Rytuał porady lekarza/terapeuty i jej wpływ na proces diagnozowania i leczenia

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Rytuał porady lekarza/terapeuty i jej wpływ na proces diagnozowania i leczenia"

Transkrypt

1 Edbom-Kolarz Probl Hig Epidemiol A i wsp. 2010, Rytuał 91(2): porady lekarza/terapeuty i jej wpływ na proces diagnozowania i leczenia 181 Rytuał porady lekarza/terapeuty i jej wpływ na proces diagnozowania i leczenia The ritual of medical consultation with a physician/therapist and its impact on the process of diagnosis and treatment Anna Edbom-Kolarz 1/, Jerzy T. Marcinkowski 2/, Leszek Szostak 2/, Tadeusz Kaczmarek 3/, Hanna Wiśniewska-Śliwińska 2/ 1/ Vrinnevisjukhus, Ögonkliniken Syncentralen, Norrköping (Szwecja) 2/ Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, Katedra Medycyny Społecznej, Zakład Higieny 3/ Wielkopolskie Centrum Medycyny Pracy Oddział w Pile Umiejętne zbieranie wywiadu od pacjenta i wszelkie istotne elementy składające się na rytuał porady są często niedoceniane w diagnozowaniu i następnie w terapii. Często zauważalna jest przy tym nieumiejętność tworzenia warunków do właściwego komunikowania się z pacjentem, niedostrzeganie rangi komunikacji niewerbalnej. Tymczasem pacjent jest osobą coraz częściej oczytaną w odniesieniu do problematyki zdrowia i choroby oraz coraz bardziej świadomą w przysługujących mu prawach, w tym do wysokiej jakości pracy lekarza i innego terapeuty i przekazywanych mu informacji. Dlatego w pracy z pacjentem tak ważne są m.in.: ilość czasu poświęcanego pacjentowi, punktualność w przyjmowaniu, miejsce spotkania z pacjentem i jego zorganizowanie. Do tego bardzo ważne jest zdobywanie umiejętności mistrza komunikacji, w tym staranny dobór ubioru, utrzymywanie kontaktu wzrokowego. Zdobyte umiejętności tego rodzaju nie tylko podnoszą jakość pracy z pacjentem i sprawiają satysfakcję zawodową, ale także chronią przed skargami pacjentów, w tym kierowanymi do sądów a najczęściej u ich podłoża są właśnie błędy i zaniedbania w komunikacji, czyli po prostu nieumiejętność rozmawiania z pacjentem. Nabywanie umiejętności tego rodzaju wcale nie jest łatwe, o ile nie ma się mistrza komunikacji w pracy zawodowej, na którym można się wzorować dlatego bardzo istotne jest też korzystanie z wiedzy ekspertów w dziedzinie profesjonalnej komunikacji. Słowa kluczowe: wywiad chorobowy, rytuał porady, komunikacja werbalna, komunikacja niewerbalna, jakość pracy z pacjentem, profesjonalna komunikacja Probl Hig Epidemiol 2010, 91(2): Nadesłano: Zakwalifikowano do druku: Competent gathering of data for the medical history from the patient and all other important elements constituting medical consultation are often underestimated in diagnosis and treatment. Often noticed is also inability to create conditions favorable to efficient communication with the patient and ignorance of the importance of non-verbal communication. Patients are increasingly better educated in health and disease issues and are becoming more aware of their rights, such as high quality performance of a physician or a therapist and competent information. Therefore in a contact with a patient essential is: the amount of time devoted to the patient, the physician s punctuality, the place and organization of the consultation with a patient. It is therefore indispensable for physicians to acquire the qualities of the Master of communication which include well-groomed appearance and eye contact. Such abilities enhance the quality of the physician-patient contact and bring professional satisfaction but also protect against the patients complaints and court actions, being usually an effect of errors and negligence in communication, i.e. inability of proper conversation with a patient. The acquisition of professional communication skills is not easy without the guidance of a Master of communication therefore physicians should use the knowledge of the communication experts. Key words: medical history, ritual of consultation, verbal communication, non-verbal communication, quality of work with a patient, professional communication Adres do korespondencji / Address for correspondence Anna Edbom-Kolarz Vrinnevisjukhus, Ögonkliniken Syncentralen, Norrköping (Sweden) tel , Wprowadzenie Umiejętne zbieranie wywiadu od pacjenta, jak i wszelkie inne istotne elementy składające się na rytuał porady, są często niedoceniane zarówno w diagnozowaniu, jak i następnie w terapii. Niewłaściwa komunikacja między prowadzącym wizytę a pacjentem jest ciągle jeszcze, jak pokazują szwedzkie i polskie badania, przyczyną aż do 80% skarg wniesionych przez niezadowolonych z opieki zdrowotnej pacjentów, w tym kierowanymi do sądów [1,2,3]. Sztuka prowadzenia porady (konsultacji) musi więc stać się przedmiotem zainteresowania pracowników opieki zdrowotnej, gdyż od niej zależy w dużym stopniu osiągniecie celu ich pracy. Przeszkodą w komunikacji jest często brak umiejętności tworzenia warunków do jej właściwego prze-

2 182 Probl Hig Epidemiol 2010, 91(2): biegu, jak również niedostrzeganie rangi komunikacji niewerbalnej. Tymczasem pacjent, dzięki miedzy innymi łatwości dostępu do Internetu, jest osobą coraz lepiej oczytaną/wyuczoną w odniesieniu do problematyki zdrowia i choroby oraz coraz bardziej świadomą w przysługujących mu prawach, w tym do wysokiej jakości pracy lekarza lub terapeuty i przekazywanych przez nich informacji. Dlatego wszystkie elementy składające się na rytuał porady/wizyty/konsultacji mają decydujący wpływ na całokształt pracy z pacjentem. Niezwykle ważne są m.in.: ilość czasu poświęcanego pacjentowi, punktualność w przyjmowaniu, miejsce spotkania z pacjentem i jego zorganizowanie oraz profesjonalne jej prowadzenie. Zdobywanie umiejętności mistrza komunikacji polega na umiejętnym połączeniu dwóch nierozerwalnych aspektów procesu komunikacji: 1. tego świadomego (werbalnego), jak m.in. dostępny, choć profesjonalny, język i 2. nieświadomego (niewerbalnego), a stanowiącego przeszło 50% komunikacji, jak: staranny dobór ubioru, umiejscowienie względem siebie pacjenta i lekarza/terapeuty, utrzymywanie kontaktu wzrokowego, mimika, gesty, itd. Profesjonalne ich użycie nie tylko podnosi jakość pracy z pacjentem, ale i sprawia satysfakcję zawodową, chroniąc równocześnie przed stresującymi skargami pacjentów. Nabywanie umiejętności tego rodzaju wcale nie jest łatwe, o ile nie ma się mistrza komunikacji w pracy zawodowej, na którym można się wzorować dlatego bardzo istotne jest też korzystanie z wiedzy ekspertów w dziedzinie profesjonalnej komunikacji [4,5]. Miejsce komunikacji Już sam fakt, że jest to miejsce oddzielone, do którego nikt z zewnątrz nie ma dostępu, mówi że rozmowa może być trudna, a nawet intymna czy skomplikowana. Tak więc wyposażenie i umeblowanie ma też swoją wymowę i musi być przemyślane i dobrane, łącznie z kolorystyką wnętrza. Zbyt duże pomieszczenie nie sprzyja otwartości rozmówcy i nawet daje do zrozumienia, że nagle ktoś może wejść do pomieszczenia bez uprzedzenia. Rozmówca czuje się samotny, mały, opuszczony. To samo dotyczy zbyt małych pomieszczeń, których wymową może być: dusząca atmosfera, pośpiech, zbytnia bliskość. Odległości pomiędzy partnerami komunikacji W komunikacji bardzo duże znaczenie mają odległości między pacjentem a lekarzem/terapeutą, które często zależne są od zawartości, treści komunikatu. Bliska odległość od pacjenta, konieczna podczas szeregu badań, wiąże się z przekraczaniem granicy intymności [5]. Odległości te przedstawiają się one następująco: Odległość w metrach od 0,5 do 1,0 od 0,5 do 1,5 od 1,5 do 2,5 od 2,5 do 3,5 Określenie (nazwa) odległości odległość intymna osobisty rewir krótki dystans socjalny długi dystans socjalny Niedocenianie wywiadu w diagnozowaniu Powszechnie uznaje się, że pomimo bardzo dynamicznego rozwoju laboratoryjnej i technicznej diagnostyki medycznej i możliwości włączania jej w proces leczenia na każdym jego etapie, wywiad lekarski (terapeuty) pozostaje nadal bardzo ważnym narzędziem procesu diagnozowania, dającym w rezultacie, przy założeniu, że przeprowadzony jest w sposób możliwie najbardziej adekwatny i efektywny, aktualny stan kliniczny pacjenta i jego schorzenia. Pomimo wielu opracowań dotyczących sposobu przeprowadzania go, czy wręcz zestawów konkretnych pytań ujętych w gotowe ankiety, często stanowi on słabe ogniwo w procesie diagnozowania. Co powoduje więc, że mimo iż prowadzony jest zgodnie z przyjętymi zasadami, nie w pełni wykorzystywane są jego możliwości? Elementy rytuału w działaniach szamana, lidera Aby dokładniej zrozumieć to zjawisko, przyjrzyjmy się dwóm postaciom, które pracując z innymi osobami i korzystając z bezpośrednio pozyskiwanych od nich informacji, osiągają w realizacji swoich zadań znaczące efekty. Oto one: szaman osoba występująca we wszystkich rdzennych kulturach, spełniająca funkcję doradcy i powiernika, jasnowidza, kapłana plemiennego, lekarza i uzdrowiciela przedstawiciel handlowy (lider) osoba pozyskująca klientów, potrafiąca podczas spotkania z grupą czasem bardzo przypadkowych i sceptycznie nastawionych do zakupu osób, spowodować, że kupują oni artykuł, który w innych okolicznościach nie wzbudziłby większego ich zainteresowania. Mimo, że są to osoby nie tylko bardzo odległe kulturowo, ale także ich motywacja działania wypływa z innych źródeł, to łączy ich pewna subtelna cecha: wypełniają swoje zadanie i osiągają swój cel w sposób perfekcyjny, realizując starannie dobrany sposób zachowania i postępowania, który moglibyśmy określić słowem rytuał (specyficzny dla danej kultury, zespół symbolicznych postaw i czynności), manifestujący się: odpowiednim czasem i miejscem spotkania, akceptowanym przez uczestnika/uczestników starannie dobranym ubiorem prowadzącego, zharmonizowanym z otoczeniem dynamicznością prowadzonego procesu: śpiew/ tonacja głosu, taniec, bogactwo gestów i symboli,

