświadamiać istnienie potężnego emocjonalnego (i biologicznego) efektu swego przekazu werbalnego, dbając by był on ostrożny i taktowny; konieczne jest wyważenie opisu ciężkości choroby z jakże potrzebną obietnicą poczynienia wszystkiego, co możliwe, w celu poprawienia stanu pacjentki i uśmierzenia jej bólu. Trzecia w kolejności szkoda jatrogenna ma charakter fizyczny: 5,8% pacjentek z trwającą od zawsze dyspareunią i sromowym zapaleniem przedsionka (dane nieopublikowane) podawało niebywałe doznania traumatyczne i nadużywanie w trakcie inwazyjnych manewrów diagnostycznych lub terapeutycznych w okolicy narządów płciowych, którym były poddane w dzieciństwie lub we wczesnej fazie dojrzewania ze strony lekarzy lub pielęgniarek, zaniedbujących odpowiednią analgezję. Takie badania, jak pobieranie wymazu z cewki moczowej, cystoskopia, pobieranie wymazu z po-

Kierowcy- sprawcy i ofiary wypadków drogowych. Konsekwencje uczestnictwa w wypadku a bezpieczeństwo ruchu drogowego

Kierowcy- sprawcy i ofiary wypadków drogowych. Konsekwencje uczestnictwa w wypadku a bezpieczeństwo ruchu drogowego Kierowcy- sprawcy i ofiary wypadków drogowych. Konsekwencje uczestnictwa w wypadku a bezpieczeństwo ruchu drogowego Dorota Merecz Zakład Psychologii Pracy Psychologiczne konsekwencje uczestnictwa w wypadku

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp. Profil oraz rodzaj komórki

Bardziej szczegółowo

pujących w środowisku pracy na orzekanie o związanej zanej z wypadkami przy pracy Paweł Czarnecki

pujących w środowisku pracy na orzekanie o związanej zanej z wypadkami przy pracy Paweł Czarnecki Wpływ stresorów w występuj pujących w środowisku pracy na orzekanie o długotrwałej niezdolności do pracy związanej zanej z wypadkami przy pracy Paweł Czarnecki 1 Ustawa o ubezpieczeniu społecznym z tytułu

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia nerwicowe pod postacią somatyczną

Zaburzenia nerwicowe pod postacią somatyczną Zaburzenia nerwicowe pod postacią somatyczną Mikołaj Majkowicz Zakład Psychologii Klinicznej Katedry Chorób Psychicznych AMG Zaburzenia występujące pod postacią somatyczną Główną cechą zaburzeń pod postacią

Bardziej szczegółowo

Psychiczne skutki aborcji. Diana Fydryk WUM, II rok, Zdrowie Publiczne SKN Sekcja Promocji Zdrowia

Psychiczne skutki aborcji. Diana Fydryk WUM, II rok, Zdrowie Publiczne SKN Sekcja Promocji Zdrowia Psychiczne skutki aborcji Diana Fydryk WUM, II rok, Zdrowie Publiczne SKN Sekcja Promocji Zdrowia Badania nad wpływem aborcji na psychikę kobiet, które poddały się zabiegowi przerwania ciąży prowadzone

Bardziej szczegółowo

Psychoterapia poznawczobehawioralna. chorobami somatycznymi. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ

Psychoterapia poznawczobehawioralna. chorobami somatycznymi. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Psychoterapia poznawczobehawioralna pacjentów z chorobami somatycznymi Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Chory somatycznie i jego sytuacja Poczucie zagrożenia Utrata kontroli Wyłączenie z ról społecznych

Bardziej szczegółowo

Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego

Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Cele szkolenia Celem szkolenia jest przedstawienie lekarzom i personelowi medycznemu technik właściwej komunikacji

Bardziej szczegółowo

Łatwiej pomóc innym niż sobie

Łatwiej pomóc innym niż sobie Łatwiej pomóc innym niż sobie Spośród wszystkich chorób nowotwory wywierają najsilniejszy wpływ na psychikę człowieka. Fazy przeżywania, adaptacji do choroby, ich kolejność i intensywność zależy od wielu

Bardziej szczegółowo

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE Katowice 2007 Śl.C.Z.P Dział Chorobowości Hospitalizowanej 23 luty Ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Spis treści Wstęp.... 15 Rozdział 1 Narodziny i rozwój psychologii zdrowia... 19 1.1. Źródła wyodrębnienia się psychologii zdrowia..... 20

Bardziej szczegółowo

Jakość życia nie zależy wyłącznie od dobrostanu fizycznego, bo stan zdrowia ma wpływ na wiele aspektów życia.

