w przypadku późnej fazy nieleczonej anoreksji ryzyko śmierci z powodu wycieńczenia, powikłań, a także śmierci samobjczej zdecydowanie wzrasta.

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "w przypadku późnej fazy nieleczonej anoreksji ryzyko śmierci z powodu wycieńczenia, powikłań, a także śmierci samobjczej zdecydowanie wzrasta."

Transkrypt

1 42 Rozdział II wości wyboru więcej niż jednej formy zachowania) zachowanie człowieka, które ze względu na swoją formę i/lub cel zagraża jego życiu lub zdrowiu [Suchańska, 2001, s. 62]. Tak rozumiana autodestruktywność jest więc pojęciem bardzo szerokim i odnosi się do szeregu zachowań, które różnią się między innymi pod względem: szkodliwości i stopnia zagrożenia dla zdrowia lub życia, dystansu czasowego i psychologicznego między działaniem a szkodliwym skutkiem, subiektywnego prawdopodobieństwa wystąpienia negatywnych konsekwencji, częstotliwości i transsytuacyjności czy też powszechności i kulturowej akceptacji (patrz tab. 5). Aby nieco uporządkować tak zróżnicowane zachowania, których jedyną cechą wspólną jest szkodzenie sobie, wielu badaczy zgadza się co do konieczności wyodrębnienia przynajmniej dwóch zasadniczych form autodestruktywności: bezpośredniej i pośredniej [Eckhardt, 1998; Suchańska, 1998; 2001; Walsh, 1988, 2006]. Pojęcie autodestruktywności bezpośredniej odnosi się do nieakceptowanych kulturowo aktów o zróżnicowanej częstotliwości, których natychmiastowy skutek ma jawnie szkodliwy i oczywisty charakter dotyczy zatem każdej formy fizycznego ataku na własne ciało. Z kolei autodestruktywność pośrednia związana jest z zachowaniami, których negatywne konsekwencje często uwidaczniają się dopiero po jakimś czasie, a prawdopodobieństwo ich wystąpienia subiektywnie umniejszane zwykle wzrasta wraz ze wzrostem częstotliwości i wydłużaniem się czasu podejmowania tych działań. Pojęcie autodestruktywności pośredniej odnosi się zarówno do specyficznego rodzaju zachowania/zachowań tworzących określony syndrom (np. alkoholizm, uzależnienie od narkotyków, bulimia, anoreksja, wyuczona bezradność), jak i do zachowań ryzykownych bądź zaniedbań występujących w wielu sytuacjach i przyjmujących niekiedy postać tak zwanej autodestruktywności chronicznej. Ta ostatnia, opisana przez Kelley [1985; por. Suchańska, 1998], obejmuje zachowania, które pojedynczo nie stanowią przejawu nieprawidłowego funkcjonowania (np. jeżdżenie motocyklem bez kasku, zaniedbanie profilaktycznego badania lekarskiego, spóźnianie się, zostawianie kluczy w zamku itp.), jeśli jednak działania te mają charakter stały, częsty i obejmują większość obszarów aktywności człowieka, wywierają negatywny wpływ na jego dobrostan i zdrowie. Pattison i Kahan [1993; za: Walsh, 2006] zaproponowali uporządkowanie różnych zachowań autodestruktywnych poprzez uwzględnienie obu opisanych wyżej form i zestawienie ich z ryzykiem utraty życia (por. tab. 6). Jak wynika z powyższej, samouszkodzenia umiarkowane uznawane są za zachowania bezpośrednio autodestruktywne, które jednak zasadniczo nie zagrażają życiu. Rzecz jest bardziej skomplikowana jeśli chodzi o zaburzenia łaknienia. Zachowania składające się na ten rodzaj dezadaptacji uznaje się za pośrednio autodestruktywne i przynajmniej początkowo nie grożące utratą życia, jednak

2 Autodestruktywność 43 w przypadku późnej fazy nieleczonej anoreksji ryzyko śmierci z powodu wycieńczenia, powikłań, a także śmierci samobjczej zdecydowanie wzrasta. Tabela 6. Samouszkodzenia umiarkowane i zaburzenia odżywiania wśród innych zachowań bezpośrednio i pośrednio autodestruktywnych o zróżnicowanym stopniu śmiertelności Śmiertelność Autodestruktywność bezpośrednia Autodestruktywność pośrednia wysoka średnia niska samobójstwo (pojedynczy epizod) próby samobójcze (wielokrotne) samouszkodzenia wielkie, nietypowe (pojedynczy epizod) samouszkodzenia umiarkowane (wielokrotne) podejmowanie ryzyka sytuacyjnego (pojedynczy epizod) późna faza anoreksji, zachowania o wysokim ryzyku (wielokrotne) ostre upojenie alkoholowe, seksualne zachowania ryzykowne (pojedynczy epizod) nałogi, wczesna anoreksja, bulimia, zachowania składające się na autodestruktywność chroniczną (wielokrotne) Źródło: Opracowanie J. Wycisk na podstawie: Walsh, Linia podziału przebiegająca między autodestruktywnością pośrednią i bezpośrednią ma jednak w gruncie rzeczy znaczenie teoretyczne i porządkujące pojęcia. W rzeczywistości bowiem różne formy wymienionych zachowań często współwystępują ze sobą, tworząc niekiedy złożoną mozaikę działań zwróconych przeciwko sobie. Dotyczy to zarówno zaburzeń odżywiania i samouszkodzeń umiarkowanych (te związki zostaną opisane bardziej szczegółowo poniżej), jak i pozostałych wymienionych tu zachowań, polegających na podejmowaniu ryzyka, nadużywaniu substancji psychoaktywnych, a niekiedy nawet podejmowaniu prób samobójczych. Większość tych zachowań pojawia się w formie epizodycznej (a czasem nasila się) właśnie w okresie dojrzewania i stanowi formę eksperymentowania, manifestowania własnej indywidualności, podejmowania wyzwań związanych z akceptacją w gronie rówieśników. Niekiedy jednak podłoże tych zachowań ma głębszy i bardziej złożony charakter, wiąże się z trudnościami w zaspokojeniu potrzeb i deficytami w zakresie regulacji emocji, i wówczas może przerodzić się w trwały dezadaptacyjny wzorzec rozładowywania napięcia poprzez działanie przeciwko sobie.

3 44 Rozdział II 1. Samouszkodzenia umiarkowane a zaburzenia odżywiania Te dwa typy zaburzeń w literaturze przedmiotu zazwyczaj traktowane są niezależnie 1, co odzwierciedla nie tylko odmienną symptomatologię, lecz także różny moment historyczny, w jakim nastąpiło ich gwałtowne rozpowszechnienie (przynajmniej w Stanach Zjednoczonych) i różny stopień zaawansowania prac nad ich rozpoznaniem, opisem i zrozumieniem. Dość zauważyć, że kryteria diagnostyczne anoreksji czy bulimii zostały opisane w latach 70. XX wieku, a zaburzenia te funkcjonują jako osobne jednostki chorobowe w klasyfikacjach międzynarodowych od lat 80. [Pilecki, 1999] i jako takie doczekały się licznych opracowań teoretycznych, empirycznych i klinicznych. Tymczasem samouszkodzenia, w literaturze anglojęzycznej nazywane w różny sposób (co samo w sobie świadczy o dość słabym zaawansowaniu prac nad rozpoznaniem zjawiska, stanowią fenomen stosunkowo młody są domeną ostatnich kilkunastu lat, kiedy to w większym stopniu zaczęły skupiać uwagę psychologów i psychiatrów. Nie są jednak w przeciwieństwie do zaburzeń łaknienia traktowane jako odrębna jednostka psychopatologii, a ich etiologia i możliwości niesienia pomocy osobom okaleczającym się są w mniejszym stopniu ustalone. Tak więc, w zachodnim kręgu kulturowym, a zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych, wzrost zachorowań na anoreksję czy bulimię poprzedził o lat intensywne rozpowszechnienie się samouszkodzeń. To następstwo czasowe dało się zauważyć także w Polsce, choć tu prawdopodobnie z racji przyspieszonych przemian kulturowo społecznych, zainicjowanych rewolucją polityczno-gospodarczą 1989 roku do rozpowszechnienia się obu zaburzeń doszło w krótszym czasie. Z tego powodu dziś obserwujemy u młodych ludzi w naszym kraju niepokojące zachowania związane tak z jednym jak i drugim zakłóceniem funkcjonowania, a nasza wiedza na temat możliwości reagowania na nie wciąż pozostawia wiele do życzenia. Jednak to nie tylko czasowa koincydencja stanowi przesłankę dla łącznego rozpatrywania zaburzeń łaknienia i samouszkodzeń. Zasługują one na wspólną refleksję także z innych powodów, z których najbardziej istotnym jest ich częste współwystępowanie. Doniesienia na ten temat nie są co prawda precyzyjne, głównie ze względu na niejasne kryteria definicyjne dotyczące omawianych form dezadaptacji i różnice w stosowanych przez badaczy narzędziach pomiarowych, niemniej są obecne w literaturze psychiatrycznej i psychologicznej właściwie od 1 Godny polecenia wyjątek stanowi opracowanie pt.: Self-Harm Behavior and Eating Disorders [red. J. Levitt, R. Sansone, L. Cohn; New York, 2004], które stało się dla nas cennym źródłem informacji przy pacy nad prezentowaną książką.