3 Edbom-Kolarz A i wsp. Rytuał porady lekarza/terapeuty i jej wpływ na proces diagnozowania i leczenia 183 odpowiednia gestykulacja, itp. używanych w celu efektu maksymalnego skupienia na toczącym się procesie (często dla uczestnika/uczestników wszystko inne przestaje wręcz istnieć) postawą prowadzącego odbieraną przez uczestnika/uczestników jako człowieka zdrowego, zaangażowanego i profesjonalnego - budzącego zaufanie oraz chęć identyfikowania się z nim używaniem wielu swoistych akcesoriów: przedmiotów starannie wykonanych, obrazujących i wizualizujących omawiane zagadnienie, rzadko spotykanych w powszechnym obiegu, wzbudzających duże zainteresowanie, mających dla uczestników często symboliczne znaczenie - które to w rezultacie stają się czynnymi uczestnikami spotkania nawiązaniem (pierwsze sekundy spotkania to ważny, pełen wzajemnej wymiany niewerbalnych informacji, kontakt wzrokowy) i utrzymywaniem aktywnego kontaktu przez cały czas spotkania zaaranżowanie miejsca spotkania tak, że jest ono bezpieczne, przyjazne i kreatywne, co w rezultacie i w efekcie powoduje, że nie tylko osoba prowadząca skupia się na realizacji celu, ale również osoba/ osoby dla których proces jest prowadzony stają się aktywnymi współuczestnikami. Dzięki tak precyzyjnie stworzonej fizycznej i emocjonalnej przestrzeni, prowadzący staje się mentalnym przewodnikiem dla osoby/osób z którymi pracuje, a odbierając świadomie i podświadomie ich oczekiwania i potrzeby, rzetelnie skupia się na ich realizacji. Poprzez wykorzystanie własnej merytorycznej wiedzy i umiejętności logicznego wnioskowania, oraz głębokiego angażowania się w przebiegające doświadczenie, którego jest jednocześnie twórcą i odbiorcą (obserwatorem), osiąga nakreślony cel: skutecznie realizuje zadanie. Umiejętności tworzenia warunków do komunikowania się Mając powyższe na uwadze można stwierdzić, że skuteczność pracy tych mistrzów komunikacji w znaczącej mierze zależy od ich umiejętności stworzenia warunków do komunikowania się, a dzięki temu na stworzeniu mocnej, pozytywnej relacji będącej podstawą wspólnego skupienia się na osiągnięciu celu. Na ile ta składowa komunikacji, nazywana w pewnym uproszczeniu komunikacją niewerbalną, ma udział w sukcesie całego przedsięwzięcia, zależy w znacznej mierze od jakości wykonania i zakresu włączenia jej w cały proces. Czy aby właśnie ona nie stanowi najsłabszego ogniwa w procesie wywiadu lekarskiego i powoduje, że nie w pełni wykorzystywane są jego możliwości diagnostyczne i terapeutyczne? Coraz większa dostępność pacjentów do informacji Przekształcenia społeczne ostatnich lat spowodowały wzrost zapotrzebowania na opiekę medyczną. Wynika to nie tylko ze znacznie większej ilości problemów zdrowotnych współczesnego człowieka oraz z coraz większych medycznych możliwości technicznych i technologicznych mogących je rozwiązywać, ale w znacznej mierze z rosnącego społecznego standardu kulturowego. Manifestuje się to w podnoszeniu jakości materialnego otoczenia miejsc, gdzie są świadczone usługi medyczne np. nowoczesny sprzęt diagnostyczny i leczniczy umieszczony w nowych czy odnowionych budynkach, w dostępności do tych usług, zwiększająca się ilość medycznych jednostek usługowych ze sprawnym, często bardzo szeroko skomputeryzowanym, obiegiem informacji, itp. ale również w coraz większej dostępności pacjentów do informacji pozwalających ów standard podnosić i go rozwijać, np. mnogość pism i książek medycznych oraz artykułów o zdrowiu w niemal każdym czasopiśmie, różnorodność programów medialnych o tematyce zdrowotnej, coraz powszechniejszej dostępności do Internetu, itd. Jeżeli w tym kontekście umieści się relację pacjent (najczęściej mający coraz szerszy medyczny horyzont swojego schorzenia) lekarz/terapeuta, to powstaje pytanie o elementy, które warunkują prawidłową jej realizację, a dokładniej realizację tej nowej, dynamicznie się zmieniającej relacji. Warto przeto przyjrzeć się tym najważniejszym elementom, patrząc przez pryzmat opinii pacjentów wypowiadanych na dyskusyjnych forach internetowych [6]. Jakość przekazywanych informacji pacjentowi Na plan pierwszy wysuwa się jakość przekazywanych informacji dotyczących aktualnego stanu zdrowia pacjenta i co z tym bezpośrednio jest związane metod diagnozowania i leczenia go oraz zaleceń do samodzielnego wykonania. Należy mieć świadomość, że coraz częściej leczymy zaznajomionego z istotą swojego schorzenia pacjenta. Wydaje się więc oczywistym, że takiego pacjenta należy bardzo szeroko włączyć do procesu leczenia, czyniąc go niejako swoim asystentem w pracy nad problemem medycznym. W wypowiedziach pacjentów na coraz to popularniejszych forach internetowych, problem jakości uzyskiwanych w procesie leczenia/terapii informacji, przewija się nieustannie. Nie należy zapominać, że we wszystkich ustawach o opiece zdrowotnej, w częściach o prawach pacjenta, mówi się o prawie pacjenta do pełnej informacji o stanie jego zdrowia. Jest to oczywiste i jednoznaczne, ale jak w określonych warunkach realizować ten zapis? W tym kontekście, dla lekarzy najważniejsze są przepisy zawarte w Kodeksie Etyki Lekarskiej [7] oraz w Ustawie o zawodach lekarza

4 184 Probl Hig Epidemiol 2010, 91(2): i lekarza dentysty [8] sens ich jest także jednoznaczny: chorzy powinni być informowani o całym procesie diagnozy i leczenia w sposób przystępny i obszerny, zaś art. 31 Ustawy mówi wprost: chory musi być poinformowany o stanie zdrowia, rozpoznaniu, proponowanych oraz możliwych metodach diagnostycznych, leczniczych, dających się przewidzieć następstwach ich zastosowania albo zaniechania, wynikach leczenia oraz rokowaniu [8]. Czy wystarcza zatem werbalny, często czyniony zdawkowo i w pośpiechu, przekaz czy też podpisany, często pod presją naglącej sytuacji, standardowy dokument w niewielkim stopniu uwzględniający indywidualną sytuację zdrowotną podpisującej go osoby? A oto przykład opinii pacjenta na tenże temat: Niezadowolony pacjent twierdzi, że lekarz nie pytał go o nic oraz nawet nie dotknął, ani nie poinformował o dalszym sposobie leczenia [9] oraz, że K. to jeszcze może być a idź do P. to jest obłęd. On traktuje cię jak osobę innej kategorii. Jakiś niższy poziom. Mówi jakimiś grypsami że trudno go zrozumieć. Ludzie powinni napisać na niego skargę. Tak być nie powinno, przecież my na jego pensje płacimy duże pieniądze [10]. Opinia dosadna ale nie odosobniona. Jak więc spowodować aby przekazywana informacja nie odnosiła właśnie takiego rezultatu? Aby sprostać tak postawionemu, niełatwemu a czasem technicznie bardzo skomplikowanemu zadaniu, wydaje się koniecznym i niezbędnym, wraz z werbalnym przekazem informacji merytorycznych, zaangażowanie elementów rytuału: używaniem wielu swoistych akcesoriów przedmiotów starannie wykonanych, obrazujących i wizualizujących omawiane zagadnienie, które to w rezultacie stają się czynnymi uczestnikami spotkania. Przecież to często one decydują o tym, że z pewnej, czasem bardzo dużej ilości informacji przekazywanej przez mistrza komunikacji, uczestnik/uczestnicy pozyskują, używając metody obrazowania i wizualizowania, to co jest dla nich ważnie i użyteczne. Włączając zatem w proces leczenia ten element, możemy realizować zadanie takiego przekazywania informacji, aby docierały one do świadomości pacjenta w odpowiedniej dla niego ilości i jakości, były w pełni przez niego zrozumiałe i akceptowalne, a dając mu pełny obraz jego sytuacji zdrowotnej, uzyskiwał on możliwość świadomego współdecydowania, współuczestniczenia i rzetelnego zaangażowania w proces leczenia. W ostatnich latach, co prawda, zauważalny jest zwiększający się dostęp do popularnonaukowych i profesjonalnych akcesoriów mogących obrazować dane zagadnienie medyczne, ale czy te pierwsze nie urozmaicają tylko wyposażenia gabinetów lekarskich, poczekalni i korytarzy szpitali i przychodni opieki zdrowotnej, zaś te drugie, jeżeli już są, to czy są wystarczającym stopniu wykorzystywane? Ilość czasu poświęcanego pacjentowi Kolejny element budujący wzajemną relację w procesie diagnozowania i leczenia to ilość czasu jaką lekarz/terapeuta poświęca na rozmowę z pacjentem. To częsty, w ocenie pacjentów, wyznacznik jakości pracy i stopnia zainteresowania sprawą zdrowia pacjenta. A oto ich wypowiedzi: Są lekarze, którzy rozumieją słabości pacjenta i wykazują się w stosunku do niego nadludzką cierpliwością, ale są też tacy, którzy uważają, że jak zrobią swoje pod względem medycznym, to już nic więcej nie muszą z siebie dawać prócz wojskowego instruowania. Tych ostatnich wciąż jest bardzo dużo: w szpitalach, przychodniach, gabinetach specjalistycznych. Jako pacjentka, liczę że wyeliminuje ich rynek [11] oraz Podam przykład grubej pani doktor pani J. Jak ona przyjmuje, to ja już nie mam pojęcia. Przychodzi sobie o której chce. Spóźnia się o wiele minut. Parodia, śmieszne. Co ona sobie myśli, że ma jakiś durni przed sobą [12] a także.ja także nie polecam ortodonty z M. Fatalny, sprawdzone na sobie, długo noszony aparat więcej niż zalecenia wymagają, na wizytach nie miał czasu wysłuchać, bo zawsze się spieszył, z daleka przyjeżdżał (Poznań) na dorobek do S., więc ilość pacjentów odpowiednia, koszty trzeba odrobić, pomijając opóźnienia. Jak coś było nie tak z aparatem Pan ortodonta zaraz się fochał i obrażał, po ściągnięciu aparatu nie zabezpiecza odpowiednio zębów więc latają jak w fortepianie i znów krzywe, tragedia! [13]. Punktualność w przyjmowaniu pacjentów Element punktualności przewija się bardzo często w tego typu opiniach, ale także należy jednoznacznie stwierdzić, że generalnie za mało czasu jest przeznaczane na rozmowę z pacjentem. Przeważnie po zebraniu standartowego wywiadu, nie oczekuje się, ani nie zachęca pacjenta, do wypowiedzenia jego własnych spostrzeżeń, ocen czy też wątpliwości związanych z aktualną sytuacją zdrowotną. Często nie pozwala się pacjentowi na swobodne wypowiedzi, uważając je za mało istotne, czy też nie na temat. Jest to, jak się wydaje, pozbawianie się informacji mówiących o indywidualności danej osoby, a tym samym o swoistości problemu zdrowotnego tej osoby. A to właśnie swoistość najczęściej najpierw doprowadza do zaistnienia, a następnie realizuje chorobę w organizmie.