Jakość życia nie zależy wyłącznie od dobrostanu fizycznego, bo stan zdrowia ma wpływ na wiele aspektów życia. Jakość życia w chorobie nowotworowej Krzysztof G. Jeziorski Warszawa Definicja jakości życia WHO (1993) Poczucie jednostki co do jej pozycji życiowej w ujęciu kulturowym oraz systemu wartości, w którym

Bardziej szczegółowo

Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych

Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych W tej jednostce dydaktycznej poznasz najbardziej powszechne problemy osób z nabytą niepełnosprawnością i ich rodzin. Nie znajdziesz tutaj rozwiązań,

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży

Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży: pojedynczy epizod dużej depresji nawracająca duża depresja dystymia mania lub submania stan mieszany zaburzenia afektywne

Bardziej szczegółowo

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba i strata Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba Proces psychologicznej, społecznej i somatycznej reakcji, będącej odpowiedzią na utratę i jej konsekwencje. Spełnia prawie wszystkie kryteria

Bardziej szczegółowo

POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM

POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki nr 1 im. dr. A. Jurasza w Bydgoszczy NF1 W RODZINIE

Bardziej szczegółowo

Przemoc seksualna w rodzinie zjawiskiem zagrożenia rozwoju dzieci i młodzieży. Elbląg, 27.10.2007

Przemoc seksualna w rodzinie zjawiskiem zagrożenia rozwoju dzieci i młodzieży. Elbląg, 27.10.2007 Przemoc seksualna w rodzinie zjawiskiem zagrożenia rozwoju dzieci i młodzieży Elbląg, 27.10.2007 . Rodzice są dla dziecka najbliższymi osobami. To oni powołują je na świat i mają dbać o zapewnienie mu

Bardziej szczegółowo

zaburzenia zachowania (F00 odpowiadające świadczeniu gwarantowanemu (ICD 10) Zaburzenia psychiczne i F99);

zaburzenia zachowania (F00 odpowiadające świadczeniu gwarantowanemu (ICD 10) Zaburzenia psychiczne i F99); Dziennik Ustaw 51 Poz. 1386 Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI REALIZACJI TYCH ŚWIADCZEŃ

Bardziej szczegółowo

TERAPIA ZABURZEŃ CZYNNOŚCI SYSTEMU ŻUCHWOWO-GNYKOWO-CZASZKOWEGO PROGRAM KURSU

TERAPIA ZABURZEŃ CZYNNOŚCI SYSTEMU ŻUCHWOWO-GNYKOWO-CZASZKOWEGO PROGRAM KURSU TERAPIA ZABURZEŃ CZYNNOŚCI SYSTEMU ŻUCHWOWO-GNYKOWO-CZASZKOWEGO PROGRAM KURSU Dla stomatologów, foniatrów, laryngologów, okulistów i fizjoterapeutów WERSJA 2014.2 20 godzin akademickich zrealizowanych

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6. Porada lekarska diagnostyczna

Załącznik nr 6. Porada lekarska diagnostyczna Załącznik nr 6 Wykaz świadczeń gwarantowanych realizowanych w warunkach ambulatoryjnych psychiatrycznych i leczenia środowiskowego (domowego) oraz warunki realizacji tych świadczeń L.p. Nazwa świadczenia

Bardziej szczegółowo

Milena Pyra Samodzielny Publiczny Dziecięcy Szpital Kliniczny

Milena Pyra Samodzielny Publiczny Dziecięcy Szpital Kliniczny Milena Pyra Samodzielny Publiczny Dziecięcy Szpital Kliniczny 1. Stres jako reakcja na wymagania stawiane organizmowi 2. Stres jako układ warunków stanowiących obciążenie człowieka 3. Stres jako specyficzny

Bardziej szczegółowo

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Bardziej szczegółowo

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi GENETYCZNIE UWARUNKOWANA, NEUROLOGICZNA DYSFUNKCJA, CHARAKTERYZUJĄCA SIĘ NIEADEKWATNYMI

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 Załącznik nr 1 do Uchwały nr 164 A/09 Senatu WUM z dnia 30 listopada 2009 r. PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 I. ZAŁOŻENIA ORGANIZACYJNO-PROGRAMOWE ZAKRES WIEDZY TEORETYCZNEJ 1.

Bardziej szczegółowo

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA analiza psychologiczna Beata Dobińska psycholog Zachodniopomorska Szkoła Biznesu CHOROBA PRZEWLEKŁA A FUNKCJONOWANIE DZIECKA 1569,7 tys. dzieci i

Bardziej szczegółowo

Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego

Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI REALIZACJI TYCH ŚWIADCZEŃ Lp. Nazwa świadczenia

Bardziej szczegółowo

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Rodzeństwo dzieci niepełnosprawnych Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Tłumaczenie: Psycholog - Dorota Fedorowska (Fundacja EDUCO) Czynniki obciążające rodziny posiadające niepełnosprawne dziecko Obciążenie

Bardziej szczegółowo

Analiza zjawiska i aspekt prawny.

Analiza zjawiska i aspekt prawny. Analiza zjawiska i aspekt prawny. Wywieranie wpływu na proces myślowy, zachowanie lub stan fizyczny osoby pomimo braku jej przyzwolenia przy użyciu środków komunikacji interpersonalnej. Typowe środki przemocy

Bardziej szczegółowo

Książkę dedykuję mojemu Ojcu i Przyjacielowi psychologowi Jerzemu Imielskiemu

Książkę dedykuję mojemu Ojcu i Przyjacielowi psychologowi Jerzemu Imielskiemu Książkę dedykuję mojemu Ojcu i Przyjacielowi psychologowi Jerzemu Imielskiemu Redakcja i korekta: Magdalena Ziarkiewicz Projekt okładki: Katarzyna Juras Copyright 2010 Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia i problemy psychiczne pacjentów onkologicznych.