4 Autodestruktywność 45 początku wzrostu zachorowań na anoreksję obserwowanego w latach 60. ubiegłego wieku. Badania pokazują, że wśród chorych z zaburzeniami odżywiania obserwuje się równoczesne występowanie samouszkodzeń [por. Banaś, 2003], co między innymi wynika z wysokiego poziomu wrogości i skłonności do karania się [por. Fassino, Daga, Piero i in., 2001; Favaro, Santonasatoso, 2000]. Zakłada się jednoczesnie, że wśród pacjentek i pacjentów bulimicznych 25% osób podejmuje samouszkodzenia, natomiast wśród pacjentek i pacjentów cierpiących z powodu anoreksji odsetek ten wynosi 22,2% [Sansone, Levitt, ]. Szacunki dotyczące występowania zachowań charakterystycznych dla zaburzeń odżywiania wśród osób okaleczających się są zdecydowanie mniej precyzyjne i wynoszą od 50 do 93% [Favazza, 1998; Farber, 2000]. Poza tym, zarówno zachowania charakterystyczne dla zaburzeń odżywiania się, jak i rozpowszechniona forma delikatnych samookaleczeń mają pewne cechy wspólne, które prezentujemy w poniższej tabeli 7. Tabela 7. Cechy wspólne zaburzeń odżywiania i samouszkodzeń 1. Niewątpliwie należą one do zachowań autodestruktywnych, w których ciało podlega bardziej lub mniej bezpośrednim oddziaływaniom niosącym niekorzystne konsekwencje dla zdrowia (a w skrajnych przypadkach dla życia). 2. Diagnozowane są częściej u dziewcząt i kobiet aniżeli u chłopców i mężczyzn. 3. Okresem sensytywnym dla ich rozwoju jest adolescencja. 4. Nabierają specyficznego znaczenia w relacjach społecznych: stają się wołaniem o pomoc, próbą nawiązania kontaktu ze światem zewnętrznym, ekspresją bólu i cierpienia. 5. Są związane z nadmiernym zaabsorbowaniem ciałem; ranienie czy bicie ciała, podobnie jak głodzenie się czy prowokowanie wymiotów można interpretować w kategoriach umartwiania się, samokarania czy prób przejęcia kontroli nad własną cielesnością. 6. Często idą w parze z innymi zachowaniami autodestruktywnymi, takimi jak: podejmowanie prób samobójczych, nadużywanie alkoholu lub innych substancji psychoaktywnych (dotyczą one w większym stopniu bulimii niż anoreksji), a także podejmowanie zachowań ryzykownych (m.in. o charakterze seksualnym). 7. Współwystępująca psychopatologia dotyczy tych samych jednostek chorobowych, a mianowicie: zaburzenia osobowości z pogranicza, zaburzenia po stresie traumatycznym czy zaburzeń dysocjacyjnych. Źródło: Opracowanie J. Wycisk na podstawie: Abraham; Llewelyn-Jones, 1999; Cross, 1993; D Onofrio, 2007; Farber, 2000; Favazza, 1996; Mroczkowska, Ziółkowska, Cwojdzińska, 2007; Muehlenkamp, 2005; Van der Kolk, Fisler, 1994; Walsh, Rosen, 1988; Walsh, Dane dotyczące bulimii uznawane są za bardziej rzetelne, gdyż uzyskano je na podstawie badania większej populacji osób leczonych zarówno szpitalnie (574 osoby) jak i ambulatoryjnie (260 osób), podczas gdy dane nt. samouszkodzeń podejmowanych przez osoby cierpiące na anoreksję zaczerpnięto z badań prowadzonych wśród 288 osób korzystających jedynie z opieki ambulatoryjnej.

5 46 Rozdział II Opisywane zbieżności skłaniają niektórych autorów do traktowania obu form dezadaptacji jako silnie ze sobą związanych i w swej istocie pokrewnych syndromów, zwłaszcza, że zaobserwowano także zastępcze pojawianie się samouszkodzeń w miejsce występujących wcześniej zaburzeń bulimicznych [Farber, 2000; Levitt, Sansone, Cohn, 2004]. W Stanach Zjednoczonych samouszkodzenia, ze względu na swą psychologiczną dynamikę, zyskały nawet miano nowej anoreksji naszych czasów pconterio, Lader, 1998, za: D Onofrio, 2007, s. 6]; jednocześnie uznaje się głodzenie pacjentów cierpiących na anorexia nervosa za formę przewlekłego samookaleczania się [za: Caruso, eating-disorders-and-suicide.html]. Dla niniejszego opracowania najbardziej istotny jest jednak fakt, że zarówno zaburzenia odżywiania, jak i samouszkodzenia podejmowane przez młodych ludzi są związane z ewidentnym i oczywistym działaniem przeciwko sobie i jako takie wymagają interwencji. 2. Samouszkodzenia umiarkowane i zaburzenia odżywiania a inne zachowania autodestruktywne W poprzednim paragrafie omówiona została relacja pomiędzy samouszkodzeniami umiarkowanymi a zaburzeniami odżywiania się. Poniżej chcemy krótko opisać inne zachowania noszące cechy autodestruktywności związane z tymi dwoma formami dezadaptacji, jak: nadużywanie substancji psychoaktywnych, różne rodzaje zachowań ryzykownych oraz zachowania samobójcze. Pragniemy jednak podkreślić, że oprócz nich istnieje szerokie spektrum działań, nastawionych w mniej lub bardziej bezpośredni sposób na krzywdzenie siebie, a pomysłowość młodych ludzi w tym zakresie właściwie uniemożliwia stworzenie ich zamkniętej listy Nadużywanie substancji psychoaktywnych Istnieją doniesienia o częstym nadużywaniu substancji psychoaktywnych przez osoby okaleczające się [Farber, 2000; Favazza, 1998; Walsh, 2006]. W badaniach Walsha i Frost [2005, za: Walsh, 2006] odsetki te wyniosły od 32 do 85%, w zależności od stosowanej formy odurzania się (w kolejności od najrzadszej do najczęstszej: używanie LSD, kokainy, palenie marihuany, picie dużych ilości alkoholu, wąchanie kleju). Stosunkowo rzadko zdarza się, by sięganie po używki poprzedzało okaleczanie się (w badaniach Linehan jedynie 13,4% osób piło alkohol przed uszkodzeniem ciała) [za: Walsh, 2006], dlatego bardziej prawdopodobne jest, że nadużywanie substancji psychoaktywnych stanowi alternatywną wobec samouszkodzeń formę redukcji napięcia emocjonalnego.

