Uniwersyteckie Czasopismo Socjologiczne Academic Journal of Sociology

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Uniwersyteckie Czasopismo Socjologiczne Academic Journal of Sociology"

Transkrypt

1 Uniwersyteckie Czasopismo Socjologiczne Academic Journal of Sociology Nr 7 Grudzień 2012

2 Redakcja Rada Naukowa Prof. Dominique Bouchet Syddansk Universitet (Denmark) Prof. dr hab. Rafał Drozdowski Instytut Socjologii UAM Prof. dr hab. Aniela Dylus Instytut Politologii UKSW Dr Martin Hess University of Manchester (United Kingdom) Prof. dr hab. Zdzisław Krasnodębski Uniwersytet w Bremie (Germany) Ks. prof. dr hab. Piotr Mazurkiewicz Instytut Politologii UKSW Prof. dr hab. Andrzej Ochocki Instytut Socjologii UKSW O. prof. dr hab. Andrzej Potocki Instytut Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji UW Prof. dr hab. Elżbieta Rekłajtis Instytut Socjologii UKSW Prof. Louise Ryan Middlesex University (United Kingdom) Prof. dr hab. Henryk Skorowski Instytut Socjologii UKSW Prof. dr hab. Andrzej Zybertowicz Instytut Socjologii UMK Kolegium Redakcyjne Ks. prof. UKSW dr hab. Tadeusz Bąk Instytut Socjologii UKSW Ks. prof. dr hab. Władysław Majkowski Instytut Socjologii UKSW Prof. SGGW dr hab. Hanna Podedworna, Katedra Socjologii SGGW Prof. dr hab. Andrzej Wójtowicz Katedra Socjologii SGGW Dr Nadia Asheulova St. Petersburg Branch, Russian Academy of Sciences (Russia) Dr Timothy Eccles Nottingham Trent University (United Kingdom) Mgr Monika Koziar Instytut Politologii UKSW Mgr Sylwia Karczewska Instytut Socjologii UKSW Zespół Redakcyjny Prof. UKSW dr hab. Paweł Ruszkowski Instytut Politologii UKSW redaktor naczelny Prof. UKSW dr hab. Sławomir Zaręba Instytut Socjologii UKSW z-ca redaktora naczelnego Dr Rafał Wiśniewski Instytut Socjologii UKSW z-ca redaktora naczelnego Dr Paweł Matuszewski Instytut Politologii UKSW sekretarz redakcji Dr Anna Linek Instytut Socjologii UKSW sekretarz redakcji Dr Ewa Sadurska Katedra Socjologii SGGW sekretarz ds. współpracy zagranicznej Mgr Marcin Zarzecki Instytut Socjologii UKSW redaktor statystyczny Wydawca: Wydział Nauk Historycznych i Społecznych Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie Wóycickiego 1/3, bud. 23, Warszawa ISSN: Podstawą oceny merytorycznej publikowanych artykułów są anonimowe recenzje Prawa autorskie: Wszelkie prawa do periodyku oraz zamieszczonych w nim artykułów posiada Kolegium Redakcyjne. Autorzy są gwarantami prawnej i intelektualnej własności nadsyłanych utworów oraz nienaruszania praw oraz własności osób trzecich. Dystrybucja Uniwersyteckiego Czasopisma Socjologicznego, przedruk zawartych w nim tekstów lub przechowywanie całości lub fragmentów w systemach gromadzenia informacji jest możliwe wyłącznie z podaniem źródła, z którego zostały zaczerpnięte. Design by Marcin Zarzecki & Paweł Matuszewski 2 S t r o n a

3 Spis treści List od Redaktora Naczelnego... 4 A Letter from the Editor-in-Chief... 5 Occupational Identity and Authority in High Modernity: The Case of the Professions in the English Building Industry... 6 Timothy S. Eccles W cieniu osiedla zamkniętego. Osiedle otwarte i postawy jego mieszkańców wobec nowego typu osadnictwa miejskiego Agnieszka Wołk Skala i powody orzeczenia nieważności związku małżeńskiego w polsce. Perspektywa socjologiczna Joanna Wróblewska-Skrzek Rozwój sieci transportowych w Polsce a zagraniczne migracje zarobkowe Adam Piotr Zając System wartości osób żyjących w pojedynkę w świetle wyników badań własnych Małgorzata Such-Pyrgiel Prywatyzacja pracownicza w opinii ekspertów związkowych. Raport z badań jakościowych Paweł Ruszkowski Paweł Matuszewski 3 S t r o n a

4 LIST OD REDAKTORA NACZELNEGO Szanowni Czytelnicy, zapraszam uprzejmie do lektury kolejnego 7. numeru Uniwersyteckiego Czasopisma Socjologicznego, które ukazuje się w nowej międzynarodowej formule redakcyjnej. Współpracę z UCS podjęło pięcioro uczonych z uniwersytetów w Danii, Wielkiej Brytanii oraz z Rosyjskiej Akademii Nauk. W związku z tym artykuły będą publikowane zarówno w języku polskim, jak i angielskim. Nr 8 UCS, jako wydany specjalnie z okazji 10 rocznicy powstania Wydziału Nauk Historycznych i Społecznych będzie zawierał wyłącznie teksty w języku angielskim. Mam nadzieję, że pozwoli to na dalsze poszerzenie kręgu współpracowników oraz czytelników. W strukturze UCS wprowadzony został nowy dział Warsztat badawczy, w którym zamieszczane będą raporty z badań empirycznych, m.in. przeprowadzanych dla potrzeb praktyki społecznej, organizacyjnej, dydaktycznej, czy politycznej. Widzę w tym szansę nawiązania bezpośrednich kontaktów ze środowiskami stanowiącymi społeczne otoczenie świata nauki akademickiej. Nowej formule wydawniczej towarzyszy zmiana operacyjnego zarządzania czasopismem. Odpowiedzialność za sprawne prowadzenie prac organizacyjnych powierzono Zespołowi Redakcyjnemu. Skład Rady Naukowej oraz Kolegium Redakcyjnego został poszerzony o naszych zagranicznych współpracowników. Mam nadzieję, że nowa formuła UCS spotka się z Państwa zainteresowaniem i aprobatą. Z wyrazami szacunku Paweł Ruszkowski Redaktor Naczelny 4 S t r o n a

5 A LETTER FROM THE EDITOR-IN-CHIEF Dear Readers, I kindly invite you to read the 7 th, and latest issue of Uniwersyteckie Czasopismo Socjologiczne/Academic Journal of Sociology, which for the first time since its publication arrives in a new format. So far, the journal has initiated cooperation with scientists from universities in Denmark, the UK and the Russian Academy of Science. Due to these exciting developments, the articles will now be published in both Polish and English. Issue no. 8 is specially released to celebrate the 10 th anniversary of the Faculty of History and Social Sciences, and will include articles only in English. I dearly hope this will allow for further enlargement of our circle of associates and readers. The structure of the journal has been changed through the introduction of a new section called Research Workshop, in which we will publish empirical research reports, including those as conducted for the purpose of social, organizational, didactic and political praxis. I think that this may be a good opportunity to establish direct contact with communities constituting the social environment of the academic science. The new editorial restructuring has been accompanied by a change in operational management of the journal. The responsibility for the smooth running of the work was assigned to the Editorial Team. The Academic Board and the Editorial Board have been extended to include our foreign associates. I hope that the new format of the Academic Journal of Sociology will meet with your interest and approval. Kind regards, Paweł Ruszkowski Editor-in-Chief 5 S t r o n a

6 Timothy S. Eccles College of Art & Design and Built Environment School of Architecture Design and the Built Environment Nottingham Trent University OCCUPATIONAL IDENTITY AND AUTHORITY IN HIGH MODERNITY: THE CASE OF THE PROFESSIONS IN THE ENGLISH BUILDING INDUSTRY ABSTRACT Giddens (1990, 1991, 1994) envisages the replacement of professions through the creation of expert systems in late (high) modernity, which recreate expert knowledge into replicable systems capable of easy transfer between individuals through formulaic rules of procedure. This paper examines this perspective of occupational knowledge in the English building industry, an area long held to exhibit very weak occupational control (jurisdiction) by professions. Rather than Gidden s weak authority over expertise, the paper describes how professional identity is being used to create an occupational authority that is stronger and better articulated than the traditional literature portrays. Keywords: occupational knowledge, occupational identity, professional identity, occupational authority Introduction Giddens (1991) argues that late modernity sees the globalisation of modernity, and its extension into all spheres of life. In the case of professions, this follows a long drawn out death and their replacement with knowledge-based, expert workers (see for example Reed 1996). Within the building industry, this occurs within occupations that retain almost feudal modes of production (see for example Emmerson 1962, Ball 1988, Latham 1994, Egan 2002). Professions within the building industry would seem to be particularly susceptible to the powerful globalising tendencies of high modernity. Late modern seems, therefore, to explain neatly a decline in the concept of professions and their occupational control, rising sceptical attitudes towards elite groups and shifts in working practices. Modernity is also to be welcomed into an otherwise archaic and inefficient industry (Woudhuysen and Abley 2004). However, as the following analysis of the English building industry discusses, knowledge is not characterised as the submissive, provisional and prejudiced form that Giddens expects. Nor are the expert systems that he describes to be found imposed upon occupations. Rather, professional associations engage in maintaining occupational control, and do so in alliance with both clients and the State. Whilst there are processes of change at work within 6 S t r o n a

7 traditional working arrangements, these are both instigated and controlled by associations. Professions create a determinant authority within occupations precisely because they offer an identity of permanence and security, and create a dominating authority that derives from regulated competence and consumer protection. Methodology The paper adopts an interpretivist approach; occupational experiences are constructed by the individual and each has their own subjective perceptions. The research explores this understanding and establishes the interactions and characteristics of expert work. It follows Normann (1970) in drawing out generalisations from the patterns and meaning uncovered, and sets about this in two ways (see also Gummesson 1991). The first considers the secondary literature on the nature of occupational identity and how professions create a dominating authoritative position within their late modern existence by creating an identity that is desseminated, and taken up by others acting as their agents. This involves an archival analysis of trade and technical literature, examining how professionals discuss and describe the nature of their occupations, how they perceive their place within a social and economic hierarchy, how they present this to clients, and what power they wield. The second derives from empirical investigation of practising professionals within the surveying and architecture professions (and others operating within the English building industry) and asks them directly about their work experiences, organisation and identity. Sutherland and Dawson (2002) refer to a sensemaking perspective as a means of establishing how individuals interpret reality. In this case, it was decided to use interview data with individual professionals and their association executives to examine the dialogues between and the experiences within the professional community in order to examine the construction of expertise and the evolution of professional jurisdictions in late modernity. This examination of practitioners on their sense of identity, how they organise their work and their experiences of the routine of occupational (and professional) life interrogates, reinforces and contrasts with the secondary material, in which similar practitioners have discussed the same. The study examined all peer groups within the English building industry, and not just those accorded Charter status or regarded as professional (rather than trade) associations. Interviews took place with 16 designers (not all were registered with the Architects Registration Board to use the title architect, but all were producing architecture), 23 chartered surveyors, eight other professionals, three representatives of the Royal Institute of British Architects (RIBA), four representatives of the Royal Institution of Chartered Surveyors (RICS), one each with the Association of Building Engineers (ABE), Architects Registration Board (ARB) and Chartered Institute of Building (CIOB), and seven other professional and trade associations. Unstructured interviews were carried out in order to allow the interviewees own experiences, ideas and interpretations to construct a response to the research question. A short briefing note was prepared and given out prior to interview in order to allow the respondent to prepare and consider their thoughts. This was identical in all cases, setting out the purpose of the research to encourage reflection prior to the interview and devised so as not to bias the evidence. Interviews were of varying lengths, from 30 minutes through to 2 hours, subject to the wishes of the interviewee. The unstructured interview was selected so as not to bias the respondent over where to direct their dialogue over identity and the wider sensemaking perspectives of 7 S t r o n a

8 their occupations. Whilst this makes comparison of responses more difficult, it ensures that interviewees determine the creation of the data rather than any implicit bias by the researcher. Respondents are identified by their occupation or as representative of which professional body. For example, interviewee RIBA1 is a representative of RIBA, and is randomly assigned as number 1 (of three), whilst Architect15 is a practising architect and assigned the number 15 (of 16). The data is representative and reliable since professions exhibit a uniform gestalt (for example Bosk 1979) and can be tested through relatively small samples. This is particularly so in the building industry since the site-based nature of the work concentrates interests within a single sense of mission, work activities, methodology and techniques, and relationship to the to the laity. There is no evidence of the segmentisation suggested by Bucher and Strauss (1961) within some professions. Building professionals operate in teams because of the project-based nature of their work, located on discrete building sites. Jurisdiction There are far too many interpretations of what defines a profession to discuss here. However, a primary theme in many approaches is with the idea of a discrete body of knowledge (Carr-Saunders and Wilson 1933, Millerson 1964), the esoteric nature of its implementation within actual occupations and work situations (Larson 1977) and its jurisdictional control (Abbott 1988, 1991). Global modernity s attack on knowledge renders the concept of jurisdiction useful to examine shifts in occupational control within late modernity. Jurisdiction concerns occupational control through the organisation of what is done, and how it is done. Burrage (2006) regards the definition and defence of a jurisdiction as one of the four activities that professions engage with. Therefore, how jurisdictions are created and defended within high modernity explains the dominance, or lack thereof, of their authority. It illustrates how professions create an identity that can then be used to create occupational distance between members of the profession and those quacks working in the same field, but outside the regulated safety and evaluated competence of the professionals. Abbott (1988) uses the concept of jurisdiction to describe a profession as a system of associations that have demarked areas of expertise and recognise each others domination and exclusivity. Within the UK there is some clear evidence for such a system in the form of the UK Privy Council. This controls the award of Royal Charters, which it awards to associations that represent a field of activity which is unique and not covered by other professional bodies (Privy Council 2008). Whether this actually represents a system of control, or is simply a historic badge that bestows a certain prestige without real power is rather more problematic. Certainly in the building industry, there have been a number of organisational squabbles between groups over the award of charters, and the Privy Council generally seems to prefer to adopt a passive and uncritical acceptance of what they are presented with. However, it is not necessary to be quite so precise concerning the exact form of a systemised division of expert labour, in order to recognise the importance of knowledge to occupational control. Professional associations engage in creating good or best practice, they create professionally validated modes of working, perhaps backed by professional indemnity insurance expectations, and statutory enforcement might enforce professional control. 8 S t r o n a

9 The UK Building Industry Professions Within the literature of the sociology of the professions, there has been a continual stream of description of decline including "deprofessionalization" (Toren 1975, Rothman 1984), "transition" (Curran 1986), "changing role" (Brint 1994), "reborn" (Freidson 1994), "revolution" (Perkin 1996), "death" (Krause 1996), and "the end" (Broadbent et al 1997). This reflects the progressive nature of modernity and the redundant nature of archaic structures such as professions. However, at the same time, new professions are still created and more individuals still join; rather at odds with the idea of a decline (Fournier 2000). Terminology has also shifted towards so-called knowledge workers (see for example Blackler et al 1993, Alvesson 2000, May et al 2002), experts (see for example Reed 1996) and intellectual workers (see for example Connell et al 2005) in this new knowledge-based economy (see for example Ackroyd 1996), and away from professions. This is reflected within the building professions, probably amplified by the wider problems within the industry, which is criticised for being highly inefficient, with a poor record on employment and training, profitability, quality, speed, flexibility and mechanisation (see for example Emmerson 1962, Higgin and Jessop 1965, NEDO 1978, Ball 1988, Gann 1989, Woudhuysen and Abley 2004). Indeed, the industry is perceived as operating within a unique industrial structure and has led to the backwards thesis (see for example Higgin and Jessop 1965, NEDO 1978, Gann 1989, Baldry 1997, Ball 1988, Roy and Cochrane 1999, Moore 2001 and Woudhuysen and Abley 2004). This argues that construction, unlike other capitalist industries, failed to develop into a mature, technically advanced, modern industry. The metaphor sees it as a mentally retarded industrial child. To the wider environment the image of the cowboy builder is prevalent; the immigrant, frequently Polish, site worker is a second. This lack of development also impinges upon the professions, who are similarly disorganised and exhibit very weak occupational control. This renders them susceptible to external environmental events, particularly economic slumps. Middlehurst and Kennie (1997: 54) describe fundamental occupational changes in the decade 1985 to 1995, including job insecurity, commercialisation and the introduction of business culture over professional ethics, skills changes caused by computerisation and increased global competition. Variously, the market, clients or commercial imperatives are recognised as placing strains on what is perceived as a Victorian model of gentleman-professional operatives. This pressures the professional to create profit rather than serve a public good and has led to a deal of wailing about how much better things used to be. Some typical examples include Anstey (1992) and his concerns with "declining standards of ethical behaviour", Ayton's (1992) endemic malaise throughout society, and Turner's (1993) 'professional prostitution'. Equally, the professional trade journals are very willing to weigh in with such views; see for example the issue of Harding's (1999) regular column concerning architects' tendencies to specify inappropriate materials, to blame others for their mistakes, not accept budget constraints nor understand buildability. All of this is reinforced by the lack of any statutory regulation. Only the term architect is protected, by the Architects Act 1997, but even this does not prevent anyone designing a building. Legally, anyone can do any job and carry out any function within the building industry. 9 S t r o n a

10 Inability to Control: Failure of Jurisdiction? In order to illustrate this apparent weakness of occupational control, an overview of the changing nature of the role of the architect is offered by way of a simplified example, presented in Table 1. Architects present more visibly the results of occupational change. The modes of finance, clients, building materials, technological improvements, new product demands and the like mean that both a building and the process by which it is made have changed over the decades although not as much as some might wish. The role of the architect has been under sustained attack for a number of decades for their inability to deal with these changes and this has led to other occupational groups taking over aspects of building design. Table 1 illustrates how functions traditionally falling within the jurisdiction of the architect are now claimed by other occupational groups. Whilst the architectural profession is regarded as responsible for the design and creation of a building, in reality many groups claim to be equal (or better) in many of the tasks that make up this occupation. Prospective clients do not care for the traditional fragmentation of the process of getting a building. They simply want a product, and not to engage in a complex, expensive and disputative procurement process (Egan 2002). Whoever can offer that will be given the work. Why the design and the production of the building product should be so separated is a frequent source of query, and builders regularly offer a design and build service to reflect this. Customers wish to purchase buildings in exactly the same manner in which they purchase a car. However, architects can only offer them a service, that of designing a building, and not the product itself. Others can and do offer this product, replacing the need for architect design services. Outside the narrow confines of design, new occupations are also emerging in response to the changing environment. For example, the following proposals for new professionals have recently been mooted to improve standards: Access Consultant (Building Engineer 2002), now Inclusive Environment Consultant (RICS Business 2007); Demolition Expert (Williamson 2007); Low Carbon Consultant (Building Engineer 2007), Heritage Consultant; Fire Engineer (Horton 2003), Design Manager (Olcato 2006). Once again, each of these is a direct occupational conflict on the role, or tasks therein, of the architect. Finally, the architect is faced with two occupational authorities. Whilst RIBA might be the leading professional association in England and Wales, Scotland has a separate association. In addition, the Architects Registration Board regulates the title architect. The Architects Act 1997 gives the Architects Registration Board (ARB) the responsibility for prescribing the qualifications and practical training experience required for entry onto the UK Register of Architects. The prescription of qualifications is key to ARB s dual mandate, to protect the consumer and to safeguard the reputation of architects (ARB 2009). Therefore, in the UK, a professional has to register with ARB to be able to be identified as an architect, although there is no statutory protection for the actual role. Anyone can design a building; only those on the register can be called an architect. None of this falls within the remit of RIBA, which is a non-statutory professional association. Membership of RIBA does not allow the member to be called an architect. This leaves large areas of occupational control as an area for conflict between the two concerning how to educate, regulate and develop best practice (see for example Booth 2002, Building Design 2002). Each has an annual subscription charge, one allows use of the professional designation RIBA, the other the occupational title architect. Neither can actually control who designs buildings. This is regarded as the right of a client to 10 S t r o n a

11 decide within a globalised market environment, which fits perfectly the Late Modern interpretation of knowledge workers. Table 1: Occupational Insurgencies Task Jurisdictional Competition Design There is no statutory requirement to employ an architect, and others claim to be able to design buildings, especially building surveyors and architectural technologists. The latter used to be technicians to architects, but now have their own Royal Charter (Chartered Institute of Architectural Technologists, CIAT). RICS has campaigned within EU political circles for the acceptance of the chartered building surveyor as equivalent to an architect (see for example Davis 2005). There is even a Chartered Society of Designers, which means that the UK Privy Council has awarded them primary status within the occupation of design Design specialist Architects usually rely upon specialists to design specialist parts of a components building, sometimes even trade contractors, and utilise prefabrication to specialise bespoke factory manufactured parts. In effect, the architect chooses from a catalogue Designs mechanical, electrical and engineering services Deals with town planning issues Manages the project Cost planning Carbon footprinting Landscaping and External Works Again the complicated nature of mechanical and electrical engineering is now its own occupation, with their own professional and trade associations (such as the Chartered Institute of Building Services Engineers, the Association for Consultancy and Engineering, and the Electrical Contractors Association) Town planning is a unique profession with its own chartered association, the Royal Town Planning Institute. Again, architects are far less frequently involved in managing the design and the project than they used to be. Many other professions carry out these tasks, including Project Managers (Association of Project Managers) and construction managers (Chartered Institute of Building, CIOB) Usually the role of the quantity surveyor. Generally, the architect is regarded as a poor cost planner A new demand, this is an area of contention and many again claim to be able to offer this service. Many occupational groups are battling over proving expertise in this new area of work. RIBA did not join in the creation of the Chartered Environmentalist, discussed later, and which provides a wide-ranging attack on expertise in a range of sustainability issues. There is a Landscape Architect profession, which champions welldesigned and well-managed urban and rural landscape (Landscape Institute 2009) 11 S t r o n a

12 In summary, English building professions operate in a fragmented industry, which appears to be defenceless against the globalised forces of modernity and its reorganisation of knowledge. And yet professions are still here. Whilst occupations are changing, professions are utilising this evolution to create new identities and imbue themselves with renewed occupational authority and control. Good architecture Faced with the invasion of their jurisdiction by others, and the changes to the design occupation created by a range of external factors, architects have not simply given in. Rather, they have moved beyond design or architecture into creating the concept of good architecture. RIBA s mission is to demonstrate the benefits of good architecture (RIBA 2008). In this they have been assisted by government and the Commission for Architecture and the Built Environment (CABE), the government's advisor on architecture, urban design and public space. CABE works on behalf of the public. That s why we re determined to inspire people to demand more from buildings and spaces. They, after all, are the people left behind after the planners and architects have moved on (CABE 2008). CABE has power and it is using this to promote architects. Cabe helps local authorities make the best choices for their newly designed schools (BBC News 2008). The central part of RIBA s good architecture, however, is that whilst it might serve the wider needs of the community, the concept is informally judged and created by architects. Good architecture requires vision and the eye that only architects can develop through training, with experience and by the interaction of their peer community. This eye is an evaluative judgement that a building company s design and build service can never achieve. Therefore, in order to create good architecture there is a need to employ someone proved competent by their peers, that is an architect, a member of RIBA. The eye creates occupational distance. It is an esoteric design service, rather than simply producing a building. It requires the employment of someone who has such vision, and it demands that a client trust to their professional judgement. It creates occupational control since RIBA provides the peer community that engage in the evaluation of the competence of the individual architect s vision. And government, through CABE, endorses this. BBC News (2009) reports that Architects will vet design plans for the Government s schools construction program. Clients must appoint from within RIBA and trust in what they will receive. In return, RIBA offers guarantees of professional competence. Despite economic recession and cuts to public building projects, and a change in UK government, the power of this occupational authority remains as the new government is equally convinced of the need for RIBA s expertise and engages in a similar dialogue (Hopkirk 2010). Whilst this construction of competence to create occupational control cannot take place without some degree of corporate patronage (Johnson 1972), it is with State mediation that good architecture has been established. Architects are able to provide government with the support it requires for its wider socio-environmental interests. Thus an alliance is born. Government recognises the authority of architects, whilst they endorse the government s political aspirations. CABE reinforces the position of both. A Department for Children, Schools and Families (DCSF) spokesman said it was looking carefully at introducing a minimum design threshold in BSF and that it was working with Cabe to explore how to establish an agreed objective set of measures (BBC News 2008). Government s own projects 12 S t r o n a