Zaburzenia i problemy psychiczne pacjentów onkologicznych. Zaburzenia i problemy psychiczne pacjentów onkologicznych. Diagnoza choroby nowotworowej i leczenie onkologiczne wymagają psychicznego przystosowania do nowej sytuacji. Zarówno pacjent, jak i jego bliscy

Bardziej szczegółowo

DZIECKO Z ZABURZENIAMI ODŻYWIANIA

DZIECKO Z ZABURZENIAMI ODŻYWIANIA DZIECKO Z ZABURZENIAMI ODŻYWIANIA Odżywianie jest ważną sferą w życiu każdego człowieka. Różnorodne przeżywane przez nas stresy są częstym powodem utraty apetytu, podjadania lub nadmiernego apetytu. Różne

Bardziej szczegółowo

2. Profilaktyka selektywna II stopnia - działania adresowane do dzieci i młodzieży z grup zwiększonego ryzyka

2. Profilaktyka selektywna II stopnia - działania adresowane do dzieci i młodzieży z grup zwiększonego ryzyka Współdziałanie pedagogów szkolnych, nauczycieli i wychowawców oraz rodziców w przeciwdziałaniu powstawania czynników depresjogennych w szkole, otoczeniu szkoły, domach rodzinnych I Poziomy profilaktyki

Bardziej szczegółowo

Jak rozmawiać o chorobie i śmierci z pacjentami terminalnie chorymi i ich rodzinami szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego

Jak rozmawiać o chorobie i śmierci z pacjentami terminalnie chorymi i ich rodzinami szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Jak rozmawiać o chorobie i śmierci z pacjentami terminalnie chorymi i ich rodzinami szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Cele szkolenia Celem szkolenia jest zapoznanie lekarzy i personelu medycznego

Bardziej szczegółowo

opracowanie: Maria Kościńska - dla SIP Regionu Gdańskiego NSZZ Solidarność

opracowanie: Maria Kościńska - dla SIP Regionu Gdańskiego NSZZ Solidarność opracowanie: Maria Kościńska - dla SIP Regionu Gdańskiego NSZZ Solidarność Mówiąc o zagrożeniu mamy na myśli każdy czynnik, który może spowodować wystąpienie szkody. Powszechnie przyjęto podział na zagrożenia:

Bardziej szczegółowo

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Może to autyzm? Kiedy rozwój dziecka budzi niepokój rodziców zwłaszcza w zakresie mowy i komunikacji, rozwoju ruchowego oraz/lub w sferze emocjonalno

Bardziej szczegółowo

Raport indywidualny INFORMACJE POUFNE. Jan Kowalski. Test przeprowadzony za pośrednictwem http://pracabezstresu.pl 5 stycznia 2015

Raport indywidualny INFORMACJE POUFNE. Jan Kowalski. Test przeprowadzony za pośrednictwem http://pracabezstresu.pl 5 stycznia 2015 Jan Kowalski Test przeprowadzony za pośrednictwem http://pracabezstresu.pl 5 stycznia 2015 INFORMACJE POUFNE Wprowadzenie Celem serwisu jest umożliwienie osobom zainteresowanym lub martwiącym się oszacowania

Bardziej szczegółowo

PRACA Z PRZEKONANIAMI W PROGRAMIE SIMONTONA INSTRUKCJE ROZWIJANIE I WZMACNIANIE KOMPETENCJI EMOCJONALNEJ

PRACA Z PRZEKONANIAMI W PROGRAMIE SIMONTONA INSTRUKCJE ROZWIJANIE I WZMACNIANIE KOMPETENCJI EMOCJONALNEJ PRACA Z PRZEKONANIAMI W PROGRAMIE SIMONTONA INSTRUKCJE ROZWIJANIE I WZMACNIANIE KOMPETENCJI EMOCJONALNEJ To nie rzeczy nas smucą, ale sposób w jaki je widzimy (Epiktet 55 135). Powyższe stwierdzenie wyjaśnia,

Bardziej szczegółowo

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński Wybrane zaburzenia lękowe Tomasz Tafliński Cel prezentacji Przedstawienie najważniejszych objawów oraz rekomendacji klinicznych dotyczących rozpoznawania i leczenia: Uogólnionego zaburzenia lękowego (GAD)

Bardziej szczegółowo

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych 23 lutego, przypada obchodzony po raz szósty, ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Depresja a uzależnienia Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Alkoholizm w chorobach afektywnych Badania NIMH* (1990) (uzależnienie + nadużywanie) Badania II Kliniki

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 2014 r. (poz. ) Załącznik nr 1 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp.

Bardziej szczegółowo

Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h. Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny 58 h

Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h. Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny 58 h S t r o n a 1 Studiium Psychoterapiiii Uzalleżniień Harmonogram szkolleniia edycjja 2013/2014 II SEMESTR Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny

Bardziej szczegółowo

DOLEGLIWOŚCI SUBIEKTYWNE

DOLEGLIWOŚCI SUBIEKTYWNE DOLEGLIWOŚCI SUBIEKTYWNE Dolegliwości subiektywne to objawy zgłaszane przez poszkodowanego, które nie znajdują odzwierciedlenia w nieprawidłowym wyniku badania fizykalnego oraz w wynikach badań dodatkowych.