6 Autodestruktywność 47 Naukowcy z Zurychu odkryli, że większość osób dokładnie prawie 84% z badanej próby ujawniło oprócz zaburzeń odżywania co najmniej jeden problem psychiatryczny, najczęściej depresję i uzależnienie od narkotyków lub nadużywanie alkoholu (http://alcoholism.about.com/cs/dual/a/blhbns htm). Herzog [por. Herzog i in., 2000], a także Milos [Milos i in., 2004] wskazali zaś, że jedną z najczęstszych chorób towarzyszących pacjentom z zaburzeniami łaknienia jest uzależnienie od alkoholu, co dodatkowo zdaniem autorów zwiększa prawdopodobieństwo zamachów samobójczych w tej grupie Zachowania ryzykowne Barent Walsh w swojej książce Treating Self-Injury [2006] wyodrębnia trzy typy zachowań ryzykownych: 1) ryzyko sytuacyjne (situational risk taking) odnosi się do zachowań, które same w sobie nie są ryzykowne, jednak nabierają takiego znaczenia, o ile ujawniają się w określonym kontekście, np. spacerowanie w nocy po niebezpiecznej dzielnicy, samotne podróżowanie autostopem itp. Wydaje się, że dla tego typu zachowań kluczowe jest czasowe zawieszenie realistycznego osądu sytuacji i niewłaściwe oszacowanie potencjalnego zagrożenia; 2) ryzyko bezpośrednie, fizyczne (physical risk taking) związane jest z podejmowaniem konkretnych działań stwarzających zagrożenie dla zdrowia, a nawet życia, takich jak: siadanie na krawędzi dachu wielopiętrowego budynku, chodzenie po torach kolejowych w tunelu, wchodzenie pomiędzy samochody jadące z dużą prędkością; zwykle towarzyszy im odczucie ekscytacji, wynikające ze świadomości igrania ze śmiercią ; 3) ryzyko seksualne (sexual risk taking) dotyczy zachowań seksualnych, niosących zagrożenie zakażeniem się chorobami przenoszonymi drogą płciową lub zajściem w niechcianą ciążę, obejmuje takie zachowania, jak: uprawianie seksu z wieloma partnerami w krótkim czasie, bez stosowania zabezpieczeń, seks z osobami słabo znanymi czy w stanie odurzenia alkoholem lub narkotykami, co skutkuje brakiem pamięci zdarzenia. Wszystkie trzy kategorie zachowań ryzykownych należą do repertuaru działań podejmowanych nader często przez osoby okaleczające się, o czym świadczą głównie relacje klinicystów, a także pojedyncze badania [Walsh, 2006]. W przypadku osób cierpiących na zaburzenia łaknienia z pewnością mówić zarówno o negacji własnej seksualności, jak i o podejmowaniu ryzykownych zachowań seksualnych [por. Abraham, Llewelyn-Jones, 1999, s ]. Niebezpieczeństwo tych ostatnich wiąże się z dużą częstotliwością przypadkowych kontaktów seksualnych i otwartością na eksperymentowanie w tej dziedzinie. Tego typu zachowania wykazują głównie osoby ciepiące na bulimię typu przeczyszczającego.

7 48 Rozdział II 3.3. Zachowania samobójcze Zarówno osoby okaleczające się, jak i cierpiące z powodu zaburzeń łaknienia, przejawiają zwiększone ryzyko podejmowania prób samobójczych [Favazza, 1996; Miller, 1994; Walsh, 2006]. Najnowsze badania wskazują, że wśród młodzieży okaleczającej się, pozostającej w szpitalnym leczeniu psychiatrycznym, aż 70% miało za sobą co najmniej jedną próbę samobójczą, a 55% próbowało odebrać sobie życie przynajmniej dwukrotnie [Nock, Joiner, Gordon i in., 2006]. Nieco mniejszy choć i tak wysoki jest odsetek osób podejmujących próby samobójcze w populacji okaleczających się nastolatków uczęszczających do szkół. W badaniach prowadzonych wśród adolescentów z tzw. populacji normalnej 30,4% młodzieży relacjonującej problem samouszkodzeń przyznało się także do podjęcia próby samobójczej [Muehlenkamp, Gutierrez, 2007]. Jak zauważa Walsh [2006], osoby okaleczające się są skłonne podejmować tego rodzaju próby zwłaszcza wtedy, gdy stosowane dotąd samouszkodzenia przestają przynosić dotychczasowe korzyści psychologiczne. Z kolei Favazza [1996] zwraca uwagę, że podejmowanie samouszkodzeń w sposób chroniczny może wtórnie prowadzić do nasilenia się poczucia bezradności i braku kontroli, wzmacniając negatywny obraz siebie i sprzyjając powstawaniu myśli samobójczych. Wydaje się także, że osoba, która dokonała już aktu transgresji w postaci złamania normy związanej z nienaruszalnością własnego ciała, będzie miała słabsze hamulce powstrzymujące ją przed kolejnym, tym razem poważniejszym działaniem wymierzonym przeciwko sobie. Z tych powodów przy różnicowaniu samouszkodzeń i prób samobójczych należy zachować daleko idącą ostrożność, a działania nastolatków nie pozwalające na jednoznaczne rozstrzygnięcie traktować w taki sposób, jakby stanowiły zagrożenie życia. Jak się okazuje, samobójstwo jest jedną z głównych przyczyn przedwczesnych zgonów wśród pacjentów cierpiących na zaburzenia odżywiania [por. Bulik i in.; 2008; Pompili i in., 2006]. Harris i Barraclough [1997] twierdzą, że wskaźnik śmiertelności z powodu samobójstw wśród osób cierpiących na specyficzne zaburzenia łaknienia jest do 23 razy wyższy niż w populacji ogólnej. Z kolei Sarah Łuczaj [2008] donosi, że kobiety chore na anoreksję są dwanaście razy bardziej narażone na śmierć z powodu samobójstwa niż w wyniku innych przyczyn (np. zatrzymania krążenia). Do najpopularniejszych form odbierania sobie życia przez osoby ujawniające syndrom anoreksji zalicza się (za: Delahunt, picie detergentów, podpalanie się, rzucanie się pod koła pociągu. W dwuletnim badaniu prowadzonym na terenie Szwajcarii obejmującym 288 pacjentek z rozpoznaną jakąś formę zaburzeń odżywiania, 26% kobiet przyznało,

8 Autodestruktywność 49 że ma za sobą co najmniej jedną próbę samobójczą [za: Caruso, Ustalono też, że osoby chore, które cechuje jedzenie napadowe (niezależnie czy to w przebiegu anoreksji, bulimii, czy jedzenia kompulsywnego) oraz przeczyszczanie, w przeszłości częściej podejmowały próby samobójcze. Co więcej, 67% spośród nich cierpiało na depresję przed wystąpieniem objawów zaburzeń odżywiania. Tym samym akcentuje się współwystępowanie problemu zaburzeń odżywiania i samobójstw, jak również tego, że problemy w sferze jedzeniowej mogą mieć wtórny charakter wobec zaburzeń depresyjnych. Oznacza to, że osoby cierpiące na zaburzenia odżywiania i z symptomami depresji są w grupie wysokiego ryzyka samobójstw i winny być otoczone szczególną opieką.