5 Edbom-Kolarz A i wsp. Rytuał porady lekarza/terapeuty i jej wpływ na proces diagnozowania i leczenia 185 Oparta ona jest nie tylko na światopoglądzie, umiejętnościach i wiedzy danej osoby, ale także na sposobie postrzegania i urzeczywistniania się w otaczającym świecie, sposobie myślenia i umiejętności tworzenia i neutralizowania napięć psychicznych, zdolnościach adaptacyjnych, czy wreszcie na umiejętności generowania i sposobach przeżywania własnych emocji. Poznawanie tego aspektu natury człowieka, można sądzić, że dla mistrzów komunikacji jest i metodą na zrozumienie mechanizmu funkcjonowania danej osoby, ale także i sposobem na wyznaczenie płaszczyzny dla skutecznej transformacji informacji. Widać to wyraźnie analizując proces rytuału, w którym prowadzący dysponuje odpowiednim czasem oraz umiejętnie nawiązuje i utrzymuje aktywny kontakt jest to możliwe tylko wówczas, gdy dysponując zaplanowanym czasem, prowadzi się komunikację w przestrzeni odbiorcy. Miejsce spotkania z pacjentem Następnym ważnym elementem terapii jest miejsce spotkania z pacjentem. Lekarz/terapeuta ma wiele możliwości na wybór określonego miejsca, gdzie jest przekazywana informacja, począwszy od sali szpitalnej, na korytarzu, w ogólnodostępnym bądź własnym gabinecie, czy wreszcie w domu pacjenta. W każdym z tych miejsc mogą być, lub nie, osoby trzecie. Może też przekazywać informacje bezpośrednio, telefonicznie, używając komputera, czy z zaangażowaniem innych osób. Możliwości wydają się być duże, więc wybranie miejsca odpowiedniego dla danego etapu leczenia, pomijając raczej rzadkie sytuacje, że jest tylko jedna ewentualność, i przy założeniu, iż przywiązuje się do tego odpowiednią wagę, nie powinno stanowić problemu. A jak się to przedstawia w opiniach pacjentów: Nagle uświadomiłam sobie, że lekarza prowadzącego ciążę wybrałam wprost fatalnie! W sobotę, kiedy naprawdę byłam spanikowana i poryczałam się ze strachu o dziecko, nie mogłam do niego zadzwonić, bo nigdy nie dostałam jego telefonu! Zawsze mnie zbywał, żebym dzwoniłam w razie czego do szpitala, na izbę przyjęć. Gdybym nie miała umówionej położnej, musiałabym dzwonić do jakiejś zupełnie obcej, anonimowej służby zdrowia, nic o mnie nie wiedzącej. Ewentualnie mogłam pojechać do Szpitala na Czerniakowskiej; raz już to testowałam, wtedy przypadkiem D. był u siebie, przekazał mnie jakiemuś swojemu lekarzowi do zbadania i gdzieś wyszedł. A gdyby go nie było? [14]. Czy nie warto więc pamiętać o mistrzach komunikacji i jednej z zasad im przyświecającej: zaaranżowanie miejsca spotkania tak, że jest ono bezpieczne, przyjazne i kreatywne, co w rezultacie i w efekcie powoduje, że nie tylko osoba prowadząca skupia się na realizacji celu, ale również osoba/osoby dla których proces jest prowadzony stają się aktywnymi współuczestnikami. Dopóty relacja lekarz/terapeuta - pacjent nie osiągnie odpowiednio wysokiego stopnia zaufania, należy dbać o to, aby proces wzajemnego budowania zrozumienia wypowiadanych słów przebiegał w odpowiednim otoczeniu. Jest to szczególnie ważne dla osoby zaczynającej chorować, czy też osoby już chorej i leczącej się, a mimo to u której dolegliwości nadal pogłębiają się czy wręcz eskalują. Ta bardzo trudna dla pacjenta sytuacja wymaga szczególnej dbałości o otoczenie, w której odbywa się przekaz informacji, a dobierając odpowiednie, możemy znacznie wyeliminować wewnętrzny strach, lęk i niepewność leczonej osoby. Na podkreślenie zasługuje też fakt, że odpowiednio dobrane miejsce, czas i sposób prowadzenia komunikacji jest w równej mierze ważny dla pacjenta i lekarza/terapeuty. Jest to jeden z elementów, który tą trudną i odpowiedzialną pracę usprawniają prowadząc nie tylko do skuteczności leczenia, ale również do satysfakcji ze swojej pracy. Zdobywanie umiejętności mistrza komunikacji Kolejnym i bodaj najważniejszym elementem sytuującym przekaz mistrzów komunikacji jako mistrzowski, jest osoba go prowadząca. Nie ulega wątpliwości, że mistrz komunikacji to osoba posiadająca specyficzne cechy osobowości predysponujące ją do wykonywania tych zadań, a ponadto osoba merytorycznie doskonale przygotowana, często mająca bardzo duże doświadczenie w prowadzonej praktyce. Także zawód lekarza/terapeuty wymaga wielu specyficznych cech charakteru a z racji, że bazuje na realizowaniu bardzo trudnej i odpowiedzialnej misji społecznej (służenie i pomoc potrzebującym) w efekcie, nie trafiają do niego osoby przypadkowe, ale w większości z tzw. powołania. Powszechnie wiadomym jest także, iż możliwości gruntownego wykształcenia, doskonalenia zawodowego oraz szeroko rozumianego praktykowania są relatywnie dostępne, można stwierdzić, że pozycje wyjściowe obu omawianych grup są porównywalne. Zatem co należy wyszczególnić? Wróćmy więc do cech mistrzów komunikacji. Oto opinia na tenże temat: Mistrzowie komunikacji charakteryzują się starannie dobranym ubiorem prowadzącego, zharmonizowanym z otoczeniem ; co prawda stwierdzenie to nie wymaga komentarza, ale podkreślić należy, że w wypowiedziach pacjentów na forach internetowych, na ten temat jest niewiele uwag krytycznych, jako jedną z nielicznych przytoczę: Niechlujny i rozmemłany, odpycha jako lekarz. No i chodzą różne opinie o nim, że lubi wypić... [15].

6 186 Probl Hig Epidemiol 2010, 91(2): Ciekawa jest opinia lekarza pracującego w Niemczech wskazującego, jak się wydaje, na trochę bardziej wymagające standardy niż w Polsce: Widok niechlujnego lekarza w Polsce jest niestety częsty i liczny, częstszy i liczniejszy, niż lekarza na Zachodzie Europy, ale nie zapominajmy, że nasi zachodni koledzy mają w tym zakresie bardzo utrudnione zadanie. Nie łatwo im przychodzi ruszać się po lśniącym od czystości szpitalu w brudnych łachach. Nie możemy więc przeceniać zdolności niemieckich lekarzy do pokazywania schludności, skoro stworzono im tak nieskazitelnie czyste otoczenie [16]. Wybiega on w swojej analizie zaistniałych przyczyn jeszcze dalej, wskazując także i na otoczenie w miejscu pracy jako czynnik obligujący do dopasowania się do danego standardu. Kolejny element to model funkcjonowania podczas pracy osoby prowadzącej, cechujący się dynamicznością prowadzonego procesu. Dynamiczność ta przejawia się głównie w ciągłości przekazywania wzajemnych komunikatów (bez niespodziewanych przerw) oraz w wielu komunikatach niewerbalnych typu: tonacja głosu, odpowiednia gestykulacja i postawa ciała, mimika itp. mająca na celu efekt maksymalnego skupienia się na toczącym się procesie. To jak się wydaje, najlepszy sposób na maksymalne zaangażowanie pacjenta w toczący się przekaz informacji, pozwalający w rezultacie optymalizować proces leczenia w kontekście czasu pracy z daną osobą, wzajemnego przekazu i odbioru zamierzonych informacji i wyboru, zgodnego i przekonywującego obie strony, modelu dalszego postępowania, czyli w efekcie skuteczności terapii. A oto przykładowa opinia pacjenta na ten temat: Ostatnio powiedziałem pani doktórce, że nie ma prawa mi przerywać tego co mówię i że nie ma prawa podnosić na mnie głosu, bo płacę ciężkie pieniądze na leczenie się w tej prywatnej klinice (nie powiem jakiej...). I uważam, że mam rację. Niby czemu oni mogą nam wszystko powiedzieć a my nic? Zdarzyło wam się, żeby lekarz zamiast was wysłuchać przerywał i zadawał jakieś swoje wydumane pytania? Co on może wiedzieć o mojej chorobie, skoro nie da mi o niej opowiedzieć? Jan [17] oraz W ciągu ostatnich dwóch lat byłem zmuszony (przez życie) dwa razy skorzystać z pomocy s SOR-u. Krótko, zwięźle i na temat dramat!!! Główka wysoko i muchy w nosie. Taka jest postawa lekarzy i pielęgniarek. Można by to przeboleć, gdyby jeszcze do tego z pacjentów idiotów nie robili. Ale kto mieczem wojuje od miecza ginie... [18]. To często przewijający się temat wypowiedzi pacjentów pacjent jest wyrywkowo i fragmentarycznie słuchany przez lekarza/terapeutę, którego głowa jest głównie pochylona nad pisanymi dokumentami, nie istnieje więc pełna, wzajemna wymiana komunikatów. Te zaś, które są przekazywane przez lekarza/terapeutę, są zdawkowe i w takiej tonacji (nie wspominając już innych składowych komunikacji niewerbalnej), że nie zachęcają do podejmowania rozmowy. A oto przykład wypowiedzi na ten temat: Doktor D. to jakiś żart i mit. Chyba wszystkie dobre opinie na forach wpisuje sobie sam. Zaganiany i niesympatyczny człowiek, jak chcesz wydać kasę na nic, to zdecydowanie polecam [18]. oraz Nie mam opinii na temat tego jakim jest lekarzem bo nie był zainteresowany zbadaniem pacjenta. Za to jako człowiek odpychający i po prostu okrutny, nie mówiąc o tym, że niegrzeczny i zadufany w sobie. Mam nadzieję, że nigdy go już nie spotkam [19]. Zdarzają się też sytuacje ekstremalne, gdzie pacjent często prawie nie uczestniczy, czy wręcz jest pominięty w procesie komunikacji. Oto przykładowa wypowiedź: Uświadomiłam sobie, że D. nigdy nie mówił do mnie. Kiedy na przykład robił USG, zawsze po prostu dyktował swojej asystentce jakieś dane do książeczki, które ja potem pracowicie odszyfrowywałam. Nie mówił nawet, jakie leki mam brać, odkrywałam to po wizycie czytając swoją książeczkę, tam były zalecenia, napisane tak skrótowo, jak to możliwe [20]. oraz Pan doktor R. na przejście 200 metrów do pacjenta z silnymi bólami serca (gniecenie w mostku), trudnościami oddychania, promieniującym bólem w klatce piersiowej potrzebował aż 25 minut (tyle samo potrzebuje karetka na przyjazd ze szpitala). Ponaglenie pana doktora wzbudziło w nim atak gniewu zostałam nazwana smarkatą i poinformowana, że ma on 2 godziny na przyjście do pacjenta. Czyżby w naszej Praktyce Lekarskiej zapomniano o pacjentach a głównym celem stały się pieniądze? [21]. Sytuacje takie zapewne nie są w stanie zapewnić emocjonalnego komfortu pracy, a i także satysfakcji z niej oraz jej efektów czy nie warto więc skorzystać z doświadczeń mistrzów komunikacji, dla których dynamiczność procesu wzajemnej komunikacji, a co za tym idzie jej adekwatność, jest fundamentem na którym budują swoje sukcesy?