13 employ architects as designers and, whilst they cannot impose upon the private sector, they can encourage through the planning system, the award of grants and simply raising levels of expectation in the wider environment. That is why we have been working closely with Cabe's enablers - who have offered expert advice to all local authority BSF teams - as well as its review panel, which has more recently tracked how design proposals are faring (BBC News 2008). RIBA is also able to act as an authority within this wider global market international clients, international corporate property companies, global investors are all looking for some guarantee of competence and of some quality branding that will make their investment products (buildings) that much more attractive to the discerning global investor. TV reinforces this to the wider general public promoting grand design and the construction of architecture rather than property (Dychoff 2010). Similar jurisdictions are being established throughout the industry, by trade associations as well as professions. They incorporate ethical and customer protection issues, too. The concept is to create a good product or service, rather than a mere good or service. And this good aspect is one that is created by these occupational groups, and marketed to clients as a different product or service to the normal. In the case of RIBA s good architecture, there is an ethereal quality in the difference between a design and a good design, and any evaluation of the difference is highly subjective. However, even those who deal with more concrete products are engaged with this form of occupational control. The Federation of Master Builders (FMB) creates the idea of master building as a separate service to the general builder, and backs this up with an insurance-backed quality guarantee: employ a FMB member and the customer gets guaranteed satisfaction through the MasterBond scheme, which is part of the UK government s TrustMark scheme (FMB 2008). Similarly, the National Federation of Roofing Contractors describes a good roofing service obtained from their membership, rather than simply roofing from non-members (Interviewee NFRC1). Like architectural design, these in part are concrete, physical products that exist, but what is being added is the concept of the good design, good roof, and the good (master) building. This creates a distinct identity and thereby occupational difference. This grants authority and control. In interview, all the architectural respondents stressed their role as designers. There were various interpretations of their roles as leaders and project managers, but this derived from their central position as designer. And all respondents strongly identified with their ability to create an esoteric designing service that was quite different to those builders or surveyors claiming to be designers. Both CABE and the idea of good architecture were continually referred to. This resided, firstly, in a body of knowledge, but also in what a peer group adds to that knowledge. There is a recognised body of knowledge and skill which requires serious time and study to acquire. That needs organisation in order that people can become part of that profession. And you need to maintain it through continuous professional development. And you need a code of conduct by which you operate as a safety net and for guidance (Interviewee RIBA1). Interviewee RIBA2 reinforced this, that RIBA is concerned with architecture in the public environment, about a subject engaging with a wider audience, and about a public interest. So, architectural training is openly more than just about creating and maintaining a competent peer group, but of creating a socially constructed design expertise; the eye (Interviewee Architect15). This requires control by the association, because there is more involved than straightforward technical training. It is about generating a peer ethos on the nature of good 13 S t r o n a

14 architecture, about excluding others and it is about educating clients directly and the wider public more generally to encourage the insistence on the utilisation of this service, rather than that of mundane design. There is difference between RIBA and other commentators upon architectural education. This reflects the role RIBA places upon training in establishing its own exclusivity and the dominance of its eye, rather than the wider preference to a more rational and coordinated approach to the built environment. For example, the Economic Development Committee for Building (1984) argued for integrating professional education between different professional disciplines. The Urban Taskforce Report, the government's Urban White Paper, calling for an urban renaissance, included the need for inter-professional education to forge the new multidisciplinary working relationships required (Urban Task Force 2005). However, RIBA and the architectural community have been keen to ensure that these concepts reinforce good architecture rather than dilute it. Lord Rogers maintained that architects are the natural leaders of the multidisciplinary team (Spring 2000). Controlling good architecture means controlling more disciplines. The later Egan Review (Egan 2004) maintained this theme. RIBA supported its findings and committed itself to participate actively as key leaders: control through engagement with government and authorship of reports setting out political vision. Architectural respondents within this research saw only themselves as possessing this omnipotence over the building process. Architecture here, then, is the creation of the concept of good architecture, the jurisdiction of RIBA since they can generate this in the public interest, as opposed to the commercial building of ugly square boxes on cheapest cost grounds. This is their conceptual ideal to reclaim control over the design of buildings. Good architecture requires architects, it is highly subjective but it is endorsed by government through CABE. It requires the eye. This is equivalent to NFRC1 s conceptualisation of good roofing and FMB s master building. However, trade associations are essentially interested in efficient roofing, rather than architecture s socially created good architecture. NFRC roofs do not leak. RIBA architects design well, centring upon the profession as a service to the public good. RIBA respondents focussed on this as a key distinction of a professional from a trade association. I wonder if all the people who call themselves professional would recognise that part of what they do is supposed to be for the public good? I don t think that is the case (Interviewee RIBA2). However, this lack of certainty ensures a degree of elusiveness in being able to quantify good design, which is more than just safe, warm, weatherproof design. And this generates additional control over an efficient roof. As Interviewee RIBA2 admits People consider with scepticism bodies claims to professionalism because setting standards and doing the right thing can also be self-serving. Part of the reason we promote the value of architecture is precisely because if good architecture is valued then that would mean commissions for our members. Whilst good architecture is good for RIBA members, interviewees stressed that it is not simply a desired commercial outcome. We think there is a virtuous circle. By doing the right thing as a professional body we re also helping our members get the commissions which will enable them to run effective businesses. You start with the altruism but it serves the members interests as well (Interviewee RIBA1). Interviewees are again unanimous in that the purpose is to create a group of individuals with aspirations to profess about architecture, whose association enables them to create a social organisation to carry out architecture as they wish, whilst providing a superior 14 S t r o n a

15 service to society. This is the jurisdiction created and defended by modern RIBA, of good architecture. It represents the gestalt of architects, whilst providing them with occupational control and accrued economic benefits. By establishing this meaning to architecture, the occupation of design becomes one that only RIBA members can produce, and only they can measure success. The result is that, rather than fight a losing war over the issue of design, RIBA has created a new occupation, that of good architecture. This not only includes a professional and competent design process, but also ethical issues and especially sustainability principles. Indeed, this return to ethics within professions is another key component of their construction of new jurisdictions, and their defence of the old. Customers, governments and the wider public are seen as embracing ethical concerns, and thus willing to engage with non-market organisations such as professional associations in order to obtain them. Ethics: Doing What is Right and the Sustainability Drive Modernity is discontinuous with pre-modern such that the present is no longer accepting of the past. Professional ethics become redundant and archaic Victorian byelaws, created for a different society. Modern clients require market-based consultancy services and not tired old codes of practice. However, there is now a mainstream literature that suggests that clients require exactly these ethical services and that ethics is a useful product characteristic. Professions have seized upon this, and constructed an identity of themselves centred on what was previously regarded as a relic of an earlier identity. Now being not of the market is used as a means of creating this ethical dimension, validated and regulated by quasi-independent professional associations and distanced from pure market services. Professions have always claimed that they operate in a wider environment than simply serving a client; they serve the public good. Associations are granted Royal Charters on the basis of a number of criteria, but working for the general good, rather than self-interested clients is one parameter (Privy Council 2008). However, it is one for which little evidence of compliance exists, and which has been pushed to the back of the professional consciousness in the Modern environment. It does not fit the shifting power of economic forces and it was accepted wisdom that professions had to change with the times (see for example Friedman & Mason 2004). Associations have recognised that wider stakeholder groups are utilising late modern dilemmas (Giddens 1991) to create new authorities and demand environmental and other non-core actions from businesses. As non-market associations, professions have recreated an identity working towards these aims and the public good is seen as a valid aim once again. This allows them to create new services and establish occupational authority. Clients look to professions to validate that services are, indeed, considering the public good. Professions are responding to this and proving themselves to be determinant authorities of what is right and what is wrong within certain technical jurisdictions. One example of this is the environment and how associations are now going green, and providing this public good when carrying out their work. RICS produced its first environmental strategy in 1996 (RICS 1996). Prior to this there was no mention of the environment, no requirement for universities to teach it, and no view on green aspects of competence (Eccles 1994). Yet now every environmental aspect of land, property and construction is included within a dialogue of chartered surveying jurisdiction (see for example GVA Grimley 2009, Symes-Thompson 2009). Surveyors do not simply develop ; they create 15 S t r o n a

16 sustainable and appropriate developments, considering communities and users of projects, and not simply profitability. Posters to aspiring members now show local native South Americans living harmoniously with cleared industrial areas; the surveyor cares for resources and cultures is the message. Hence, RICS creates the occupation of environmental surveying, and not simple self-interested surveying. Members are encouraged to get on the bandwagon (Dixon 2009: 6). RICS has also allied with 23 other associations in negotiating co-operation in this new area of expertise. The UK now has the Chartered Environmentalist profession. The Society for the Environment is unusual in that it is not an awarding body in itself, but is organised by twenty three member bodies. Each of these bodies may present members to the Society for the award CEnv. The principle here is that rather than allow a new body to establish control over this potentially extremely valuable occupational area, existing associations allied together and created a new body, presenting it to the Privy Council and establishing themselves as equal professional environmentalists. RICS, CIOB and CIAT are all members, though RIBA is not. This does suggest that there is some level of organisation amongst professional associations, if not an actual system, and that they possess the determinant authority, control and confidence to create these new identities for themselves. The concept of a chartered environmentalist now has UK state recognition, but is controlled by professional associations. They create the identity of a chartered environmentalist and utilise this in creating occupational distance from those outsiders without state validation or the evaluation of competence that chartered environmentalists must undertake. RICS has also launched a transparency working group to underpin the ethically transparent nature of how chartered surveyors work (RICS 2009). All respondents in this research referred to the ethical requirements of a professional association s Code of Conduct. Many pointed to the traits and characteristics of a profession that included such conduct (following, for example, Greenwood 1957). Others also pointed to the Royal Charters of their association, which each refer to the need to protect the common good and to work in the public interest. However, whilst this might have been an abstract ideal, indeed some presented almost a formula or list, respondents did also describe the need for their businesses to operate within an ethical and responsible business framework. Sustainability was the most mentioned feature of this, but the responsibility to the public good also included the quality of design, the involvement of as many stakeholders in the wider community affected by a building project, working only during business hours and with civility to neighbours. The ethical context did cause respondents some difficulty with regard to their clients. It was generally assumed that working ethically and for the client was not contradictory. However, most interviewees, especially those with greater experience, did accept that tensions might occur. Not all clients cared about the wider interest, some wanted profitable rather than green buildings and most respondents had examples of varying degrees of the unethical to the outright illegal requirements of clients. This brought the greatest variance in responses, though it did also show why the face-to-face interview has advantages over other forms of research, as respondents were remarkably honest. Most accepted that, in the abstract, ethical behaviour was non-negotiable. However, when faced with the potential loss of a client, responses were more variable. Some admitted turning a blind eye to illegal practices; one, for example, had allowed, through inaction, the destruction of a listed building interior. Others created horrible buildings, boxes that they would deny being associated with, because the fees were good and 16 S t r o n a

17 their client wanted to maximise profit. All the interviewees agreed that whilst they would encourage clients to be green, none would resign over it. They acted for their client primarily, and not for a general public. However, respondents were articulate and persuasive in describing this issue as one open to negotiation, rather than clear cut. Clients did not inherently demand the illegal or unethical, and solutions were always possible. As professionals, they felt that they provided that direction. Thus professions are actively engaged in creating an ethical service, rather than simply a service and are using this identity to create occupational difference. Professional associations are now positively enacting their Royal Charters to discuss the public good and thereby create a mythical or fictional service. Mythical in that what it offers is difficult to measure, but it is part of a dialogue of difference. This dialogue is a deliberate story told by professional associations to re-establish their control over the occupational legend that is their commercial services offered by members. Consumer Protection Respondents regarded consumer protection as a major concern for governments, and one that they found difficult to resist. It involves both economic and safety protection. The first is achieved by deregulation, in order to protect consumers from economic harm. The economic harm caused by monopoly has been a continuous criticism of professions (for example DoE 1993). The second concerns wider health and safety issues. As one interviewee suggested, consumer protection taking the front, health and safety running a close second and then price fixing. Everything that the government says is bad for the consumer (Interviewee NFRC1). Again, professions have turned these attacks into a new self-identity as a means of defending their expertise. Whilst attacking monopoly might be seen as an attack on professions, associations have engaged with this dialogue in order to defend and create new areas of occupational control. The government-backed TrustMark scheme was discussed above, as trade associations employ this to create a distinction between their members and others. The purpose is to create difference, exclusivity of service. Trade associations produce insurance-backed guarantees of competence as a means of creating a different product to non-members. This creates more demand and allows a higher price to be charged, since it is a better service. The insurance guarantee is a brand, which identifies those who are in and those who are not. It regulates competence directly and offers guarantees to consumers. It distinguishes between those providing a regulated service and the quacks, the uninsured, the cowboys, the unregulated that do not. At the same time, the associations interviewed described how they only allow membership to those who are able to provide this level of validated service; otherwise, the insurance guarantee will be unable to cope with the demands upon it. Hence, it does regulate conduct, but for reasons of creating occupational this identity of protected products and services. And it works because of the financial realities of the scheme: the insurance simply cannot afford to pay out repeatedly, and so poorer firms are excluded from the scheme. Professional associations repeat this within their more esoteric services. One way to ensure a safe service is standardisation, and professional associations have engaged with this in order to place their own systems as the occupational standards. Giddens argues that repetitive systems encourage ease of transfer of ideas and this destroys jurisdiction. In practice, professionals have utilised this to negotiate agreements with UK Courts and professional indemnity insurers about what a competent service looks like. Both have welcomed central guidance from an informed body, and deem it a safeguard against negligence. 17 S t r o n a

18 This creates consumer protection. The government too endorses this view, typified with its competent person legislation (such as with electricians, see for example Ambrose 2005). The result is that professions create the standard procedure, regulate it and ensure that the entire occupation is organised according to its rules. Professionals control the process and create occupational control. They identify themselves as consumer champions. One such example is the government deregulation that removed building control from local authorities and allowed competition in order to reduce costs and improve service. Building control involves the inspection of new buildings in order to ensure that they are constructed to appropriate standards. Removing this as a function of the State, and allowing private firms to undertake the work raised obvious potential difficulties. How was the quality of the inspection to be guaranteed? The answer is by ensuring that only a competent person is allowed to undertake the work (DETR 1997, 1999a, 1999b). How is this competency to be measured? Through membership of a professional body. Hence, government retrenched professional associations whilst freeing up an occupation to market competition. Safety is also a primary concern within the building industry and recently led to the creation of a planning supervisor role to resolve the issue of too many accidents. A number of innovatory changes were heralded to resolve construction s poor safety record, including creating a single person responsible for site safety. The intention was that an existing professional working upon each project would assume this mantle. However, instead, the planning supervisor was created, with their own association the Association of Planning Supervisors (see for example APS 1997). Again, an occupational obtains control over an area of work through providing a particular aspect of the work; in this case safe construction. Most respondents believed that being a member of a professional association offered minimum guarantees of quality. Whilst most did not preclude the fact that non-members might provide an equally good service, professions offer an evaluation of competence. This was also a highly informed and self-aware selection of respondents that suggest that professions are aware of the limitations of membership entrance qualifications. These only test competence upon entry. All respondents accepted the need for continuing professional development and lifelong testing of their abilities. Architectural respondents were keen to engage with the idea that their work should be audited by other designers to test for its fitness though, of course, they expected this to generate work for another professional. What this means is that professionals are willing to engage with continuous education and auditing regimes in order to create an identity of competence and safety for clients, backed by professional regulation and insurance guarantees. Professions are constructing an image of consumer protection, a name and a badge that are synonymous with guaranteed satisfaction. Trade associations are similarly engaged with government in the interests of their members. Associations can generate monopolised occupational jurisdiction where it serves wider purposes. In this case, a representative of the National Federation of Roofing Contractors discussed how the association was achieving this. Our prime aim for our members is to get them more business (Interviewee NFRC1). They will assist their members to produce quality and safe roofing where this confirms with government intentions and creates more work. Thus the associations engage with government to create jurisdictions, in this case safe roofing. Whilst associations do not describe themselves as creating markets, this is exactly what they are doing, or at least allying with the State to do so. Additional legislation then adds a further purpose to the associations, and further encourages firms to join. Obtaining work is 18 S t r o n a

19 one thing, but the work itself is becoming more complicated to understand with increased UK and EU regulation. This complexity is precisely what helps defend jurisdiction. Interviewee NFRC1 described how NFRC is also able to engage in the creation of these standards and keep members informed of the repercussions and new requirements because they become semiprofessional and organised to deal in Brussels. Lobbying for the interests of members balances laws are passed with the best intentions with the reality that people that make rules aren t always the most practical. Trade associations can engage in discussion and consultation over these issues, and provide training and dissemination of the results. Interviewee NFRC1 gave one specific example of how this is working. We didn t do much lobbying until about four years ago It was the public liability insurance Guys, who were paying 10,000 annually, suddenly it went up to 80,000 One MP said to me you lot are just a load of cowboys and fall off roofs. We lobbied, we got two DWP papers, a couple of debates in parliament and we raised awareness tremendously. The reports compliment us in trying to raise standards. The association formalised this one result, recognising the need to continue with this work on behalf of their members. More recently, we formed an all party parliamentary group for roofing which was a bit of a coup. We didn t think roofing would be sexy enough. Conclusions Sensemaking offers a means of examining how professionals interpret their environments. The sense individual professionals and those managing their institutions make of their evolving occupations together with the secondary literature generated by them creates a strong sense of identity, promoting competence, ethics, sustainability and consumer protection. Whilst late modernity describes contingent professions, the evidence describes authoritative professions dynamically engaged in the creation of new fictions concerning expertise. Whilst these are not removed from the wider social contexts, these do take up dominating themes and utilise them for jurisdictional purposes. The idea of good architecture is perhaps the most determined and independent of the three categories discussed here, since it is essentially subjective and less motivated by any single driver. On the other hand, Government is driving sustainability for a number of political reasons, and professions are responding to this by offering ethical services. The current Government is also particularly keen that consumers must be protected, hence professions provide protection guarantees. This level of corporate organisation between State and what were once seen as monopoly professions also points to an active management by professional associations. Giddens (1990, 1994) analysis of the state of knowledge in late modernity is persuasive and certainly reflects a generally held view of the state of professions in a deeply sceptical world. However, associations are actively engaged in creating identity, establishing dialogues and creating and recreating technical and ideological jurisdictions. These are not abstract systems, alien to the individual, but are collectively created by a peer community. Within the construction industry, expertise, professional ethics and consumer protection are all vehicles to generate authority that allows these peer collectives to control their occupations. Simplistic expectations of the demise of professions that might have been developed from the globalisation of modernity are inaccurate. Professions have proven surprisingly adaptable in the past, able to create alliances within any social context. They also provide a sense of power and of purpose, and mediate commodification. Giddens (1991) recognises the limits to late 19 S t r o n a

20 modernity, for example that standardised clothing manufacture does not prevent individuality in dress. However, here the example is that professional associations seem to be acting more directly in the very process of creating Modernity. Whilst Giddens recognises the existence of dominating authorities, the professions here are engaged in rebuilding themselves as a single, determinant authority. This situation continues as professional associations and their membership generate new ideologies and strategies to fit into a late modern world. 20 S t r o n a

21 References Abbott A. (1991), The Future of Professions: Occupation and Expertise in the Age of Organization. [in:] P. S. Tolbert and S. R. Barley (eds.) Research in the Sociology of Organizations: Volume 8 - Organizations and Professions. London: JAI Press: Abbott A. (1988), The System of Professions. London: University of Chicago Press. Ackroyd S. (1996), Organization Contra Organizations: Professions and Organizational Change in the United Kingdom. Organization Studies 17: Alvesson M. (2000), Social Identity and the Problem of Loyalty in Knowledge-Intensive Companies. Journal of Management Studies, 37: Ambrose P. (2005), Keeping up with current legislation. The Journal, April/ May: 12. Anstey J. (1992), Letter to the editor. Estates Gazette, 9: 211: 49. APS (1997), The Association of Planning Supervisors An Introduction. APS: Edinburgh. ARM (2009), ARB Criteria: Foreword [Online]. Available at [Accessed on 2 February 2009]. Baldry D. (1997), The image of construction and its influence upon clients, participants and consumers. [in:] P. Stephenson (ed.) Proceedings of the 13 th Annual Conference and Annual General Meeting ARCOM, part 1, Ball M. (1988), Rebuilding Construction. London: Routledge. Barrick A. (2002), A bit of strategic thinking. Building, 13 September: 9. BBC News (2009), Architects vet new school designs. [Online]. [Accessed 20 May 2009]. BBC News (2008), School design labelled 'mediocre'. [Online]. [Accessed 20 May 2009]. Blackler F., Reed M. & Whitaker A. (1993), Editorial Introduction: Knowledge Workers and Contemporary Organizations. Journal of Management Studies 30: Booth R. (2002), Hyett's ARB outburst. Building Design, 19 April: 4. Bowley M. (1966), The Modern Building Industry. Cambridge: Cambridge University Press. Bosk C.L. (1979), Forgive and Remember. London: Chicago University Press. Brint S. (1994), In an Age of Experts: The Changing Role of Professionals in Politics and Public Life. New Jersey: Princeton University Press. Broadbent J., Dietrich M. & Roberts J. (1997), The End of the Professions? [in:] J. Broadbent, M. Dietrich and J. Roberts (eds.) The End of the Professions? London: Routledge: Bucher R. and Strauss A. (1961), Professions in Process. The American Journal of Sociology 66: Building Design (2002), The RIBA needs to lobby better. Building Design 19 April: 4. Building Engineer (2007), The Low Carbon Consultants Register. Building Design August: 23. Building Engineer (2002), Accredited Access Professionals and the DDA Code of Practice. Building Engineer May: 7. Burrage M. (2006), Revolution and the Making of the Contemporary Legal Profession: England, France, and the United States. Oxford: Oxford University Press. CABE (2008), About CABE - What we do. [Online]. Available at [Accessed 20 October 2008). Carr-Saunders A. M. & Wilson P. A. (1964), The Professions. London: Frank Cass & Co. 21 S t r o n a

22 Connell R. W., Wood J., & Crawford J. (2005), The Global Connections of Intellectual Workers. International Sociology 20: Curran B. A. (1986), American Lawyers in the 1980s: A Profession in Transition. Law & Society Review 20: Davis L. (2005), BSs score vital point in battle for European recognition. The Journal July/ August: 4. Deem R., Hillyard S., & Reed M. (2007), Knowledge, Higher Education, and the New Managerialism - The Changing Management of UK Universities. Oxford: Oxford University Press Department of the Environment (1993), Review of the Architects (Registration) Acts London: HMSO. DETR (1999a), Building Control Performance Standards. London: DETR. DETR (1999b), The Building Act 1984 Taking Forward Self-Certification Under the Building Regulations. London: DETR. DETR (1997), Building Regulations 1991: A Consultation Paper on Proposals for Competent Persons. London: DETR Building Regulations Division. DfEE (2003), The Future of Higher Education. London: DfEE. Dixon T. (2009), Get on the bandwagon. Commercial Property Journal November-December: 6-7. Dyckhoff T. (2010), the conversation: Kevin McCloud. The Times Saturday Review 8 May: 3. Eccles T. (1994), The Great Green Con. London: Kingston University. Egan J. (2002), Rethinking Construction. London: HMSO. Egan J. (2004), The Egan Review: Skills for Sustainable Communities. London: RIBA Enterprises Ltd. Emmerson Sir H. (1962), Survey of Problems Before the Construction Industries. London: HMSO. Exworthy M. & Halford S. (eds.) (1999), Professionalism and the New Managerialism in the Public Sector. Buckingham: Open University Press. FMB (2008), About FMB. [Online]. Available at [Accessed 22 October 2008]. Fournier V. (2000), Boundary work and the (un)making of the professions. [in:] N. Mallin (ed.) Professionalism, Boundaries and the Workplace. London: Routledge: Freidson E. (1994), Professionalism Reborn: Theory, Prophecy and Policy. Oxford: Polity Press. Friedman A. & Mason J. (2004), The Professionalisation of UK Professional Associations: Governance, Management and Member Relations. Bristol: PARN. Gann D. (1989), New Technology, Employment and Operative Skills in Building Services. Brighton: University of Sussex. Giddens, A. (1994), Living in a post-traditional society. [in:] U. Beck, A. Giddens and S. Lash (eds.) Reflexive Modernization. Cambridge: Polity: Giddens A. (1991), Modernity and Self-Identity. Stanford, California: Stanford University Press. Giddens A. (1990), The Consequences of Modernity. Cambridge: Polity. Grant R. (1999), Letter to the editor. Estates Gazette 14 August: 44. Greenwood E. (1957), Attributes of a Profession. Social Work 2, 3: Gummesson E. (1991), Qualitative Methods in management research. Newbury Park: Sage. GVA Grimley (2009). Cities, Commerce & Carbon: The Role of Property. London: GVA Grimley. Harding C. (1999), Harding. Building 1 October: 31. Higgin G. and Jessop N. (1965), Communications in the Building Industry. London: Tavistock Institute. Hillebrand P. M. (1988), Analysis of the British Construction Industry. Basingstoke: Macmillan Press. 22 S t r o n a