Uczniowie o specjalnych potrzebach edukacyjnych

Uczniowie o specjalnych potrzebach edukacyjnych Uczniowie o specjalnych potrzebach edukacyjnych Zachowania autodestrukcyjne Autoagresja działania mające na celu spowodowanie u siebie psychicznej albo fizycznej szkody Autoagresja bywa elementem takich

Bardziej szczegółowo

Bulimia (Żarłoczność psychiczna)

Bulimia (Żarłoczność psychiczna) Bulimia (Żarłoczność psychiczna) W bulimii występują powtarzające się epizody gwałtownego objadania się. Epidemiologia: Bulimia dotyka młode kobiety w wieku ok. 18-25lat Występuje często(częściej niż jadłowstręt),

Bardziej szczegółowo

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Depresja a uzależnienia Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Alkoholizm w chorobach afektywnych Badania NIMH* (1990) (uzależnienie + nadużywanie) Badania II Kliniki

Bardziej szczegółowo

PROJEKT SOCJALNY UZALEŻNIENIOM. Realizatorzy: Anna Osiewicz Aleksandra Zaborska Joanna Krzemińska Alicja Kowalska Joanna Trytek

PROJEKT SOCJALNY UZALEŻNIENIOM. Realizatorzy: Anna Osiewicz Aleksandra Zaborska Joanna Krzemińska Alicja Kowalska Joanna Trytek PROJEKT SOCJALNY UZALEŻNIENIOM Realizatorzy: Anna Osiewicz Aleksandra Zaborska Joanna Krzemińska Alicja Kowalska Joanna Trytek 1. Opis problemu Rodzina winna zaspokajać potrzeby fizjologiczne jak i psychologiczne

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży

Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży: pojedynczy epizod dużej depresji nawracająca duża depresja dystymia mania lub submania stan mieszany zaburzenia afektywne

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY Tematy szkolenia PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI Wykład 2 godz. - Podejście do rozwoju psychicznego w kontekście

Bardziej szczegółowo

Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna ul. Dr. Józefa Rostka 16 41-902 Bytom tel; 032 2819405, 032 2819406

Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna ul. Dr. Józefa Rostka 16 41-902 Bytom tel; 032 2819405, 032 2819406 Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna ul. Dr. Józefa Rostka 16 41-902 Bytom tel; 032 2819405, 032 2819406 mgr Zuzanna Krząkała- psycholog Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Bytomiu Uzależnienie od gier

Bardziej szczegółowo

Przemoc seksualna w rodzinie zjawiskiem zagrożenia rozwoju dzieci i młodzieży. Elbląg, 27.10.2007

Przemoc seksualna w rodzinie zjawiskiem zagrożenia rozwoju dzieci i młodzieży. Elbląg, 27.10.2007 Przemoc seksualna w rodzinie zjawiskiem zagrożenia rozwoju dzieci i młodzieży Elbląg, 27.10.2007 . Rodzice są dla dziecka najbliższymi osobami. To oni powołują je na świat i mają dbać o zapewnienie mu

Bardziej szczegółowo

,,BĄDŹ CZUJNY, NIE ULEGAJ NAŁOGOM

,,BĄDŹ CZUJNY, NIE ULEGAJ NAŁOGOM ,,BĄDŹ CZUJNY, NIE ULEGAJ NAŁOGOM UZALEŻNIENIE UZALEŻNIENIE TO NABYTA SILNA POTRZEBA WYKONYWANIA JAKIEJŚ CZYNNOŚCI LUB ZAŻYWANIA JAKIEJŚ SUBSTANCJI. WSPÓŁCZESNA PSYCHOLOGIA TRAKTUJE POJĘCIE UZALEŻNIENIA

Bardziej szczegółowo

Bank pytań na egzamin magisterski 2013/2014- kierunek Zdrowie Publiczne. Zdrowie środowiskowe

Bank pytań na egzamin magisterski 2013/2014- kierunek Zdrowie Publiczne. Zdrowie środowiskowe Bank pytań na egzamin magisterski 2013/2014- kierunek Zdrowie Publiczne Zdrowie środowiskowe 1. Podaj definicję ekologiczną zdrowia i definicję zdrowia środowiskowego. 2. Wymień znane Ci czynniki fizyczne

Bardziej szczegółowo

Ryzykowne zachowania seksualne aspekt medyczny

Ryzykowne zachowania seksualne aspekt medyczny Konferencja naukowa Wychowanie seksualne w szkole cele, metody, problemy. Lublin, 10 marca 2014 r. Ryzykowne zachowania seksualne aspekt medyczny dr n.med Ewa Baszak-Radomańska Gabinety TERPA ryzykowne

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia odżywiania -

Zaburzenia odżywiania - Zaburzenia odżywiania - - rozpoznanie, objawy, leczenie Dorota Zatorska - Stempin 2012 1 Zaburzenia odżywiania - objawy, rozpoznanie, leczenie " Ciało ma znaczenie, ale kiedy dochodzimy do tego, co u

Bardziej szczegółowo

KIEDY (NIE)JEDZENIE STAJE SIĘ PROBLEMEM CHARAKTERYSTYKA ZABURZEŃ ODŻYWIANIA ANNA BRYTEK-MATERA

KIEDY (NIE)JEDZENIE STAJE SIĘ PROBLEMEM CHARAKTERYSTYKA ZABURZEŃ ODŻYWIANIA ANNA BRYTEK-MATERA KIEDY (NIE)JEDZENIE STAJE SIĘ PROBLEMEM CHARAKTERYSTYKA ZABURZEŃ ODŻYWIANIA ANNA BRYTEK-MATERA JADŁOWSTRĘT PSYCHICZNY JADŁOWSTRĘT PSYCHICZNY KRYTERIA DIAGNOSTYCZNE DSM V (APA, 2013) A. Odmowę utrzymywania

Bardziej szczegółowo

"Jedz aby żyd, a nie żyj aby jeśd

Jedz aby żyd, a nie żyj aby jeśd "Jedz aby żyd, a nie żyj aby jeśd Przyjmowanie pokarmów to potrzeba biologiczna, której istotne znaczenie uznaje się za oczywiste W przypadku zaburzeo odżywiania wskaźniki chorobowości i śmiertelności

Bardziej szczegółowo

Publikacje w latach 1992 2015

Publikacje w latach 1992 2015 Dr hab. Beata Ziółkowska Instytut Psychologii Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu 1992: magisterium UAM i zatrudnienie na UAM 2000: doktorat UAM 2015: habilitacja Publikacje w latach 1992 2015

Bardziej szczegółowo

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE Katowice 2007 Śl.C.Z.P Dział Chorobowości Hospitalizowanej 23 luty Ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie. Iwona A. Trzebiatowska

Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie. Iwona A. Trzebiatowska Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie co będzie b w życiu dorosłym Iwona A. Trzebiatowska Schizofrenia Brak możliwości rozpoznanie poniżej 6 rż Wcześniejsze zachorowania u chłopców Udział czynnika organicznego

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) Załącznik Nr 3 do Uchwały Nr 14/2012 Kod PNS modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Nazwa modułu I nforma cje ogólne Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI. w SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 13 W SOSNOWCU

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI. w SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 13 W SOSNOWCU SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI w SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 13 W SOSNOWCU na lata szkolne 2015/2017 1 Spis treści Cele programu profilaktycznego... 3 Efekty działań profilaktycznych... 4 1. Współpraca z rodzicami

Bardziej szczegółowo

Uczniowie ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi Dziecka z zaburzeniami odżywiania

Uczniowie ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi Dziecka z zaburzeniami odżywiania Uczniowie ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi Dziecka z zaburzeniami odżywiania Do zaburzeo odżywiania zaliczane są: jadłowstręt psychiczny, żarłocznośd psychiczna, przejadanie spowodowane czynnikami

Bardziej szczegółowo

Rozwój emocjonalny i społeczny. Paula Ulrych Beata Tokarewicz

Rozwój emocjonalny i społeczny. Paula Ulrych Beata Tokarewicz Rozwój emocjonalny i społeczny w okresie dorastania Paula Ulrych Beata Tokarewicz Ogólna charakterystyka 11/12 19 lat Szeroka skala przemian, kształtowanie charakteru, próba ról Nie każdy przechodzi kryzys

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Spis treści Wstęp.... 15 Rozdział 1 Narodziny i rozwój psychologii zdrowia... 19 1.1. Źródła wyodrębnienia się psychologii zdrowia..... 20

Bardziej szczegółowo

Diagnoza lokalnych zagrożeń społecznych w grupie dzieci i młodzieży Dzielnica Bielany Miasta St. Warszawy

Diagnoza lokalnych zagrożeń społecznych w grupie dzieci i młodzieży Dzielnica Bielany Miasta St. Warszawy Diagnoza lokalnych zagrożeń społecznych w grupie dzieci i młodzieży Dzielnica Bielany Miasta St. Warszawy Projekt współfinansuje Miasto Stołeczne Warszawa 4 OBSZARY BADANIA STRES UŻYWKI PRZEMOC W SZKOLE

Bardziej szczegółowo

Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego

Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Cele szkolenia Celem szkolenia jest przedstawienie lekarzom i personelowi medycznemu technik właściwej komunikacji

Bardziej szczegółowo

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Może to autyzm? Kiedy rozwój dziecka budzi niepokój rodziców zwłaszcza w zakresie mowy i komunikacji, rozwoju ruchowego oraz/lub w sferze emocjonalno

Bardziej szczegółowo

Ekspertyza: Analiza porównawcza badań (ciąg dalszy) Propozycje form współpracy szkół, organizacji pozarządowych, samorządu lokalnego.