7 Edbom-Kolarz A i wsp. Rytuał porady lekarza/terapeuty i jej wpływ na proces diagnozowania i leczenia 187 Kolejny ważny element to postawa prowadzącego odbierana przez uczestnika/uczestników jako człowieka zdrowego, zaangażowanego i profesjonalnego budzącego zaufanie. W tym aspekcie wypowiedzi pacjentów na forach internetowych się nie spotyka. Można sądzić, że są tematy bezpośrednio już mniej dotyczące zainteresowanych, a także będące w sferze odczuć czysto subiektywnych. Ma to swoje uzasadnienie także w tym, że dynamicznie zmieniająca się sytuacja organizacyjno-medyczna powoduje, że pacjent na ogół nie spotyka się już tylko z jednym lekarzem/terapeutą, więc coraz mniejszą wagę zaczyna przywiązywać do aspektu oceny personalnej i co za tym idzie tworzeniem dla siebie wzorców opartych na postawie osoby go leczącej. Lekarz/terapeuta staje się taką samą osobą jak każdy inny, podlegający tym samym procesom emocjonalnym, chorobowym, czy społecznym. To, jak się wydaje, domena naszych czasów. I wreszcie nawiązanie kontaktu wzrokowego i utrzymywaniem go przez cały czas spotkania. W tym kontekście wypowiedzi pacjentów jest bardzo mało. Widocznie w tym totalnym zalewie biurokracji rozumieją, że lekarz/terapeuta rozmawiając z pacjentem musi jednocześnie uzupełniać dokumentację medyczną. Zauważyć jednak należy, że wzajemny kontakt wzrokowy jest bardziej ważny dla lekarza/terapeuty niż dla pacjenta, ponieważ to on prowadząc proces leczenia chce uzyskać pełną i rzetelną informację oraz dokonać takiego przekazu zaleceń, aby były w pełni zrozumiałe i akceptowalne. A czyż spostrzeżenia z przekazu niewerbalnego, uzyskane podczas wypowiedzi pacjenta, który często mimowolnie pokazuje całym swoim ciałem opisywane objawy oraz całym ciałem opowiada o swojej chorobie (także o jej przyczynach), nie dają dużo większej szansy na trafniejszą diagnozę i skuteczniejsze leczenie? Warto jedynie zauważyć, że dla mistrzów komunikacji, u których skuteczność w realizacji swoich celów jest ich głównym atutem, właśnie kontakt wzrokowy jest dla nich jednym z najważniejszych elementów ich pracy. Niemniej jednak lekarz/terapeuta albo najczęściej zapomina o tej możliwości, albo czasem element ten wykorzystuje zgoła inaczej, co obrazuje poniższy przykład: Musiałem pilnie skorzystać z usług przychodni po południu. Trafiłem na P. Zarejestrowałem się, byłem akurat jedynym pacjentem. P. siedział w rejestracji i czytał gazetę, czy ofertę makro. Wytrzymałem 10 minut i podeszłem spytać, czy może mi przepisać leki. To spojrzenie... [21]. Następstwa błędów i zaniedbań w komunikacji z pacjentem Mając powyższe na uwadze należy także być i tego świadomym, że zdarza się iż w procesie leczenia, w wyniku splotu różnych niekorzystnych wydarzeń, często związanych ze złą komunikacją, nie tylko nie osiągnie się celu leczenia, ale uzyska się efekt wręcz odwrotny do zamierzonego, czyli stan pacjenta się pogorszy. Sytuacje takie są następnie wnikliwie analizowane i często klasyfikowane jako błędy i zaniedbania lekarskie. Ciekawą prezentację dotyczącą tych zagadnień, w oparciu o dane i przykłady ze Stanów Zjednoczonych, przeprowadził dr n. med. Jerzy Kurkowski [22] zakładając, że tam i w Polsce są znaczne podobieństwa w wykonywaniu zawodu lekarza. W przedmiotowym tekście czytamy: Nic więc dziwnego, że według zgodnych opinii wielu autorów około 70% wszystkich oskarżeń o popełnienie medycznych błędów i zaniedbań (medical malpractice) jest wynikiem nieobecności lekarza w momencie krytycznym dla pacjenta, zaniechania zebrania dokładnego wywiadu chorobowego lub zaniechania, czy też przeprowadzenia tylko częściowego badania fizykalnego. Częstym efektem wspomnianych powyżej trzech nierzetelności w wykonywaniu zawodu jest błędna diagnoza czy też zbyt późne lub niewłaściwe leczenie, które mogą mieć poważne skutki dla pacjenta. Dalej, w kwestii przeprowadzenia wywiadu lekarskiego, Kurkowski wypowiada się bardzo jednoznacznie: Jak się powszechnie ocenia około 80% trafnej diagnozy wynika z zebrania odpowiedniego, wyczerpującego wywiadu. Niemal wszystkie podręczniki medycyny klinicznej zalecają zebranie dokładnego wywiadu. Nakaz ten powtarzany jest aż do znudzenia, w sposób podobny lub zbliżony do tego, jak w Neurologii Grinkersa (...) Zebranie dokładnej historii choroby jest często najistotniejsze do postawienia prawidłowej diagnozy i tym samym właściwego leczenia; fragmentaryczny lub niewłaściwie zebrany wywiad może doprowadzić do nieporozumienia i opóźnić właściwe postępowanie lekarskie już na samym wstępie [22]. To samo, choć innymi słowy, pisze Marco Mumenthaler w swoim podręczniku neurologii, kiedy stwierdza, że lepszy neurolog ślepy niż głuchy [23]. Tak dosadne stwierdzenia dobitnie podkreślają wagę i znaczenie wywiadu lekarskiego, a patrząc szerzej, na wagę i znaczenie wzajemnej komunikacji w procesie leczenia. To właśnie na błędy wynikające ze złej komunikacji skarżą się pacjenci najczęściej i to one są najczęściej powodem niezadowolenia w procesie leczenia. Korzystanie z wiedzy ekspertów profesjonalnej komunikacji Sama dobra wola zatrudnionych osób w opiece zdrowotnej dziś już nie wystarczy. Dzisiaj, w dobie rozwoju społeczeństwa informatycznego, by usatysfakcjonować pacjenta, który w ciągu paru minut zdobywa wiedzę, np. w Internecie, o swojej chorobie i najnowocześniejszych metodach jej leczenia, należy

8 188 Probl Hig Epidemiol 2010, 91(2): korzystać także z wiedzy ekspertów profesjonalnej komunikacji. Teorie komunikacji, a w tym prym wiodą amerykańscy naukowcy, podają już opracowaną metodykę procesu komunikacji w opiece zdrowotnej, która zakłada prawidłową komunikację w całym cyklu kontaktów od momentu przekroczenia bram szpitala czy poradni, poprzez właściwą informację pacjenta i jego najbliższych o chorobie i sposobach leczenia, aż do zakończenia porady czy leczenia. Jak w każdym procesie komunikacji mamy i tu do czynienia z następującymi punktami, problemami do oceny i ewentualnej optymalizacji. Nadawca i odbiorca z wszystkimi procesami między nimi. Jak wytworzyć wspólny język miedzy profesjonalistą, jakim jest np. lekarz, a pacjentem? Jak zakodować te same znaczenia pod symbolicznymi gestami pomiędzy nadawcą a odbiorcą? Każdy z uczestniczących w procesie komunikacji ma oprócz zakodowanych symboli jeszcze własne doświadczenia, przeżycia, które z kolei pociągają za sobą oczekiwania i w związku z nimi zmieniają nastawienie do usłyszanej treści komunikacji, fałszywie odbierając jej znaczenie lub je zabarwiając. W rezultacie odbiorca słyszy to co chce usłyszeć, błędnie rozumiejąc lub interpretując intencje lekarza. Należy wiec na proces komunikacji spojrzeć z holistycznej perspektywy. To z jakiego kraju pochodzi pacjent i lekarz, jaka kultura ich ukształtowała, jaka szkoła wykształciła, w jakim społeczeństwie i jakiej rodzinie wyrośli, czy wreszcie jakie zdarzenie poprzedziło moment komunikacji to wszystko składa się na szyfr jakim mówią. Komunikacja ta oczywiście może się odbywać w rożnych środowiskach i rożnymi kanałami. Inna będzie w szpitalnym pokoju, inna na szpitalnym korytarzu, inna podczas wizyty prywatnej a jeszcze inna przez telefon czy . Należy jednak pamiętać o fundamentalnych elementach, aby proces komunikacji zaistniał i odniósł swój cel, mianowicie: NADAWCA ODBIORCA WIADOMOŚĆ Ten najprostszy i jednocześnie bardzo przejrzysty schemat jest często kluczem do osiągnięcia nakreślonego celu, a jego skuteczność przekazu wiadomości pomiędzy nadawcą odbiorcą, jest bezpośrednio związana z warunkiem niezakłócania przepływu informacji. By odbiór był właściwy niezbędny jest właściwie zrozumiały grunt, czyli to samo ukryte pod symbolami gestów i słów znaczenie, a jeśli nie identyczne, to przynajmniej zbliżone. I wreszcie najważniejsze: nadawca musi wiedzieć, że jego informacja i intencje zostały właściwie odebrane, czyli że cel procesu komunikacji został osiągnięty! Aby właściwie zrozumieć mechanizmy, jakie mają również niebanalny wpływ na proces komunikacji, odbywający sie na terenie placówek opieki zdrowotnej, należy przyjrzeć się organizacji tejże opieki. To prastara organizacja, zwana często militarną, a z pewnością hierarchiczną, pochodzi jeszcze z tradycji greckiej szkoły. Szkoły, szpitale i wojsko mają właśnie ten element wspólny: sposób organizacji. Ten hierarchiczny układ zabarwił również sposób komunikacji. Lekarz komunikuje, to co uważa za stosowne, często językiem i w sposób skopiowany z relacji: szef podwładny i wcale nie interesuje się faktem, czy jego informacja dotarła do odbiorcy i jak została zrozumiana. Taka scenka : spoglądającego zza biurka lekarza, który prawie nie zauważa wchodzącego pacjenta i nerwowo zadając kilka pytań jak najszybciej chce powiedzieć: następny proszę, jest nam wszystkim dobrze znana. A gdybyśmy tak mogli wejść na chwilę w ciało obu partnerów komunikacji i posłuchać co też mówi ich głos wewnętrzny, a co przykuwa ich uwagę w otoczeniu. Pacjent, stojąc przy biurku lekarza, czuje się jak nieproszony gość, rozgląda się z zażenowaniem i widząc zdjęcie na biurku lekarza, prawie nie słyszy jego głosu i już na pewno nie odbiera zawartości komunikatu, zastanawiając się kim jest osoba na zdjęciu lekarskiego biurka i co dla niego znaczy i czyją fotografię on sam postawiłby na swoim biurku. Lekarz deklamuje parę zdań o chorobie i leku, a pacjent błądzi myślami wokół nielicznych mebli, wychodzi trzymając w ręku receptę i nie rozumiejąc wcale komunikatu, bo przecież zerwał rano z dziewczyną i nie ma takiej fotografii, która mogłaby stanąć na jego biurku. Oby współczesne przemiany społeczno-gospodarcze całkowicie wyeliminowały tego typu model komunikacji z relacji osób, których przecież łączy wspólny cel. Umiejętność rozmawiania z pacjentem Podsumowywując podkreślić należy, że mimo iż pamiętamy, że w procesie diagnostyki i leczenia najważniejszy jest cel: wykrycie, zdefiniowanie i wyeliminowanie przyczyny choroby i przywrócenie organizmowi homeostazy i często dokładamy ze swojej strony wszelkich możliwych starań aby go osiągnąć, to równie często zapominamy, że szerokie zaangażowanie w ten proces pacjenta staje się nieodzowne i to głównie po to, aby sprawnie funkcjonował niezbędny wzajemny, rzetelny przepływ informacji i aby dzięki temu, wspólnie uzyskać zamierzony rezultat. Proces ten zaczyna się już podczas pierwszego spotkania, a dokładniej podczas pierwszej wzajemnej wymiany spojrzeń (wiedzą o tym doskonale mistrzowie komunikacji ) i często ta sytuacja determinuje jakość całej dalszej wzajemnej komunikacji komunikacji, którą należy prowadzić bez pośpiechu, w atmosferze