23 Hopkirk E. (2010), Penrose comments hailed as promising. Building Design 4 June: 4. Horton G. (2003), The Good, The Bad and the Ugly Fire Engineering in the UK Today. Building Engineer October: Krause E. A. (1996), Death of the Guilds. New Haven: Yale University Press. Landscape Institute (2009), The Landscape Institute. Landscape Institute [Online]. Available at [Accessed 2 February 2009]. Larson M. S. (1995), Behind the Postmodern Façade. London: University of California Press. Latham M. (1994), Constructing The Team. London: HMSO. Levidow L. (2002), Marketizing higher education: neoliberal strategies and counter-strategies. [in:] K. Robins, F. Webster (eds.) The Virtual University? Knowledge, Markets and Management. Oxford: Oxford University Press: May T. Y., Korczynski M. & Frenkel S. J. (2002), Organizational and Occupational Commitment: Knowledge Workers in Large Corporations. Journal of Management Studies 39: Middlehurst R. and Kennie T. (1997), Leading Professionals. [in:] J. Broadbent, M. Dietrich and J. Roberts (eds.) The End of the Professions? London: Routledge: Miller P. and Rose N. (1990), Governing economic life. Economy and Society 19: Millerson G. (1964), The Qualifying Association. London: Routledge. National Economic Development Office (1978), How flexible is construction? London: HMSO. Normann R. (1970), A Personal Quest for Methodology. Stockholm: Scandinavian Institute for Administrative Research. Olcato R. (2006), Return of the Master Builder. Construction Manager November: Perkin H. (1996),. The Third Revolution: Professional elites in the modern world. London: Routledge. Pickard J. and Timmins N. (2008), Darling to reprioritise spending. Financial Times [Online]. Available at b07658.html?nclick_check=1 [Accessed 20 October 2008]. Privy Council (2008), Chartered Bodies. [Online]. Available at: [Accessed 15 September 2008]. Quantity Surveyors Division (1984), A Study of Quantity Surveying Practice and Client Demand. London: Royal Institution of Chartered Surveyors. Reed M.I. (1996), Expert Power and Control in Late Modernity. Organization Studies 17, RIBA (2008), What RIBA does. [Online]. Available at [Accessed 20 October 2008]. RICS (2009), RICS launches transparency working group. [Online]. Available at [Accessed 2 February 2009]. RICS (1996), Land, Property, Construction and the Environment. London: RICS. RICS (1978), Review of Educational Policy. London: Royal Institution of Chartered Surveyors. RICS Business (2007), Leader Board. RICS Business October: 5. Rothman R. A. (1984), Deprofessionalization: the case of Law in America. Work and Occupations 11: Roy R. & Cochrane S.P. (1999), Development of a customer focused strategy in speculative house building. Construction Management and Economics 17: Symes-Thompson J. (2009), Two sides to every story. Commercial Property Journal November- December: S t r o n a

24 Toren N. (1975), Deprofessionalization and its sources. Work and Occupations 2: Urban Task Force (2005), Towards a Strong Urban Rennaissance. London: Urban Task Force. Williamson N. (2007), Time for Professional Demolition Consultants? Demolition Engineer Summer: 3. Woudhuysen J. & Abley I. (2004), Why is construction so backward?. Chichester: Wiley-Academy. 24 S t r o n a

25 Agnieszka Wołk Instytut Socjologii Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie W CIENIU OSIEDLA ZAMKNIĘTEGO. OSIEDLE OTWARTE I POSTAWY JEGO MIESZKAŃCÓW WOBEC NOWEGO TYPU OSADNICTWA MIEJSKIEGO ABSTRAKT Pojawiający się od początku lat 90. XX w. nowy typ osadnictwa miejskiego, jakim są osiedla zamknięte (gated communities) wpisał się już na stałe w krajobraz miast polskich, a szczególnie Warszawy. Osiedla zamknięte usytuowane są często w sąsiedztwie osiedli otwartych, co skłania do zbadania, jakie są wzajemne relacje ich mieszkańców. Szczególnie istotne wydają się postawy mieszkańców osiedli otwartych wobec sąsiadów z osiedli grodzonych. Tym bardziej, że niemal równocześnie z powstawaniem osiedli zamkniętych obserwuje się jako reakcję proces grodzenia starych osiedli, do tej pory otwartych. Potęguje to dalszą fragmentaryzację miasta. W artykule dla zobrazowania tych zjawisk skoncentrowano się na niewielkim fragmencie przestrzeni miejskiej Warszawy jakim jest Saska Kępa. Ta kameralna dzielnica prawobrzeżnej Warszawy, położona w bliskim sąsiedztwie centrum jest bardzo atrakcyjna dla deweloperów, co sprawiło, że w jej przestrzeni widoczne są liczne nowe osiedla zamknięte zwłaszcza typu kondominium (zamknięte apartamentowce) zazwyczaj kilkupiętrowe, ale zdarzają się także budynki znacznie wyższe od otaczającej zabudowy. Powstawaniu tych nowych osiedli grodzonych i strzeżonych o różnym stopniu demarkacji towarzyszy postępujące grodzenie starych osiedli zazwyczaj sąsiadujących z nowowybudowanymi osiedlami zamkniętymi. W artykule podjęto próbę pokazania skali zjawiska poprzez umiejscowienia nowych i starych osiedli zamkniętych na mapie Saskiej Kępy, zamieszczono przykładowe zdjęcia wybranych przestrzeni nowych i starych osiedli, i przede wszystkim starano się dociec, jakie są relacje sąsiedzkie między mieszkańcami, których dzieli płot i jakie są motywy wtórnego grodzenia tj. grodzenia starych osiedli, dotychczas otwartych. Jak się wydaje na podstawie literatury przedmiotu, w tych relacjach dominują postawy niechęci, zwłaszcza ze strony mieszkańców osiedli otwartych. Motywy wtórnego grodzenia mogą być zaś zróżnicowane np. chęć odwetu i zniwelowanie poczucia bycia gorszym, jak widzi to Maria Lewicka, ale także obawa przed przestępczością spowodowana bliskością Stadionu X, dopiero niedawno (w 2012 r.) przekształconego z Jarmarku Europa w Stadion Narodowy, czy chęć ochrony przez wspólnoty mieszkaniowe odnowionych z własnych funduszy budynków i przestrzeni osiedlowych. Słowa kluczowe: osiedla zamknięte, osiedla grodzone, socjologia miasta, Warszawa 25 S t r o n a

26 Wprowadzenie Osiedla zamknięte (gated communities), czyli osiedla ogrodzone i strzeżone, które zaczęły powstawać w Polsce na początku lat 90. XX w., stały się obecnie trwałym elementem krajobrazu miast polskich, a szczególnie Warszawy. Według obliczeń niemieckiego socjologa Henrika Wertha w 2005 roku było ich już w Warszawie ponad 200. W Europie Zachodniej osiedla zamknięte są zdecydowanie mniej popularną formą mieszkalnictwa np. we Francji w 2002 r. istniały 183 osiedla strzeżone, przy czym zaledwie 72 z nich stanowiły osiedla ogrodzone, zaś pozostałe były chronione przy pomocy kamer wideo i domofonów, a w kilkunastu z nich przez dozorcę (Jałowiecki 2007: 160). Także w Niemczech osiedla za bramą stanowią zjawisko marginalne np. w Berlinie wybudowano tylko jedno takie osiedle Arkadien (Jałowiecki 2007: 160). Nic więc dziwnego, że fenomen ten został wkrótce dostrzeżony zarówno przez dziennikarzy, urbanistów, architektów, czy służby miejskie (straż pożarną, pogotowie ratunkowe), jak i przez naukowców reprezentujących różne dyscypliny np. antropologów, psychologów, socjologów, czy geografów. Osiedla zamknięte stały się więc obecne w dyskursie zarówno popularnym, jak i w dyskursie naukowym. Od samego początku osiedla za bramą często były opisywane w środkach masowego przekazu, przy czym ton tych wypowiedzi stopniowo się zmieniał. Zdaniem Jacka Gądeckiego, badającego różnice i zmiany dyskursu nad osiedlami grodzonymi w Polsce, można w nim wyróżnić trzy fazy: 1) neutralno-naturalną, kiedy ukazywały się informacje o sprzedaży mieszkań na osiedlach grodzonych lub strzeżonych, 2) uświadamiającą, kiedy pojawiły się pierwsze opinie entuzjastyczne lub krytyczne na ich temat, przy czym w konkretnych inwestycjach autorzy dostrzegali przejawy szerszych problemów i 3) problematyzowania, kiedy osiedla zamknięte zostają poddane głębszej krytyce za sprawą środowiska naukowców, dostrzegających problemy i niebezpieczeństwa z nimi związane (Gądecki 2009: 143). Naukowcy wskazywali zwłaszcza na takie problemy, jak fragmentaryzacja i zawłaszczenie przestrzeni publicznej w mieście, a także segregacja przestrzenno-społeczna. Zdaniem Jacka Gądeckiego zmiana tonu wypowiedzi nastąpiła około roku 2003, gdy w Warszawie rozpoczęto budowę osiedla zamkniętego Marina Mokotów na niespotykaną dotąd skalę (Gądecki 2009: 144). Osiedle to zajęło powierzchnię 22 ha i wyposażone zostało w potrójny system ogrodzeń. Jeszcze wyraźniejsza zmiana tonu wypowiedzi nastąpiła, gdy do dyskusji nad osiedlami zamkniętymi włączyli się naukowcy, zajmujący się badaniem miasta, zwłaszcza Bohdan Jałowiecki i Maria Lewicka, publikujący w 2004 roku wyniki swoich badań w książce Społeczna mapa Warszawy. Przyczyniła się do tego także publikacja wyników badań nad warszawskimi osiedlami Wrzeciono i Ursynów, przygotowana przez zespół badawczy Instytutu Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN i zatytułowana Restrukturyzacja wielkich osiedli mieszkaniowych w miastach europejskich (Gądecki 2009: ). W 2005 roku skalę zjawiska pokazał, wspomniany już niemiecki socjolog Henrik Werth, wówczas student, stworzywszy mapę osiedli zamkniętych w Warszawie, których naliczył ponad 200 (Gądecki 2009: 162). Osiedla zamknięte próba typologii Osiedle zamknięte (gated community) stanowi wydzieloną w sposób fizyczny przestrzeń w mieście, ogrodzoną płotem lub murem i często strzeżoną czasowo lub stale. Jak zauważa Anna Gąsior-Niemiec, przy próbie uporządkowania i typologizacji osiedli zamkniętych najczęściej korzysta się z kryterium genealogicznego, zaproponowanego przez autorów E.J. Blakely i M.S. Snyder (Gąsior-Niemiec, Glasze, Pütz, Sinz 2007: 15), według którego można wyróżnić trzy typy 26 S t r o n a

27 osiedli zamkniętych: wspólnoty stylu życia - lifestyle communities, wspólnoty prestiżu - prestige communities i wspólnoty bezpieczeństwa - security communities. Georg Glasze (Gąsior-Niemiec, Glasze, Pütz, Sinz 2007: 15) zaproponował przyjęcie odmiennego kryterium, to jest wzięcie pod uwagę cech fizycznych osiedli zamkniętych i cech projektu architektonicznego, według którego powstały. Jak się wydaje, zastosowanie tego kryterium umożliwia uzyskanie znacznie bardziej zróżnicowanej typologii osiedli zamkniętych i tym samym lepsze uchwycenie badanego zjawiska. Zgodnie z tym kryterium według G. Glasze wśród wszystkich osiedli zamkniętych (gated communities) można wyróżnić: 1) zamknięte apartamentowce (kondominia), 2) zamknięte wielobudynkowe zespoły mieszkalne, które początkowo wyłącznie utożsamiano z osiedlami grodzonymi, i które można zatem uznać według tego autora za właściwe osiedla grodzone. Te zamknięte wielobudynkowe zespoły mieszkalne dzielą się z kolei na trzy typy: a) zespoły oddzielnie stojących domów jednorodzinnych, b) zespoły domów szeregowych i c) zespoły wielopiętrowych budynków mieszkalnych. Mogą również wystąpić mieszane typy zabudowy. Podobną typologię do badań osiedli zamkniętych w Warszawie zastosował H. Werth, co świadczyć może o jej przydatności w warunkach polskich (Gąsior-Niemiec, Glasze, Pütz, Sinz 2007: 15). Według niego kondominia najczęściej są zlokalizowane w centralnych obszarach Warszawy, czyli tam, gdzie największe jest zaludnienie, zaś najmniej wolnej przestrzeni pod zabudowę mieszkalną, podczas gdy wielobudynkowe zespoły mieszkalne zarówno bloki, jak i domy - usytuowane są prawie wyłącznie na obrzeżach miasta. Jednakże czwórka badaczy, stosująca powyższą typologię i przeprowadzająca badania nad osiedlami zamkniętymi na Ursynowie Anna Gąsior-Niemiec, Georg Glasze, Robert Pütz i Dorothea Sinz stwierdziła, że nie można mówić w przypadku Warszawy o prawidłowości bezwzględnej, dotyczącej rozmieszczenia różnych typów osiedli zamkniętych, gdyż, choćby na badanym przez nich Ursynowie, zdarzają się od niej wyjątki (Gąsior-Niemiec, Glasze, Pütz, Sinz 2007: 15). Zespół powyższych badaczy proponuje jeszcze jedną typologię osiedli zamkniętych w oparciu o kryterium stopnia ich odgrodzenia od publicznej przestrzeni, czyli demarkacji (Gąsior- Niemiec, Glasze, Pütz, Sinz 2007: 20). Wyróżniają oni trzy typy osiedli zamkniętych: 1) osiedla w najmniej widocznym stopniu odgrodzone od otoczenia, tj. otoczone płotem i wyposażone w zamykaną bramę, ale o dostępie do osiedla kontrolowanym przez samych mieszkańców, używających kłódki lub kodu, 2) osiedla posiadające oprócz płotu i zamykanej bramy inne elementy demarkacyjne, jak np. dozorcę przy wejściu lub mobilne patrole ochrony i 3) osiedla najbardziej odizolowane od otoczenia i najbardziej strzeżone tj. posiadające takie elementy fizycznej demarkacji, jak: ogrodzenie, barierki, bramy zewnętrzne i wewnętrzne, pasy zieleni na zewnątrz ogrodzenia i segmentację pionową, a także nadzór całodobowy przez wieloosobowe załogi ochroniarskie, strzegące przed przestępcami i zapewniające porządek wewnątrz osiedla. Osiedla zamknięte na Saskiej Kępie Pod względem obecności osiedli zamkniętych Saska Kępa, niewielka i spokojna dzielnica położona na Pradze Południe, nie stanowi wyjątku na tle Warszawy. Także i tu osiedla ogrodzone i strzeżone są coraz bardziej powszechne od końca lat 90. XX wieku. Fakt ten budzić może jednak pewne zdziwienie. Wprawdzie jest to dzielnica uznawana za prestiżową, pełną zieleni, kameralną, przy jednoczesnym bliskim sąsiedztwie z centrum miasta, co deweloperzy skwapliwie akcentują w swoich ogłoszeniach jako jej atuty, jednak wydawałoby się, że właśnie w związku z jej niewielkimi rozmiarami, brak jest na niej wolnego terenu pod nową zabudowę. Tym bardziej, że zabudowa mieszkalna jest niska, wobec czego nowe budynki zasadniczo także 27 S t r o n a

28 powinny być niewysokie. Te ograniczenia nie okazały się jednak barierą nie do przekroczenia dla deweloperów: wolny teren jest przez nich poszukiwany pracowicie i konsekwentnie, przy czym wykorzystuje się podobnie jak w centrum miasta każdą wolną działkę, wyburzając stare obiekty. W ten sposób powstają zazwyczaj obiekty apartamentowe (kondominia), to jest budynki wolnostojące, ogrodzone i strzeżone, luksusowo wyposażone, nie mające wielu mieszkań i zazwyczaj niewysokie ze względu na otaczające budynki, choć nie jest to regułą. Przykładowo takie budynki widoczne są m.in. przy ul. Bajońskiej, ul. Niekłańskiej, czy ul. Katowickiej. Oprócz tej kameralnej zabudowy, która wtapia się w krajobraz Saskiej Kępy bez dysonansu, powstały też obiekty apartamentowe wielomieszkaniowe, które znacznie przewyższają okoliczną zabudowę i dysonans tworzą. Najlepszym przykładem są dwa wysokie apartamentowce na Placu Przymierza, wybudowane na miejscu nie istniejącego już kina Sawa i w planach mające - oprócz mieszkań - zapewnić mieszkańcom dzielnicy ofertę kulturalną, której jednak jak się okazało nie dają. Ich wysokość dostosowano do sąsiadujących dwóch dziesięciopiętrowych bloków z lat 70. XX w., które same w sobie stanowią wtręt w niskim budownictwie Saskiej Kępy. Pozostałe kamienice otaczające dawny Plac Przymierza (po wybudowaniu obu apartamentowców po placu pozostała tylko nazwa) to niewysokie trzy-czteropiętrowe. Wybudowane obiekty zapewniają funkcję mieszkaniową i częściowo funkcję usługową poprzez obecność sklepów i punktów usługowych na parterze i pierwszym piętrze. Nietrafionym projektem jest atrium znajdujące się w jednym z tych budynków, które w zamierzeniu miało przyciągać do siebie ludzi i stanowić, miejsce odpoczynku i spotkań, przy położonej centralnie małej fontannie, ale w praktyce jest niewykorzystane. Fontanna nie zawsze działa, a mieszkańcy dzielnicy najwyraźniej nie uznali przestrzeni atrium za przyjazną i własną. Innym przykładem dysonansu architektonicznego mogą być wysokie nowe budynki powstałe przy ul. Meksykańskiej i ul. Zwycięzców, jak również przy ul Międzynarodowej, wewnątrz starego osiedla nad kanałem wystawowym. Wszystkie one (z wyjątkiem budynku na osiedlu Międzynarodowa) wyraźnie górują nad resztą, co dla ich mieszkańców może być istotnym walorem, bo mają piękny widok z okna, dociera do nich mniejszy hałas i zapewnioną mają izolację od otoczenia, za co warto zapłacić. Jak już powiedziano, wszystkie wspomniane obiekty mieszkalne stanowią niewątpliwie jeden z typów osiedli zamkniętych są ogrodzone i strzeżone, przy czym różny jest ich stopień odgrodzenia od otoczenia. Opisane obiekty apartamentowe wielomieszkaniowe są wyposażone w podniesione o dwa piętra dziedzińce wewnętrzne, co powoduje, że od strony ulicy na parterze umieszczone są różnego rodzaju usługi (zazwyczaj duże sklepy, apteki, przychodnie weterynaryjne, kafejki, salony kosmetyczne, itp.). Usługi te są oddzielone od części mieszkalnej, co sprawia w efekcie dodatkową izolację mieszkańców od otoczenia. Możemy więc mówić, że mamy w tym przypadku do czynienia z pionową segmentacją funkcjonalną budynku, charakterystyczną dla całej Warszawy, podobnie jak występująca także na Saskiej Kępie konstrukcja budynku wielomieszkaniowego w kształcie litery U (Gąsior-Niemiec, Glasze, Pütz, Sinz 2007: 16-17). Widoczne są też niekiedy pasy zieleni od strony ulicy, stanowiące również istotny element izolacji fizycznej od otoczenia. Te dwa elementy jak również duży, widoczny z daleka budynek recepcji sytuuje niektóre z tych kondominiów (np. Zwycięzców I, Zwycięzców II) w kategorii najbardziej izolowanych budynków (typ 3 w typologii Gąsior-Niemiec, Glasze, Pütz i Sinz). W przypadku innych budynków wielomieszkaniowych, które wybudowane są na wąskich lub niedużych działkach elementem izolacji jest zazwyczaj ogrodzenie z bramą i zamek, kłódka lub kod (typ 1 w powyższej typologii). 28 S t r o n a

29 Powstawaniu nowych osiedli zamkniętych, najczęściej występujących w postaci apartamentowców wielomieszkaniowych, towarzyszy na Saskiej Kępie postępujący proces grodzenia się starych osiedli mieszkaniowych powstałych w latach 50., czy 60. XX w. (Rysunek 1). Zazwyczaj są to osiedla znajdujące się w sąsiedztwie nowych osiedli zamkniętych, czyli w realiach Saskiej Kępy kondominiów. Stosując typologię G. Glasze, możemy określić osiedla wtórnie zamknięte jako właściwe osiedla grodzone, które stanowią zamknięte wielobudynkowe zespoły mieszkalne z własnymi podwórkami i uliczkami. Ich izolacja od otoczenia kształtuje się jak się wydaje na najniższym poziomie, tj. zasadza się na fizycznym otoczeniu płotem i wyposażeniu w bramę (bramy), którą otwierają sami mieszkańcy za pomocą klucza lub kodu, jednakże w dotkliwy sposób pozbawia mieszkańców dzielnicy korzystania z dostępnej do tej pory przestrzeni np. skrótów, czy skwerów. Taka fizyczna demarkacja wielu budynków jest też paradoksalnie bardziej widoczna niż usytuowany z tyłu apartamentowca podniesiony dziedziniec wewnętrzny. Niepokojącym jest fakt coraz częstszych przypadków wtórnego grodzenia starych osiedli na Saskiej Kępie osiedli wtórnie zamkniętych przybywa powoli, ale stale. Spacerując po dzielnicy można się niespodzianie natknąć na płot, w miejscu, gdzie dotychczas było przejście między blokami, a często obserwować można proces przygotowawczy do ostatecznego ogrodzenia, czyli zainstalowania zamykanej bramy. Oprócz pojawiających się emocjonalnych reakcji, takich jak zaskoczenie, niepokój a niekiedy żal lub złość, pojawia się także pytanie o przyczyny tego wtórnego grodzenia, które podobnie jak w przypadku nowych osiedli zamkniętych ma negatywny wpływ na przestrzeń miejską, gdyż dzieli i zamyka przestrzeń wspólną do tej pory dostępną i stanowi barierę komunikacyjną (Smętkowski 2009: 82-83). Na pytanie to próbują odpowiedzieć socjologowie, psychologowie i antropologowie, badając postawy wobec osiedli zamkniętych a także wzajemne relacje sąsiadów z osiedli zamkniętych i osiedli otwartych. Postawy wobec osiedli zamkniętych i relacje sąsiedzkie Według Marii Lewickiej i Katarzyny Zaborskiej, które badały relacje wzajemne mieszkańców osiedli otwartych i mieszkańców osiedli zamkniętych, relacje te nie zawsze są najlepsze. Przeważają w nich postawy niechęci, przy czym większa jest niechęć mieszkańców osiedli otwartych wobec sąsiadujących z nimi mieszkańców osiedli zamkniętych, których uważają za bogatych snobów, mało otwartych na obcych. Mieszkańcy otwartych osiedli nie są zadowoleni z tego, że w wyniku wybudowania osiedla zamkniętego wewnątrz lub w sąsiedztwie osiedla otwartego, są zmuszeni do zmiany swoich dotychczasowych tras, ścieżek i skrótów, i do obchodzenia osiedla ogrodzonego, bo drogę zagradza płot. Nie są zadowoleni z tego, że ich dzieci nie mogą bawić się na placu zabaw w osiedlu zamkniętym, podczas gdy dzieci z osiedla zamkniętego przychodzą bawić się na osiedlu otwartym. Denerwuje ich traktowanie przestrzeni osiedla otwartego jako gorszej, o czym ich zdaniem świadczy fakt, że właśnie tam ich sąsiedzi z osiedli zamkniętych wyprowadzają psy i parkują samochody. Wobec powyższego zdarza się niekiedy, że mieszkańcy osiedli sąsiadujących z osiedlem zamkniętym organizują jakieś formy protestu jak np. wtargnięcie na teren osiedla zamkniętego i zorganizowanie grilla z głośnymi śpiewami 1. Częściej się jednak zdarza, że mieszkańcy osiedla otwartego również się grodzą, niejako w odwecie i po to, by nie być gorszym. Taką reakcję widać wyraźnie na starych osiedlach Saskiej Kępy. 29 S t r o n a

30 Rysunek 1. Najważniejsze osiedla zamknięte na Saskiej Kępie - nowe i wtórnie ogrodzone tj. osiedla otwarte, które ogrodziły się w ostatnich latach nowe osiedle zamknięte wtórnie ogrodzone osiedle zamknięte tj. osiedle otwarte, ogrodzone w ostatnich latach Źródło: Opracowanie własne na podstawie: 2010 Google; dane do Mapy 2010 PPWK. Tę niesymetryczność we wzajemnych relacjach uwidoczniło też zadanie, które mieli wykonać mieszkańcy osiedla zamkniętego i sąsiadującego z nim osiedla otwartego (autorki zbadały po 30 osób z obu osiedli). Zadanie polegało na rozdzieleniu między te dwa osiedla pewnej hipotetycznej sumy pieniędzy spółdzielni z przeznaczeniem na remonty, malowanie klatek schodowych, odnowienie placu zabaw dla dzieci lub obniżenie czynszu. Jak się okazało, mieszkańcy osiedla otwartego swoje potrzeby ocenili wyżej i swojemu osiedlu przyznali więcej pieniędzy ze wspólnej kasy. Tymczasem mieszkańcy osiedla zamkniętego dzielili pieniądze równo, a często więcej przyznawali na potrzeby osiedla otwartego. M. Lewicka i K. Zaborska wyjaśniały 30 S t r o n a