Ekspertyza: Analiza porównawcza badań (ciąg dalszy) Propozycje form współpracy szkół, organizacji pozarządowych, samorządu lokalnego. Warszawa, 8 grudnia 2012 r Katarzyna Koszewska Ekspertyza: Analiza porównawcza badań (ciąg dalszy) Propozycje form współpracy szkół, organizacji pozarządowych, samorządu lokalnego. W poprzedniej ekspertyzie

Bardziej szczegółowo

ALKOHOLIZM. jako kwestia społeczna. Anna Siry

ALKOHOLIZM. jako kwestia społeczna. Anna Siry ALKOHOLIZM jako kwestia społeczna Anna Siry Czym jest alkoholizm? Zespół uzależnienia od alkoholu Choroba demokratyczna Chroniczna, postępująca i potencjalnie śmiertelna choroba Podstawowe pojęcia związane

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka uzależnień?

Profilaktyka uzależnień? Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie Krzysztof Ostaszewski Profilaktyka uzależnień? Co to jest profilaktyka? Profilaktyka to zapobieganie problemom zanim one wystąpią Dlatego, profilaktyka ma

Bardziej szczegółowo

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Załącznik nr 1 do Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego Powiatu Kieleckiego na lata 2012-2015 Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Na podstawie Rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

DZIECKO Z ZABURZENIAMI ODŻYWIANIA

DZIECKO Z ZABURZENIAMI ODŻYWIANIA DZIECKO Z ZABURZENIAMI ODŻYWIANIA Odżywianie jest ważną sferą w życiu każdego człowieka. Różnorodne przeżywane przez nas stresy są częstym powodem utraty apetytu, podjadania lub nadmiernego apetytu. Różne

Bardziej szczegółowo

Szkolny Program Profilaktyki. Prywatnego Gimnazjum nr 2 Szkoły Marzeń. w Piasecznie

Szkolny Program Profilaktyki. Prywatnego Gimnazjum nr 2 Szkoły Marzeń. w Piasecznie Szkolny Program Profilaktyki Prywatnego Gimnazjum nr 2 Szkoły Marzeń w Piasecznie 1. Założenia programu Program profilaktyki realizowany w naszej szkole jest oparty na strategii edukacyjnej. Strategia

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia i problemy psychiczne pacjentów onkologicznych.

Zaburzenia i problemy psychiczne pacjentów onkologicznych. Zaburzenia i problemy psychiczne pacjentów onkologicznych. Diagnoza choroby nowotworowej i leczenie onkologiczne wymagają psychicznego przystosowania do nowej sytuacji. Zarówno pacjent, jak i jego bliscy

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD 3 Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska

WYKŁAD 3 Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska WYKŁAD 3 Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska Narodowego Programu Zdrowia na lata 2007-2015: zjednoczenie wysiłków społeczeństwa i administracji publicznej prowadzące do zmniejszenia nierówności i poprawy

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYCZNY XLVI Liceum Ogólnokształcącego z Oddziałami Dwujęzycznymi im. Stefana Czarnieckiego na rok szkolny 2011/2012

PROGRAM PROFILAKTYCZNY XLVI Liceum Ogólnokształcącego z Oddziałami Dwujęzycznymi im. Stefana Czarnieckiego na rok szkolny 2011/2012 PROGRAM PROFILAKTYCZNY XLVI Liceum Ogólnokształcącego z Oddziałami Dwujęzycznymi im. Stefana Czarnieckiego I. Wstęp Okres dojrzewania to czas, w którym młodzież często podejmuje zachowania ryzykowne co

Bardziej szczegółowo

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016 Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016 Drodzy Rodzice, Szanowni Pedagodzy, Nauczyciele oraz Wychowawcy! Pozytywny rozwój jest elementem tzw. pozytywnej profilaktyki. Idea ta nie

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI UZALEŻNIEŃ W ZSS Nr 9 W ŁODZI NA ROK 2013

PROGRAM PROFILAKTYKI UZALEŻNIEŃ W ZSS Nr 9 W ŁODZI NA ROK 2013 PROGRAM PROFILAKTYKI UZALEŻNIEŃ W ZSS Nr 9 W ŁODZI NA ROK 2013 SPIS TREŚCI I. Wstęp II. Podstawy prawne III. Identyfikacja problemów IV. Założenia teoretyczne programu V. Diagnoza środowiska szkolnego

Bardziej szczegółowo

IV. Termin składania ofert Oferty należy składać w Wydziale Kultury i Spraw Społecznych Urzędu Miasta Zamość w terminie do dnia 6 maja 2014 r.

IV. Termin składania ofert Oferty należy składać w Wydziale Kultury i Spraw Społecznych Urzędu Miasta Zamość w terminie do dnia 6 maja 2014 r. Załącznik do Zarządzenia nr 74/2014 Prezydenta Miasta Zamość z dnia 9 kwietnia 2014 r. Zasady finansowania realizacji zadania ujętego w Miejskim Programie Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych

Bardziej szczegółowo

Copyright 2011 by Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa

Copyright 2011 by Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa Recenzent: prof. dr hab. Lidia Cierpiałkowska Redakcja: Zofia Kozik Projekt okładki: Katarzyna Juras Zdjęcie na okładce pojoslaw / fotolia.com Copyright 2011 by Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa ISBN

Bardziej szczegółowo

Warto rozróŝnić 3 pojęcia:

Warto rozróŝnić 3 pojęcia: Kampania 1997 1 Warto rozróŝnić 3 pojęcia: złość jest to uczucie nie mamy wpływu na emocje, one powstają jako reakcja na potrzeby agresja jest to zachowanie skierowane przeciwko sobie i innym związane

Bardziej szczegółowo

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA analiza psychologiczna Beata Dobińska psycholog Zachodniopomorska Szkoła Biznesu CHOROBA PRZEWLEKŁA A FUNKCJONOWANIE DZIECKA 1569,7 tys. dzieci i

Bardziej szczegółowo

Światowy Dzień Zdrowia 2016 Pokonaj cukrzycę

Światowy Dzień Zdrowia 2016 Pokonaj cukrzycę Światowy Dzień Zdrowia 2016 Pokonaj cukrzycę Światowy Dzień Zdrowia 7 kwietnia 2016 Kilka słów o historii Każdego roku Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) wybiera temat przewodni Światowego Dnia Zdrowia.