Bardziej szczegółowo

DEPRESJA ASPEKT PSYCHOTERAPEUTYCZNY MGR EWA KOZIATEK. Członek Sekcji Naukowej Psychoterapii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego WZLP Olsztyn

DEPRESJA ASPEKT PSYCHOTERAPEUTYCZNY MGR EWA KOZIATEK. Członek Sekcji Naukowej Psychoterapii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego WZLP Olsztyn DEPRESJA ASPEKT PSYCHOTERAPEUTYCZNY MGR EWA KOZIATEK Członek Sekcji Naukowej Psychoterapii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego WZLP Olsztyn PSYCHOTERAPIA Wywodzi się z greckich określeń: psyche (dusza)

Bardziej szczegółowo

Narzędzie pracy socjalnej nr 14 Wywiad z osobą długotrwale chorą 1 Przeznaczenie narzędzia:

Narzędzie pracy socjalnej nr 14 Wywiad z osobą długotrwale chorą 1 Przeznaczenie narzędzia: Narzędzie pracy socjalnej nr 14 Wywiad z osobą długotrwale chorą 1 Przeznaczenie narzędzia: Etap I (1b) Ocena / Diagnoza (Pogłębienie wiedzy o sytuacji związanej z problemem osoby/ rodziny) Zastosowanie

Bardziej szczegółowo

Wykaz obowiązków rodzicielskich. Wykaz obowiązków rodzicielskich. Wykaz obowiązków rodzicielskich. Wykaz obowiązków rodzicielskich

Wykaz obowiązków rodzicielskich. Wykaz obowiązków rodzicielskich. Wykaz obowiązków rodzicielskich. Wykaz obowiązków rodzicielskich Wypisz skojarzenia dotyczące macierzyństwa i ojcostwa. macierzyństwo Wykaz obowiązków rodzicielskich ojcostwo Wypisz skojarzenia dotyczące macierzyństwa i ojcostwa. macierzyństwo Wykaz obowiązków rodzicielskich

Bardziej szczegółowo

Wpływ ciężkiego urazu oparzeniowego na zachowania emocjonalne dziecka

Wpływ ciężkiego urazu oparzeniowego na zachowania emocjonalne dziecka Stanisława Cieślak, Joanna Szałkowska Wpływ ciężkiego urazu oparzeniowego na zachowania emocjonalne dziecka Wojewódzki Specjalistyczny Szpital Dziecięcy w Olsztynie Oddział Kliniczny Chirurgii i Urologii

Bardziej szczegółowo

WPŁYW ALKOHOLU NA ORGANIZM CZŁOWIEKA

WPŁYW ALKOHOLU NA ORGANIZM CZŁOWIEKA RODZAJE ALKOHOLU alkohol metylowy (znany także pod nazwami spirytus drzewny i karbinol najprostszy, trujący dla człowieka związek organiczny z grupy alkoholi) ; alkohol etylowy (napój alkoholowy); gliceryna

Bardziej szczegółowo

Wiedzy jak na lekarstwo! Czyli Polacy o chorobach autoimmunologicznych.

Wiedzy jak na lekarstwo! Czyli Polacy o chorobach autoimmunologicznych. Warszawa, dn. 26.08.2013 Informacja prasowa Wiedzy jak na lekarstwo! Czyli Polacy o chorobach autoimmunologicznych. Aż 75% Polaków nie wie, czym są choroby autoimmunologiczne. Tylko niewielki odsetek badanych

Bardziej szczegółowo

Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h. Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny 58 h

Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h. Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny 58 h S t r o n a 1 Studiium Psychoterapiiii Uzalleżniień Harmonogram szkolleniia edycjja 2010/2011 II SEMESTR Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny

Bardziej szczegółowo

Jak pomóc samemu sobie w walce z NZJ. Dorota Jakubczak

Jak pomóc samemu sobie w walce z NZJ. Dorota Jakubczak Jak pomóc samemu sobie w walce z NZJ Dorota Jakubczak Każdy człowiek doświadcza choroby nieco inaczej We współczesnym, holistycznym modelu opieki zwraca się uwagę na emocjonalne doznania pacjenta, jego

Bardziej szczegółowo

Nazwa studiów: GERIATRIA I OPIEKA DŁUGOTERMINOWA Typ studiów: doskonalące WIEDZA

Nazwa studiów: GERIATRIA I OPIEKA DŁUGOTERMINOWA Typ studiów: doskonalące WIEDZA Załącznik nr 7 do zarządzenia nr 12 Rektora UJ z 15 lutego 2012 r. Opis zakładanych efektów kształcenia na studiach podyplomowych Nazwa studiów: GERIATRIA I OPIEKA DŁUGOTERMINOWA Typ studiów: doskonalące

Bardziej szczegółowo

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Załącznik nr 1 do Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego Powiatu Kieleckiego na lata 2012-2015 Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Na podstawie Rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

Narzędzie pracy socjalnej nr 15 Wywiad z osobą uzależnioną od alkoholu 1 Przeznaczenie narzędzia:

Narzędzie pracy socjalnej nr 15 Wywiad z osobą uzależnioną od alkoholu 1 Przeznaczenie narzędzia: Narzędzie pracy socjalnej nr 15 Wywiad z osobą uzależnioną od alkoholu 1 Przeznaczenie narzędzia: Etap I (1b) Ocena / Diagnoza (Pogłębienie wiedzy o sytuacji związanej z problemem osoby/ rodziny) Zastosowanie

Bardziej szczegółowo

Rola religii i duchowości w radzeniu sobie z chorobą nowotworową. Opieka duszpasterska i wsparcie duchowe u pacjentów ze szpiczakiem

Rola religii i duchowości w radzeniu sobie z chorobą nowotworową. Opieka duszpasterska i wsparcie duchowe u pacjentów ze szpiczakiem Rola religii i duchowości w radzeniu sobie z chorobą nowotworową Opieka duszpasterska i wsparcie duchowe u pacjentów ze szpiczakiem Duchowość 1. Duchowość = religijność 2. Duchowość versus religijność

Bardziej szczegółowo

PSYCHO-HORMONALNE PRZEJAWY PRZETRENOWANIA U WYCZYNOWYCH SPORTOWCÓW. dr Zbigniew Obmiński Instytut Sportu Zakład Endokrynologii

PSYCHO-HORMONALNE PRZEJAWY PRZETRENOWANIA U WYCZYNOWYCH SPORTOWCÓW. dr Zbigniew Obmiński Instytut Sportu Zakład Endokrynologii PSYCHO-HORMONALNE PRZEJAWY PRZETRENOWANIA U WYCZYNOWYCH SPORTOWCÓW dr Zbigniew Obmiński Instytut Sportu Zakład Endokrynologii Chroniczne zmęczenie - objaw choroby lub przepracowania u zdrowych osób Zmęczenie

Bardziej szczegółowo

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu)

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu) Iwona Jończyk (imię i nazwisko nauczyciela) Wybrane zagadnienia z psychologii społecznej (przedmiot) 2407MR i GŻ 1997.08.18 (numer programu) Klasa IV TŻa, IV TŻb Lp. Cele kształcenia i wychowania Treści

Bardziej szczegółowo

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Kształcenie w zakresie podstaw promocji zdrowia i edukacji zdrowotnej Zdrowie, promocja zdrowia, edukacja zdrowotna, zapobieganie chorobom. Historia promocji zdrowia.

Bardziej szczegółowo

Zapalenie ucha środkowego

Zapalenie ucha środkowego Zapalenie ucha środkowego Poradnik dla pacjenta Dr Maciej Starachowski Ostre zapalenie ucha środkowego. Co to jest? Ostre zapalenie ucha środkowego jest rozpoznawane w przypadku zmian zapalnych w uchu

Bardziej szczegółowo

Poradnik kampanii Rak. To się leczy! z dn. 14. 03.2013

Poradnik kampanii Rak. To się leczy! z dn. 14. 03.2013 Poradnik kampanii Rak. To się leczy! z dn. 14. 03.2013 Materiały prasowe mogą być wykorzystane przez redakcję ze wskazaniem źródła: Fundacja Rosa / Rak. To się leczy! W naszym poradniku redagowanym przy

Bardziej szczegółowo

Problemy pielęgnacyjne pacjentów z depresją.

Problemy pielęgnacyjne pacjentów z depresją. Problemy pielęgnacyjne pacjentów z depresją. mgr Irena Ewa Rozmanowska specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa psychiatrycznego fot. Vedran Vidovic shutterstock.com Depresja ma w psychiatrii pozycję podobną

Bardziej szczegółowo

BADANIE KLINICZNE PACJENTA Z ZABURZENIAMI PSYCHICZNYMI KONTAKT TERAPEUTYCZNY

BADANIE KLINICZNE PACJENTA Z ZABURZENIAMI PSYCHICZNYMI KONTAKT TERAPEUTYCZNY BADANIE KLINICZNE PACJENTA Z ZABURZENIAMI PSYCHICZNYMI KONTAKT TERAPEUTYCZNY BADANIE KLINICZNE PACJENTA Z ZABURZENIAMI PSYCHICZNYMI Zbieranie wywiadu psychiatrycznego Ocena osobowości pacjenta Badanie

Bardziej szczegółowo

Narzędzie pracy socjalnej nr 16 Wywiad z osobą współuzależnioną 1 Przeznaczenie narzędzia:

Narzędzie pracy socjalnej nr 16 Wywiad z osobą współuzależnioną 1 Przeznaczenie narzędzia: Narzędzie pracy socjalnej nr 16 Wywiad z osobą współuzależnioną 1 Przeznaczenie narzędzia: Etap I (1b) Ocena / Diagnoza (Pogłębienie wiedzy o sytuacji związanej z problemem osoby/ rodziny) Zastosowanie

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia osobowości

Zaburzenia osobowości Zaburzenia osobowości U dzieci i młodzieży nie rozpoznajemy zaburzeń osobowości, a jedynie nieprawidłowy rozwój osobowości. Zaburzenia osobowości: Zaburzenia osobowości definiujemy jako głęboko utrwalone