31 takie zachowanie tym, że mieszkańcy osiedla zamkniętego zanim awansowali społecznie i zmienili miejsce zamieszkania - też kiedyś mieszkali w osiedlu otwartym, zwykle większym niż osiedle zamknięte i znają jego potrzeby. Natomiast przyznawanie większej sumy pieniędzy na potrzeby osiedla otwartego przez jego mieszkańców może świadczyć zdaniem badaczek nie tylko o świadomości większych potrzeb tego osiedla, ale także o pewnej niechęci wobec sąsiadów z osiedla zamkniętego, o przekonaniu, że powinni oni dostać mniej pieniędzy, bo przecież i tak są bogaci 2. Jacek Gądecki, analizujący dyskurs na temat osiedli zamkniętych także zauważa, że według doniesień prasowych zarówno relacje sąsiedzkie wewnątrz osiedla zamkniętego jak i relacje sąsiedzkie z mieszkańcami osiedli otwartych nacechowane są konfliktem (Gądecki 2009: ). Konflikty między sąsiadami zza płotu, dotyczą przede wszystkim dostępu do placów zabaw, znajdujących się na terenie osiedla grodzonego i parkowania na miejscach parkingowych poza jego terenem przez mieszkańców lub ich gości (Gądecki 2009: ). Chociaż mieszkańcy osiedli grodzonych są zazwyczaj zobowiązani do wykupu miejsca parkingowego na terenie swojego osiedla, to w praktyce zdarza się, że tego nie robią z powodu wysokich kosztów (sięgających nawet ok. 40 tys. zł), często też parkują przed osiedlem zamkniętym osoby wynajmujące na nim mieszkanie. Wszystko to powoduje zagęszczenie, chaos, a nawet zagrożenie zdrowia i życia, jak również postępujące szybko wtórne grodzenie tych osiedli, które znajdują się w sąsiedztwie osiedli zamkniętych (Gądecki 2009: 221). Konsekwencją takich działań jest dalsza fragmentaryzacja przestrzeni miejskiej. Jednakże badania mieszkańców Warszawy przeprowadzone przez Bohdana Jałowieckiego w roku (WAS Warsaw Area Study) 3 pokazały, że znaczna część warszawiaków akceptuje obecność osiedli zamkniętych i apartamentowców w mieście (Jałowiecki, Krajewska, Olejniczak 2004: ). Prawie 2/3 badanych zgodziło się z opinią, że apartamenty są zjawiskiem pożądanym i tyle samo badanych uznało, że domy wielorodzinne ogrodzone i chronione są zjawiskiem normalnym, podczas gdy tylko ok. 1/5 warszawiaków nie zgodziła się z tą ostatnią opinią. Ponad 1/4 badanych była zdania, że należy budować więcej mieszkań tego typu, 1/3 uważała, że ich liczba wystarczająca, a tylko 4% badanych stanowczo sprzeciwiało się ich budowie. Zadano również pytanie Czy ogrodzenia domów osobiście przeszkadzają ankietowanemu?, na które 1/5 badanych odpowiedziała twierdząco, 1/5 odpowiedziała, że przeszkadzają, ale nie bardzo, zaś połowa badanych stwierdziła, że w ogóle im ogrodzenia domów nie przeszkadzają. Takie odpowiedzi zaskoczyły badaczy, tym bardziej, że tylko nieliczni z badanych mieszkali w apartamentach (1%), chociaż znali je, bo część ich znajomych w nich mieszkała. Jak wskazuje Bohdan Jałowiecki, przyzwolenie wśród znacznej części badanych warszawiaków na budowę apartamentów i grodzenie budynków, czyli przyzwolenie na zaspokajanie potrzeb mieszkaniowych w sposób nieegalitarny może świadczyć o przyzwoleniu na istnienie nierówności społecznych (Jałowiecki, Krajewska, Olejniczak 2004: 145). Badania zrealizowane przez CBOS w 2007 roku, zatytułowane Jak nam się żyje?, potwierdzają dużą popularność osiedli zamkniętych. Przeprowadzone zostały na reprezentatywnej próbie mieszkańców Warszawy liczącej 1348 respondentów. Badania te pokazują, że już ponad 1/3 badanych mieszka na osiedlach grodzonych, przy czym 20,4% badanych mieszka na osiedlach tylko grodzonych, a 14,3% na osiedlach zarówno grodzonych, jak i strzeżonych. W apartamentowcach wciąż jednak mieszkają nieliczni 3,1% badanych (Jałowiecki 2009: 94, 96). Z kolei badania EUROREG z 2007 r. przeprowadzone w S t r o n a

32 gospodarstwach domowych w pięciu dzielnicach Warszawy (Białołęce z Targówkiem, Kamionku, Górnym Mokotowie, Kabatach oraz na Bemowie) pokazują, że zdecydowanie najwięcej badanych mieszka w osiedlach grodzonych oraz grodzonych i strzeżonych na Kabatach 84,0%, a także, ale już znacznie rzadziej na Kamionku 38,7% (Jałowiecki 2009: 96). Wyraźnie akcentuje się także związek wykształcenia i położenia mieszkania w blokach współczesnych, zwykle ogrodzonych i strzeżonych, mieszka trzy razy więcej badanych z wykształceniem wyższym niż z podstawowym (odpowiednio: 44,6% i 14,9%), a w apartamentowcach dwa razy więcej osób z wykształceniem wyższym niż średnim, zaś nikt z wykształceniem podstawowym (odpowiednio: 5,7%, 2,1%, 0%) (Jałowiecki 2009: 95). Widoczny jest również związek między typem ochrony osiedla i wykształceniem ponad 2/3 mieszkańców osiedli grodzonych lub grodzonych i strzeżonych ma wyższe wykształcenie (Jałowiecki 2009: 97). Jak zauważa Bohdan Jałowiecki, wyniki te świadczyć mogą o rozmiarach segregacji przestrzenno-społecznej w Warszawie. Należy przypuszczać, że ten proces będzie się pogłębiał, bo nowe mieszkania na rynku budowane są wyłącznie w osiedlach zamkniętych, więc kupujący nowe mieszkanie nie ma wyboru (Jałowiecki 2009: 97). Upodobanie warszawiaków do osiedli grodzonych potwierdzają badania firmy nieruchomościowej Nowy Adres, przeprowadzone w 2008 r. w Warszawie, Trójmieście, Poznaniu, Krakowie i Wrocławiu, dotyczące popytu na rynku mieszkaniowym i preferencji nabywców mieszkań. Wynika z nich, że blisko 60% warszawian chce mieszkać na osiedlach strzeżonych lub przynajmniej wyposażonych w domofon, a 13% chce, żeby na osiedlu lub w domu była portiernia. Mieszkańcy pozostałych badanych miast znacznie rzadziej zgłaszają takie potrzeby, związane jak się wydaje z brakiem poczucia bezpieczeństwa. Przykładowo w osiedlach grodzonych chciałoby mieszkać tylko po ok. 36% wrocławian i mieszkańców Trójmiasta, a wyposażenia osiedla lub domu w portiernię chciałoby zaledwie po ok. 5% badanych wrocławian i krakowian. Bohdan Jałowiecki tłumaczy powyższe wyniki zauważając, że prawie połowa mieszkańców Warszawy to ludność napływowa, która może się bać wielkiego miasta. Przyczynę widzi także w słabszej identyfikacji warszawiaków ze swoim miejscem zamieszkania w porównaniu z mieszkańcami innych miast 4. Podsumowanie Jak pokazują badania, mieszkańcy Warszawy w znacznie wyższym stopniu niż mieszkańcy innych miast Polski akceptują istnienie osiedli zamkniętych (w tym apartamentowców), a ponad 1/3 mieszka już w takich osiedlach. Proces ten zapewne będzie się pogłębiał, gdyż na rynku nieruchomości nie ma innych możliwości ogrodzone i strzeżone osiedle stało się standardem oferowanym, ale i pożądanym. Zjawisko osiedli zamkniętych rodzi jednak wiele problemów zwłaszcza postępującą fragmentaryzację tkanki miejskiej oraz segregację społeczno-przestrzenną. Badania dowodzą, że w osiedlach zamkniętych mieszkają warszawiacy o dochodach ponadprzeciętnych, a ich gospodarstwa domowe są znacznie lepiej wyposażone. Przyzwolenie społeczne na istnienie osiedli zamkniętych może świadczyć zdaniem Bohdana Jałowieckiego o przyzwoleniu na istnienie nierówności społecznych. Jeden z problemów stanowią też relacje wzajemne między mieszkańcami osiedli zamkniętych i osiedli otwartych, które jak się wydaje nacechowane są niechęcią i konfliktem, przy czym spory budzi ogrodzenie, dotychczas dostępnego terenu, a także lekceważące traktowanie przestrzeni osiedli otwartych przez mieszkańców osiedli otwartych, przy jednoczesnej niemożności korzystania przez tych ostatnich z przestrzeni osiedli zamkniętych. Reakcją na poczucie bycia gorszym 32 S t r o n a

33 i biedniejszym jest wtórne grodzenie osiedli do tej pory otwartych. Proces jest wyraźnie widoczny na Saskiej Kępie, gdzie wśród nowych osiedli dominują kondominia. Warto zauważyć na koniec, że użyte w tytule sformułowanie w cieniu osiedla zamkniętego jest nie tylko sformułowaniem metaforycznym, wskazującym na to, że osiedla otwarte usytuowane są w cieniu tych zamkniętych, bo są zazwyczaj starsze, jeszcze z czasów PRL-u, a co za tym idzie skromniejsze, zaniedbane i gorzej wyposażone, przez co kontrast z sąsiednimi ogrodzonymi, niekoniecznie ładnymi, ale nowymi budynkami jest uderzający. Przestrzeń osiedla otwartego jest też często traktowana jako gorsza, więc się o nią nie dba, lecz wyłącznie eksploatuje. Tytułowy cień może być także cieniem fizycznym, bo często się zdarza, że osiedle zamknięte a w realiach Saskiej Kępy, gdzie w ogóle mało jest przestrzeni do zagospodarowania stanowić je może tylko jeden, czy dwa ogrodzone budynki dominuje nad przestrzenią i sąsiadującym otoczeniem. Dominuje w sposób czysto fizyczny, bo budynki są zazwyczaj wyższe niż okoliczne, bo ogrodzone jest wysokim murem, bywa, że 3-metrowym, który rzeczywiście rzuca cień na sąsiadującą osiedlową uliczkę. Ten widok nasuwa szereg skojarzeń: z twierdzą w mieście, odrębnym miastem w mieście, czy też używając obecnego od jakiegoś czasu w literaturze przedmiotu terminu gettem dobrobytu w mieście. 33 S t r o n a

34 Przypisy: 1 Polsko, otwórz się. Z profesor Marią Lewicką i jej doktorantką Katarzyną Zaborską z Wydziału Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego rozmawia Katarzyna Surmiak-Domańska, Duży Format, dodatek do Gazety Wyborczej z dnia 1 X 2007 Nr 37/748, s Tamże. 3 WAS (Warsaw Area Study - Badanie Warszawskiej Przestrzeni) to nazwa angielska dla badań sondażowych Mieszkańcy Warszawy o sobie i swoim mieście, przeprowadzonego przez Centrum Badania Opinii Społecznej i wpisanego w szerszy projekt badań międzynarodowych prowadzonych przez Institute for Social Research w University of Michigan, Ann Arbor, USA. 4 Górecka-Czuryłło M., Wolimy zamknięte osiedla, (dostęp ). 34 S t r o n a

35 Bibliografia: Gądecki J. (2009), Za murami. Osiedla grodzone w Polsce analiza dyskursu. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. Gąsior-Niemiec A., Glasze G., Pütz R., Sinz D. (2007), Grodzenie miasta: casus Warszawy. Studia Regionalne i Lokalne 4: Górecka-Czuryłło M., Wolimy zamknięte osiedla, (dostęp ). Jałowiecki B., Łukowski W. (2007), Gettoizacja polskiej przestrzeni miejskiej. Warszawa: Wydawnictwo SWPS Academica, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR. Jałowiecki B. (2009: ), Miasto mieszkańców?. [w:] B. Jałowiecki, E.A. Sekuła, M. Smętkowski, A. Tucholska, Warszawa. Czyje jest miasto? Warszawa: Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR. Jałowiecki B., Szczepański M.S. (2002), Socjologiczne pojęcie przestrzeni. [w:] B. Jałowiecki, M.S. Szczepański, Miasto i przestrzeń w perspektywie socjologicznej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, s Jałowiecki B., Krajewska M., Olejniczak K. (2004), Klasa metropolitalna w przestrzeni Warszawy. [w:] J. Grzelak, T. Zarycki (red.), Społeczna mapa Warszawy. Interdyscyplinarne studium metropolii warszawskiej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, s Jałowiecki B. (2007), Metropolie jako bieguny rozwoju. [w:] G. Gorzelak (red.), Polska regionalna i lokalna w świetle badań EUROREG-u. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, s Polsko, otwórz się. Z profesor Marią Lewicką i jej doktorantką Katarzyną Zaborską z Wydziału Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego rozmawia Katarzyna Surmiak-Domańska, Duży Format, dodatek do Gazety Wyborczej z dnia 1 X 2007 Nr 37/748, s Smętkowski M. (2009), Miasto deweloperów?. [w:] B. Jałowiecki, E.A. Sekuła, M. Smętkowski, A. Tucholska, Warszawa. Czyje jest miasto? Warszawa: Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, s S t r o n a

36 ZAŁĄCZNIK: NOWE I STARE OSIEDLA ZAMKNIĘTE NA SASKIEJ KĘPIE Fot. 1. Wysoki mur, siatka metalowa i pas zieleni, otaczające nowe osiedle. Ulica Zwycięzców 40 Zwycięzców II (fot. A. Wołk) 36 S t r o n a

37 Fot. 2. Metalowy płot starego osiedla między domami przy ulicach Saska 48 i Brazylijska 3A vis à vis Zwycięzców II (fot. A. Wołk) 37 S t r o n a

38 Fot. 3. Na teren tego osiedla przy ulicy Brazylijskiej wcześniej otwartego nie można już wejść (fot. A. Wołk) 38 S t r o n a

39 Fot. 4. Bliskie sąsiedztwo osiedla zamkniętego i otwartego. Ulica Zwycięzców 40 Zwycięzców II (fot. A. Wołk) 39 S t r o n a

40 Fot. 5. Metalowa siatka wokół nowego osiedla przy ulicy Zwycięzców 42 Zwycięzców I, od strony ulicy Międzynarodowej (fot. A. Wołk) 40 S t r o n a

41 Fot. 6. Wlepka na metalowym parkanie osiedla zamkniętego (apartamentowca) przy ulicy Katowickiej 4. Dowcipna reakcja na zamknięcie przestrzeni? (fot. A. Wołk) 41 S t r o n a

42 Fot. 7. Nowe osiedle grodzone (apartamentowiec) przy ulicy Katowickiej 4 (fot. A. Wołk) 42 S t r o n a

43 Fot. 8. Stare osiedle, na które już nie można wejść - ulica Meksykańska (fot. A. Wołk) 43 S t r o n a

44 Fot. 9. Przestrzeń zamknięta starego osiedla przy ulicy Meksykańskiej (fot. A. Wołk) 44 S t r o n a

45 Fot. 10. Tą drogą (otwartego do niedawna osiedla przy ulicy Brazylijskiej) nie można już spacerować (fot. A. Wołk) 45 S t r o n a

46 Fot. 11. Podwójny system zabezpieczeń nowego osiedla przy ulicy Bajońskiej 11 (fot. A. Wołk) 46 S t r o n a

47 Joanna Wróblewska-Skrzek Instytut Socjologii Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie SKALA I POWODY ORZECZENIA NIEWAŻNOŚCI ZWIĄZKU MAŁŻEŃSKIEGO W POLSCE. PERSPEKTYWA SOCJOLOGICZNA ABSTRAKT Zmiany zachodzące w społeczeństwach zachodnich w obrębie życia małżeńskorodzinnego stały się obiektem zainteresowania wielu dziedzin nauki. Źródła owych przeobrażeń wielu badaczy upatruje w przekształceniach modernizacyjnych, które zwłaszcza na gruncie kulturowym mocno wpływają na kształt rodziny w tradycyjnym sensie. Przekształceniu ulegają dotychczasowe role i zadania małżonków, coraz częściej mówi się o jakości związku małżeńskiego. W kontekście toczących się dyskusji na temat małżeństwa i rodziny pominięta została problematyka małżeństwa sakramentalnego. Artykuł stanowi zatem próbę uzupełnienia owej luki badawczej poprzez scharakteryzowanie kwestii związanych z orzeczeniem nieważności związku małżeńskiego, z którymi, jak pokazują statystki, ma styczność coraz większa część społeczeństwa polskiego. Moim celem jest zatem zwrócenie uwagi na problem, jakim staje się coraz częstsze orzekanie nieważności związku małżeńskiego. Kwestia orzeczenia nieważności związku małżeńskiego została przedstawiona w oparciu o dane zgromadzone w rocznikach statystycznych Kościoła katolickiego Annuarium Statisticum Ecclesiae w latach Analizie zostały poddane dane odnoszące się do: liczby związków małżeńskich zawartych w Kościele katolickim w Polsce w latach , liczby pozwów składanych w sądach kościelnych na początku i na końcu danego roku, liczby spraw kończących się wyrokiem z nieważnością oraz przeciw nieważności, a także powód orzeczenia nieważności przez sąd kościelny. Analiza została uzupełniona o dane pochodzące z komunikatów CBOS a także dane pochodzące z badań PPPiW. Słowa kluczowe: małżeństwo, orzeczenie nieważności związku małżeńskiego, małżeństwo sakramentalne. 47 S t r o n a

48 Od kilkudziesięciu lat w społeczeństwach zachodnich obserwujemy liczne przeobrażenia w obrębie życia małżeńsko-rodzinnego. Według teoretyków współczesności jak Anthony Giddens, Zygmunt Bauman czy Alvin Toffler zmiany mają charakter globalny i zachodzą, w większym lub w mniejszym stopniu, we wszystkich społeczeństwach zachodnich. Przemiany małżeństwa i rodziny mają ścisły związek ze zmianami zachodzącymi w sferze społecznej, kulturowej oraz ekonomicznej społeczeństw. Procesy modernizacyjne doprowadziły do kryzysu kulturowego, który charakteryzuje się odrzuceniem dotychczasowych wartości i norm regulujących życie jednostki. Naturalny porządek świata zostaje zdominowany przez technologie i postęp, nowoczesność wprowadza nowe formy i normy życia społecznego. Zachodzące przeobrażenia są nieuniknioną konsekwencją nowoczesności. W kontekście toczących się dyskusji na temat małżeństwa i rodziny, problematyka małżeństwa sakramentalnego wydaje się być pominięta. Próbując wypełnić lukę badawczą, a także zrealizować zamierzenia poznawcze i eksplikacyjne, warto scharakteryzować i wyjaśnić kwestie związane z orzeczeniem nieważności związku małżeńskiego, z którym jak pokazują statystki ma styczność coraz większa część społeczeństwa polskiego. Moim celem jest zatem zwrócenie uwagi na problem jakim staje się coraz częstsze orzekanie nieważności związku małżeńskiego. Na przestrzeni wieków małżeństwo jako zinstytucjonalizowany związek kobiety i mężczyzny miało swój wymiar religijny. Chrześcijańska koncepcja małżeństwa nawiązuje bezpośrednio do biblijnej historii narodu izraelskiego, gdzie małżeństwo uznawano za instytucję bezpośrednio pochodzącą od Boga, jako wyraz przymierza Boga Jahwe z narodem wybranym. W nauczaniu Jezusa Chrystusa małżeństwo jest instytucją od początku ustanowioną przez Boga, jako nierozerwalna wspólnota zawarta przez jednego mężczyznę i jedną kobietę (Góralczyk 2006:23). Istotą procesu o stwierdzenie nieważności związku małżeńskiego jest orzeczenie przez kompetentny Sąd kościelny czy małżeństwo zostało zawarte ważnie czy nieważnie tj. czy małżeństwo w ogóle zaistniało w rozumieniu prawa kanonicznego. Celem procesu jest zatem ustalenie prawdy dotyczącej małżeństwa i jej orzeczenie. Prawda jest jedna: albo małżeństwo od samego jego początku jest ważne, albo nie, czyli albo związek pomiędzy kobietą i mężczyzną jest małżeństwem, albo nim nie jest. Jeżeli małżeństwo zostało zawarte ważnie tj. jeśli zostały spełnione wszystkie wymagane przez prawo kanoniczne warunki, żadna władza nie może go rozwiązać czy unieważnić. Małżeństwo sakramentalne jest bowiem nierozerwalne mocą prawa Bożego. Stąd wielkim błędem jest posługiwanie się terminami rozwód kościelny czy unieważnienie małżeństwa. Sąd kościelny może jedynie stwierdzić, że małżeństwo zostało nieważnie zawarte, czyli że, mimo zewnętrznych oznak wskazujących na zawarcie małżeństwa, ono nie zaistniało. 1 Rozpoczęcie procesu o orzeczenie nieważności związku małżeńskiego wiąże się ze złożeniem skargi powodowej wraz z niezbędnymi dokumentami we właściwym sądzie. Najniższą instancję sądów kościelnych stanowią sądy biskupie związane z daną diecezją. Sądy drugiej instancji są sądami apelacyjnymi i są ustanawiane przez Metropolitę. Może się zdarzyć, że sąd metropolitalny stanowi pierwszą instancję dla spraw karnych, spornych i małżeńskich wniesionych w innych diecezjach i archidiecezjach, jak w przypadku Sądu Metropolitalnego Warszawskiego, który stanowi zarówno pierwszą instancję dla Archidiecezji Warszawskiej, Diecezji Warszawsko-Praskiej i Ordynariatu Polowego oraz jest trybunałem drugiej instancji dla Archidiecezji Lubelskiej, Archidiecezji Łódzkiej, Diecezji Płockiej, Archidiecezji Poznańskiej 48 S t r o n a

49 Uniwersyteckie Czasopismo Socjologiczne Nr i Diecezji Radomskiej. Sądem drugiej instancji dla Sądu Metropolitalnego Warszawskiego jest Metropolitalny Sąd Duchowny w Poznaniu 2. Gdyby wyrok sądu drugiej instancji brzmiał odmiennie niż pierwszej instancji, wówczas trzeba skierować sprawę do sądu trzeciej instancji, czyli do Roty Rzymskiej. Jeżeli sąd apelacyjny podtrzyma wyrok sądu diecezjalnego, apelacja do Roty Rzymskiej nie jest możliwa. Od wyroków Roty Rzymskiej apelacja również nie jest możliwa. W ramach toczących się dyskusji na temat kryzysu rodziny, warto rozpocząć rozważania nad problematyką stwierdzenia nieważności związku małżeńskiego od krótkiego opisu danych odnoszących się do częstości zawierania związków małżeńskich w Kościele katolickim. Analiza danych zastanych zgromadzonych w rocznikach statystycznych Annuarium Statisticum Ecclesiae wskazuje na pewne wahania. Wykresy 1. Liczba zawartych związków małżeńskich w Kościele katolickim w Polsce w latach Źródło: Obliczenia własne na podstawie Annuarium Statisticum Ecclesiae Najwięcej związków małżeńskich w Kościele katolickim zawarto na początku badanego okresu (wykres 1). Pod koniec lat osiemdziesiątych oraz na początku lat dziewięćdziesiątych liczba zawieranych związków małżeńskich oscyluje na poziomie 220 tys. rocznie. Na przestrzeni lat najwięcej związków małżeńskich ponad 230 tys. - zawarto w roku Wysoki wskaźnik małżeństw przypada także na roczniki 1991 oraz 1989 w obu przypadkach jest to ponad 225 tys. nowo zawartych związków małżeńskich. Natomiast od roku 1994 obserwujemy stopniowy spadek liczby nowo zawieranych małżeństw w Kościele katolickim. Tendencja spadkowa utrzyjmy się przez kolejne 10 lat aż do roku W roku 2004 nowych małżeństw zawarto tylko 152 tys. Natomiast od roku 2005 obserwujemy powolny, lecz stopniowy wzrost liczby nowo zawieranych związków małżeńskich w Kościele katolickim w Polsce. Taka sytuacja może wynikać z wchodzenia w wiek matrymonialny dzieci urodzonych w wyżu demograficznym lat osiemdziesiątych XX wieku, jak również z głębokiego przywiązania do roli i miejsca rodziny 49 S t r o n a

50 w społeczeństwie polskim. Jak pokazują badania PPPiW 3-90,4% Polaków nie uważa małżeństwa za instytucję przestarzałą - (Kawińska 2010:32). Interesujący wydaje się fakt, że w Polsce w ciągu analizowanych dwudziestu lat zaobserwowaliśmy spadek liczby nowo zawartych związków małżeńskich w Kościele katolickim, przy jednoczesnym wzroście liczby skarg powodowych składanych w sądach pierwszej instancji (wykres 2). Taki stan rzeczy możemy różnie interpretować. Z jednej strony małżeństwo i rodzina jest wciąż wartością bardzo ważną w życiu jednostek. Jak pokazują badania CBOS BS/99/2010 dla 95% respondentów szczęście rodzinne stanowi największą wartość. Nie bez znaczenia w życiu jednostek pozostają także wartości religijne. Dla 55% badanych zasady religijne, a dla 73% nauczanie Jana Pawła II mają duże znaczenie w kształtowaniu ich poglądów na świat i życie. Wzrost liczby skarg powodowych składanych w sądach kościelnych, może wynikać zatem z chęci uporządkowania swojego doczesnego życia religijnego i rodzinnego. Z drugiej strony, złożenie skargi powodowej wiąże się z przyznaniem do błędu, czy braku emocjonalnej dojrzałości do małżeństwa, która może wynikać z zagubienia jednostek w meandrach płynnej nowoczesności, gdzie miejsce tradycyjnych norm i wartości zajmują indywidualizm, sukces i satysfakcja. Nastawienie na wartości postmaterialistyczne (zob. Inglehart 2005) wpływa także na odkładanie decyzji matrymonialnych w czasie i poszukiwanie idealnego partnera, który spełni nasze oczekiwania i aspiracje. Wykresy 2. Liczba spraw nie rozstrzygniętych na początku i na końcu danego roku w latach w Polsce. Pierwsza instancja. Proces zwykły Sprawy nieroztrzygnięte na koniec roku Sprawy nieroztrzygnięte na poczatku roku Źródło: Obliczenia własne na podstawie Annuarium Statisticum Ecclesiae Jak prezentuje wykres w ciągu analizowanych dwudziestu lat, tj. od roku 1989 do roku 2009 liczba spraw nie rozstrzygniętych na początku jak i na końcu danego roku systematycznie wzrasta. Na początku i na końcu roku 1989 liczba skarg powodowych w sądach pierwszej instancji wynosiła niewiele ponad 3 tys. W połowie lat dziewięćdziesiątych liczba skarg powodowych znajdujących się w sądach pierwszej instancji na początku i na końcu danego roku wynosiła już ponad 3,5 tys. Po roku 2000 liczba składanych pozwów przekroczyła 4 tys. rocznie, a od roku 2005 liczba ta rośnie gwałtownie, niemalże o 1 tys. wniosków rocznie. Na początku roku 2009 liczba skarg powodowych w sądach pierwszej instancji wynosiła 7895, natomiast na koniec 2009 roku już ponad 8 tys. 50 S t r o n a