9 Edbom-Kolarz A i wsp. Rytuał porady lekarza/terapeuty i jej wpływ na proces diagnozowania i leczenia 189 spokoju i zrozumienia, budując ją na merytorycznych podstawach i tworząc tym samym twórczy klimat dla wspólnej pracy. Wydaje się, że przy wykorzystaniu, przynajmniej w pewnym możliwym w danej sytuacji zakresie, elementów rytuału z którego korzystają mistrzowie komunikacji, proces ten znacząco można usprawnić, zaś wyznaczony cel, nie tylko przybliżyć, ale również spowodować, że staje się on łatwiejszy do osiągnięcia. A oto jeszcze jedna wypowiedź pacjentki na tenże temat: Mnie się wydaje, że lekarz powinien umieć rozmawiać z pacjentem. To istotne. I na pewno nie polega to na przerywaniu, lecz jeśli zdarzy się gaduła trzeba go naprowadzić na właściwy tok rozmowy i nie będzie się czuł urażony. Dla pacjenta cennym lekarzem jest ten, kto leczy całokształt pacjenta a nie tylko jeden wycinek, który wydaje mu się najbardziej prawdopodobny. Wiele chorób ma związek ze stanem duszy i reszty ciała. Nie jestem gadułą i raczej ze mnie ciężko coś wyciągnąć podczas wizyty u lekarza. Ale wiem, że nawet i w przypadku takich pacjentów jak ja zdarzają się lekarze traktujący pacjenta jak na taśmociągu. Jak się idzie na NFZ, jest ich niemało niestety. Prywatnie bywa znacznie lepiej. Pozdrawiam, Hania [24]. Piśmiennictwo / References 1. Maciejewski S. Ocena postępowania lekarskiego w oparciu o normy etyczne i prawa stanowione w świetle materiałów Okręgowego Rzecznika Odpowiedzialności Zawodowej Wielkopolskiej Izby Lekarskiej. Rozprawa doktorska (promotor: JT Marcinkowski). Akademia Medyczna im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, Jakubowski K. Skargi przeciwko lekarzom dentystom jako problem społeczny. Rozprawa doktorska (promotor: JT Marcinkowski). Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, Sjukvårdens bemötande. Läkartidningen 2005, 102, Martinsson BG (red.): On Communication, 4. Selected papers from a seminar arraged by the Department of Communication Studies, on June 3-4, SIC Stewart M. What is a successful doctor patient interview? A study of interactions and outcomes. Soc Sci Med 1984;19: Właśniak K. Internet jako źródło informacji o zdrowiu dla młodzieży. Rozprawa doktorska (promotor: JT Marcinkowski). Akademia Medyczna im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, Kodeks Etyki Lekarskiej. Tekst jednolity z dnia 2 stycznia 2004 r., zawierający zmiany uchwalone w dniu 20 września 2003 r. przez Nadzwyczajny VII Krajowy Zjazd Lekarzy. NRL, Warszawa Ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Tekst jednolity. Dz. U. z 2008 r. Nr 136, poz Kordel K. Prowadzenie dokumentacji medycznej implikacje dowodowe. Akademia Medyczna im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, r=archiwum&id=30&phpsessid=61dbe7cac01fadb42e fc4e1a80c70a Śmigiel Forum miejskie forum dyskusyjne. smigiel.vcity.pl/forum/tabid/34721/forumid/6228/postid/ /view/topic/Default.aspx 11. Twardowska A. Pacjenci marzą o ludzkich lekarzach. bydgoszcz.gazeta.pl/ bydgoszcz/1,87205, html 12. Śmigiel Forum miejskie forum dyskusyjne. smigiel.vcity.pl/forum/tabid/34721/forumid/6228/ postid/119457/ view/topic/default.aspx 13. Dobry ortodonta Porzuciłam lekarską sławę pod koniec ciąży. dziecko-info.com/archive/index.php/t html 15. Opinie o lekarzu. /grodzisk-mazowiecki 16. Szczepański Z. Niechlujstwo w medycynie. libramed.com.pl/wpg/ NumeryArchiwalne/23/06.html 17. Pacjent wszechmocny. viewtopic.php?f=20&t= Przez 18 godzin nikt nie dał choremu nawet szklanki wody Opinie o lekarzu. nista/grodzisk-mazowiecki 20. Prywatna Praktyka Lekarska, domownik, miechowice.net/viewtopic.php?f=15&t= Śmigiel Forum miejskie forum dyskusyjne. smigiel.vcity.pl/forum/tabid/34721/forumid/6228/ postid/ /view/topic/Default.aspx 22. Kurkowski J. Błędy i zaniedbania lekarskie. Najczęstsze przyczyny. Gazeta Lekarska 1998, nr 1. pl/xml/nil/gazeta/numery/n1998/n199801/n Mumenthaler M, Mattle H. Neurologia. Wyd Urban & Partner 24. Pacjentka Hania, php?f=20&t=1106

Proces komunikacji - materiały szkoleniowe

Proces komunikacji - materiały szkoleniowe Proces komunikacji - materiały szkoleniowe Profesjonalna komunikacja Profesjonalna komunikacja to umiejętność odbierania informacji płynących od rozmówcy i przekazywania treści jakie chcemy podać, przy

Bardziej szczegółowo

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka 1 2 Spis treści Bibliografia......5 Wstęp......6 1. Krótka historia homeopatii......9 2. Podział homeopatii.... 10 3. Produkcja leków homeopatycznych.... 11 4. Koncepcja medycyny w homeopatii.... 14 a)

Bardziej szczegółowo

Liczą się proste rozwiązania wizyta w warsztacie

Liczą się proste rozwiązania wizyta w warsztacie Liczą się proste rozwiązania wizyta w warsztacie Szybciej poznaję ceny. To wszystko upraszcza. Mistrz konstrukcji metalowych, Martin Elsässer, w rozmowie o czasie. Liczą się proste rozwiązania wizyta w

Bardziej szczegółowo

Zasady Byłoby bardzo pomocne, gdyby kwestionariusz został wypełniony przed 3 czerwca 2011 roku.

Zasady Byłoby bardzo pomocne, gdyby kwestionariusz został wypełniony przed 3 czerwca 2011 roku. Opieka zdrowotna przyjazna dziecku - Dzieci i młodzież: powiedz nam co myślisz! Rada Europy jest międzynarodową organizacją, którą tworzy 47 krajów członkowskich. Jej działania obejmują 150 milionów dzieci

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej.

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. 1. Skala ocen : GRAMATYKA I SŁOWNICTWO 6 Uczeń bardzo swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi

Bardziej szczegółowo

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji PROGRAM POPRAWY WCZESNEGO WYKRYWANIA I DIAGNOZOWANIA NOWOTWORÓW U DZIECI W PIĘCIU WOJEWÓDZTWACH POLSKI Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKOWANIE SIĘ sztuka i umiejętność

KOMUNIKOWANIE SIĘ sztuka i umiejętność KOMUNIKOWANIE SIĘ sztuka i umiejętność 1. ISTOTA I ZNACZENIE KOMUNIKOWANIA SIĘ 2. PROCES KOMUNIKOWANIA SIĘ 3. STYLE KOMUNIKOWANIA SIĘ 4. PRZESZKODY W KOMUNIKOWANIU SIĘ 1.ISTOTA I ZNACZENIE KOMUNIKOWANIA

Bardziej szczegółowo

Raport z przeprowadzonej ewaluacji w obszarze współpracy szkoły z rodzicami

Raport z przeprowadzonej ewaluacji w obszarze współpracy szkoły z rodzicami Raport z przeprowadzonej ewaluacji w obszarze współpracy szkoły z rodzicami Zespół ewaluacyjny w składzie: A. Czajkowski, D. Stokłosa, K. Zawarska przygotował i przeprowadził ewaluację dotyczącą współpracy

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI

KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI Ocena celująca: uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w rozkładzie materiału z łatwością buduje spójne zdania proste i

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzialność karna lekarza

Odpowiedzialność karna lekarza Sławomir Turkowski Odpowiedzialność karna lekarza Zakres i skuteczne ograniczenie odpowiedzialności karnej Warszawa 2012 2 Odpowiedzialność karna lekarza Zakres i skuteczne ograniczenie odpowiedzialności

Bardziej szczegółowo

Podstawy pomagania. Natura dała nam dwoje oczu, dwoje uszu, ale tylko jeden język po to, abyśmy więcej patrzyli i słuchali, niż mówili.

Podstawy pomagania. Natura dała nam dwoje oczu, dwoje uszu, ale tylko jeden język po to, abyśmy więcej patrzyli i słuchali, niż mówili. Podstawy pomagania. Natura dała nam dwoje oczu, dwoje uszu, ale tylko jeden język po to, abyśmy więcej patrzyli i słuchali, niż mówili. (Sokrates) Czym jest pomaganie? Pomaganie jest działaniem, w które

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z języka angielskiego klasy 4-6

Wymagania edukacyjne z języka angielskiego klasy 4-6 klasy - Ocena Gramatyka i słownictwo uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w rozkładzie z łatwością buduje spójne zdania proste i złożone, poprawne pod względem gramatycznym i logicznym

Bardziej szczegółowo

Słownictwo: umiejętność radzenia sobie w codziennych sytuacjach, odpowiedni dobór słownictwa, odpowiedni zakres słownictwa.

Słownictwo: umiejętność radzenia sobie w codziennych sytuacjach, odpowiedni dobór słownictwa, odpowiedni zakres słownictwa. język francuski, klasy: 4 6 Zgodnie z WZO, śródroczne i roczne oceny z języka francuskiego w klasach IV VI wyrażone są stopniem w następującej skali: stopień celujący 6, stopień bardzo dobry 5, stopień

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKACJA INTERPERSONALNA

KOMUNIKACJA INTERPERSONALNA KOMUNIKACJA INTERPERSONALNA Komunikację międzyludzką możemy podzielić na werbalną oraz niewerbalną. Komunikacja werbalna to inaczej słowa, które wypowiadamy, a niewerbalna to kanał wizualny, czyli nasze

Bardziej szczegółowo

KATARZYNA POPICIU WYDAWNICTWO WAM

KATARZYNA POPICIU WYDAWNICTWO WAM KATARZYNA ŻYCIEBOSOWSKA POPICIU WYDAWNICTWO WAM Zamiast wstępu Za każdym razem, kiedy zaczynasz pić, czuję się oszukana i porzucona. Na początku Twoich ciągów alkoholowych jestem na Ciebie wściekła o to,

Bardziej szczegółowo

Społeczne aspekty chorób rzadkich. Maria Libura Instytut Studiów Interdyscyplinarnych

Społeczne aspekty chorób rzadkich. Maria Libura Instytut Studiów Interdyscyplinarnych Społeczne aspekty chorób rzadkich Maria Libura Instytut Studiów Interdyscyplinarnych Narodowe Plany w EU - zabezpieczenie społeczne Koordynacja pomiędzy sektorem ochrony zdrowia i zabezpieczenia społecznego.

Bardziej szczegółowo

Jak zbadać satysfakcję pacjenta?