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu leczniczego Demezon

Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu leczniczego Demezon VI.2 VI.2.1 Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu leczniczego Demezon Omówienie rozpowszechnienia choroby Deksametazonu sodu fosforan w postaci roztworu do wstrzykiwań stosowany jest

Bardziej szczegółowo

dr n. med. Magdalena Trzcińska

dr n. med. Magdalena Trzcińska DZIECKO Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1 (CHOROBĄ RECKLINGHAUSENA): NAJWAŻNIEJSZE PROBLEMY Z PERSPEKTYWY PSYCHOLOGICZNEJ dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki im. dr. A. Jurasza w Bydgoszczy

Bardziej szczegółowo

Wsparcie rodziny w kontekście wczesnego wspomagania rozwoju dziecka. Paweł Wakuła Powiatowa Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Białymstoku

Wsparcie rodziny w kontekście wczesnego wspomagania rozwoju dziecka. Paweł Wakuła Powiatowa Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Białymstoku Wsparcie rodziny w kontekście wczesnego wspomagania rozwoju dziecka Paweł Wakuła Powiatowa Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Białymstoku 1 Już przed narodzeniem dziecka rodzina zmienia się i przygotowuje

Bardziej szczegółowo

Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów

Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów Studia niestacjonarne jednolite magisterskie Psychologia kliniczna dzieci i młodzieży NAZWA MODUŁU i ELEMENTY SKŁADOWE LICZBA GODZIN PUNKTY ECTS ROK

Bardziej szczegółowo

Zespoły bólowe kręgosłupa

Zespoły bólowe kręgosłupa Zespoły bólowe kręgosłupa W około 70-80% przypadków pierwszego spotkania pacjenta i lekarza nie daje ustalić się dokładnie przyczyny bólów kręgosłupa. Świadczy to o złożoności tego problemu. Mimo tego

Bardziej szczegółowo

Problemy z zakresu zdrowia psychicznego uczniów gdańskich szkół z perspektywy pracy publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych

Problemy z zakresu zdrowia psychicznego uczniów gdańskich szkół z perspektywy pracy publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych Problemy z zakresu zdrowia psychicznego uczniów gdańskich szkół z perspektywy pracy publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych dr Natalia Chojnacka Lucyna Maculewicz Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY W RODZINIE NA LATA 2011-2014

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY W RODZINIE NA LATA 2011-2014 Załącznik nr 1 do Uchwały Nr X/31/2011 Rady Gminy Łubnice z dnia 29 czerwca 2011 GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY W RODZINIE NA LATA 2011-2014 Łubnice, 2011

Bardziej szczegółowo

DZIECKO Z PRZEWLEKŁĄ CHOROBĄ SOMATYCZNĄ W ROLI UCZNIA - PROBLEMY PSYCHOLOGICZNE. prof. WŁADYSŁAWA PILECKA UNIWERSYTET JAGIELLOŃSKI

DZIECKO Z PRZEWLEKŁĄ CHOROBĄ SOMATYCZNĄ W ROLI UCZNIA - PROBLEMY PSYCHOLOGICZNE. prof. WŁADYSŁAWA PILECKA UNIWERSYTET JAGIELLOŃSKI DZIECKO Z PRZEWLEKŁĄ CHOROBĄ SOMATYCZNĄ W ROLI UCZNIA - PROBLEMY PSYCHOLOGICZNE prof. WŁADYSŁAWA PILECKA UNIWERSYTET JAGIELLOŃSKI Biopsychospołeczny model choroby Przewlekła choroba somatyczna to potencjalny

Bardziej szczegółowo

Przemoc psychiczna wobec dzieci w sytuacjach okołorozwodowych. Bydgoszcz 08.10.2015r.

Przemoc psychiczna wobec dzieci w sytuacjach okołorozwodowych. Bydgoszcz 08.10.2015r. Przemoc psychiczna wobec dzieci w sytuacjach okołorozwodowych Bydgoszcz 08.10.2015r. Przemoc psychiczna Przemoc psychiczna to przewlekła, niefizyczna interakcja między dzieckiem i opiekunem, obejmująca

Bardziej szczegółowo

JAKOŚĆ ŻYCIA I PRZYSTOSOWANIE PSYCHOSPOŁECZNE DZIECI I MŁODZIEŻY Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1

JAKOŚĆ ŻYCIA I PRZYSTOSOWANIE PSYCHOSPOŁECZNE DZIECI I MŁODZIEŻY Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1 JAKOŚĆ ŻYCIA I PRZYSTOSOWANIE PSYCHOSPOŁECZNE DZIECI I MŁODZIEŻY Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1 dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki nr 1 w Bydgoszczy Katedra i Klinika Psychiatrii

Bardziej szczegółowo

Po co rehabilitacja w chorobie Alzheimera?