51 Po złożeniu skargi powodowej i zebraniu wszystkich niezbędnych dowodów, uwag i zastrzeżeń akta zostają opublikowane, a następnie postępowanie dowodowe zostaje zamknięte o czym strony zostają powiadomione wraz z treścią uwag przedwyrokowych obrońcy węzła małżeńskiego, jeśli takowe zostały w sprawie przedłożone. Po wymianie obron i uwag sprawa przechodzi w fazę wyrokowania, czyli podjęcia decyzji przez kolegium sędziowskie. By stwierdzić nieważność małżeństwa, sędziowie muszą posiadać moralną pewność o jego nieważności 4. Na przestrzeni analizowanych dwudziestu lat tj. w latach liczba spraw zakończonych z wyrokiem nieważności pozostawała w stałej proporcji do ogółu spraw rozstrzyganych w danym roku (wykres 3). Wykres 3. Powód zamknięcia sprawy: wyrok z nieważnością w latach w Polsce. Proces zwykły. Pierwsza instancja Źródło: Obliczenia własne na podstawie Annuarium Statisticum Ecclesiae W roku 1989 wszystkich spraw, w których zapadły wyroki sądów pierwszej instancji było 1250, z czego 807 wyroków zapadło z nieważnością. W roku 1994 wszystkich orzekanych spraw było 2044 z czego 1315 zapadło z wyrokiem nieważności. W każdym przypadku liczba spraw zakończonych z wyrokiem nieważności stanowiła ok. 3/5 wszystkich rozstrzygniętych spraw w danym roku. W ten sam sposób rozkładał się stosunek wyroków z orzeczeniem nieważności w stosunku do ogółu spraw w roku W roku 2004 liczba spraw z wyrokiem nieważności wyniosła 1537 (na 2149 spraw) co stanowiło 71,5% orzekanych spraw w tym roku. Taki stan rzeczy utrzymuje się niezmiennie do roku Jeżeli w pierwszej instancji zapada wyrok z nieważnością, sprawa automatycznie kierowana jest do sądów drugiej instancji, czyli do sądów apelacyjnych. Jeżeli nowy skład sędziowski drugiej instancji jest jednoznaczny w swej decyzji z pierwszą instancją, wówczas zatwierdza wyrok dekretem. Jeżeli pojawiają się jakieś wątpliwości, wówczas sprawa 51 S t r o n a

52 przekazywana jest do ponownego rozpatrzenia co zakłada, rozpoczęcie nowego procesu, który zakończy się wyrokiem 5. Wykres 4. Powód zamknięcia sprawy: wyrok z nieważnością w latach w Polsce. Proces zwykły. Druga instancja wyrok za nieważnością dekret potwierdzający Źródło: Annuarium Statisticum Ecclesiae W roku 1989 na 1013 spraw rozstrzyganych przez sądy drugiej instancji, 124 sprawy zakończyły się dekretem potwierdzającym, natomiast 650 spraw zakończyło się wyrokiem nieważności dopiero po ponownym rozpatrzeniu (wykres 4). Możemy zatem powiedzieć, że w roku 1989 tylko w przypadku 12% spraw orzeczono bez zastrzeżeń wyrok z nieważnością, natomiast w przypadku 64% spraw sądy apelacyjne dostrzegały potrzebę ponownego rozpatrzenia kwestii. Podobnie sytuacja kształtuje się w roku 1992, gdzie spraw orzeczonych z nieważnością dekretem potwierdzającym było 10% natomiast w przypadku 69% wyrok z nieważnością zapadł po ponownym procesie. Na zbliżonym poziomie sytuacja kształtuje się przez kolejne lata, odpowiednio w roku % spraw potwierdzono dekretem, 74% wyrokiem z nieważnością, w 1998 roku 11% spraw potwierdzono dekretem, 77% wyrokiem z nieważnością oraz w 2001 roku gdzie 10% spraw potwierdzono dekretem, a 77% wyrokiem z nieważnością. Natomiast od roku 2003 obserwujemy znaczący spadek liczby spraw orzeczonych dekretem potwierdzającym w sądach drugiej instancji. W 2003 roku już tylko w przypadku 5% spraw Trybunał Apelacyjny zatwierdził wyrok pierwszej instancji dekretem. Na poziomie 5% liczba spraw zakończonych dekretem utrzymywała się w roku 2004, 2005 oraz W roku 2007 poziom wyniósł 6%, a w %. W ciągu analizowanych dwudziestu lat zatwierdzenie wyroku nieważności dekretem potwierdzającym spadło o kilku punktów procentowych. Można zatem wnioskować, iż z biegiem lat wnioski wpływające do sądów drugiej instancji były coraz bardziej złożone, a historie jednostek coraz bardziej zawiłe. Kolegium sędziowskie chcąc mieć moralną pewność co do 52 S t r o n a

53 wyroku, coraz częściej widziało konieczność ponownego rozpatrzenia poszczególnych spraw. Taki stan rzeczy można tłumaczyć także zmianą motywów i pobudek działania samych zainteresowanych, które z biegiem czasu mogły stać się bardziej roszczeniowe i mniej oczywiste. Przemiany te wpisywać można w szeroko rozumiane przeobrażenia społeczno kulturowo - ekonomiczne, które coraz wyraźniej dostrzegalne są w społeczeństwach Europy Środkowej. W wyniku tych równolegle toczących się przemian, ludzie zaczęli orientować się na siebie, kosztem zaangażowania w rodzinę i małżeństwo. Sądy kościelne w Kościele rzymskokatolickim opierają swoje wyroki na prawie kanonicznym. Nowy Kodeks Prawa Kanonicznego promulgowany przez Jana Pawła II, 25 stycznia 1983 przyniósł doniosłe zmiany w zakresie instytucji małżeństwa. Wedle KPK nieważność małżeństwa sakramentalnego może zostać orzeczona na podstawie trzech grup powodów jak: przeszkody zrywające, wady zgody małżeńskiej oraz wady co do formy kanonicznej. Po pierwsze, kodeks KPK zniósł dotychczasowe przeszkody tzw. wzbraniające, pozostawiając jedynie przeszkody tzw. zrywające. Istnieje dwanaście przeszkód zrywających: wiek, pokrewieństwo, powinowactwo, różna religia, niemoc płciowa, święcenia, wieczysty publiczny ślub czystości, małżonkobójstwo (przeszkoda występku), węzeł małżeński, uprowadzenie, przyzwoitość publiczna oraz pokrewieństwo prawne. Po drugie, wady zgody małżeńskiej. Zgoda małżeńska, czyli akt woli przez który mężczyzna i kobieta w nieodwołalnym przymierzu wzajemnie się sobie oddają i przyjmują w celu stworzenia małżeństwa (Góralski 2006:121), stanowi przyczynę sprawczą umowy małżeńskiej. Zgoda małżeńska musi być rzeczywista, w pełni świadoma i dobrowolna, wzajemna oraz równoczesna. Akt zgody małżeńskiej, będący aktem ludzkim jest fundamentem aktu prawnego i wymaga od nupturienta zdolności naturalnej, zwanej inaczej zdolnością konsensualną. Inaczej mówiąc jest to zdolność do podjęcia konsensusu. Konsekwentnie brak tej zdolności oznacza niezdolność konsensualną do zawarcia małżeństwa. KPK określa niezdolność konsensualną w kan. 1095, nn.1-3, gdzie sankcjonuje trzy postaci tej niezdolności, płynącej z różnych przyczyn wpływających na intelekt ( są pozbawieni wystarczającego używania rozumu ), wolę ( brak rozeznania oceniającego co do praw i obowiązków ) oraz na władze nad własnym działaniem ( z przyczyn natury psychicznej nie są zdolni podjąć istotnych obowiązków ) (Góralski 2006: ). Po trzecie, wady co do formy kanonicznej. Małżeństwo jako umowa domaga się niezbędnych formalności przy jej zawarciu. Formy zawarcia małżeństwa wpisane są w kan KPK. Przypisane są przez prawo, stanowią zatem formę prawną zawarcia umowy małżeńskiej (Tamże 2006:181). Zebrany materiał narzuca konieczność rozpoczęcia od analizy danych odnoszących się do wady zgody małżeńskiej, a dokładnie co do niezdolności konsensualnej (wykres 5). Jak pokazują dane w przypadku znacznej większości wyroków jakie zapadają w sądach kościelnych orzeczenie nieważności następuje w oparciu o kanon W roku 1989 sprawy z wyrokiem nieważności orzekano w 92,8% przypadkach w oparciu o niezdolność konsensualną. W roku 1991 procent spraw, w których powodem nieważności były wady co do konsensusu spadł do poziomu 91,1%. W latach udział kan w wyrokach z nieważnością wahała się na poziomie 93% do 95%. Natomiast od roku po spadku do poziomu 91,6% w 1994 liczba orzeczeń z nieważnością związku małżeńskiego w oparciu o wadliwy konsens zaczęła wzrastać. 53 S t r o n a

54 W roku 1995 procent spraw, gdzie nieważność małżeństwa orzekano w oparciu o wadliwy konsens wynosiła 95,6%, w roku 1997 już 97,7% a w 1999 wrosła do poziomu 98,4%. W latach procent spraw orzekanych w oparciu o wady zgody małżeńskiej nieznacznie spadł do poziomu 97%. Natomiast od roku 2004 udział kan w orzekaniu nieważności ponownie wzrasta i w roku 2008 osiągnął poziom 99,4%. Wykres 5. Procentowy udział kan jako powodu stwierdzenia nieważności w Polsce w latach Proces zwykły (%) ,1 99,2 99,4 99,3 98,9 98,6 98,4 97,8 97,7 97,897,4 97,3 97,6 96, ,8 95,4 95, ,8 93, ,1 91, Źródło: Obliczenia własne na podstawie Annuarium Statisticum Ecclesiae Interesujący wydaje się fakt, że na przestrzeni kilkunastu lat coraz częściej wyrok z nieważnością orzeka się z tytułu niezdolności podjęcia istotnych obowiązków małżeńskich, braku wystarczającego używania rozumu, czy po prostu zaburzeń psychicznych. Należy się zastanowić, czy zmiana, która wywołała takie skutki tkwi bardziej w samych jednostkach, czy też w szerszych płaszczyznach życia społecznego. Nie ulega wątpliwości, że wzrastająca rola kan.1095 w sprawach o orzeczenie nieważności związku małżeńskiego świadczy o braku wiedzy na temat ról małżeńskich, braku odpowiedzialności i ogólnej gotowości partnerów do założenia rodziny. Wynika to zatem z niedojrzałości jednostek do małżeństwa, a źródła owej niedojrzałość należy szukać w przeobrażeniach modernizacyjnych zachodzących w społeczeństwach zachodnich od kilkudziesięciu lat. W danych Annuarium Statisticum Ecclesiae oddzielne podsumowanie znajdziemy dla kan czyli dla przeszkody zrywającej jaką jest niemoc płciowa, inaczej impotencja (wykres 6). 54 S t r o n a

55 Wykres 6. Procentowy udział kan jako powodu stwierdzenia nieważności w Polsce w latach Proces zwykły (%) 8 7 6,8 6 5, ,4 4,1 3,5 3,7 3, Źródło: Obliczenia własne na podstawie Annuarium Statisticum Ecclesiae Na początku analizowanego okresu niemoc płciowa była znacznie częściej powodem orzekania nieważności małżeństwa niż obecnie. W roku 1989 impotencja jako powód stwierdzenia nieważności małżeństwa stanowiła 6,8% wszystkich wyroków z nieważnością. Od roku 1989 obserwujmy stopniowy spadek liczby wyroków z nieważnością z powodu niemocy płciowej. W roku 1991 jest to już 3,4% wyroków, w roku ,5%, w roku 1996 już 2,5%, a 1999 tylko 1,4%. W roku 2003 wskaźnik wyroków z nieważnością z powodu impotencji wzrósł do poziomu 2,2%, ale w roku 2004 ponownie wynosił 1%, natomiast w roku 2009 wynosił jedynie 0,5%. Rola niemocy płciowej, jako powodu orzekania nieważności związku małżeńskiego w ciągu analizowanego okresu spadła zatem o ponad 6 punktów procentowych. Przyczyn tej zmiany możemy także upatrywać w przeobrażeniach modernizacyjnych. Z jednej strony modernizacja, poprzez rozwój medycyny przyczyniła się do zmniejszenia liczby osób cierpiących na niemoc płciową. Z drugiej strony, przyczyniła się do oddalenia młodych ludzi od tradycyjnych norm i wartości, które narzucają zachowanie wstrzemięźliwości seksualnej przez ślubem. Jak pokazują badania CBOS BS/54/2008 mniej więcej 2/3 badanych uznaje współżycie seksualne przez ślubem za dopuszczalne, z tego 1/3 uważa że nie ma w tym nic złego. W takim przypadku zatajenie impotencji przed przyszłym współmałżonkiem/współmałżonką staje się coraz mniej możliwe. W społeczeństwie polskim miejsce, status i rola małżeństwa w życiu jednostek niewątpliwie uległa zmianie. Mimo uspokajających danych PPPiW, mówiących o silnej pozycji 55 S t r o n a 2,5 2,1 2,0 1,4 1,4 1, *** 0,1 2, ,0 0,9 0,6 0,5 0,6 0,

56 instytucji małżeństwa w społeczeństwie polskim, dane napływające z sądów metropolitarnych są alarmujące i wymagają głębszej analizy oraz komentarza. Z jednej strony, zgromadzone dane wskazują jednoznacznie, że spada liczba nowo zawieranych związków małżeńskich. Z roku na rok liczba ta zmniejsza się średnio o tysiąc. Młodzi ludzie znacznie rzadziej decydują się na zawarcie związku małżeńskiego niż ich rówieśnicy jeszcze 20 lat temu, a jeśli w ogóle się decydują to czynią to znacznie później. Odkładanie decyzji matrymonialnych wynika z kalkulacji materialnej młodzi ludzie pragną uzyskać odpowiedni status materialny, jak i również z powodów natury emocjonalnej - jak strach przed życiową porażką (Such-Pyrgiel 2012: 229). Spadek liczby nowo zawieranych związków małżeńskich ciężko tłumaczyć w oparciu o jeden czynnik. Taka sytuacja kształtowana jest przez szereg zmian społeczno-demograficznych oraz religijnych. Możemy ją tłumaczyć przez fakt zeświecczenia społeczeństwa, odchodzenie od tradycyjnych form życia małżeńsko rodzinnego, a także coraz większą swobodą obyczajową. Mimo to w Polsce od roku 2005 obserwujemy lekkie ożywienie na rynku matrymonialnym. Taki stan rzeczy może wynikać z przywiązania do tradycji i wartości małżeństwa w życiu jednostek. Od roku 2005 liczba nowo zawartych związków małżeńskich zaczęła stopniowo wzrastać. Jest ona wciąż znacznie niższa niż w roku 1989 (230 tyś. małżeństw), ale wyższa od najbardziej krytycznego roku 2004, kiedy zawarto jedynie 150 tys. małżeństw. Z drugiej strony, sytuację związków małżeńskich w społeczeństwie polskim charakteryzuje wzrastająca liczba orzeczeń o stwierdzenie nieważności związku małżeńskiego, co również może wynikać z przywiązania do tradycji, jak i chęci uporządkowania swojego miejsca w życiu rodzinnym i religijnym. Wzrost skali zjawiska świadczy także o braku emocjonalnej gotowości młodych ludzi do pełnienia zadań małżeńskich. Możemy zatem wnioskować, iż w swoich decyzjach i postawach jednostki dążą do pogodzenia tendencji nowoczesności z tradycyjnymi wartościami. Możemy mówić o swoistej specyfice społeczeństwa polskiego wskazującego zarówno na orientacje w kierunku wartości tradycyjnych, jak i nowych związanych z indywidualizmem i realizacją w życiu osobistym. Jak pokazują badania nie możemy mówić o odrzuceniu małżeństwa na rzecz innych form relacji partnerskich. Decyzja, o złożeniu skargi powodowej motywowana jest między innymi względami religijnymi, ale także osobistymi i rodzinnymi. Wzrost skali zjawiska świadczy o przywiązaniu do tradycji i zasad wiary w życiu małżonków. Niemniej jednak, wzrastająca rola kan jako powodu orzeczenia nieważności związku małżeńskiego świadczy o niedojrzałości emocjonalna parterów relacji, i o ich zagubieniu w przeobrażeniach nowoczesności. 56 S t r o n a

57 Przypisy: 1 Sąd Metropolitalny Warszawski dnia: Sąd Metropolitalny Warszawski dnia: PPPiW - ogólnopolskie badanie socjologiczne serii Polski Pomiar Postaw i Wartości 2009, przeprowadzone przez zespół badawczy pod kierunkiem ks. dr hab. Sławomira H. Zaręby, prof. UKSW, w składzie: dr Martyna Kawińska, dr Rafał Wiśniewski, mgr Marcin Zarzecki. 4 Sąd Metropolitalny Warszawski dnia:15/12/ dostęp: 18/12/ Z rozmowy przeprowadzonej z ks. prałatem Andrzejem Polakiem, Kierownikiem Kancelarii Sądu Metropolitalnego Warszawskiego, wyrok z nieważnością orzeka się w 99,9% przypadkach w oparciu o kan S t r o n a

58 Bibliografia Bauman Z. (2003), Razem osobno, Kraków: Wydawnictwo Literackie. Duch-Krzysztoszek D. (1996), Relacje między pracą domową i zawodową. [w:] J. Sikorska (red.) Kobiety i ich mężowie. Studium porównawcze, Warszawa: IFiS PAN, s Duch-Krzysztoszek D. (1998), Małżeństwo, seks, prokreacja. Analiza socjologiczna, Warszawa: Wyd. IFiS PAN. Giddens A. (2007), Przemiany intymności: seksualność, miłość i erotyzm we współczesnych społeczeństwach, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Giza-Poleszczuk A. (2007), Rodzina i system społeczny. [w:] M. Marody (red.) Wymiary życia społecznego. Polska na przełomie XX i XXI wieku, Warszawa: Scholar, s Góralski W. (2006), Kościelne prawo małżeńskie, Warszawa: Wyd. UKSW. Inglehart R., (2005), Pojawienie się wartości postmaterialistycznych. [w:] P. Sztompka, M. Kucia (red.) Socjologia. Lektury, Warszawa: Znak, s Kawińska M. (2010), Małżeństwo-rodzina w wymiarze społecznym. [w:] S.H. Zaręba (red.) Rodzina, religia, społeczeństwo: Polacy 2009 w diagnozie socjologicznej, Warszawa: Wyd. UKSW, s Ryś M. (1999), Psychologia małżeństwa. Zarys problematyki, Warszawa: Wydawnictwo CMPPP. Such-Pyrgiel M. (2012), Praca doktorska pod tytułem Fenomen singli we współczesnym społeczeństwie polskim. Studium socjologiczne w świetle ekonomicznej teorii zachowań ludzkich G.S. Becker a, napisana na Wydziale Nauk Historycznych i Społecznych w Instytucie Socjologii UKSW, pod kierunkiem dr hab. S. Zaręby, prof. UKSW s. 229 CBOS (2008), Kontrowersje wokół różnych zjawisk dotyczących życia małżeńskiego i rodzinnego, Komunikat z badań BS/54/2008, Warszawa. CBOS (2010), Co jest ważne, co można, a czego nie wolno normy i wartości w życiu Polaków, Komunikat z badań BS/99/2010, Warszawa. Rocznik Statystyczny Kościoła Katolickiego ( ), Annuarium Statisticum Ecclesiae , Watykan: Wyd. Libreria Editrice Vaticana. Kodeks Prawa Kanonicznego (1984), Codex Iuris Canonici, Poznań: Wyd. Pallottinum. Sąd Metropolitalny Warszawski [online] (dostęp dnia: 15 grudnia 2011). Kancelaria Prawa Kanonicznego Kanonista [online], (dostęp dnia: 18 grudnia 2011). 58 S t r o n a

59 Adam Piotr Zając Uniwersytet Warszawski ROZWÓJ SIECI TRANSPORTOWYCH W POLSCE A ZAGRANICZNE MIGRACJE ZAROBKOWE ABSTRAKT W artykule podjęto analizę procesów zagranicznych migracji zarobkowych Polaków i dostosowania rynku międzynarodowego przewozu osób do potrzeb migrantów. Wykorzystując dane zastane uzyskane od przewoźników oraz wyniki badań nad migracjami przedstawiono zmiany na rynku usług transportowych wywołane nowymi strategiami migracyjnymi. Jako ramy teoretyczne wykorzystano koncepcję społeczeństwa sieciowego oraz kształtowanie się i segmentację rynku jako kategorii ekonomicznej. Analizy wykazały, że w Polsce kształtuje się dualny model rynku usług transportowych. Rozwój sieci transportowej dokonuje się w wyniku działania dwóch głównych czynników. Jednym jest wzrost dostępności komunikacyjnej Polski w wyniku realizacji dużych inwestycji infrastrukturalnych, drugim zaś popyt wywołany masowymi migracjami zarobkowymi Polaków. Słowa kluczowe: mobilność przestrzenna, migracje zarobkowe, strategie migracyjne, sieci transportowe, rynek przewozu osób, socjologia transportu Wprowadzenie Ważną konsekwencją akcesji Polski do UE był wzrost mobilności i nasilenie migracji zagranicznych Polaków. Jedną ze sfer, gdzie przemiany okazały się najgłębsze i najbardziej widoczne był transport ludzi. Zmiany dotyczą zarówno przemieszczania się ludzi wewnątrz kraju, jak i przewozów międzynarodowych, które zauważalnie rozwinęły się wraz z rosnącą po akcesji do Unii Europejskiej liczbą podróżnych. Otwarcie niektórych rynków pracy w krajach starej Unii i możliwość swobodnego podróżowania po Europie przyspieszyły zmiany w transporcie pasażerskim zapoczątkowane na początku lat dziewięćdziesiątych. Rozwój gospodarki rynkowej spowodował pojawienie się nowych podmiotów prywatnych na rynku usług transportowych, co wprowadziło konkurencję, z drugiej zaś strony wzrosła mobilność Polaków, którzy zaczęli przemieszczać się w poszukiwaniu pracy nie tylko po terenie Polski, ale także Europy. Rosnące zapotrzebowanie na przewozy międzynarodowe było impulsem do rozwoju połączeń z innymi krajami Europy, głównie połączeń lotniczych i autobusowych. Deregulacja rynku przewozów autobusowych i sprzyjające warunki makroekonomiczne umożliwiły szybki rozwój sieci połączeń międzynarodowych i stworzenie przez największe firmy korzystnego dla pasażerów systemu przesiadkowego, obejmującego nie tylko punkty przesiadkowe wewnątrz kraju, ale także za granicą. Dzięki temu z większości miast powiatowych w Polsce da się obecnie wyruszyć w podróż po Europie wykorzystując zarówno połączenia autobusowe, jak 59 S t r o n a