Bardziej szczegółowo

Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych

Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych W tej jednostce dydaktycznej poznasz najbardziej powszechne problemy osób z nabytą niepełnosprawnością i ich rodzin. Nie znajdziesz tutaj rozwiązań,

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI im. gen. DEZYDEREGO CHŁAPOWSKIEGO W BOJANOWIE. PODSTAWY PRAWNE SZKOLNEGO PROGRAMU PROFILAKTYKI Podstawę do szkolnego programu profilaktyki stanowią następujące akty prawne:

Bardziej szczegółowo

Wiesław Krupa Alkoholizm jako przyczyna nieważności małżeństwa. Ius Matrimoniale 1 (67), 133-136

Wiesław Krupa Alkoholizm jako przyczyna nieważności małżeństwa. Ius Matrimoniale 1 (67), 133-136 Wiesław Krupa Alkoholizm jako przyczyna nieważności małżeństwa Ius Matrimoniale 1 (67), 133-136 1996 A lkoholizm jako przyczyna niew ażności m ałżeństw a W prowadzonych przez sądy kościelne sprawach o

Bardziej szczegółowo

Zachowania zdrowotne kobiet w ciąży w 2009 i 2012 roku Przedstawione poniżej wyniki badań opracowano na podstawie: Zachowania zdrowotne kobiet w ciąży. Ekspertyza oparta na wynikach ogólnopolskich badań

Bardziej szczegółowo

Zachowania zdrowotne kobiet w ciąży w 2009 i 2012 roku

Zachowania zdrowotne kobiet w ciąży w 2009 i 2012 roku Zachowania zdrowotne kobiet w ciąży w 2009 i 2012 roku Przedstawione poniżej wyniki badań opracowano na podstawie: Zachowania zdrowotne kobiet w ciąży. Ekspertyza oparta na wynikach ogólnopolskich badań

Bardziej szczegółowo

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi GENETYCZNIE UWARUNKOWANA, NEUROLOGICZNA DYSFUNKCJA, CHARAKTERYZUJĄCA SIĘ NIEADEKWATNYMI

Bardziej szczegółowo

YNDROM OTOWOŚCI NOREKTYCZNEJ. zastosowanie konstruktu teoretycznego dla projektowania działań profilaktycznych. Beata Ziółkowska, IP, UAM, Poznań

YNDROM OTOWOŚCI NOREKTYCZNEJ. zastosowanie konstruktu teoretycznego dla projektowania działań profilaktycznych. Beata Ziółkowska, IP, UAM, Poznań YNDROM OTOWOŚCI NOREKTYCZNEJ zastosowanie konstruktu teoretycznego dla projektowania działań profilaktycznych Beata Ziółkowska, IP, UAM, Poznań Zaburzenie/choroba jako forma adaptacji do sytuacji trudnej

Bardziej szczegółowo

rozpowszechnienie (występowanie i rozmieszczenie chorób, inwalidztwa, zgonów oraz innych stanów związanych ze zdrowiem, w populacjach ludzkich),

rozpowszechnienie (występowanie i rozmieszczenie chorób, inwalidztwa, zgonów oraz innych stanów związanych ze zdrowiem, w populacjach ludzkich), EPIDEMIOLOGIA Określenie Epidemiologia pochodzi z języka greckiego: epi na demos lud logos słowo, nauka czyli, nauka badająca: rozpowszechnienie (występowanie i rozmieszczenie chorób, inwalidztwa, zgonów

Bardziej szczegółowo

JAKOŚĆ ŻYCIA I PRZYSTOSOWANIE PSYCHOSPOŁECZNE DZIECI I MŁODZIEŻY Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1

JAKOŚĆ ŻYCIA I PRZYSTOSOWANIE PSYCHOSPOŁECZNE DZIECI I MŁODZIEŻY Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1 JAKOŚĆ ŻYCIA I PRZYSTOSOWANIE PSYCHOSPOŁECZNE DZIECI I MŁODZIEŻY Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1 dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki nr 1 w Bydgoszczy Katedra i Klinika Psychiatrii

Bardziej szczegółowo

Miejsce profilaktyki uzależnień w ochronie zdrowia

Miejsce profilaktyki uzależnień w ochronie zdrowia Miejsce profilaktyki uzależnień w ochronie zdrowia Krzysztof Ostaszewski Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie Zagadnienia 1. Ryzyko jako punkt odniesienia 2. Poziomy i granice profilaktyki 3.

Bardziej szczegółowo

Publikacja wydana staraniem Instytutu Psychologii WNHiP Uniwersytetu Wrocławskiego

Publikacja wydana staraniem Instytutu Psychologii WNHiP Uniwersytetu Wrocławskiego Recenzent: prof. dr hab. Zygfryd Juczyński Redaktor prowadząca: Anna Raciborska Redakcja: Anna Kaniewska Korekta: Joanna Barska Projekt okładki: Katarzyna Juras Copyright 2015 by Wydawnictwo Naukowe Scholar

Bardziej szczegółowo

STANOWISKO RADY NACZELNEJ W SPRAWIE PRZESTRZEGANIA 10 PUNKTU PRAWA HARCERSKIEGO (WYCHOWANIE DO CZYSTOŚCI I ABSTYNENCJI)

STANOWISKO RADY NACZELNEJ W SPRAWIE PRZESTRZEGANIA 10 PUNKTU PRAWA HARCERSKIEGO (WYCHOWANIE DO CZYSTOŚCI I ABSTYNENCJI) STANOWISKO RADY NACZELNEJ W SPRAWIE PRZESTRZEGANIA 10 PUNKTU PRAWA HARCERSKIEGO (WYCHOWANIE DO CZYSTOŚCI I ABSTYNENCJI) Uwzględniając realia, w których obecnie żyjemy w kontekście naszych statutowych celów

Bardziej szczegółowo

PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH

PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH W badaniach nowych leków placebo - nieomal standardem. zasady dopuszczające jego stosowanie u ludzi por. Deklaracja Helsińska dyrektywy Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYCZNY XLVI Liceum Ogólnokształcącego z Oddziałami Dwujęzycznymi im. Stefana Czarnieckiego

PROGRAM PROFILAKTYCZNY XLVI Liceum Ogólnokształcącego z Oddziałami Dwujęzycznymi im. Stefana Czarnieckiego PROGRAM PROFILAKTYCZNY XLVI Liceum Ogólnokształcącego z Oddziałami Dwujęzycznymi im. Stefana Czarnieckiego I. Wstęp Okres dojrzewania to czas, w którym młodzież często podejmuje zachowania ryzykowne co

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPOŁU SZKÓŁ W ZRĘBICACH. w roku szkolnym 2014/2015

PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPOŁU SZKÓŁ W ZRĘBICACH. w roku szkolnym 2014/2015 PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPOŁU SZKÓŁ W ZRĘBICACH w roku szkolnym 2014/2015 Celem nadrzędnym profilaktyki w naszej szkole jest zapobieganie zachowaniom ryzykownym, pomoc w radzeniu sobie z trudnościami występującymi

Bardziej szczegółowo

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Szkolenia dla Komisji ds. Rozwiązywania Problemów Alkoholowych 2015/2016

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Szkolenia dla Komisji ds. Rozwiązywania Problemów Alkoholowych 2015/2016 Szkolenia dla Komisji ds. Rozwiązywania Problemów Alkoholowych 2015/2016 Komisja ds. Rozwiązywania Problemów Alkoholowych - zadania i zakres działań 1. Alkohol etylowy jako: substancja psychoaktywna substancja

Bardziej szczegółowo

PRACA ZALICZENIOWA Z PRAKTYK ZAWODOWYCH ODDZIAL GINEGOLOGICZNO POŁOŻNICZY

PRACA ZALICZENIOWA Z PRAKTYK ZAWODOWYCH ODDZIAL GINEGOLOGICZNO POŁOŻNICZY W.S.H.E w Łodzi Kierunek Pielęgniarstwo Poziom B Mariola Krakowska Nr Albumu 42300 PRACA ZALICZENIOWA Z PRAKTYK ZAWODOWYCH ODDZIAL GINEGOLOGICZNO POŁOŻNICZY TEMAT PRACY: UDZIAŁ PIELĘGNIARKI W PROFILAKTYCE

Bardziej szczegółowo

Powiatowa Stacja Sanitarno Epidemiologiczna w Wieruszowie

Powiatowa Stacja Sanitarno Epidemiologiczna w Wieruszowie Powiatowa Stacja Sanitarno Epidemiologiczna w Wieruszowie Hcv HCV to wirus zapalenia wątroby typu C EPIDEMIOLOGIA Wg danych Państwowego Zakładu Higieny i Instytutu Hematologii i Transfuzjologii, uznawanych

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI

PROGRAM PROFILAKTYKI PROGRAM PROFILAKTYKI BURSY SAMORZĄDU WOJEWÓDZTWA ŁÓZKIEGO W ŁOWICZU WRZESIEŃ 2014 r. CELE PROGRAMU PROFILAKTYKI: 1. Przygotowywanie młodego człowieka do dokonywania wyborów nieprzynoszących szkody ani