Jak zbadać satysfakcję pacjenta? Jak zbadać satysfakcję pacjenta? IBRKiK dr hab. Dominika Maison, Prof. UW Konsument wobec nowych wyzwań Dom Badawczy Maison Uniwersytet Warszawski Warszawa, 17 października 2015 VI Forum Marketingu, Komunikacji

Bardziej szczegółowo

Darmowy artykuł, opublikowany na: www.fluent.com.pl

Darmowy artykuł, opublikowany na: www.fluent.com.pl Copyright for Polish edition by Bartosz Goździeniak Data: 4.06.2013 Tytuł: Pytanie o czynność wykonywaną w czasie teraźniejszym Autor: Bartosz Goździeniak e-mail: bgozdzieniak@gmail.com Darmowy artykuł,

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA JĘZYK ANGIELSKI klasy IV - VI Opracowanie: Katarzyna Drożdżal Przedmiotowe zasady oceniania z języka angielskiego opracowano na podstawie: Statutu Szkoły Podstawowej im. Karola

Bardziej szczegółowo

Karta jakości usług opiekuńczych. Materiał z konsultacji społecznych pn Gdyński dialog o jakości usług opiekuńczych

Karta jakości usług opiekuńczych. Materiał z konsultacji społecznych pn Gdyński dialog o jakości usług opiekuńczych Karta jakości usług opiekuńczych Materiał z konsultacji społecznych pn Gdyński dialog o jakości usług opiekuńczych Gdynia 2011 Wprowadzenie Karta jakości usług opiekuńczych to rezultat szerokiego procesu

Bardziej szczegółowo

SŁOWNICTWO I GRAMATYKA

SŁOWNICTWO I GRAMATYKA Wymagania edukacyjne z Języka angielskiego dla klas IV-VI 3 1 SŁOWNICTWO I GRAMATYKA -uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w programie nauczania oraz zna niektóre wykraczające

Bardziej szczegółowo

PROCES PIELĘGNOWANIA W PIGUŁCE

PROCES PIELĘGNOWANIA W PIGUŁCE WOJEWÓDZKI SZPITAL SZPECJALISTYCZNY W LEGNICY PROCES PIELĘGNOWANIA W PIGUŁCE PORADNIK DLA PIELĘGNIAREK I POŁOŻNYCH ZATRUDNIONYCH W WOJEWÓDZKIM SZPITALU SPECJALISTYCZNYM W LEGNICY AUTOR Przewodniczący Komisji

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 do Zapytania ofertowego nr W8/2015

Załącznik nr 1 do Zapytania ofertowego nr W8/2015 OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA USŁUGA SZKOLENIOWA I.A. Założenia szkoleniowe: Szkolenia będą prowadzone dla 5 grup szkoleniowych 1. GRUPA I Szkolenie z obsługi pacjenta: Komunikacja Pacjent Personel Medyczny

Bardziej szczegółowo

Wyzwania w zarzadzaniu kadrą pielęgniarską

Wyzwania w zarzadzaniu kadrą pielęgniarską Wyzwania w zarzadzaniu kadrą pielęgniarską Teresa Kuziara Poznań 21 listopad 2014r. Medycyna 3 2 Działania specjalistów, przedstawicieli zawodów wymagających wysokiego poziomu wiedzy zawodowej, umiejętności

Bardziej szczegółowo

Komunikacja z chorym. Raport. Październik 2012

Komunikacja z chorym. Raport. Październik 2012 Komunikacja z chorym Raport Październik 2012 Informacje o badaniu 2 Inicjator badania Partnerzy Metoda Próba Czas badania Cel badania Fundacja Hospicyjna (www.fundacjahospicyjna.pl) PBS sp. z o.o. (www.pbs.pl)

Bardziej szczegółowo

Klauzula sumienia w służbie zdrowia

Klauzula sumienia w służbie zdrowia MICHAŁ BALICKI Klauzula sumienia w służbie zdrowia Podstawowym zadaniem klauzuli sumienia jest zapewnienie lekarzom, pielęgniarkom oraz położnym możliwości wykonywania zawodu w zgodzie z własnym sumieniem.

Bardziej szczegółowo

ONKONAWIGATOR. Kompleksowa opieka onkologiczna dla Ciebie i Twoich bliskich

ONKONAWIGATOR. Kompleksowa opieka onkologiczna dla Ciebie i Twoich bliskich ONKONAWIGATOR Kompleksowa opieka onkologiczna dla Ciebie i Twoich bliskich Grupa LUX MED sprawdzony wybór w leczeniu onkologicznym! Zdrowie to najcenniejszy skarb każdego z nas. Grupa LUX MED dzięki połączeniu

Bardziej szczegółowo

J. J. : Spotykam rodziców czternasto- i siedemnastolatków,

J. J. : Spotykam rodziców czternasto- i siedemnastolatków, J. J. : Spotykam rodziców czternasto- i siedemnastolatków, którzy twierdzą, że właściwie w ogóle nie rozmawiają ze swoimi dziećmi, odkąd skończyły osiem czy dziewięć lat. To może wyjaśniać, dlaczego przesiadują

Bardziej szczegółowo

Jakość życia nie zależy wyłącznie od dobrostanu fizycznego, bo stan zdrowia ma wpływ na wiele aspektów życia.

Jakość życia nie zależy wyłącznie od dobrostanu fizycznego, bo stan zdrowia ma wpływ na wiele aspektów życia. Jakość życia w chorobie nowotworowej Krzysztof G. Jeziorski Warszawa Definicja jakości życia WHO (1993) Poczucie jednostki co do jej pozycji życiowej w ujęciu kulturowym oraz systemu wartości, w którym

Bardziej szczegółowo

Raport oceny kompetencji

Raport oceny kompetencji Symulacje oceniające kompetencje Raport oceny kompetencji Rut Paweł 08-01-2015 Kompetencje sprzedażowe dla efactor Sp. z o.o. Dane osobowe Rut Paweł CEO pawel.rut@efactor.pl more-than-manager.com 2 z 13

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Talent autoprezentacji Sztuka zaprezentowania własnej osoby Katarzyna Lipska Wyższa Szkoła Ekonomii, Prawa i Nauk Medycznych im. prof. Edwarda Lipińskiego w Kielcach 26

Bardziej szczegółowo

1 Dziecko partnerem w komunikacji Justyna Mach

1 Dziecko partnerem w komunikacji Justyna Mach 1 2 Spis treści Wstęp......5 Rozdział I: Komunikacja interpersonalna......7 Rozdział II: Komunikacja niewerbalna.... 16 Rozdział III: Analiza transakcyjna.... 24 Rozdział IV: Jak rozmawiać z dzieckiem....

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII Ból PRZYWRACANIE ZDROWIA W SZCZEGÓLNY SPOSÓB 2 Krążenie Zapalenie Naprawa tkanek Większość z nas uważa zdrowie za pewnik. Zdarzają się jednak sytuacje, kiedy organizm traci

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKACJA INTERPERSONALNA MOWA CIAŁA

KOMUNIKACJA INTERPERSONALNA MOWA CIAŁA KOMUNIKACJA INTERPERSONALNA MOWA CIAŁA KOMUNIKACJA INTERPERSONALNA KOMUNIKACJA INTERPERSONALNA to psychologiczny proces, dzięki któremu jednostka przekazuje i otrzymuje informacje w bezpośrednim kontakcie

Bardziej szczegółowo

emind Coaching Co to jest emind Coaching?

emind Coaching Co to jest emind Coaching? Co to jest emind Coaching? emind Coaching to metoda, która zawiera w sobie zarówno elementy Coachingu, jak i Mentoringu. Metoda ta bazuje na prawidłowym i skutecznym wykorzystaniu zasobów podświadomości

Bardziej szczegółowo

Audyt Bezpieczna Klinika - innowacyjne narzędzie analizy ryzyka prawnego działalności szpitala. dr Marek Koenner, radca prawny

Audyt Bezpieczna Klinika - innowacyjne narzędzie analizy ryzyka prawnego działalności szpitala. dr Marek Koenner, radca prawny Audyt Bezpieczna Klinika - innowacyjne narzędzie analizy ryzyka prawnego działalności szpitala dr Marek Koenner, radca prawny Przesłanki Audytu rosnąca liczba postępowań w sprawach o błędy medyczne, zarówno

Bardziej szczegółowo

Co to jest konflikt, kiedy mówimy o konflikcie, co jest jego przyczyną?

Co to jest konflikt, kiedy mówimy o konflikcie, co jest jego przyczyną? MEDIACJE Co to jest konflikt, kiedy mówimy o konflikcie, co jest jego przyczyną? Konflikt to rozbieżność interesów lub przekonań stron. Ich dążenia nie mogą być zrealizowane równocześnie. Konflikt pojawia

Bardziej szczegółowo

Gdzie szczepić: ZOZ-Y czy apteki? Propozycje nowych rozwiązań

Gdzie szczepić: ZOZ-Y czy apteki? Propozycje nowych rozwiązań Gdzie szczepić: ZOZ-Y czy apteki? Konferencja GRYPA 2013/2014 16 kwietnia 2013 Warszawa Propozycje nowych rozwiązań Dr n. med. Agnieszka Mastalerz-Migas Katedra i Zakład Medycyny Rodzinnej Uniwersytetu

Bardziej szczegółowo

Efektywna Komunikacja i rozwiązywanie konfliktów

Efektywna Komunikacja i rozwiązywanie konfliktów Efektywna Komunikacja i rozwiązywanie konfliktów Korzyści z udziału w naszym szkoleniu: Głównym celem szkolenia jest poznanie zasad, skutecznych metod i dostarczenie niezbędnych narzędzi do budowania pozytywnych

Bardziej szczegółowo

Aby otrzymać ocenę BARDZO DOBRĄ, uczeń:

Aby otrzymać ocenę BARDZO DOBRĄ, uczeń: WYMAGANIA EDUKACYJNE JĘZYK ANGIELSKI W KLASACH IV-VI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 13 W SIEMIANOWICACH ŚLĄSKICH Aby otrzymać ocenę BARDZO DOBRĄ, uczeń: Gramatyka i słownictwo: Potrafi poprawnie operować prostymi

Bardziej szczegółowo

Jak rozmawiać o chorobie i śmierci z pacjentami terminalnie chorymi i ich rodzinami szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego

Jak rozmawiać o chorobie i śmierci z pacjentami terminalnie chorymi i ich rodzinami szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Jak rozmawiać o chorobie i śmierci z pacjentami terminalnie chorymi i ich rodzinami szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Cele szkolenia Celem szkolenia jest zapoznanie lekarzy i personelu medycznego

Bardziej szczegółowo

DRUGA OPINIA MEDYCZNA INTER PARTNER ASSISTANCE

DRUGA OPINIA MEDYCZNA INTER PARTNER ASSISTANCE DRUGA OPINIA MEDYCZNA INTER PARTNER ASSISTANCE DLACZEGO DRUGA OPINIA MEDYCZNA? Coraz częściej pacjenci oraz ich rodziny poszukują informacji o przyczynach chorób oraz sposobach ich leczenia w różnych źródłach.

Bardziej szczegółowo

Jak poprawić wizerunek firmy?