60 i przewozy małymi busami. Regionalne porty lotnicze uzyskały bezpośrednie połączenia z europejskimi lotniskami, notując kilkudziesięcioprocentowe wzrosty w skali roku w liczbie obsługiwanych pasażerów (Raport roczny 2006 przedsiębiorstwa Państwowego Porty Lotnicze, 2006: 5). Do wielu miast w Europie można już polecieć nie korzystając z Okęcia, lecz z jednego z dziesięciu innych portów regionalnych. W wyniku otwarcia rynku i ekspansji tanich linii lotniczych zauważalnie spadły ceny biletów lotniczych, co umożliwiło podróżowanie większej liczbie osób. Zniesienie barier celnych pozwoliło Polakom na szeroką skalę importować używane samochody, co przyczyniło się do zwiększenia dostępności samochodu dla przeciętnego mieszkańca Polski. Samochód stał się więc alternatywnym środkiem transportu wobec wolnych i przepełnionych pociągów, który pozwala poruszać się także na obszarach wiejskich, gdzie transport publiczny jest słabo rozwinięty. Opisane przemiany są przejawem rosnącej mobilności Polaków, której przyczyny można podzielić na dwie grupy. Jedną tworzy kontekst instytucjonalny, działający na poziomie makrospołecznym, drugą zaś indywidualne decyzje Polaków i ich zwyczaje. Działania pojedynczych aktorów, należą do uwarunkowań o charakterze mikrospołecznym. Do uwarunkowań na poziomie makrospołecznym zalicza się takie elementy jak przepisy prawne, rozwój poszczególnych gałęzi transportu w Polsce oraz stan infrastruktury technicznej. Do uwarunkowań mikrospołecznych należą polskie tradycje migracyjne oraz indywidualne decyzje o wyborze środka transportu, będące częścią strategii migracyjnych osób decydujących się na pracę zarobkową za granicą. W artykule opisano rozwój rynku międzynarodowego przewozu osób z wykorzystaniem wiedzy na temat polskich migracji. Zamierzeniem jest wykazanie, że rynek przewozów międzynarodowych zawdzięcza swój obecny kształt nie tylko czynnikom ekonomicznoinstytucjonalnym, ale również specyficznym cechom polskich migracji i jest w dużej mierze zależny od wyjazdów zarobkowych Polaków. Zdaniem badaczy migracji wzrost liczby osób wyjeżdżających za granicę spowodował wiele przemian ekonomicznych, społecznych i politycznych (Okólski 2009: 11). Rozwój rynku międzynarodowych przewozów osób można traktować jako jedną z takich przemian. Najbardziej rozwinęła się sieć połączeń z krajami popularnymi wśród polskich migrantów, nie zaś popularnymi wśród turystów. Dodatkowym czynnikiem jest charakter wyjazdów zarobkowych, które nie są zależne od pory roku, co pozwala utrzymać dużą liczbę połączeń także poza okresami wakacyjnymi. Transport jako przedmiot badań socjologicznych Tematyka transportu zajmuje w socjologii raczej ograniczone miejsce. Chociaż zdaniem Franciszka Krzykały (2004: 11) transport stał się wręcz największym fenomenem kulturowym współczesnego społeczeństwa, brakuje opracowań teoretycznych traktujących transport jako fakt społeczny. Wśród niemieckich badaczy powstał nawet termin totalne społeczeństwo samochodowe (die totale Autogesellschaft) określający społeczeństwo ukształtowane przez rozwój infrastruktury komunikacyjnej i przemysłu motoryzacyjnego. Jak zauważa John Urry (2009: 75), mobilność jest współcześnie częścią rdzenia życia społecznego. Socjologia, w niewystarczającym stopniu interesując się podróżowaniem, odwraca się od bardzo ważnego aspektu współczesnego świata. Jedna dwunasta wartości światowego handlu pochodzi z międzynarodowego transportu osób, zaś każdego roku 600 milionów pasażerów korzysta z linii lotniczych (Urry 2009: 77), jak informują dane o liczbie sprzedanych biletów. W Polsce cywilne porty lotnicze obsłużyły w 2009 roku prawie 19 milionów pasażerów (Raport 60 S t r o n a

61 Roczny : 18). Te dane dowodzą, że wzrastająca mobilność, zarówno jeśli chodzi o częstotliwość, jak i odległość, stała się ważną cechą nowoczesnej gospodarki i społeczeństwa. Czynnikiem, który ją potęguje jest modernizacja (Okólski 2001: 33). Jak pisze Urry, mobilność staje się wręcz podstawową działalnością życiową współczesnego człowieka. Analizując rynek przewozu osób można odwoływać się do rozmaitych pojęć i podejść teoretycznych. Najczęściej spotykanym podejściem wykorzystywanym do badania rynku transportowego jest badanie z perspektywy nauk ekonomicznych. Takie analizy koncentrują się na poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób funkcjonuje mechanizm rynkowy oraz jak można wpływać na jego kształt. Warto podkreślić, że większość ekonomicznych analiz skupia się na funkcjonowaniu przedsiębiorstw transportowych oraz na różnych aspektach ich działalności, takich jak aspekty prawno-instytucjonalne czy organizacyjne. Niewystarczające zaś są badania konsumentów usług transportowych, których decyzje oddziałują tym bardziej na rynek, im większa jest konkurencja pomiędzy przewoźnikami. Z punktu widzenia nauk społecznych najbardziej interesujące wydają się być wzajemne oddziaływania nabywców i sprzedawców. Interakcje obu tych kategorii będą decydowały o kształcie rynku. Zdaniem A. Smitha człowiek ma naturalną skłonność do wymiany, handlu i zamiany jednej rzeczy na drugą, rynek zaś dostosowuje się do ludzkiej natury i pozwala ludziom pomnażać kapitał (Aldridge 2006: 24). Stosując to podejście do rynku przewozu osób dostrzegamy, że zależy on silnie od indywidualnych decyzji użytkowników. Od tego, w jakich kierunkach podróżują, jak często oraz jaki środek transportu preferują, będzie zależała więc opłacalność poszczególnych połączeń. Z jednej strony zatem zwyczaje podróżnych będą wpływały na decyzje biznesowe przewoźników, z drugiej zaś migranci zarobkowi będą korzystać z oferowanych połączeń, co będzie oddziaływało na ich życie. Na przykład obowiązujące limity bagażowe określają to, co i ile migranci mogą wywieźć z i przywieźć do Polski. Bezpośrednie połączenie autobusowe jest bardziej wygodne niż wymagające przesiadek i dojazdów połączenie lotnicze. Transport międzynarodowy jest bardziej podatny na zmiany niż transport krajowy, ponieważ brak jest administracji publicznej, która reguluje kształt i funkcjonowanie lokalnych rynków przewozowych (Kozek 2011: 52). Analizy techniczne podkreślają również rolę samorządów jako istotnego aktora wpływającego na kształt rynku regionalnego poprzez zamawianie usług transportowych i regulowanie możliwości wejścia na rynek nowych podmiotów (Dyr 2009: 46). Rozwój transportu osób i mobilność przestrzenna Migranci zarobkowi należą niewątpliwie do kategorii osób mobilnych zarówno w wymiarze społecznym, jak i przestrzennym. Z jednej strony to ludzie mobilni społecznie, gdyż praca za granicą jest szansą na podniesienie poziomu życia, z drugiej zaś mobilni przestrzennie. Polska emigracja jest określana przez badaczy jako wyjątkowo elastyczna i łatwo przystosowująca się do koniunktury (Okólski 2009: 8), a więc stanowi dobry przykład rosnącej mobilności społeczeństwa. Na związek migracji z mobilnością zwracał uwagę m.in. Michael Piore (1979: 51), twierdząc, że migracje są silnie związane z mobilnością, gdyż wyjazdowi z kraju pochodzenia w większości przypadków towarzyszy chęć powrotu. Jego zdaniem powrót do kraju wysyłającego wpisany jest w większość migracji zarobkowych. Dzięki pracy za granicą możliwy jest awans społeczny i poprawa warunków życia po powrocie. Optymalnym rozwiązaniem dla migrantów czasowych jest zatem oszczędzanie pieniędzy i praca, nawet poniżej swoich kwalifikacji, w kraju oferującym wyższe wynagrodzenie i konsumpcja w kraju, z którego pochodzą i gdzie za zarobione 61 S t r o n a

62 pieniądze można kupić więcej. W ten sposób mobilność przestrzenna staje się drogą do mobilności społecznej. Pojęcie migracji niepełnej, wprowadzone przez Marka Okólskiego, pomaga zrozumieć ten fenomen, widoczny zwłaszcza w polskich migracjach przedakcesyjnych. Mobilność niepełna dotyczy osób, które w okresie industrializacji nie zdołały wziąć udziału w początkowym, masowym odpływie ze wsi i małych miast do wielkich miast, będących centrami rozwijającego się przemysłu (Okólski 2001: 31). W późniejszym okresie migracje cyrkulacyjne pomiędzy miejscem zamieszkania a miejscem pracy wykroczyły poza granice Polski, a migracje niepełne stały się charakterystyczne dla międzynarodowej mobilności Polaków lat dziewięćdziesiątych. Wraz z upływem czasu strategie migracyjne zmieniały się i obecnie badacze migracji mówią o nowych strategiach, dla których wspólna jest trwała tymczasowość (Okólski 2009: 13). Strategia ta jest realizowana także przez osoby wykorzystujące dotychczas inne strategie, w tym migrację niepełną. Skala odpływu osób i przywiązanie migrantów do kraju pochodzenia stanowią dwa czynniki generujące wysoki popyt na usługi transportowe. Metody badania sieci transportowych Ze względu na złożoność sieci transportowych badanie ich struktury, przepływów i liczby połączeń między węzłami jest zadaniem trudnym do realizacji. Obecnie nie dla wszystkich sektorów międzynarodowego rynku przewozu osób dostępne są wiarygodne dane. W przypadku kolei dane odnośnie liczby przewiezionych osób gromadzone są przez PKP, które są monopolistą na tym rynku. Dla połączeń lotniczych możliwe jest uzyskanie danych odnośnie liczby pasażerów od Polskich Portów Lotniczych, które są właścicielem bądź udziałowcem wszystkich regionalnych portów lotniczych i publikują coroczne raporty. Najbardziej skomplikowana sytuacja ma miejsce w sektorze przewozów autobusowych, ze względu na rozdrobnienie rynku i brak odpowiedniej kontroli nad firmami. W związku z tym brak nie tylko szczegółowych informacji o liczbie przewozów, ale nawet nie da się wstępnie oszacować wielkości tego rynku. Można jedynie powiedzieć, że w Polsce działa ponad 240 tysięcy podmiotów gospodarczych wykonujących transport drogowy, brak jest natomiast danych pozwalających ocenić liczbę pasażerów. Na bardzo rozdrobnionym rynku, gdzie usługi oferują zarówno mali, jak i duzi przedsiębiorcy (Bąkowski 2007), mamy do czynienia z szeroką ofertą przewoźników, którzy starają się zaspokoić oczekiwania klientów. Głównym badaniem obrazującym zmiany natężenia ruchu na drogach jest Główny Pomiar Ruchu, badanie przeprowadzane co pięć lat na zlecenie Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad. Ostatnie badanie wykonano w 2010 w odniesieniu do dróg krajowych z wyjątkiem dróg na obszarze miast na prawach powiatu. Analizowanie sieci połączeń autobusowych nastręcza więc wielu problemów. Brak jest oficjalnego rejestru działających przewoźników autobusowych. Firmy takie podlegają jedynie nadzorowi Urzędu Skarbowego (Bąkowski 2007). Można mówić więc o szacunkowej liczbie podmiotów działających na tym rynku, nie wiadomo jednak, ile spośród nich świadczy usługi międzynarodowe. Na rynku przewozów funkcjonują zarówno mali przedsiębiorcy, posiadający niedużą flotę pojazdów i oferujący połączenia busami o pojemności kilkunastu osób jak i duzi przewoźnicy autobusowi posiadający ponad 100 autobusów (Sindbad, Eurolines). Członkostwo Polski w UE zakłada przyjęcie konkretnych rozwiązań regulacyjnych, mających na celu integrację rynków poszczególnych państw. Głównym dokumentem jest biała księga Europejska polityka transportowa do 2010 r.: czas na decyzję określająca problem i wyzwania 62 S t r o n a

63 związane z rozszerzenie Unii Europejskiej na wschód (Danklefsen 2008). Komisja, przewiduje rozwój transportu w najbliższych latach i coraz większe korki oraz przeciążenia sieci transportowej. W związku z tym postuluje się silniejszą integrację różnych gałęzi transportu, a także wzmocnienie transportu kolejowego, morskiego oraz śródlądowego jako alternatywy dla wzrastającego udziału przewozów samochodowych. Sektor transportu należy do najbardziej regulowanych gałęzi gospodarki (Dyr 2009: 52), co zdaniem ekspertów jest szkodliwe dla jego rozwoju. Niewątpliwie jednak unijna polityka transportowa dąży do realizacji takich celów, jak osiągnięcie jednolitego rynku, harmonizacja norm czy określenie roli państwa na rynku transportowym. Zatem pomimo wzrostu regulacji przemiany te są korzystne dla pasażerów, gdyż wymuszają otwarcie rynków i tym samym umożliwiają konkurencję. Zarówno rynek pracy, jak i rynek transportowy dążą do zniesienia ograniczeń wprowadzonych po wstąpieniu Polski do Unii Europejskiej. Zmiany polskich sieci transportowych Po II wojnie światowej rozwijały się głównie połączenia z krajami socjalistycznymi. Rozpad bloku stworzył nowe potrzeby i możliwości w tym zakresie. Likwidacja ograniczeń w przekraczaniu granic, zwłaszcza zachodnich, stworzyła impuls rozwojowy dla transportu międzynarodowego. Dlatego przemiany lat dziewięćdziesiątych oraz nasilenie się wymiany gospodarczej z Zachodnią Europą wymusiły także rozwój infrastruktury, uwzględniającej wzmożony przepływ osób i dóbr w kierunku zachodnim i południowym. Wraz z postępującą integracją z siecią europejską Polska staje się w coraz większym stopniu częścią europejskiego systemu transportowego. Sprawne połączenia komunikacyjne, zarówno transportowe jak i informatyczne, niezbędne zdaniem Castellsa dla rozwoju gospodarczego (Castells 2007: 406), umożliwią Polsce uczestnictwo w europejskim życiu gospodarczym. Polska będzie połączona z obszarem europejskiej aktywności gospodarczej dwoma korytarzami wysokiej aktywności, które obejmą Warszawę, Poznań, Łódź oraz Wrocław, aglomerację śląską i Kraków. W raporcie Polska 2030 na stronie 124 przedstawiono docelowy stan infrastruktury komunikacyjnej w Polsce, zakładający rozwój portów lotniczych, modernizację sieci kolejowej oraz rozbudowę sieci dróg. Jak łatwo zauważyć, regiony Polski o rzadkiej sieci planowanych połączeń to zarazem rejony ważne z punktu widzenia migracji Polaków. Województwa warmińskomazurskie, podlaskie, lubelskie oraz podkarpackie, posiadają rzadszą sieć transportową niż centrum Polski, gdzie przewidywana jest budowa Kolei Dużych Prędkości. W północnowschodniej Polsce nie jest przewidziana budowa żadnego lotniska poza Lublinem, mniej jest także planowanych dróg ekspresowych i autostrad. Oznacza to, że potrzeby przewozowe generowane przez polskie migracje zostały pominięte przez tworzących plany rozwojowe ekspertów. Warto przypomnieć, że w kulminacyjnym momencie rozmiary emigracji szacowano na 2 mln osób, co stanowi ponad 5% ludności Polski. Docelowy stan infrastruktury nie przyczyni się zatem do zaniku dysproporcji w rozwoju poszczególnych regionów, a może nawet je pogłębić. Osoby z Polski Wschodniej, pracujące w tej chwili za granicą, będą nadal miały problemy ze znalezieniem pracy w rejonie pochodzenia. Rozwój poszczególnych gałęzi transportu Współcześnie wyróżnia się cztery główne sposoby komunikacji zbiorowej: transport autobusowy, transport morski, transport kolejowy oraz transport lotniczy. Każdy z tych sposobów transportu oferuje obecnie międzynarodowy przewóz osób. Analizując zmiany, jakie dokonały się 63 S t r o n a

64 na rynku międzynarodowego przewozu osób, w pierwszej kolejności należy wymienić wzrost liczby podróżnych. Trudno dokładnie oszacować liczbę korzystających z międzynarodowego transportu zbiorowego. Można jednak z pewnością stwierdzić, że przeżywał on po wejściu do Unii Europejskiej żywiołowy rozwój. Rozwój nie dotyczył jednak wszystkich branż. Obok stale zwiększającej się liczby połączeń autobusowych oraz lotniczych branżą, która nie zwiększyła liczby przewozów była jedynie kolej (Bąkowski 2007). Kolejną ważną zmianą, która nastąpiła po wejściu Polski do Unii Europejskiej była z pewnością segmentacja rynku przewozów. Segmentacja rynku jest terminem zaczerpniętym z nauk ekonomicznych i oznacza proces, w ramach którego przedsiębiorcy starają się dostarczyć produkt odpowiadający potrzebom konkretnej grupy konsumentów, odróżniającej się od innych osób. Malcolm McDonald i Ian Dunbar w następujący sposób definiują segmentację rynku: Proces podziału klientów lub potencjalnych klientów z jednego rynku na różne grupy (segmenty), w obrębie których potrzeby klientów są identyczne lub zbliżone i można je zaspokoić swoistą kompozycją marketingową (McDonald, Dunbar 2003: 17). W przypadku przewozu osób segmentacja oznacza specjalizację i oferowanie nowych połączeń dostosowanych do konkretnej grupy odbiorców. Charakter polskich migracji wymusił na przewoźnikach stworzenie połączeń w nowych kierunkach, jak na przykład bezpośrednie połączenia lotnicze z Norwegią. Pojawiła się też konkurencja pomiędzy poszczególnymi środkami transportu. Przewoźnicy starają się uzyskać przewagę nie tylko za pomocą ceny, ale także usługi lepiej dostosowanej do potrzeb poszczególnych kategorii klientów. Tanie linie lotnicze zaczęły zatem rozwijać połączenia obejmujące polskie porty regionalne i miasta zagraniczne w celu zapewnienia łatwiejszego i szybszego transportu. Większe linie autobusowe oferowały połączenia antenowe, polegające na skoordynowanym systemie przesiadek. Po uprzednim umówieniu się, klient jest zabierany spod domu i dostarczany wraz z bagażem do punktu przesiadkowego, skąd zabiera go autobus międzynarodowy. Jest to możliwe po wykupieniu jednego biletu, np. z Sędziszowa do Frankfurtu nad Menem. Rozwój takich połączeń sprawił, że nawet niewielkie miejscowości, o niskiej dostępności komunikacyjnej w systemie krajowym uzyskały dostęp do europejskich sieci przewozowych. Poza tym na rynku pojawiło się wielu małych przedsiębiorców świadczących usługi przewozowe niewielkimi busami, W nowej sytuacji nie odnalazła się kolej, która nie była w stanie zaoferować nowych, atrakcyjnych połączeń, umożliwiających chociażby dojazdy do Niemiec. Wszelkie zmiany w tym sektorze były raczej wynikiem niewielkich korekt w ramach istniejącej struktury. Kolej, która znalazła się w trudnej sytuacji, nie była w stanie zaoferować ani nowych kierunków połączeń, ani też oferty mogącej konkurować z autobusami bądź liniami lotniczymi w żadnym z trzech wymiarów: cenowym, czasowym i wygody podróżowania. Co ciekawe, także połączenia promowe wykorzystały wzrost liczby podróżujących. Większe i nowocześniejsze promy, które pływają na liniach łączących Skandynawię zwiększyły przepustowość tych połączeń i okazały się być atrakcyjne dla migrantów planujących podróż do Skandynawii własnym samochodem. Linie promowe kursujące przez Bałtyk stały się ważnym środkiem transportu łączącym Polskę z krajami skandynawskimi. Na jednej trasie klient może wręcz skorzystać z dwóch lub trzech środków transportu, np. do Amsterdamu można dostać się korzystając z pociągu, samolotu bądź autobusu. Przewoźnicy muszą zatem aktywnie zabiegać o pasażerów i oferować im usługi, które wyróżniają się czymś na tle konkurencji. Rozwój sieci połączeń dokonuje się także we wschodnich rejonach Polski, charakteryzujących się gorzej rozwiniętą komunikacją publiczną i słabszą infrastrukturą 64 S t r o n a

65 drogową. Wśród miast o najsłabszej dostępności transportowej wymienionych w Raporcie Polska 2030 znalazły się Białystok i Lublin, co spowodowane jest zarówno odległością od lotnisk, jak i niedostatecznie rozwiniętą infrastrukturą drogową. Rozwój sieci połączeń międzynarodowych obejmował głównie transport autobusowy oraz lotniczy, nie miał jednak praktycznie wpływu na sieć połączeń kolejowych, zmonopolizowaną przez grupę PKP. Mimo iż międzynarodowy i regionalny transport osób różni głównie odległość przewozów, to za sprawą działań przewoźników rynek rozwija się w odmienny sposób, przyjmując różny model budowy sieci transportowej. Wokół lokalnych centrów rozwoju wytwarza się monocentryczna sieć połączeń krajowych. Natomiast połączenia międzynarodowe, zachowują budowę policentryczną, silnie zdecentralizowaną, tworząc nowe węzły transportowe. Rozwój połączeń regionalnych wiąże się z rozwojem gospodarczym regionu, natomiast rozwój połączeń międzynarodowych będzie dokonywał się na terenach o największej liczbie migracji, uzupełniając w ten sposób strukturę połączeń komunikacyjnych na obszarach słabiej rozwiniętych o komunikację międzynarodową. Przykładem takiego zjawiska mogą być Siemiatycze, posiadające bezpośrednie połączenie autobusowe z Brukselą bądź Świdnica, która stała się centrum przesiadkowym firmy Sindbad, jednego z liderów rynku przewozów międzynarodowych. Transport autobusowy Na potrzeby niniejszego artykułu wykorzystano dane o połączeniach autobusowych oferowanych przez portal biletyautobusowe.net.pl, który posiada ofertę 70 przewoźników (dostęp: ), zarówno krajowych jak i zagranicznych. Na podstawie tych danych powstały mapy nr 1 i nr 2, obrazujące sieć przystanków autobusowych na terenie Polski i Europy. Na terenie Polski istnieją 272 przystanki komunikacji międzynarodowej uwzględnione w zestawieniu portalu biletyautobusowe.net.pl. Są rozmieszczone na terenie całego kraju, jednak ich największą koncentrację można zaobserwować na południu Polski: na Górnym i Dolnym Śląsku oraz na Podkarpaciu. W północnej części kraju jest również wiele przystanków. Przystanki są rozmieszczone regularnie zarówno na terenie Warmii i Mazur, Pomorza i Kujaw. Najmniej przystanków znajduje się zaś w środkowej Polsce. Mapa 1. Rozmieszczenie międzynarodowych przystanków autobusowych w Polsce Źródło: opracowanie własne na podstawie danych portalu biletyautobusowe.net.pl 65 S t r o n a

66 Na mapie nr 2 zaznaczono 581 przystanków na terenie Europy. Praktycznie wszystkie znajdują się w krajach należących do Unii Europejskiej, bądź strefy Schengen (Norwegia, Szwajcaria). Największe zagęszczenie przystanków występuje w krajach popularnych wśród polskich migrantów, takich jak Wielka Brytania, Niemcy i Włochy. Co ciekawe, istnieją także połączenia z odległymi miejscami, które wiążą się z podróżą autobusem trwającą ponad dobę, jak połączenia z Irlandią, Hiszpanią czy Sycylią. Warto dodać, że połączenia obejmujące przejazd przez morze, na przykład do Wielkiej Brytanii, nie wymagają od podróżnych kupowania dodatkowych biletów, a jedynie biletu autobusowego. Tym samym podróżny nie odczuwa niedogodności związanych z przeprawą promową. Obok połączeń w kierunkach popularnych dla polskich emigrantów, można wyróżnić także połączenia z miejscami wyjazdów turystycznych, jak Bułgaria, Grecja czy Chorwacja. Stanowią one jednak niewielki udział w ogólnej liczbie przystanków, ulokowanych głównie w Europie Zachodniej, w krajach o dużej liczbie polskich migrantów. Mapa 2. Rozmieszczenie przystanków międzynarodowej komunikacji autobusowej posiadającej połączenia z Polską Źródło: opracowanie własne na podstawie danych portalu biletyautobusowe.net.pl Wśród najpopularniejszych kierunków w roku 2010 znalazły się takie miasta jak Londyn, Paryż, Rzym, Berlin, Bruksela, Amsterdam czy Oslo, które posiadają również bezpośrednie połączenia lotnicze. Połączenia autobusowe są zatem uzupełnieniem oferty połączeń lotniczych. Próba oszacowania wielkości przewozów międzynarodowych realizowanych za pośrednictwem autobusów nastręcza trudności z uwagi na dużą liczbę firm świadczących takie usługi oraz brak instytucji zbierających takie dane. Na podstawie danych z Generalnego Pomiaru Ruchu przeprowadzonego w 2010 roku na zlecenie Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych 66 S t r o n a

67 i Autostrad, można oszacować, ile autobusów dociera do polskich przejść granicznych położonych przy drogach krajowych, ekspresowych oraz autostradach. Stosowne dane prezentuje Mapa nr 3. Mapa 3. Liczba autobusów docierających do przejść granicznych Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Generalnego Pomiaru Ruchu 2010 Jak wynika z mapy, na punktach pomiarowych przy 44 drogowych przejściach granicznych zanotowano średnio 1829 autobusów na dobę. Te dane zawierają zarówno kursy międzynarodowe, jak i połączenia docierające tylko do granicy. Liczba autobusów zaobserwowana na poszczególnych przejściach bardzo się od siebie różni i waha się od 0 do 141 autobusów. Wśród krajów posiadających przejścia o największej liczbie docierających tam autobusów znalazły się Niemcy oraz Ukraina. Największe polskie przejścia graniczne, takie jak przejście autostradowe Zgorzelec-Gorlitz na granicy z Niemcami, czy Hrebenne-Rawa Ruska na granicy z Ukrainą znajdują się także wśród przejść o największej liczbie docierających autobusów. Wśród siedmiu przejść o największej liczbie autobusów znajdują się także dwa przejścia z Czechami, w Cieszynie oraz w Kudowie Zdroju. Ich wysoką pozycję można tłumaczyć położeniem na głównych europejskich szlakach tranzytowych, co umożliwia szybki przejazd przez Czechy. Duże natężenie ruchu autobusowego przy granicy z Ukrainą nie dziwi, jeśli porówna się te dane z dostępną siecią kolejową oraz lotniczą łączącą oba kraje. Duża liczba pracujących w Polsce Ukraińców generuje wyraźny popyt na przewozy pomiędzy oboma krajami. Co istotne, korzystając z wcześniejszych analiz można stwierdzić, że połączenia te obsługiwane są 67 S t r o n a