Bardziej szczegółowo

Kampania antydepresyjna Fundacji ITAKA, Centrum Poszukiwań Ludzi Zaginionych

Kampania antydepresyjna Fundacji ITAKA, Centrum Poszukiwań Ludzi Zaginionych Kampania antydepresyjna Fundacji ITAKA, Centrum Poszukiwań Ludzi Zaginionych Smutni nastoletni Kampania antydepresyjna Fundacji ITAKA, Centrum Poszukiwań Ludzi Zaginionych Listopad 2013 Czas dorastania

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII W GMINIE KURZĘTNIK NA ROK 2008

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII W GMINIE KURZĘTNIK NA ROK 2008 Załącznik do Uchwały Rady Gminy w Kurzętniku z dnia GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII W GMINIE KURZĘTNIK NA ROK 2008 I. Wstęp. Przeciwdziałanie narkomanii jest jednym z podstawowych i najbardziej

Bardziej szczegółowo

ZAKRES PRZEDMIOTOWY PROGRAMU SZKOLENIOWEGO

ZAKRES PRZEDMIOTOWY PROGRAMU SZKOLENIOWEGO Załącznik nr 1 ZAKRES PRZEDMIOTOWY PROGRAMU SZKOLENIOWEGO I Program szkolenia w zakresie podstawowych umiejętności udzielania profesjonalnej pomocy psychologicznej obejmuje: 1) Trening interpersonalny

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?...

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Spis treści Spis treści Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Koncentracja i spostrzeganie... Pamięć i wiedza... Myślenie... Kreatywność... Zadania, które pomogą

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU OPIS

KARTA PRZEDMIOTU OPIS CECHA PRZEDMIOTU KARTA PRZEDMIOTU OPIS INFORMACJE OGÓLNE O PRZEDMIODCIE Nazwa przedmiotu PSYCHIATRIA Poziom realizacji Studia pierwszego stopnia stacjonarne przedmiotu Jednostka realizująca Instytut Nauk

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO im. 26 Pułku Artylerii Lekkiej W GODZIANOWIE 2013/14-2015/16

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO im. 26 Pułku Artylerii Lekkiej W GODZIANOWIE 2013/14-2015/16 SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO im. 26 Pułku Artylerii Lekkiej W GODZIANOWIE 2013/14-2015/16 Opracowali: Bożena Prachnio i Zbigniew Dzik WPROWADZENIE Szkolny program profilaktyki

Bardziej szczegółowo

RADY DLA RODZICÓW PODANE PONIŻEJ RADY MAJĄ POMÓC PAŃSTWU W UCHRONIENIU WASZEGO DZIECKA PRZED ZAŻYWANIEM ŚRODKÓW UZALEŻNIAJĄCYCH

RADY DLA RODZICÓW PODANE PONIŻEJ RADY MAJĄ POMÓC PAŃSTWU W UCHRONIENIU WASZEGO DZIECKA PRZED ZAŻYWANIEM ŚRODKÓW UZALEŻNIAJĄCYCH RADY DLA RODZICÓW PODANE PONIŻEJ RADY MAJĄ POMÓC PAŃSTWU W UCHRONIENIU WASZEGO DZIECKA PRZED ZAŻYWANIEM ŚRODKÓW UZALEŻNIAJĄCYCH Rozmawiaj ze swoim dzieckiem o paleniu papierosów, piciu alkoholu i zażywaniu

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPOŁU SZKÓŁ ŻEGLUGI ŚRÓDLĄDOWEJ IM. KMDR. B. ROMANOWSKIEGO W NAKLE NAD NOTECIĄ

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPOŁU SZKÓŁ ŻEGLUGI ŚRÓDLĄDOWEJ IM. KMDR. B. ROMANOWSKIEGO W NAKLE NAD NOTECIĄ SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPOŁU SZKÓŁ ŻEGLUGI ŚRÓDLĄDOWEJ IM. KMDR. B. ROMANOWSKIEGO W NAKLE NAD NOTECIĄ PODSTAWA PRAWNA Ustawa o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi z dnia 26.10.1982r.

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Seksuologia

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Seksuologia S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne Kod SE modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Poziom studiów Forma studiów Rok studiów Nazwa modułu Seksuologia Obowiązkowy Wydział Nauk

Bardziej szczegółowo

Opis realizowanych działań Realizator Wskaźniki Kwota. 1. Program profilaktyczny Debata

Opis realizowanych działań Realizator Wskaźniki Kwota. 1. Program profilaktyczny Debata Poniższa informacja zawiera opis działań realizowanych w tarnowskich szkołach w ramach Gminnego Programu Profilaktyki, Rozwiązywania Problemów Alkoholowych i Przeciwdziałania Narkomanii dla Miasta Tarnowa

Bardziej szczegółowo

Używki- to produkty spożywcze nie mające właściwości odżywczych, zawierające substancje, które działają pobudzająco na układ nerwowy.

Używki- to produkty spożywcze nie mające właściwości odżywczych, zawierające substancje, które działają pobudzająco na układ nerwowy. Używki- to produkty spożywcze nie mające właściwości odżywczych, zawierające substancje, które działają pobudzająco na układ nerwowy. Uzależnienie nałóg - to silne pragnienie zażywania konkretnych środków,

Bardziej szczegółowo

Program działania Punktu Konsultacyjnego w Gminie Siechnice

Program działania Punktu Konsultacyjnego w Gminie Siechnice Program działania Punktu Konsultacyjnego w Gminie Siechnice Opis zadania 1. Nazwa zadania Punkt Konsultacyjny Gminy Siechnice 2. Miejsce wykonywania zadania: Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej, 55 011 Siechnice,

Bardziej szczegółowo

Uzależnienia. Nabyta silna potrzeba zażywania jakiejś substancji.

Uzależnienia. Nabyta silna potrzeba zażywania jakiejś substancji. Uzależnienia Nabyta silna potrzeba zażywania jakiejś substancji. Termin uzależnienie jest stosowany głównie dla osób, które nadużywają narkotyków, alkoholu i papierosów. Używki Wszystkie używki stanowią

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Psychologia kliniczna adolescenta. Wydział Pedagogiki i Psychologii. Psychologia. jednolite studia magisterskie.

OPIS PRZEDMIOTU. Psychologia kliniczna adolescenta. Wydział Pedagogiki i Psychologii. Psychologia. jednolite studia magisterskie. OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Psychologia kliniczna adolescenta Wydział Wydział Pedagogiki i Psychologii Instytut/Katedra Instytut Psychologii, Katedra Psychologii Klinicznej Kierunek

Bardziej szczegółowo

W ramach pierwszego projektu zapraszamy na konferencję, poświęconą chorobie alkoholowej. Udział w konferencji jest bezpłatny!

W ramach pierwszego projektu zapraszamy na konferencję, poświęconą chorobie alkoholowej. Udział w konferencji jest bezpłatny! I.Miło nam poinformować mieszkańców dzielnicy, że nasze Stowarzyszenie otrzymało dofinansowanie do realizacji dwóch projektów: 100 Lat Aktywności i Wrota Domu Sąsiedzkiego w Osowej. Obydwa projekty są

Bardziej szczegółowo

Łatwiej pomóc innym niż sobie

Łatwiej pomóc innym niż sobie Łatwiej pomóc innym niż sobie Spośród wszystkich chorób nowotwory wywierają najsilniejszy wpływ na psychikę człowieka. Fazy przeżywania, adaptacji do choroby, ich kolejność i intensywność zależy od wielu

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

także innych schorzeń o podłożu psychologicznym.

także innych schorzeń o podłożu psychologicznym. Witam Państwa na stronie Centrum Konsultacyjnego AKMED i serdecznie zapraszam do skorzystania z pomocy naszych specjalistów oraz z naszej oferty terapeutycznej. O sukcesach, jakie odnosimy w leczeniu uzależnień