Po co rehabilitacja w chorobie Alzheimera? Po co rehabilitacja w chorobie Alzheimera? Dr n. med. Marek Walusiak specjalista fizjoterapii Ruch jest bardzo ważnym elementem leczenia. Niewielki, systematyczny wysiłek może dać bardzo dużo. 30-45 minut

Bardziej szczegółowo

DIAGNOZA I CO DALEJ? Hanna Wiśniewska-Śliwińska

DIAGNOZA I CO DALEJ? Hanna Wiśniewska-Śliwińska DIAGNOZA I CO DALEJ? Hanna Wiśniewska-Śliwińska KRYZYS stan dezorganizacji, w którym ludzie doświadczają frustracji ważnych celów życiowych lub naruszenia cyklów życiowych, a także zawodności metod

Bardziej szczegółowo

Mechanizmy biologiczne i psychologiczno społeczne regulujace zachowanie człowieka. Dariusz Mazurkiewicz

Mechanizmy biologiczne i psychologiczno społeczne regulujace zachowanie człowieka. Dariusz Mazurkiewicz Mechanizmy biologiczne i psychologiczno społeczne regulujace zachowanie człowieka Dariusz Mazurkiewicz Podejście biologiczne: Zachowanie człowieka jest zdeterminowane czynnikami natury biologicznej: neuroprzekaźniki

Bardziej szczegółowo

PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES

PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES STAROSTWO POWIATOWE W ŚWIDNICY WYDZIAŁ ZDROWIA 2007 r. Opracowała Barbara Świętek PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES UMOŻLIWIAJĄCY JEDNOSTKOM, GRUPOM, SPOŁECZNOŚCIĄ ZWIĘKSZENIE KONTROLI NAD WŁASNYM ZROWIEM I JEGO

Bardziej szczegółowo

MAM HAKA NA CHŁONIAKA

MAM HAKA NA CHŁONIAKA MAM HAKA NA CHŁONIAKA CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA Chłoniaki są to choroby nowotworowe, w których następuje nieprawidłowy wzrost komórek układu limfatycznego (chłonnego). Podobnie jak inne nowotwory, chłoniaki

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA oceny ryzyka zawodowego na stanowiskach pracy oraz wynikające z niej działania w Starostwie Powiatowym w Gryfinie

INSTRUKCJA oceny ryzyka zawodowego na stanowiskach pracy oraz wynikające z niej działania w Starostwie Powiatowym w Gryfinie Załącznik Nr 1 do Zarządzenia Nr /2005 Z dnia 2005 r. INSTRUKCJA oceny ryzyka zawodowego na stanowiskach pracy oraz wynikające z niej działania w Starostwie Powiatowym w Gryfinie 1. DEFINICJE. 1) RYZYKO

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia29 kwietnia 2011 r. Załącznik nr 1 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

Bardziej szczegółowo

Problemy pielęgnacyjne w zespole depresyjnym wieku podeszłego

Problemy pielęgnacyjne w zespole depresyjnym wieku podeszłego Problemy pielęgnacyjne w zespole depresyjnym wieku podeszłego mgr Katarzyna Sachryn specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa psychiatrycznego Wojewódzki Zespół Lecznictwa Psychiatrycznego w Olsztynie Problemy

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Psychologia lekarska 2. NAZWA JEDNOSTKI

Bardziej szczegółowo

Przykłady wybranych fragmentów prac egzaminacyjnych z komentarzami technik masażysta 322[12]

Przykłady wybranych fragmentów prac egzaminacyjnych z komentarzami technik masażysta 322[12] Przykłady wybranych fragmentów prac egzaminacyjnych z komentarzami technik masażysta 322[12] Zadanie egzaminacyjne Do gabinetu masażu w zakładzie opieki zdrowotnej zgłosiła się pacjentka ze skierowaniem

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia lękowe: Zaburzenia lękowe w postaci fobii: Agorafobia Fobie specyficzne Fobia społeczna. Zaburzenie lękowe z napadami lęku (lęk paniczny)

Zaburzenia lękowe: Zaburzenia lękowe w postaci fobii: Agorafobia Fobie specyficzne Fobia społeczna. Zaburzenie lękowe z napadami lęku (lęk paniczny) Zaburzenia lękowe Zaburzenia lękowe: Zaburzenia lękowe w postaci fobii: Agorafobia Fobie specyficzne Fobia społeczna Zaburzenie lękowe z napadami lęku (lęk paniczny) Zaburzenia lękowe-fobie: Występuje

Bardziej szczegółowo

Szkolenie składa się z czternastu 10-cio godzinnych zjazdów, które odbywają się raz w miesiącu.

Szkolenie składa się z czternastu 10-cio godzinnych zjazdów, które odbywają się raz w miesiącu. SZKOLENIE Z ZAKRESU PSYCHOTRAUMATOLOGIII PRAKTYCZNEJJ W WARSZAWIE SZKOLENIE JEST ADRESOWANE DO OSÓB PRACUJĄCYCH W OBSZARZE PREWENCJI, PROFILAKTYKI, INTERWENCJI ORAZ POMOCY OSOBOM DOTKNIĘTYM TRAUMĄ. KURS

Bardziej szczegółowo

W ramach pierwszego projektu zapraszamy na konferencję, poświęconą chorobie alkoholowej. Udział w konferencji jest bezpłatny!