68 w większości przez przewoźników ukraińskich, gdyż brak tych kierunków w ofercie polskich przewoźników. Transport lotniczy Obecnie w Polsce działa 11 lotnisk obsługujących połączenia lotnicze, które są ulokowane w stolicach województw. Ich rozmieszczenie pokazuje mapa nr 4. Mapa 4. Rozmieszczenie portów lotniczych w Polsce Źródło: opracowanie własne, stan na rok Wraz z rozwojem regionalnych portów lotniczych po wejściu do Unii Europejskiej nastąpiła decentralizacja sieci połączeń lotniczych. Warszawskie lotnisko traci powoli udział w rynku przede wszystkim na rzecz takich lotnisk jak Katowice, Kraków, Gdańsk czy Wrocław i od 2007 roku obsługuje mniej niż 50% pasażerów w Polsce (Master plan 2008: 38). Na mapie nr 5 przedstawiono liczbę połączeń zagranicznych portów lotniczych z polskimi. Obejmują one 241 połączeń do 99 portów lotniczych na świecie. 68 S t r o n a

69 Mapa 5. Połączenia lotnicze europejskich portów lotniczych z polskimi. Źródło: opracowanie własne na podstawie danych polskich portów lotniczych zamieszczonych na stronach internetowych, stan na marzec Dane prezentowane na mapie pozwalają zaobserwować, które porty lotnicze mają kluczowe znaczenie dla polskiego transportu lotniczego. Połączenia z lotniskami znajdujące się w ramach jednego miasta zostały przedstawione łącznie, pominięto zaś loty czarterowe. Część lotnisk pełni ważne funkcje jako punkty przesiadkowe. Przykładem jest Londyn, Paryż, Mediolan czy Frankfurt nad Menem. Wśród krajów o największej liczbie połączeń z Polską wyróżniają się Wielka Brytania, Niemcy oraz Włochy. Do krajów o rozwiniętej siatce połączeń lotniczych z Polską należy także Irlandia, Hiszpania i Norwegia. Transport kolejowy Przystąpienie Polski do Unii Europejskiej zmieniło warunki funkcjonowania polskich kolei. Dostępne stały się środki finansowe, które można by wykorzystać na modernizację sieci kolejowych. Jednocześnie dąży się do otwarcia polskiego rynku przewozów kolejowych i wprowadzenia konkurencji. Taka liberalizacja rynku jest jednym z elementów polityki transportowej UE (Kierunki rozwoju 2010: 8). Analizy przeprowadzone w 2006 roku (Raport społeczny... :66) wykazały, że większość przewozów pasażerskich koleją odbywa się na liniach łączących największe miasta. Decydujące 69 S t r o n a

70 znaczenie ma zwłaszcza aglomeracja warszawska i konurbacja śląska oraz linie łączące Warszawę z innymi stolicami województw. Co istotne, wschodnia Polska posiada zdecydowanie słabiej rozwiniętą sieć połączeń kolejowych, a więc charakteryzuje ją mniejsza dostępność transportowa (Raport Polska 2030, 2009: 134). Żadnego z kolejowych przejść granicznych nie można zaliczyć do kategorii bardzo obciążonych. Jak wynika z badań, na dystansie do 800 kilometrów szybkie pociągi mogłyby skutecznie konkurować z samolotami, zapewniając niższe ceny i porównywalny czas przejazdu (Koleje Dużych Prędkości,2007: 2). Międzynarodowe szlaki kolejowe obejmują połączenia pomiędzy głównymi miastami w Polsce. Układ sieci kolejowej jest jednak wyraźnie nastawiony na połączenia krajowe. W efekcie pociągi międzynarodowe muszą jechać okrężną drogą. Zły stan infrastruktury kolejowej i remonty torów wydłużają podróże (Master plan : 79), co powoduje, że kolej nie jest w stanie skutecznie konkurować z innymi środkami transportu. Dostęp do sieci kolejowej zapewniającej sprawne poruszanie się będą miały zatem jedynie duże ośrodki miejskie, nie ulegnie zaś poprawie dostęp do sieci połączeń międzynarodowych z mniejszych miejscowości. Transport morski Transport morski nie jest pozornie w stanie konkurować z innymi środkami podróżowania jeśli chodzi o przewóz osób. Niewielka w porównaniu z innymi gałęziami transportu liczba połączeń oraz mniejsza szybkość przemieszczania się ograniczają możliwości zastosowania żeglugi morskiej do transportu osób. Tymczasem polski rynek przewozów promowych rozwija się dynamicznie i otwierane są nowe połączenia. Pływają większe promy, co zwiększa przepustowość szlaków. Sieć połączeń przedstawia mapa 6. W wypowiedziach prasowych armatorzy podkreślają dynamiczny rozwój polskiego rynku i zapowiadają otwieranie w przyszłości kolejnych połączeń. Transport promowy jest wykorzystywany nie tylko do przewozu osób, ale również przewozu ciężkich samochodów ciężarowych. Wzrastająca wymiana handlowa pomiędzy Polską a krajami skandynawskimi wpływa także na rozwój tego rynku. Armatorzy promowi oferują połączenia antenowe. Na przykład połączenie Świnoujście-Ystad umożliwia przesiadki na rejs do Kopenhagi i do Roenne. Innym przykładem może być oferta Most do Irlandii firmy Stena Line, która składa się z dwóch rejsów umożliwiających dojazd z Polski do Irlandii samochodem. Obejmuje ona połączenie promowe przez kanał La Manche i następnie z Wielkiej Brytanii do Irlandii. Cena za taką usługę jest niższa niż w przypadku kupna dwóch oddzielnych biletów, a w materiałach promocyjnych firma wprost informuje, że osoby jadące do pracy są jedną z grup, dla których przewidziana jest ta usługa. Połączenia promowe są często jedynym rozwiązaniem dla osób, które chcą podróżować własnym autem. Z połączeń promowych korzystają także przewoźnicy autokarowi, oferujący przewozy do Szwecji bądź na Wyspy Brytyjskie. 70 S t r o n a

71 Mapa 6. Bezpośrednie połączenia promowe z polskich portów Źródło: opracowanie własne na podstawie danych serwisu promy.pl, stan na rok 2011 Elastyczność przewoźników wobec potrzeb migrantów Zgodnie z ujęciem ekonomicznym, podróżny (konsument usług transportowych) jest traktowany jako racjonalny aktor, działający zgodnie z własnymi preferencjami. Uwzględniając cechy konkretnych środków transportu można zatem stworzyć model konsumenta, który pozwoli zrozumieć, czym kieruje się podróżny przy wyborze środka transportu. Dyr (2009: 153), pisząc o determinantach zachowań podróżnego na rynku regionalnych przewozów pasażerskich, wyróżnił dziewięć czynników mających wpływ na wybór konkretnego środka transportu. W oparciu o tę klasyfikację da się stworzyć podobną listę tzw. postulatów na rynku międzynarodowych przewozów pasażerskich. Pomijając kategorie mające szczególne znaczenie w przypadku regularnych dojazdów na stosunkowo małe odległości, wyróżniono czynniki decydujące o atrakcyjności oferty przewozowej. Ograniczona lista zawiera pięć zmiennych, obejmujących czas podróży, dostępność geograficzną, bezpośredniość połączeń, komfort, dostępność ekonomiczną (cenę). Zaproponowane czynniki decydujące o atrakcyjności danej oferty transportowej można odnieść do specyficznej grupy konsumentów, jaką stanowią migranci. Opisując znaczenie poszczególnych czynników dla migrantów zarobkowych można ocenić ich ważność oraz odpowiedzieć na pytanie, co decyduje o wyborze konkretnego środka transportu. W przypadku połączeń międzynarodowych czas podróży poszczególnymi środkami transportu różni się. Zdecydowanie najszybszym sposobem przemieszczania się jest przelot samolotem. Ze względu na rozmieszczenie lotnisk, zwłaszcza migranci pochodzący ze wschodniej Polski, muszą zorganizować dojazd na lotnisko, co pochłania dodatkowy czas. Po przelocie dojazd z lotniska do 71 S t r o n a

72 punktu docelowego również wymaga czasu i kupna dodatkowego biletu. Tym samym czas podróży jest ściśle związany z dostępnością geograficzną, czyli odległością od węzłów komunikacyjnych dla danego środka transportu. Dotyczy to w równym stopniu środków wymagających odpowiedniej infrastruktury: kolei (dworce) czy promów morskich (porty). Pod tym względem najmniej problematyczny jest transport autobusowy, który wymaga właściwie jedynie utwardzonej drogi. Dlatego też na terytorium Polski najbardziej równomiernie jest rozłożona sieć przystanków autobusowych. Każda przesiadka oznacza wydłużenie czasu dojazdu oraz wzrost ryzyka opóźnienia któregoś ze środków transportu i tym samym możliwość utraty połączenia. Ponadto problemem jest poszukiwanie połączeń umożliwiających wygodną przesiadkę. Chociaż lotniska znajdujące się w obrębie europejskich aglomeracji posiadają wygodną komunikację z okolicznymi miastami, to wyszukanie informacji o rozkładzie jazdy wymaga specjalnych kompetencji, takich jak znajomość języków obcych czy umiejętność wyszukiwania informacji w Internecie. Konieczność zakupu dodatkowego biletu może także wydatnie zwiększyć koszty podróży tanimi liniami lotniczymi. Na przykład dojazd na lotnisko Sandefjord Airport Torp położone nieopodal Oslo i obsługiwane przez tanie linie lotnicze wiąże się z wydatkiem 320 koron norweskich (ok. 160 zł) za bilet autobusowy w obie strony i trwa 1 godzinę i W odpowiedzi na taką sytuację powstały kursy oferowane przez przewoźników autobusowych umożliwiające dojazd bezpośrednio na lotnisko. Prywatne linie autobusowe dojeżdżające do Warszawy z Lubelszyczny bądź Podlasia oferują za dopłatą dowóz na lotnisko, co redukuje utrudnienia związane z przesiadką. W przypadku międzynarodowych połączeń autobusowych nie ma praktycznie możliwości oferowania bezpośrednich połączeń we wszystkich kierunkach ze względu na ograniczenia w przepustowości poszczególnych węzłów, a także zwiększenie kosztów obsługi takiej sieci połączeń. Jednak dobrze zorganizowany system przesiadek pozwala na skrócenie czasu oczekiwania na przesiadkę a także wyklucza ryzyko związane z opóźnieniem któregoś z kursów. Sieć połączeń przewoźnika autobusowego Sindbad oferuje dogodny system integrujący węzły przesiadkowe w różnych kierunkach. Pojazdy zbierające pasażerów docierają do węzła przesiadkowego o tej samej porze i następuje wymiana pasażerów, którzy przesiadają się do autobusu jadącego w określonym kierunku. Takie rozwiązanie pozwala ograniczyć niedogodności związane ze zmianą środka transportu do minimum. Dzięki funkcjonowaniu takiego węzła przewoźnik może też zaoferować połączenia pomiędzy dwoma dowolnymi przystankami. Na przykład z miasta Pisz na Mazurach da się kupić bilet na połączenie zarówno z Londynem, jak i z Barceloną. W momencie przesiadki każdy pasażer może też liczyć na pomoc kierowcy i pilota autobusu, którzy się nim opiekują. Warto wspomnieć także o oferowanej przez niektóre firmy możliwości odbioru podróżnego z miejsca zamieszkania i dowiezienia go pod konkretny adres, co możliwe jest jedynie w przypadku połączeń autobusowych. Czas podróży wiąże się także ściśle z jej komfortem. Nowoczesne środki transportu pozwalają podwyższyć komfort podróżowania, jednak wymagają dużych inwestycji ze strony firm przewozowych. To z kolei wpływa na cenę biletu, w którą wliczone są także koszty zakupu i utrzymania tego taboru. W przypadku kolei ważnym czynnikiem decydującym o czasie i komforcie podróży jest również stan torów, których modernizacja wymaga dużych nakładów finansowych. Ze względu na ich zły stan techniczny połączenia kolejowe nie są w stanie zaoferować połączeń międzynarodowych, które byłyby szybsze niż transport drogowy. Duża konkurencja rynku usług transportowych oraz rozwój tanich linii lotniczych spowodowały, że ceny różnych środków transportu zbliżyły się do siebie. W przypadku linii 72 S t r o n a

73 lotniczych cena zależy ponadto od daty kupna biletu i aktualnych promocji. Kupno biletu w atrakcyjnej cenie wymaga od kupujących dodatkowych decyzji strategicznych. Pod tym względem linie autobusowe oraz połączenia promowe, posiadające w większości stałe cenniki mogą być bardziej atrakcyjne dla podróżnych. Strategie przewoźników są podporządkowane redukcji ryzyka związanego z podróżowaniem, zapewnieniu komfortu i wygody podróżowania oraz ograniczeniu dodatkowych kosztów. Taka strategia działania pozwala przewoźnikom autobusowym zaoferować usługę, która jest w gruncie rzeczy lepiej dostosowana do potrzeb klienta, chociaż charakteryzuje ją dłuższy czas podróżowania, mniejszy komfort oraz wyższa cena. O jej sukcesie przesądza elastyczność przewoźników i umiejętność modyfikowania oferty w zależności od popytu. Podsumowanie Przeprowadzone analizy wykazały, że rozwój sieci transportowej dokonuje się w wyniku działania dwóch głównych czynników. Jednym jest dążenie do poprawy dostępności komunikacyjnej Polski i poszczególnych regionów w wyniku realizacji dużych inwestycji infrastrukturalnych, drugim zaś popyt wywołany przez masowe migracje zarobkowe Polaków. Ważnym aktorem jest w tym zakresie państwo, które planując konkretne inwestycje z wykorzystaniem unijnych funduszy, umożliwia rozwój sieci transportowej. Sieci te obejmują punkty ważne w globalnej sieci połączeń umożliwiając dotarcie do międzynarodowych centrów biznesowych, takich jak Londyn czy Frankfurt nad Menem. Drugim czynnikiem sprzyjającym rozwojowi międzynarodowych połączeń są masowe migracje zarobkowe Polaków. Ponieważ potrzeby migrantów różnią się od potrzeb innych kategorii klientów, powstały usługi dobrze odpowiadające ich specyficznym potrzebom. Tanie linie lotnicze, oferujące bezpośrednie połączenia pomiędzy Warszawą a Reykiavikiem bądź połączenia autobusowe do Danii, są dobrymi przykładami takich usług. Ponieważ skala oddziaływania państwa na międzynarodowe sieci połączeń pasażerskich jest nikła, głównym aktorem jest w tym przypadku wolny rynek reagujący na popyt na konkretne połączenia. Dzieje się tak w opozycji do rynku regionalnych przewozów autobusowych, gdzie kierunki połączeń określa dwóch aktorów, państwo oraz samorząd, zamawiając i dotując linie na konkretnych trasach (zarówno kolejowe jak i autobusowe). Co istotne, sieć połączeń dedykowanych Polakom pracującym poza granicami kraju jest bardzo elastyczna (niejednokrotnie trasa autobusu bądź busa ustalana jest w zależności od potrzeb pasażerów). Omija ona węzłowe punkty dla globalnej sieci połączeń, czego przykładem mogą być regionalne porty lotnicze, stanowiące konkurencję dla Lotniska Chopina w Warszawie i sieć przystanków międzynarodowej komunikacji autobusowej. Rozwój połączeń w relacji centrum peryferia nie jest jednak w stanie w pełni zaspokoić potrzeb przewozowych. Potrzebne są także połączenia peryferyczne, które nigdy mogą nie stać się rentownymi. Dlatego należy wspomnieć o głównym niebezpieczeństwie związanym z takim podwójnym modelem rozwoju usług transportowych, w którym na wolnym rynku rozwijane są połączenia dochodowe, na państwie spoczywa obowiązek zagwarantowania usług przewozowych na liniach niedochodowych. Podsumowując, można powiedzieć, że w Polsce kształtuje się dualny model rozwoju sieci komunikacyjnej. Jeden jego segment tworzą międzynarodowe sieci transportowe, które rozwijają się dynamicznie dzięki dużym inwestycjom, drugi zaś połączenia lokalne, rozwijane w odpowiedzi na istniejący popyt. W czteropolowym zestawieniu nr 1 przedstawiono charakterystykę rozwoju rynku przewozu osób, odwołującą się do koncepcji dualnego rynku pracy Michaela Piore (Piore i Deoringer 1971). 73 S t r o n a

74 Zestawienie 1. Dualny model rozwoju rynku przewozu osób Rynek pierwotny Rynek wtórny Przewozy krajowe kolej i autobusy - stałe linie, Prywatne busy duża konkurencja, przejazdy dotowane przez państwo brak regulacji oraz ewidencji i samorządy, wysokie koszty wejścia świadczonych usług, niższe koszty na rynek (koszty taboru, regulacje funkcjonowania, wysoka prawne), przedsiębiorstwa elastyczność przewoźników państwowe lub będące kiedyś w względem popytu, innowacyjne rękach państwa. połączenia usługi, połączenia centrum centrum centrum oraz peryferia peryferia, konkurencja dla wolnych peryferia, także centrum peryferia połączeń na rynku wtórnym. przewozy międzynarodowe Źródło: opracowanie własne tradycyjni przewoźnicy samolotowi, połączenia kolejowe, rozwój dzięki dużym inwestycjom infrastrukturalnym, połączenia centrum centrum busy oraz autobusy (w tym np. przewoźnicy ukraińscy), tanie linie lotnicze atrakcyjne ceny w porównaniu z rynkiem wtórnym, dostosowanie do potrzeb klientów (np. brak wyznaczonej trasy), połączenia centrum peryferia Analiza wykazała, że rozwój wtórnego sektora połączeń transportowych umożliwił zaspokojenie popytu na międzynarodowe usługi przewozu osób, jaki powstał wraz z masowym wzrostem migracji po wejściu Polski do Unii Europejskiej. Cyrkulacyjny charakter polskich wyjazdów zarobkowych sprzyjał rozwojowi tego sektora. Jednakże pomimo dynamicznego rozwoju segment wtórnego rynku przewozów nie jest w stanie zaspokoić wszystkich potrzeb konsumentów. Dlatego też państwo musi być aktywnym regulatorem rynku, wprowadzając odpowiednie regulacje prawne oraz dotując niedochodowe linie, ważne dla mieszkańców określonych miejscowości. 74 S t r o n a

75 Przypisy: 1 Dane za: dostęp Bibliografia Aldridge A. (2006), Rynek, Warszawa: Wydawnictwo Sic!. Bąkowski W. (2007), Liberalizacja w międzynarodowych przewozach autobusowych, publikacja dostępna na stronie: (dostęp: ). Boni M. (red.) (2009), Polska Wyzwania rozwojowe, Warszawa: Kancelaria Prezesa Rady Ministrów. Castells M. (2007), Społeczeństwo sieci, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Castells M., Himanen P. (2009), Społeczeństwo informacyjne i państwo dobrobytu, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej. Doeringer P., Piore M. (1971), Internal labor markets and manpower analysis. Lexington: D.C. Heath and Company. Danklefsen N.(2008), Polityka transportowa: zasady ogólne, lipiec, publikacja dostępna na stronie: pl.htm (dostęp: ). Dyr T. (1996), Kształtowanie jakości pasażerskich usług transportowych, Radom: Wyd. Politechnika Radomska. Dyr T. (2009), Czynniki rozwoju rynku regionalnych przewozów pasażerskich, Radom: Wyd. Politechnika Radomska. Furdal A., Wysoczański W. (red.) (2006), Migracje: dzieje, typologia, definicje, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. Grabowska-Lusińska I., Okólski M. (2009), Emigracja ostatnia?, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar. Jaźwińska E., Okólski M. (red.) (2001), Ludzie na huśtawce. Migracje między peryferiami Polski i Zachodu, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar. Kozek W. (red.) (2011), Gra o jutro usług publicznych w Polsce, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. Kaczmarczyk P. (2011), Polska jako kraj emigracji i imigracji. [w:] P. Kaczmarczyk (red.), Mobilność i migracje w dobie transformacji. Wyzwania metodologiczne. Raport z realizacji projektu badawczego, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar. Kotowska I.E. (2006), Kilka uwag o aspekcie demograficznym migracji. [w:] A. Furdal, W. Wysoczański (red.), Migracje: dzieje, typologia, definicje, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. Krzykała F. (2004), Socjologia transportu w zarysie, Poznań: Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu. McDonald M., Dunbar I. (2003), Segmentacja Rynku. Przebieg Procesu i Wykorzystanie Wyników, Warszawa: Wydawnictwo Oficyna Ekonomiczna Oddział PWP. Okólski M. (2001), Mobilność przestrzenna z perspektywy koncepcji migracji niepełnej. [w:] E.Jaźwińska, M. Okólski (red.), Ludzie na huśtawce. Migracje pomiędzy peryferiami Polski i Zachodu, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar. Okólski M. (2009), Polska jako aktor na europejskiej scenie migracyjnej. [w:] Współczesne migracje. Dylematy Europy i Polski, Warszawa: Ośrodek Badań nad Migracjami. 75 S t r o n a

76 Piore M.J. (1979) Birds of passage. Migrant labor and industrial societies, Cambridge: Cambridge University Press. Urry J. (2009), Socjologia mobilności, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Dokumenty urzędowe i raporty z badań Masterplan dla transportu kolejowego w Polsce do 2030 roku, Warszawa: Ministerstwo Infrastruktury.http://www.infrastruktura.elamed.pl/pliki/master-plan-dlatransportu%20kolejowego.pdf (dostęp: ). Raport roczny 2006 przedsiębiorstwa Państwowego Porty Lotnicze,www.polishairports.com/pl/raporty/raporty/ppl_annual_report_2006.pdf (dostęp: ). Raport roczny 2009 przedsiębiorstwa Państwowego Porty Lotnicze, (dostęp: ). Raport społeczny o stanie rynku kolejowego w Polsce, 2007 Warszawa, (dostęp: ). Kierunki rozwoju konkurencji i ochrony konsumentów na rynkach przewozów kolejowych w Polsce, Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów, 2010, (dostęp: ). Stan techniczny i finansowanie infrastruktury kolejowej w Polsce, Zbigniew Szafrański, prezentacja PKP PLK S.A., Warszawa (dostęp: ). Wykorzystane strony internetowe Londyn koło Gdańska, (dostęp: ). Eksperci: zostawcie Warszawę z Mazowszem, zostawcie_warszawe_razem_z_ Mazowszem.html (dostęp: ). Przewoźnicy na zakupach, (dostęp: ). Koleje dużych prędkości, folder reklamowy PKP PLK, (dostęp: ). Informacja prasowa Stena Line, 2010 dostęp: (dostęp: ). (dostęp ). 76 S t r o n a

77 Małgorzata Such-Pyrgiel Instytut Socjologii Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie WSGE w Józefowie SYSTEM WARTOŚCI OSÓB ŻYJĄCYCH W POJEDYNKĘ W ŚWIETLE WYNIKÓW BADAŃ WŁASNYCH 1 ABSTRAKT W literaturze socjologicznej i psychologicznej wiele uwagi poświęca się zagadnieniom aksjologicznym, najbardziej cenionym wartościom, które nie funkcjonują jedynie w sferze deklaracji, ale są realizowane w życiu poszczególnych jednostek, grup społecznych czy narodów. Zainteresowanie opisywaną tematyką występuje nie tylko wśród naukowców, ale i wśród ogółu społeczeństwa. Świadczyć może o tym nadanie kulturze znaczącej rangi, szczególnie w sferze kultywowania tradycji opartej na wartościach, normach i obyczajach. Dzieje się tak, gdyż system wartości jednego pokolenia ma znaczący wpływ na każde następne pokolenie. Niniejszy artykuł stanowi próbę ogólnej charakterystyki hierarchii wartości osób żyjących w pojedynkę z uwzględnieniem wybranych cech społeczno-demograficznych badanych singli jak: płeć, wiek, miejsce zamieszkania, stosunek do wiary religijnej, a także typ singla. Jest to jedynie wycinek wiedzy na temat zjawiska singli. Jednak wiedza ta, jest istotna o tyle, że oprócz możliwości diagnozy stylu życia pojedynczych może służyć także pewnej prognozie - przewidywaniu dalszych dążeń, planów i zachowań osób żyjących w pojedynkę, a tym samym może być pomocna przy szacowaniu skali zjawiska we współczesnym społeczeństwie polskim z uwzględnieniem wielorakich jego konsekwencji i następstw, w tym najbardziej znaczących z nich, czyli następstw o charakterze demograficznym. Słowa kluczowe: single, wartości, system wartości, Wstęp Hierarchia wartości to zespół wartości uporządkowany według stopnia ich ważności. Inaczej mówiąc, system wartości to hierarchicznie uporządkowany zbiór ustosunkowań wobec tych wszystkich wartości, które są dla jednostek lub grup ważne i cenne oraz, które są istotne dla realizacji celów życiowych. Hierarchia wartości określa naszą tożsamość, odzwierciedla preferencje, sposób życia i postawy, czyli wyraża się w konkretnych zachowaniach ludzkich (zob. Denek 1999). Mamy zatem do czynienia z procesem wartościowania, który ma wpływ na podejmowanie decyzji. P. Sztompka odnosi wartości do wartości kulturowych, które stanowią ( ) takie reguły, których przedmiotem są cele działania. ( ) Mówią one jakie cele są godne słuszne, właściwe. ( ) Wartości wskazują, do czego ludzie powinni dążyć ( ) (Sztompka 77 S t r o n a