Bardziej szczegółowo

Program Profilaktyczny Gimnazjum w Dziadowej Kłodzie

Program Profilaktyczny Gimnazjum w Dziadowej Kłodzie Gimnazjum w Dziadowej Kłodzie ul. Słoneczna 5 56 504 Dziadowa Kłoda Tel. 62 785 1780 e-mail: gimdk@wp.p Program Profilaktyczny Gimnazjum w Dziadowej Kłodzie rok 2013/2014-1 - - 2 - Główne założenia programu

Bardziej szczegółowo

NIETYPOWE ZABURZENIA ODŻYWIANIA

NIETYPOWE ZABURZENIA ODŻYWIANIA NIETYPOWE ZABURZENIA ODŻYWIANIA ORTOREKSJA (ORTHOREXIA NERVOSA) Definicja: Obsesyjne spożywanie jedynie zdrowej żywności Źródło choroby: nadmierna chęć uniknięcia konkretnych chorób, zachowania dużej sprawności

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPOŁU SZKÓŁ OGÓLNOKSZTAŁCĄCYCH W KLUCZBORKU 2014/2015 Liceum i gimnazjum

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPOŁU SZKÓŁ OGÓLNOKSZTAŁCĄCYCH W KLUCZBORKU 2014/2015 Liceum i gimnazjum SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPOŁU SZKÓŁ OGÓLNOKSZTAŁCĄCYCH W KLUCZBORKU 2014/2015 Liceum I PODSTAWY PRAWNE 1. Statut szkoły. 2. Wewnątrzszkolny System Oceniania. 3. Program Wychowawczy Szkoły. 4. Konstytucja

Bardziej szczegółowo

PLAN I HARMONOGRAM REALIZACJI SZKOLEŃ Z ZAKRESU PLANU WYCHOWAWCZEGO I PLANU PROFILAKTYKI 2009 / 2010

PLAN I HARMONOGRAM REALIZACJI SZKOLEŃ Z ZAKRESU PLANU WYCHOWAWCZEGO I PLANU PROFILAKTYKI 2009 / 2010 Zespół Szkół Hotelarsko Turystyczno Gastronomicznych nr 1 1. Przepisy Wewnętrzne (realizacja głównych przepisów i wartości na dany rok szkolny) Realizacja założeń Statutu Szkoły Realizacja założeń Oceniania

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYCZNY ZESPOŁU SZKÓŁ PLASTYCZNYCH W KOLE

PROGRAM PROFILAKTYCZNY ZESPOŁU SZKÓŁ PLASTYCZNYCH W KOLE PROGRAM PROFILAKTYCZNY ZESPOŁU SZKÓŁ PLASTYCZNYCH W KOLE ROK SZKOLNY 2014/15 1 WSTĘP Wychowanie jest stałym procesem doskonalenia się ucznia. To on przez swoje wybory i działania rozwija się i usprawnia

Bardziej szczegółowo

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych 23 lutego, przypada obchodzony po raz szósty, ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

Anoreksja i bulimia psychiczna epidemią XXI wieku.

Anoreksja i bulimia psychiczna epidemią XXI wieku. Anoreksja i bulimia psychiczna epidemią XXI wieku. mgr inż. Aleksandra Czarnewicz-Kamińska ola@ladydieta.pl Katedra Żywienia Człowieka Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji SGGW, Warszawa 14.05.2008

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Wieloczynnikowe aspekty uzależnień

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Wieloczynnikowe aspekty uzależnień S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne Kod modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Forma studiów Rok studiów Nazwa modułu Wieloczynnikowe aspekty uzależnień

Bardziej szczegółowo

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński Wybrane zaburzenia lękowe Tomasz Tafliński Cel prezentacji Przedstawienie najważniejszych objawów oraz rekomendacji klinicznych dotyczących rozpoznawania i leczenia: Uogólnionego zaburzenia lękowego (GAD)

Bardziej szczegółowo

Studium Psychoterapii Uzależnień Vis Salutis-Akredytacja PARPA

Studium Psychoterapii Uzależnień Vis Salutis-Akredytacja PARPA Studium Psychoterapii Uzależnień Vis Salutis-Akredytacja PARPA Informacje o usłudze Numer usługi 2016/02/03/7294/2820 Cena netto 6 300,00 zł Cena brutto 6 300,00 zł Cena netto za godzinę 0,00 zł Cena brutto

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY DLA

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY DLA GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY DLA GMINY ROKIETNICA 2011-2013 WSTĘP Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy (Dz. U. z 2005 r. Nr 180,

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI III LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO W SZCZECINIE 2013/14-2015/16

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI III LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO W SZCZECINIE 2013/14-2015/16 SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI III LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO W SZCZECINIE 2013/14-2015/16 WPROWADZENIE Szkolny program profilaktyki III Liceum Ogólnokształcącego opiera się na rozumieniu profilaktyki jako

Bardziej szczegółowo

Badanie Rozpowszechnienie picia napojów alkoholowych oraz używania narkotyków wśród mieszkańców województwa łódzkiego zostało wykonane przez: Pracowni

Badanie Rozpowszechnienie picia napojów alkoholowych oraz używania narkotyków wśród mieszkańców województwa łódzkiego zostało wykonane przez: Pracowni Rozpowszechnienie picia napojów alkoholowych oraz używania narkotyków wśród mieszkańców województwa łódzkiego Badanie Rozpowszechnienie picia napojów alkoholowych oraz używania narkotyków wśród mieszkańców

Bardziej szczegółowo

W roku akademickim 2014/2015 zajęcia koordynuje dr hab. n. med. Jolanta Kucharska-Mazur.

W roku akademickim 2014/2015 zajęcia koordynuje dr hab. n. med. Jolanta Kucharska-Mazur. REGULAMIN Zajęć z przedmiotu Wieloczynnikowe aspekty uzależnień dla studentów Fizjoterapii II roku studiów I stopnia stacjonarnych. Regulamin obowiązuje od roku akademickiego 2014/15. Rodzaje zajęć: Wykłady

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPOŁU SZKÓŁ NR 1 W NOWYM DWORZE MAZOWIECKIM

PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPOŁU SZKÓŁ NR 1 W NOWYM DWORZE MAZOWIECKIM "PROFILAKTYKA, JAKO DZIAŁANIE, KTÓRE MA ZAPOBIEC POJAWIENIU SIĘ LUB ROZWOJOWI NIEKORZYSTNEGO ZJAWISKA, MA WYPOSAŻYĆ MŁODEGO CZŁOWIEKA W HARMONIJNIE FUNKCJONUJĄCĄ OSOBOWOŚĆ, DZIĘKI KTÓREJ BĘDZIE ON DOKONYWAŁ

Bardziej szczegółowo

Co to jest profilaktyka uzależnień? Poziomy współczesnej systemowej profilaktyki. Materiały ze szkolenia Rady Pedagogicznej w dniu 15.10.2014r.

Co to jest profilaktyka uzależnień? Poziomy współczesnej systemowej profilaktyki. Materiały ze szkolenia Rady Pedagogicznej w dniu 15.10.2014r. Co to jest profilaktyka uzależnień? Poziomy współczesnej systemowej Materiały ze szkolenia Rady Pedagogicznej w dniu 15.10.2014r. Autor: Jacek Kłoda Poradnia MONAR w Łęcznej, Ośrodek Szkolenia Nauczycieli

Bardziej szczegółowo

SYLABUS MODUŁU (PRZEDMIOTU) Informacje ogólne. Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne

SYLABUS MODUŁU (PRZEDMIOTU) Informacje ogólne. Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne SYLABUS MODUŁU (PRZEDMIOTU) Kod PNS modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Nazwa modułu Informacje ogólne Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne Obowiązkowy Wydział Nauk o Zdrowiu Położnictwo

Bardziej szczegółowo

Ewaluacja Programu Profilaktycznego

Ewaluacja Programu Profilaktycznego Ewaluacja Programu Profilaktycznego Celem ewaluacji było uzyskanie informacji na temat efektywności prowadzonych działań, wynikających z założeń zawartych w Szkolnym Programie Profilaktycznym opracowanym

Bardziej szczegółowo