Jak poprawić wizerunek firmy? Jak poprawić wizerunek firmy? Public Relations Poradnik dla Małych i Średnich Przedsiębiorstw Część 1 Komunikacja w firmie Celem komunikowania się jest: Przekazanie istotnych z punktu widzenia nadawcy

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKACJA SPOŁECZNA

KOMUNIKACJA SPOŁECZNA KOMUNIKACJA SPOŁECZNA Cel szkolenia: Komunikacja społeczna jest podstawą dla wielu innych umiejętności: zarządzania, przewodzenia, efektywnej pracy w zespole, a można jej się nauczyć jedynie w praktyce

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania z historii w klasach 4 6

Kryteria oceniania z historii w klasach 4 6 Kryteria oceniania z historii w klasach 4 6 Na lekcjach historii ocenie podlega: wiedza umiejętność logicznego myślenia pomysłowość zaangażowanie aktywność umiejętność współpracy w grupie formułowanie

Bardziej szczegółowo

Wizerunek organizacji pozarządowych. najważniejsze fakty 16% 24% 13% 37% Wizerunek organizacji pozarządowych 1

Wizerunek organizacji pozarządowych. najważniejsze fakty 16% 24% 13% 37% Wizerunek organizacji pozarządowych 1 Wizerunek organizacji pozarządowych najważniejsze fakty 24% 16% 13% 37% Wizerunek organizacji pozarządowych 1 Kiedy Polacy słyszą organizacja pozarządowa to myślą 79% 77% zajmują się głównie pomaganiem

Bardziej szczegółowo

Raport Konsultanta Wojewódzkiego w dziedzinie fizjoterapii za rok 2014

Raport Konsultanta Wojewódzkiego w dziedzinie fizjoterapii za rok 2014 Warszawa, 15.02.2015 r. Dr Grażyna Brzuszkiwicz-Kuźmicka Akademia Wychowania Fizycznego J. Piłsudskiego Wydział Rehabilitacji Ul. Marymoncka 34 00-968 Warszawa Raport Konsultanta Wojewódzkiego w dziedzinie

Bardziej szczegółowo

Jarosław Niebrzydowski. Jak leczyć reumatoidalne zapalenie stawów Poradnik dla chorych

Jarosław Niebrzydowski. Jak leczyć reumatoidalne zapalenie stawów Poradnik dla chorych Jarosław Niebrzydowski Jak leczyć reumatoidalne zapalenie stawów Poradnik dla chorych Wydawnictwo Psychoskok, 2012 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2012 Copyright by Jarosław Niebrzydowski, 2012 Wszelkie

Bardziej szczegółowo

Pacjent w labiryncie systemu wskazówki przetrwania

Pacjent w labiryncie systemu wskazówki przetrwania Informacja Prasowa Warszawa, 31 marca 2016 r. Pacjent w labiryncie systemu wskazówki przetrwania Ochrona zdrowia i problemy, z którymi jako pracownicy i pacjenci, obywatele, spotykamy się na co dzień,

Bardziej szczegółowo

WYKAZ KRYTERIÓW OCENY PRACOWNIKA

WYKAZ KRYTERIÓW OCENY PRACOWNIKA Załącznik nr 3 do Zarządzenia Nr 24/2005 Starosty Powiatu Warszawskiego Zachodniego z dnia 30 sierpnia 2005r. w sprawie ustalenia procedury oceny pracowników zatrudnionych w Starostwie Powiatu Warszawskiego

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy System Oceniania

Przedmiotowy System Oceniania Przedmiotowy System Oceniania PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO GIMNAZJUM NR 2 W GOLENIOWIE ROK SZKOLNY 2013/2014 Podstawa prawna do opracowania Przedmiotowego Systemu Oceniania: 1. Wewnątrzszkolny

Bardziej szczegółowo

Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji

Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji KONSUMENT I RYNEK partnerstwo czy konflikt interesów? Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji dr Jerzy Małkowski Oddział Warszawski Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego Warszawa, 14

Bardziej szczegółowo

PRAKTYCZNY APSEKT FUNKCJONOWANIA BIURA PRAW PACJENTA PRZY MINISTRZE ZDROWIA

PRAKTYCZNY APSEKT FUNKCJONOWANIA BIURA PRAW PACJENTA PRZY MINISTRZE ZDROWIA PRAKTYCZNY APSEKT FUNKCJONOWANIA BIURA PRAW PACJENTA PRZY MINISTRZE ZDROWIA BIURO PRAW PACJENTA PRZY MINISTRZE ZDROWIA STATUS PRAWNY: Państwowa jednostka budżetowa podległa ministrowi właściwemu do spraw

Bardziej szczegółowo

Hot Spot 1. Kryteria oceniania.

Hot Spot 1. Kryteria oceniania. Hot Spot. Kryteria iania. Gramatyka i słownictwo uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w rozkładzie oraz zna niektóre wykraczające poza jego ramy z łatwością buduje spójne zdania

Bardziej szczegółowo

Rak publiczny priorytet?

Rak publiczny priorytet? Rak publiczny priorytet? Ipsos Sp. z o.o. ul. Taśmowa 7 02-677 Warszawa tel.: + 48 22 448 77 00 2012 Ipsos Wszystkie prawa zastrzeżone Nobody s Unpredictable 2011 Ipsos Spis treści 1. Opis projektu 3 2.

Bardziej szczegółowo

Z Internetem w świat

Z Internetem w świat Z Internetem w świat Raport ewaluacyjny Opracowała: Czesława Surwiłło Projekt pt. Z Internetem w świat POKL.09.05.00-02-117/10 realizowany był w partnerstwie przez Dolnośląski Ośrodek Doradztwa Rolniczego

Bardziej szczegółowo

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch 1 2 Spis treści Wstęp......6 Rozdział I: Co wpływa na to, jakim jesteś ojcem?...... 8 Twoje korzenie......8 Stereotypy.... 10 1. Dziecku do prawidłowego rozwoju wystarczy matka.... 11 2. Wychowanie to

Bardziej szczegółowo

Raport z badania ankietowego dot. Stopnia zadowolenia klienta z poziomu usług świadczonych przez Powiatowy Urząd Pracy w Rykach.

Raport z badania ankietowego dot. Stopnia zadowolenia klienta z poziomu usług świadczonych przez Powiatowy Urząd Pracy w Rykach. Raport z badania ankietowego dot. Stopnia zadowolenia klienta z poziomu usług świadczonych przez Powiatowy Urząd Pracy w Rykach. Ryki, styczeń 2013r. 1 Wstęp Powiatowy Urząd Pracy w Rykach w okresie od

Bardziej szczegółowo

DIAGNOZA WSTĘPNA. (Anna Michalska, Jak nakłonić dziecko do nauki)

DIAGNOZA WSTĘPNA. (Anna Michalska, Jak nakłonić dziecko do nauki) DIAGNOZA WSTĘPNA Motywacja do uczenia się definiowana jest jako znaczenie i wartość nauki dla danego człowieka, jaką ów człowiek jej przypisuje, i charakteryzowana przez długoterminowe zaangażowanie się

Bardziej szczegółowo

Projekt 1877. 1) Zmiany wymienionej ustawy zostały ogłoszone w Dz. U. z 2013 r. 1245 i 1635 oraz z 2014 r. poz. 1802 i

Projekt 1877. 1) Zmiany wymienionej ustawy zostały ogłoszone w Dz. U. z 2013 r. 1245 i 1635 oraz z 2014 r. poz. 1802 i Projekt USTAWA z dnia. 2015 r. o zmianie ustawy o Państwowym Ratownictwie Medycznym, ustawy o działalności leczniczej oraz ustawy o zmianie ustawy o działalności leczniczej oraz niektórych innych ustaw

Bardziej szczegółowo

Informacja. Bo liczy się każda minuta. Twój przedstawiciel Boehringer Ingelheim udzieli informacji gdzie wysłać niniejszy formularz

Informacja. Bo liczy się każda minuta. Twój przedstawiciel Boehringer Ingelheim udzieli informacji gdzie wysłać niniejszy formularz PROCEDURA ALARMOWA "RYZYKO UDARU MÓZGU FORMULARZ GROMADZENIA DANYCH Dla WSZYSTKICH rozpoczętych postępowań dotyczących podejrzenia udaru mózgu Informacja Nazwa szpitala Nazwisko, imię i stanowisko członka

Bardziej szczegółowo

Poland ISSP 2011- Health Questionnaire

Poland ISSP 2011- Health Questionnaire Poland ISSP 2011- Health Questionnaire I n s t y t u t S t u d i ó w S p o ł e c z n y c h im. P r o f e s o r a R o b e r t a B. Z a j o n c a U n i w e r s y t e t W a r s z a w s k i S t a w k i 5 /

Bardziej szczegółowo

VOCALMED jest projektem realizowanym w ramach programu Leonardo da Vinci - transfer Innowacji.

VOCALMED jest projektem realizowanym w ramach programu Leonardo da Vinci - transfer Innowacji. VOCALMED VOCALMED jest projektem realizowanym w ramach programu Leonardo da Vinci - transfer Innowacji. Ankieta kierowana jest do osób, które miały pod opieką pacjentów mówiących innymi językami niż język

Bardziej szczegółowo

KONSPEKT ZAJĘĆ OPS MODUŁ 2 -s WSPARCIE PSYCHOLOGICZNE DLA OSÓB DŁUGOTRWALE BEZROBOTNYCH SPOTKANIE 1 PODSTAWY KOMUNIKACJI SPOLECZNEJ

KONSPEKT ZAJĘĆ OPS MODUŁ 2 -s WSPARCIE PSYCHOLOGICZNE DLA OSÓB DŁUGOTRWALE BEZROBOTNYCH SPOTKANIE 1 PODSTAWY KOMUNIKACJI SPOLECZNEJ KONSPEKT ZAJĘĆ OPS MODUŁ 2 -s WSPARCIE PSYCHOLOGICZNE DLA OSÓB DŁUGOTRWALE BEZROBOTNYCH SPOTKANIE 1 PODSTAWY KOMUNIKACJI SPOLECZNEJ zwiększenie umiejętności efektywnego komunikowania się rozwijanie technik

Bardziej szczegółowo

BADANIA OPINII PRACOWNIKÓW W PRAKTYCE ZARZĄDZANIA

BADANIA OPINII PRACOWNIKÓW W PRAKTYCE ZARZĄDZANIA BADANIA OPINII PRACOWNIKÓW W PRAKTYCE ZARZĄDZANIA 1 1. WPROWADZENIE Każdy, kto zarządza organizacją, doskonale wie, jak wiele czynników zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych wpływa na funkcjonowanie

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia. Kierunek Ratownictwo Medyczne

Efekty kształcenia. Kierunek Ratownictwo Medyczne Efekty kształcenia Kierunek Ratownictwo Medyczne Tabela odniesień efektów kształcenia dla kierunku studiów ratownictwo medyczne, studia pierwszego stopnia, profil praktyczny do obszarowych efektów kształcenia

Bardziej szczegółowo

Dylematy w pracy socjalnej. psychicznymi

Dylematy w pracy socjalnej. psychicznymi Dylematy w pracy socjalnej z osobami z zaburzeniami psychicznymi W ramach Specjalistycznego Zespołu Pracy Socjalnej w Miejskim Ośrodku Pomocy Rodzinie w Poznaniu Misja Zespołu Pracownicy Specjalistycznego

Bardziej szczegółowo

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych dr Renata Maciejewska Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Administracji w Lublinie Struktura próby według miasta i płci Lublin Puławy Włodawa Ogółem

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA I KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO DLA KLAS I III. obowiązujące od roku szkolnego 2015/2016

WYMAGANIA I KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO DLA KLAS I III. obowiązujące od roku szkolnego 2015/2016 WYMAGANIA I KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO DLA KLAS I III obowiązujące od roku szkolnego 2015/2016 Wymagania konieczne* : - zna i rozumie najbardziej podstawowe pojęcia, - reaguje na proste komunikaty

Bardziej szczegółowo

Na czym polega odpowiedzialność firmy farmaceutycznej? Raport Społeczny. GlaxoSmithKline Pharmaceuticals

Na czym polega odpowiedzialność firmy farmaceutycznej? Raport Społeczny. GlaxoSmithKline Pharmaceuticals Na czym polega odpowiedzialność firmy farmaceutycznej? Raport Społeczny GlaxoSmithKline Pharmaceuticals 2009-2010 Jerzy Toczyski Prezes Zarządu GlaxoSmithKline Pharmaceuticals SA Od odpowiedzialności do

Bardziej szczegółowo

Prezentacja szpitala ogólnego realizującego usługi medyczne w zakresie ratownictwa medycznego i psychiatrii. Autor: Marek Nowak

Prezentacja szpitala ogólnego realizującego usługi medyczne w zakresie ratownictwa medycznego i psychiatrii. Autor: Marek Nowak Prezentacja szpitala ogólnego realizującego usługi medyczne w zakresie ratownictwa medycznego i psychiatrii Autor: Marek Nowak 1 Jakie znaczenie ma dziś organizacja przedsiębiorstwa udzielającego świadczeń

Bardziej szczegółowo

Jak się porozumiewać i być zrozumianym - kilka słów o komunikacji niewerbalnej.