W ramach pierwszego projektu zapraszamy na konferencję, poświęconą chorobie alkoholowej. Udział w konferencji jest bezpłatny! I.Miło nam poinformować mieszkańców dzielnicy, że nasze Stowarzyszenie otrzymało dofinansowanie do realizacji dwóch projektów: 100 Lat Aktywności i Wrota Domu Sąsiedzkiego w Osowej. Obydwa projekty są

Bardziej szczegółowo

Depresja i otępienie. Postacie depresji

Depresja i otępienie. Postacie depresji Dlaczego powinniśmy interesować się depresją? 21 Depresja i otępienie Depresja występuje częściej niż otępienie (wyjątkiem jest populacja bardzo starych ludzi w wieku 85 lat i starszych), ale nie jest

Bardziej szczegółowo

Uzależnienie od słodyczy

Uzależnienie od słodyczy Uzależnienie od słodyczy NA PRZYKŁADZIE WŁASNYM AUTORKI ARTYKUŁU Uzależnienia behawioralne - z czym to się je? Założę się, że każdy z nas zna ze swojego bliższego bądź dalszego otoczenia przykład osoby

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Projekt z dnia 28.11.2014 r. WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załącznik nr 7 Lp. Profil lub rodzaj komórki organizacyjnej

Bardziej szczegółowo

KREATYWNE I INNOWACYJNE MYŚLENIE. A. ZARZĄDZANIE EMOCJAMI identyfikacja i zarządzanie własnymi emocjami i zachowaniem.

KREATYWNE I INNOWACYJNE MYŚLENIE. A. ZARZĄDZANIE EMOCJAMI identyfikacja i zarządzanie własnymi emocjami i zachowaniem. KREATYWNE I INNOWACYJNE MYŚLENIE A. ZARZĄDZANIE EMOCJAMI identyfikacja i zarządzanie własnymi emocjami i zachowaniem. 1. Rozpoznawanie i właściwe nazywanie emocji i sposobu, w jaki są powiązane z określonymi

Bardziej szczegółowo

Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna ul. Dr. Józefa Rostka 16 41-902 Bytom tel; 032 2819405, 032 2819406

Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna ul. Dr. Józefa Rostka 16 41-902 Bytom tel; 032 2819405, 032 2819406 Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna ul. Dr. Józefa Rostka 16 41-902 Bytom tel; 032 2819405, 032 2819406 mgr Zuzanna Krząkała- psycholog Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Bytomiu Uzależnienie od gier

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie. Iwona A. Trzebiatowska

Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie. Iwona A. Trzebiatowska Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie co będzie b w życiu dorosłym Iwona A. Trzebiatowska Schizofrenia Brak możliwości rozpoznanie poniżej 6 rż Wcześniejsze zachorowania u chłopców Udział czynnika organicznego

Bardziej szczegółowo

Studium przypadku. Wyrok Sądu Apelacyjnego w. 2009 r. I ACa 326/2009

Studium przypadku. Wyrok Sądu Apelacyjnego w. 2009 r. I ACa 326/2009 Studium przypadku \ Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 21 sierpnia 2009 r. I ACa 326/2009 zmienia zaskarżony wyrok w punkcie I a) o tyle, że w miejsce kwoty 82.500 (osiemdziesiąt dwa tysiące

Bardziej szczegółowo

Podstawowe informacje o chorobach i raku gruczołu krokowego

Podstawowe informacje o chorobach i raku gruczołu krokowego W TROSCE O PACJENTA CHOREGO NA RAKA GRUCZOŁU KROKOWEGO Ogólnopolski program edukacyjny Podstawowe informacje o chorobach i raku gruczołu krokowego Program realizowany pod patronatem Polskiego Towarzystwa

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY Tematy szkolenia PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI Wykład 2 godz. - Podejście do rozwoju psychicznego w kontekście

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. POLSKICH NOBLISTÓW W CHALINIE Chalin, wrzesień 2012r. KONCEPCJA PROGRAMU Program przewidziany jest do realizacji dla klas I III oraz IV VI. Założenia

Bardziej szczegółowo

Jakie są objawy zespołu policystycznych jajników?

Jakie są objawy zespołu policystycznych jajników? 3 Jakie są objawy zespołu policystycznych jajników? Najważniejsze punkty zu kobiet występuje różne nasilenie objawów; u niektórych objawy mogą być ciężkie, u innych nieznaczne. zobjawami zespołu PCOS mogą

Bardziej szczegółowo

PLAN ZAJĘĆ W RAMACH SPECJALIZACJI Z PIELEGNIARSTWA GINEKOLOGICZNEGO

PLAN ZAJĘĆ W RAMACH SPECJALIZACJI Z PIELEGNIARSTWA GINEKOLOGICZNEGO PLAN ZAJĘĆ W RAMACH SPECJALIZACJI Z PIELEGNIARSTWA GINEKOLOGICZNEGO w dniach 12.09.2014 13.09.2014 Data Godziny Osoba prowadząca Miejsce realizacji zajęć Forma zajęć Liczba godz. 12.09.14 (piątek ) 9.00-12.45

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod red. Heleny Sęk - Psychologia kliniczna. T. 2

Księgarnia PWN: Pod red. Heleny Sęk - Psychologia kliniczna. T. 2 Księgarnia PWN: Pod red. Heleny Sęk - Psychologia kliniczna. T. 2 Spis treści Wstęp (Helena Sęk)... 13 Rozdział 1 Zakres zastosowań psychologii klinicznej. Obszary tradycyjne i współczesne (Helena Sęk)...

Bardziej szczegółowo