Jak się porozumiewać i być zrozumianym - kilka słów o komunikacji niewerbalnej. Jak się porozumiewać i być zrozumianym - kilka słów o komunikacji niewerbalnej. AAC to w skrócie komunikacja alternatywna i wspomagająca. To wszystkie sposoby porozumiewania się, które są wykorzystywane

Bardziej szczegółowo

Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego

Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Cele szkolenia Celem szkolenia jest przedstawienie lekarzom i personelowi medycznemu technik właściwej komunikacji

Bardziej szczegółowo

Obserwacja pracy/work shadowing

Obserwacja pracy/work shadowing Temat szkolenia nieformalnego: Obserwacja pracy/work shadowing 1. Cele szkolenia Celem szkolenia jest przyśpieszenie procesu aklimatyzacji nowego pracownika w firmie oraz podwyższenie poziomu jego kompetencji,

Bardziej szczegółowo

Efektem umiejętności zdobytych w trakcie warsztatów będzie:

Efektem umiejętności zdobytych w trakcie warsztatów będzie: W pracy z Pacjentami bardzo istotna jest komunikacja interpersonalna z elementami asertywności. Wzrost skuteczności obsługi Pacjenta jest ściśle związany z budowaniem dobrych relacji i efektywną komunikacją,

Bardziej szczegółowo

ROLA TRENERA W SZKOLENIU I WYCHOWANIU MŁODYCH PIŁKARZY ORAZ WSPÓŁPRACA Z RODZICAMI

ROLA TRENERA W SZKOLENIU I WYCHOWANIU MŁODYCH PIŁKARZY ORAZ WSPÓŁPRACA Z RODZICAMI ROLA TRENERA W SZKOLENIU I WYCHOWANIU MŁODYCH PIŁKARZY ORAZ WSPÓŁPRACA Z RODZICAMI Paweł Podgórski Trener EDUKATOR ZZPN E-mail: kontakt@sport-edukacja.pl CEL GŁÓWNY w pracy z najmłodszymi CEL SZKOLENIOWY

Bardziej szczegółowo

Z Internetem w świat

Z Internetem w świat Z Internetem w świat Raport ewaluacyjny Opracowała: Czesława Surwiłło Projekt pt. Z Internetem w świat POKL.09.05.00-02-118/10 realizowany był w partnerstwie przez Dolnośląski Ośrodek Doradztwa Rolniczego

Bardziej szczegółowo

Skuteczne Techniki Sprzedaży

Skuteczne Techniki Sprzedaży Skuteczne Techniki Sprzedaży warsztaty w budowaniu długofalowych relacji z klientami Korzyści z udziału w naszym szkoleniu: wzrost sprzedaży w firmie, dzięki wykorzystaniu skutecznych technik sprzedaży,

Bardziej szczegółowo

Raport Konsultanta Wojewódzkiego w dziedzinie rehabilitacji medycznej za rok 2014

Raport Konsultanta Wojewódzkiego w dziedzinie rehabilitacji medycznej za rok 2014 dr n. med. Krzysztof Wasiak Warszawa, 14.02.2015 r. Szpital im. Prof. M. Weissa Mazowieckiego Centrum Rehabilitacji STOCER Sp. z o.o. ul. Wierzejewskiego 12 05 510 Konstancin - Jeziorna ( 22 ) 711 90 15

Bardziej szczegółowo

Mały przewodnik po zdrowiu kobiety

Mały przewodnik po zdrowiu kobiety Mały przewodnik po zdrowiu kobiety Poradnie dla kobiet w ramach podstawowej opieki zdrowotnej w Skåne DOKĄD MAM SIĘ UDAĆ? CZY BĘDĘ MIAŁA BLIŹNIAKI? CZY TO DLA MNIE DOBRE? CZY TO NORMALNE? CZY TO JEST PŁATNE?

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z języka angielskiego dla klas czwartych I. Program nauczania: II. Podręcznik: III.Tematyka realizowanych modułów :

Wymagania edukacyjne z języka angielskiego dla klas czwartych I. Program nauczania: II. Podręcznik: III.Tematyka realizowanych modułów : Wymagania edukacyjne z języka angielskiego dla klas czwartych I. Program nauczania: Program nauczania języka angielskiego dla II etapu edukacyjnego (szkoła podstawowa, klasy IV VI), autorzy: Ewa Piotrowska

Bardziej szczegółowo

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH Beata Nowotarska-Romaniak wydanie 3. zmienione Warszawa 2013 SPIS TREŚCI Wstęp... 7 Rozdział 1. Istota marketingu usług zdrowotnych... 11 1.1. System marketingu usług... 11

Bardziej szczegółowo

ZNIECZULENIE OKIEM PRAWNIKA

ZNIECZULENIE OKIEM PRAWNIKA Dr n. praw. Radosław Tymiński, radca prawny ZNIECZULENIE OKIEM PRAWNIKA JAK SOBIE RADZIĆ W TRUDNYCH SYTUACJACH? ZASTRZEŻENIA 1. Wykład bazuje na interpretacji prawa, która może się zmieniać. 2. Wszystkie

Bardziej szczegółowo

Raport Konsultanta Wojewódzkiego w dziedzinie psychiatrii za rok 2014, w okresie 06.06-30.09.2014

Raport Konsultanta Wojewódzkiego w dziedzinie psychiatrii za rok 2014, w okresie 06.06-30.09.2014 Marcin Wojnar Warszawa, 06.03.2015 Katedra i Klinika Psychiatryczna Warszawski Uniwersytet Medyczny ul. Nowowiejska 27, 00-665 Warszawa tel: 22 825 1236, fax: 22 825 1315 email: marcin.wojnar@wum.edu.pl

Bardziej szczegółowo

O czym będziemy mówić?

O czym będziemy mówić? Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Człowiek w firmie czyli kto i jak tu rządzi? Sztuka zaprezentowania własnej osoby Anna Śleszyńska-Świderska Uniwersytet w Białymstoku 17 października 2013 r. EKONOMICZNY

Bardziej szczegółowo

Każdy może zostać fundraiserem wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband

Każdy może zostać fundraiserem wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband Centrum KLUCZ w ramach realizacji projektu PWP OWES INSPRO rozwiązania ponadnarodowe prezentuje wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband, przybliżający dobre praktyki z zakresu zachodniego

Bardziej szczegółowo

Prawa i obowiązki pacjenta

Prawa i obowiązki pacjenta Prawa i obowiązki pacjenta Podstawowe unormowania prawne Wynikają one z ustawy zasadniczej - Konstytucji z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483) oraz następujących ustaw: z dnia 27 sierpnia

Bardziej szczegółowo

Dostosowanie wymagań do specjalnych potrzeb edukacyjnych uczniów z dysleksją prawa i obowiązki szkoły, nauczycieli, rodziców i uczniów

Dostosowanie wymagań do specjalnych potrzeb edukacyjnych uczniów z dysleksją prawa i obowiązki szkoły, nauczycieli, rodziców i uczniów Materiał szkoleniowy Gdynia, Gdańsk, marzec 2009 r. opracowany zespołowo i zredagowany przez Izabelę Mańkowską Lider Programu ORTOGRAFFITI Aleksandra Bućko Dostosowanie wymagań do specjalnych potrzeb edukacyjnych

Bardziej szczegółowo

KARTA PRAW PACJENTA. Przepisy ogólne

KARTA PRAW PACJENTA. Przepisy ogólne KARTA PRAW PACJENTA Podstawowe unormowania prawne określone w ustawie z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (Dz.U. 2009 nr.52 poz.417). Przepisy ogólne 1. Przestrzeganie

Bardziej szczegółowo

Kryteria wyboru. Lp. Kryterium Opis kryterium

Kryteria wyboru. Lp. Kryterium Opis kryterium Załącznik nr 1 do Regulaminu okresowej oceny pracownikçw Starostwa Powiatowego w Środzie Wlkp. Kryteria wyboru Lp. Kryterium Opis kryterium 1. Umiejętność obsługi urządzeń technicznych lub narzędzi informatycznych

Bardziej szczegółowo

Wystąpienia publiczne i prezentacje? To lubię lub polubię!

Wystąpienia publiczne i prezentacje? To lubię lub polubię! Wystąpienia publiczne i prezentacje? To lubię lub polubię! CEL PREZENTACJI: Przekazanie wskazówek, jak przygotować się do wystąpienia publicznego PLAN PREZENTACJI: 1. Jak myślimy o wystąpieniach publicznych?

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. Nazwa przedmiotu/modułu. Farmakologia Kliniczna. Wydział Lekarski I. Nazwa kierunku studiów. Lekarski. Język przedmiotu

SYLABUS. Nazwa przedmiotu/modułu. Farmakologia Kliniczna. Wydział Lekarski I. Nazwa kierunku studiów. Lekarski. Język przedmiotu Nazwa przedmiotu/modułu Wydział Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Forma studiów Język przedmiotu Wydział Lekarski I Lekarski Jednolite magisterskie stacjonarne polski SYLABUS Farmakologia Kliniczna

Bardziej szczegółowo

Wykład 2. Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska

Wykład 2. Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska Wykład 2 Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska proces, w którym ludzie uczą się dbać o zdrowie własne i zdrowie społeczeństwa, w którym żyją jest nieodłącznym i komplementarnym elementem promocji zdrowia

Bardziej szczegółowo

Poseł na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej Jan Cedzyński

Poseł na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej Jan Cedzyński Warszawa, 05 czerwiec 2012 roku Poseł na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej Jan Cedzyński Szanowna Pani Ewa Kopacz Marszałek Sejmu Na podstawie artykułu 191 i 192 uchwały Sejmu z dnia 30 lipca 1992 roku Regulamin

Bardziej szczegółowo

RAPORT ASSESSMENT CENTRE MENEDŻER ZESPOŁU XXX. Uczestnik: MARIUSZ GŁOWACKI

RAPORT ASSESSMENT CENTRE MENEDŻER ZESPOŁU XXX. Uczestnik: MARIUSZ GŁOWACKI RAPORT ASSESSMENT CENTRE MENEDŻER ZESPOŁU XXX Uczestnik: MARIUSZ GŁOWACKI LUTY 2012 OCENIANE KOMPETENCJE KOMPETENCJA OPIS WYMAGANEGO POZIOMU Poziom oczekiwany ANALIZA/ SYNTEZA Rozpatruje sytuacje problemowe

Bardziej szczegółowo

Ochrona zdrowia w gospodarstwach domowych w 2010 r.

Ochrona zdrowia w gospodarstwach domowych w 2010 r. Materiał na konferencję prasową w dniu 30 sierpnia 2011 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Społecznych i Warunków Życia Notatka informacyjna WYNIKI BADAŃ GUS Ochrona zdrowia w gospodarstwach

Bardziej szczegółowo

Czy warto przygotować kampanię wyborczą w mediach społecznościowych i jak to zrobić?

Czy warto przygotować kampanię wyborczą w mediach społecznościowych i jak to zrobić? Czy warto przygotować kampanię wyborczą w mediach społecznościowych i jak to zrobić? Warsztat, Kongres Kobiet 9.05.2014 Czy social media są potrzebne w kampanii? Z internetu korzysta 61,4% Polaków (18,51

Bardziej szczegółowo