78 2002:259). A więc społecznie uznane wartości stają się zasadą postępowania, a niekiedy nawet mogą stać się normą którą należy przestrzegać. Badania aksjologiczne realizowane są na gruncie wielu dyscyplin naukowych jak: socjologia czy psychologia. I choć nie sposób w tym miejscu wymienić wszystkich znaczących badań, pozwolę sobie wspomnieć o kilku z nich. Przykładem badań z zakresu socjologii jest Polski Pomiar Postaw i Wartości zrealizowany przez zespół badawczy pod kierownictwem ks. dra hab. S. Zaręby, prof. UKSW, w których dokonywana jest diagnoza życia moralnego i religijnego Polaków. Wyniki badań wskazują na dokonywanie się w społeczeństwie polskim licznych przemian społecznych, kulturowych, jak również politycznych i gospodarczych. Badając system wartości Polków zwrócono uwagę miedzy innymi na miejsce rodziny i religijności w ich życiu i jako predyktorów zmian społecznych (zob. Zaręba 2009). Inne, o których warto tu wspomnieć to badania ukazujące kształtowanie się postaw i wartości, a także oddziaływanie na nie szczególnych okoliczności i zdarzeń. Mam tu na myśli badania zaprezentowane w książce współautorstwa P. Ruszkowskiego J. Bielińskiego, A. Figiel pod tytułem JPII. Pokolenie czy mozaika wartości?. Jest to próba opisu oraz zrozumienia emocji i postaw, jakie ujawniła młodzież aglomeracji warszawskiej i poznańskiej w czasie wydarzeń związanych ze śmiercią i pogrzebem papieża Jana Pawła II w 2005 roku. I choć pokolenie JPII jest raczej bytem wyobrażonym i, jak mówią autorzy, jest metaforą ukazującą tęsknoty Polaków, to identyfikowanie się z Pokoleniem JP2, jest niejako wyrazem (rozpaczliwego niekiedy) poszukiwania własnej tożsamości w świecie, w którym coraz więcej wartości stanowiących dotąd mocny punkt oparcia ulega degradacji, bądź rozmyciu (zob. Ruszkowski i inni 2006). Na gruncie psychologii zagadnienie to podejmowane jest na przykład w systematycznych badaniach Diagnozy Społecznej. Jak pisze J. Czapiński badanie systemu wartości osobistych należy do jednego z najtrudniejszych zadań psychologii jakości życia. Istnieje, co prawda, kilka lepiej lub gorzej wystandaryzowanych i sprawdzonych pod względem trafności oraz rzetelności miar (np. skala Rokeacha czy Schwartza), ale żadna z nich nie znalazła zastosowania w dużych badaniach sondażowych, gdzie liczy się skrótowość, prostota pytań i łatwość udzielania odpowiedzi (Czapiński, Panek 2011:220). W literaturze przedmiotu badacze najczęściej odwołują się do dwóch przywołanych powyżej skal oraz do skali Schelera. Po krótce scharakteryzuję każdą z nich. Według Maxa Schelera wartości są obiektywne i normatywne, gdyż zobowiązują moralnie. Scheler przedstawił hierarchię wartości porządkując je od wartości najniższych do najwyższych. Najniżej w hierarchii znajdują się wartości utylitarne (rozpatrywane w kategoriach użyteczne nieużyteczne), następnie hedonistyczne, związane z doznaniami zmysłowymi, odczuwaniem przyjemności lub braku przyjemności. Kolejne to witalne związane z życiem i śmiercią np. zdrowie, wiek, siła. Wartości duchowe dzielą się na trzy grupy: poznawcze (wola czystego poznania prawdy), prawne (porządek i nieporządek, poczucie sprawiedliwości) oraz estetyczne (których dwa bieguny stanowią piękno i brzydota). Wyżej w hierarchii znajdują się wartości religijne, absolutne, które wiążą się z pojęciem świętości. Działanie w oparciu o powyższą hierarchię Scheler nazywa moralnością, ale działanie jest moralne wtedy, gdy obejmuje te, usytuowane w niej najwyżej (czyli duchowe i religijne). Dają jednostce najwięcej zadowolenia i są też najbardziej trwałe. Scheller, pojmując wartości jako istniejące obiektywnie, odróżnia je od tych subiektywnych, które utożsamia z etosem. Etos jest właściwy danej jednostce, grupie, czy kulturze (Zob. Scheler 1997; por. Denek 1999, por. Brzozowski 2005: 263). Milton Rokeach uważał, że wszyscy ludzie, niezależnie od miejsca i czasu, w którym żyją, 78 S t r o n a

79 cenią te same wartości, chociaż w różnym stopniu. Według tego autora istnieją dwie podstawowe grupy wartości: wartości ostateczne odnoszące się do najważniejszych celów życiowych (indywidualne i społeczne) oraz wartości instrumentalne jako ogólne sposoby postępowania i cechy osobowości (moralne i kompetencyjne). Zatem są to cele i środki możliwe do ich osiągnięcia. Do pierwszej grupy Rokeach zaliczył między innymi takie wartości jak: bezpieczeństwo narodowe, dojrzała miłość, dobrobyt, mądrość poczucie własnej godności, wolność, zbawienie. Do drugich natomiast tak jak: ambicja, odwaga, uczciwość, odpowiedzialność, zdolności, twórcza wyobraźnia (zob. Matusewicz 1975: 76-77). Zdaniem Rokeacha system wartości ulega przeobrażeniom w toku życia jednostki. Zmiany te odzwierciedlają doświadczenia społeczne, role podejmowane przez jednostkę, rozwój potrzeb, reorganizację osobowości a nawet zmiany biologiczne. Schwartz również rozpatrywał wartości jako cele o różnym stopniu znaczenia, które kierują życiem ludzkim. Wartości są czynnikami motywującymi ludzkie działanie, a z uwagi na ich uniwersalny i skończony charakter tworzą kulturę danej zbiorowości, czy grupy społecznej. Schwartz poszukiwał uniwersaliów w świecie wartości, ale chodziło mu o to, że można wskazać uniwersalne kategorie wartości uporządkowane według zasad treściowego podobieństwaniepodobieństwa oraz zgodności przeciwstawności. ( ) Schwartz wykluczał uniwersalną hierarchie opartą na subiektywnych odczuciach ważności wartości ( ) (Brzozowski 2005:262). Swój kwestionariusz do badań wartości przejął po części od Rokeacha, a częściowo z innych badań aksjologicznych. W wielu pracach naukowych można znaleźć odwołania do wielu innych klasyfikacji wartości, które w swoim artykule przywołuje Piotr Brzozowski. Należą do nich miedzy innymi: podział Ingardena z 1966 roku na wartości witalne, kulturowe i moralne, klasyfikacja Stróżewskiego, która rozbudowuje podział Ingardena o religijne, przy czym do wartości witalnych zalicza on, nieco inaczej niż poprzednik, wartości związane z ekonomią i techniką. Tischner, w oparciu o przywołanego powyżej Schelera, proponuje klasyfikację na cztery grupy wartości. Zaczynając od tych usytuowanych najniżej: hedonistyczne, witalne, duchowe, święte. Proponuje także podział dualistyczny na wartości wyższe, które skłaniają jednostkę do realizowania ich w swoim życiu oraz wartości niższego rzędu, które związane są z np. doznaniami hedonistycznymi, które niekiedy ustępują miejsca wartościom wyższego rzędu, jak życie czy zdrowie (zob. tamże:n ). W badaniach nad systemem wartości stosuje się kwestionariusze do pomiaru systemów wartości zaczerpnięte wprost od znanych twórców i autorów, np. skala Schelera czy Rokeacha, a także nieco zmodyfikowane lub zupełnie nowe. Na przykład badania Diagnozy społecznej opierają na wykorzystaniu skali warunków szczęśliwego życia, w której spośród 13 wartości respondenci wybierają 3 najważniejsze z nich (zob. Czapiński, Panek 2011:220). W badaniach CBOS-u z 2010 roku pod tytułem Co jest ważne, co można, a czego nie wolno normy i wartości w życiu Polaków wartości połączone są z zagadnieniami moralności, a także rolą religii w uniformizowaniu społecznych i indywidualnych form życia moralnego. We wstępie czytamy po pięciu latach powracamy do problematyki norm i wartości. W czerwcowym badaniu ponownie zapytaliśmy Polaków, co jest dla nich ważne oraz jakie cechy najbardziej cenią w codziennym życiu. Przedmiotem naszego zainteresowania był również stosunek badanych do konkretnych często kontrowersyjnych, a z punktu widzenia etyki katolickiej wręcz nagannych zachowań o charakterze moralnym (Boguszewski 2010: 1). Badania odnosiły się zatem do wartości subiektywnych jak i obiektywnych. 79 S t r o n a

80 Poznanie hierarchii wartości osób żyjących w pojedynkę ma wielorakie znaczenie. Pozwala zrozumieć życiowe cele i dążenia. Ułatwia zrozumienie ich potrzeb życiowych, a przez to również poglądów i postaw. Wiedza ta, oprócz możliwości diagnozy istniejącego stanu rzeczy służyć może pewnej prognozie - przewidywaniu dalszych dążeń i zachowań singli, co nie jest bez znaczenia dla perspektywy demograficznej kraju. Hierarchia wartości polskich singli W 2012 roku w terminie od 3 marca do 17 kwietnia zrealizowałam badania dotyczące jakości i stylu życia osób żyjących w pojedynkę singli. Metodą 2 był sondaż internetowy typu CAWI (Computer Assisted Web Interview). W badaniu wzięło udział 1347 respondentów, z czego 898 osób dokończyło wypełnianie ankiety w założonym czasie. Z nich wyłoniono singli spełniających kryteria według przyjętej do badań definicji łącznie 614 respondentów 1. Single to zarówno kobiety, jak i mężczyźni, stanu cywilnego wolnego kawalerowie i panny z kategorii never married 4, osoby nieposiadające partnera, niebędące w związku zarówno hetero-, jak i homoseksualnym w czasie prowadzenia badania i żyjące w pojedynkę co najmniej kilka miesięcy, zarówno w miastach, jak i na wsi, we własnych lub wynajętych jednoosobowych gospodarstwach domowych lub także z rodzinami pochodzenia oraz identyfikujące się z pojęciem singla. Ważną zmienną był wiek, a dokładniej wyznaczenie dolnej granicy wieku, która decyduje o tym, czy daną osobę można uznać za singla. Dolna granica wieku badanych kobiet wyniosła 27 lat, a w przypadku mężczyzn 29 lat. Wybór ten podyktowany był danymi statystyki publicznej. Według Rocznika demograficznego z 2011 roku mediana wieku zawierania małżeństw w Polsce wynosiła 26 lat dla kobiet i 28 lat dla mężczyzn. Dlatego według mnie singlem jest osoba, która przekroczyła średni wiek o największym natężeniu zawierania związków małżeńskich (a dokładniej jest o rok starsza od średniego wieku matrymonialnego czyli 27 lat dla kobiet i 29 lat dla mężczyzn). Nie ustanowiono górnej granicy wieku. Ze względu na wybrany temat badan zastosowano nieprobabilistyczny dobór próby, który jest doborem opartym na dostępności badanych, doborem celowym lub arbitralnym, metoda kuli śnieżnej oraz doborem kwotowym (Babbie 2003:209). Zastosowano dobór metodą kuli śnieżnej ankieta wraz z informacją o badaniu rozpowszechniana była na stronach internetowych tematycznie związanych ze środowiskiem singli. Badając styl życia oraz życiowe dążenia osób żyjących w pojedynkę nie sposób było nie zapytać o najbardziej cenione wartości. Respondenci mogli wskazać na kilka z nich. Wyniki badań zrealizowane na próbie 614 singli wskazały, że największe znaczenia dla osób żyjących w pojedynkę ma zdrowie uzyskało aż 81,8% wszystkich wskazań. Na drugim miejscu uplasowała się miłość, ze wskazaniem na poziomie 77,2%. W następnej kolejności deklarowano posiadanie przyjaciół 62,4%, małżeństwo i rodzinę 59,9%, pracę 54,9%, religię 42,5% wolność i niezależność 37,9%, wykształcenie 32,2%. Najmniejsze znacznie dla singli mają pieniądze, gdyż uzyskały 24,1% wszystkich wskazań. Zestawienie wartości według wskazań prezentuje poniższy wykres. 80 S t r o n a

81 Wykres 1. Najbardziej cenione wartości wśród singli w % 90,00% 80,00% 70,00% 60,00% 50,00% 40,00% 30,00% 20,00% 10,00% Zdrowie Miłość Przyjaciele Małżeństwo i rodzina Praca Religia Wolność i niezależność Wykształcenie i edukacja Pieniądze Inne 0,00% Źródło: Opracowanie własne Porównując te wyniki do danych z Diagnozy społecznej 2011, system wartości singli w pewnym stopniu różni się od ogółu społeczeństwa. Najbardziej cenionymi wartościami dla ogółu Polaków jest zdrowie (64,1%), następnie udane małżeństwo (53,4%), dzieci (47,6%) oraz pieniądze (28,2%) 5. Zatem wartości tradycyjne jak rodzina, małżeństwo cenione są niemal w równym stopniu, natomiast pieniądze wśród społeczeństwa polskiego mają większe znacznie niż wśród przebadanych singli. Na czele wartości przedstawionych przez CBOS stoją: szczęście rodzinne - 84% (tyle samo wskazań wartość ta otrzymała w badaniach w 2005 roku), zachowanie dobrego zdrowia - 74% (o pięć punktów procentowych więcej niż pięć lat wcześniej) oraz uczciwe życie (23% w obu pomiarach). Od 2005 roku zanotowano różnice w kolejności pozostałych wartości. W 2005 r. praca zawodowa i uczciwe życie wymieniane były na trzecim miejscu łącznie i zyskały równo po 23%. Od tego czasu na znaczeniu straciła praca zawodowa otrzymując w 2010 roku 18% wskazań i tym samym plasując się na piątym miejscu w hierarchii, tuż za spokojem (20% w obu pomiarach). Wartości, które straciły na znaczeniu w ogólnym bilansie to wiara religijna (spadek z 19% w 2005 roku do 17% w 2010 roku), wykształcenie (z 13% do 10%), pomyślność ojczyzny (z 8% do 7%), a także dobrobyt i bogactwo z 11% do 5%, przez co wartość ta zajęła jedenaste miejsce na szesnaście możliwych w hierarchii. Była to przy okazji największa zanotowana różnica we wskazaniach w hierarchii wartości. Nieco mniej atrakcyjne wydaje się życie pełne przygód i wrażeń - w badaniach odnotowano spadek z 3% do 2%. Na znaczeniu zyskały natomiast następujące wartości: grono przyjaciół z 7% do 10% - zajmując tym samym w 2010 roku ósme miejsce w hierarchii na równi z wykształceniem, a także wolność głoszenia własnych poglądów z 3% do 4% (Boguszewski 2010: 7). Na końcu hierarchii niezmiennie uplasowały się: kontakt z kulturą oraz możliwość udziału w demokratycznym życiu społeczno-politycznym, które otrzymały po 1% wskazań zarówno w 2005, jak i 2010 roku. Najrzadziej również wskazywane są sukces i sława 1% wskazań, ale warto dodać, że jeszcze pięć lat wcześniej, wartości te zupełnie niemiały znaczenia 81 S t r o n a

82 (0% wskazań) (Boguszewski 2010: 6-8). Powyższe wyniki wskazują, że hierarchie systemów wartości prezentowanych w różnych badaniach są dość spójne, choć w ich obrębie można zaobserwować pewne różnice. Dość interesująco przedstawiają się wyniki badań dotyczące hierarchii wartości singli z uwzględnieniem poszczególnych cech społeczno-demograficznych respondentów. W pierwszej kolejności odniesione zostały do metryczkowego zróżnicowania badanych na płeć. Jak się okazuje kobiety relatywnie częściej niż mężczyźni wskazywały takie wartości, jak: przyjaciele (67,1%, w porównaniu do 45,0%), małżeństwo i rodzina (61,7% w porównaniu do 53,4%), praca (55,7% do 51,9%), religia (43,5% 38,9%) oraz wykształcenie i edukacja (32,9% 29,8%), a także miłość (77,8% 74,8%). Mężczyźni natomiast zdrowie, pieniądze oraz wolność i niezależność. Wyniki zaprezentowane są w poniżej na wykresie 2. Wykres 2. Najbardziej cenione wartości przez singli - mężczyzn i kobiety w % 90,00% 80,00% 70,00% 60,00% 50,00% 40,00% 30,00% 20,00% 10,00% 0,00% Kobieta Mężczyzna Źródło: Opracowanie własne Wiek jest czynnikiem różnicującym system wartości osób żyjących w pojedynkę, ale nie w sposób bardzo znaczący. Z przedstawionej poniżej tabeli wynika, że dla dwudziesto-, trzydziesto-, czterdziesto- najważniejszymi wartościami są zdrowie i miłość, natomiast dla osób starszych większego znaczenia nabierają: zdrowie, praca, wykształcenie i edukacja. Osoby starsze, również bardziej niż młodsze, doceniają potrzebę edukacji i kształcenia się, co z kolei determinuje również wykonywaną później pracę, zapewne dlatego, że patrzą na nie z perspektywy czasu. Najmniej cenione zarówno przez dwudziesto-, trzydziestolatków i pięćdziesięciolatków są pieniądze, wykształcenie i edukacja. Dla czterdziestolatków z kolei pieniądze, religia oraz wolność i niezależność. Zależności te prezentuje poniższa tabela. Dane pozwalają sformułować wniosek, że single, niezależnie od wieku, nie wykazują materialnego nastawienia do życia pieniądze mają marginalne znaczenie. Natomiast zwracają się ku wartościom duchowym, jak miłość, której im brak, ku wartościom rodzinnym oraz ku zdrowiu, które, jako zostało już wspomniane, cenione jest w największym stopniu również przez ogół społeczeństwa (por. Czapiński, Panek 2011). 82 S t r o n a

83 Tabela 2. Najbardziej cenione wartości względem wieku singli 83 S t r o n a Wartości 20- latkowie 30- latkowie Wiek 40- latkowie 50- latkowie 60- latkowie Ogółem Zdrowie Liczebność % w wiek 75,7% 83,0% 96,4% 85,7% 100,0% % z Ogółem 26,9% 44,6% 8,8% 1,0%,5% 81,8% Praca Liczebność % w wiek 50,9% 55,8% 62,5% 71,4% 66,7% % z Ogółem 18,1% 30,0% 5,7%,8%,3% 54,9% Przyjaciele Liczebność Małżeństwo i rodzina % w wiek 63,3% 62,1% 62,5% 57,1% 33,3% % z Ogółem 22,5% 33,4% 5,7%,7%,2% 62,4% Liczebność % w wiek 61,0% 59,7% 58,9% 57,1% 33,3% % z Ogółem 21,7% 32,1% 5,4%,7%,2% 59,9% Miłość Liczebność % w wiek 78,9% 77,9% 67,9% 85,7% 33,3% % z Ogółem 28,0% 41,9% 6,2% 1,0%,2% 77,2% Pieniądze Liczebność Wykształcenie i edukacja Wolność i niezależność % w wiek 24,3% 25,5% 19,6%,0%,0% % z Ogółem 8,6% 13,7% 1,8%,0%,0% 24,1% Liczebność % w wiek 33,5% 30,9% 35,7% 14,3% 66,7% % z Ogółem 11,9% 16,6% 3,3%,2%,3% 32,2% Liczebność % w wiek 38,1% 37,3% 41,1% 42,9% 33,3% % z Ogółem 13,5% 20,0% 3,7%,5%,2% 37,9% Religia Liczebność % w wiek 47,7% 40,0% 41,1% 28,6%,0% % z Ogółem 16,9% 21,5% 3,7%,3%,0% 42,5% Ogółem Liczebność Źródło: Opracowanie własne % z Ogółem 35,5% 53,7% 9,1% 1,1%,5% 100,0% Na podstawie powyższej tabeli można zaobserwować jeszcze jedną ciekawą tendencję w przypadku wartości rodzinnych (małżeństwo i rodzina). Otóż wartość ta jest najbardziej ceniona przez 20-latków, a najmniej przez osoby starsze, co więcej: wraz z wiekiem spada znaczenie małżeństwa i rodziny wśród singli. Sytuacja ta może być wytłumaczona tym, że młodzi single mają nadzieję na stworzenie związku w przyszłości i założenie rodziny, wraz z wiekiem nadzieja ta maleje, zatem osoby najstarsze nie cenią tej wartości, gdyż w ich przypadku

84 możliwości zawarcia małżeństwa i założenia rodziny są potencjalnie niskie. Jak pisze Tymicki po pewnej cezurze wieku, łączy się niewielki procent kawalerów i panien (zob. Tymicki 2001). Dodatkowo zapytano singlów o typ planowanego związek w przyszłości i chęć założenia rodziny - osoby starsze relatywnie rzadziej deklarowały chęć wstąpienia w związek małżeński i założenia rodziny. Częściej natomiast byli zainteresowani związkami nieformalnymi w porównaniu z singlami z młodszych kategorii wiekowych. Tabela 3. Najbardziej cenione wartości a miejsce zamieszkania Wartości Miasto do 50 tys. mieszkańcó w Miejsce zamieszkania Miasto powyżej 50 tys. do 100 tys. mieszk. Miasto powyżej 100 tys. do 500 tys. mieszk. Miasto powyżej 500 tys. mieszk. Wieś Ogółem Zdrowie Liczebność % w m. zam. 84,3% 82,7% 86,0% 80,2% 80,6% %Ogółem 9,6% 14,0% 7,0% 14,5% 36,6% 81,8% Praca Liczebność % w m. zam. 45,7% 61,5% 60,0% 54,1% 54,1% % z Ogółem 5,2% 10,4% 4,9% 9,8% 24,6% 54,9% Przyjaciele Liczebność % w m. zam. 58,6% 57,7% 50,0% 64,0% 66,7% % z Ogółem 6,7% 9,8% 4,1% 11,6% 30,3% 62,4% Małżeństwo i Liczebność rodzina % w m. zam. 68,6% 62,5% 62,0% 63,1% 55,2% % z Ogółem 7,8% 10,6% 5,0% 11,4% 25,1% 59,9% Miłość Liczebność % w m. zam. 78,6% 71,2% 74,0% 82,0% 77,8% % z Ogółem 9,0% 12,1% 6,0% 14,8% 35,3% 77,2% Pieniądze Liczebność % w m. zam. 22,9% 27,9% 22,0% 22,5% 24,0% % z Ogółem 2,6% 4,7% 1,8% 4,1% 10,9% 24,1% Wykształcen ie i edukacja Wolność i niezależność Liczebność % w m. zam. 31,4% 26,9% 36,0% 29,7% 34,8% % z Ogółem 3,6% 4,6% 2,9% 5,4% 15,8% 32,2% Liczebność % w m. zam. 22,9% 32,7% 46,0% 34,2% 43,7% % z Ogółem 2,6% 5,5% 3,7% 6,2% 19,9% 37,9% Religia Liczebność % w m. zam. 55,7% 52,9% 36,0% 39,6% 37,6% % z Ogółem 6,4% 9,0% 2,9% 7,2% 17,1% 42,5% Ogółem Liczebność % z Ogółem 11,4% 16,9% 8,1% 18,1% 45,4% 100,0% Źródło: Opracowanie własne 84 S t r o n a

85 Miejsce zamieszkania jest kolejną zmienną różnicującą nieco populację singli względem cenionych wartości. Wśród singli żyjących na wsi oraz w miastach, niezależnie od ich wielkości, najbardziej cenione są zdrowie i miłość. Jednak na wsi i w małych miastach duże znaczenie ma również religia. Najmniej cenione natomiast są pieniądze, z tym, że na wsi oprócz pieniędzy również wolność i niezależność, a w miastach małych do 50 tysięcy mieszkańców i dużych od 100 tysięcy do 500 tysięcy mieszkańców wykształcenie i edukacja. Natomiast w miastach średniej wielkości od 50 tysięcy do 100 tysięcy mieszkańców oprócz wykształcenia i edukacji mniej ceniona jest również religia, co obrazuje poniższa tabela. Wykształcenie również różnicuje system wartości singli. Reprezentanci z wykształceniem średnim, pomaturalnym, wyższym i podyplomowym na czele hierarchii stawiają zdrowie i miłość. Wśród singli z wykształceniem podstawowym oprócz dwóch powyższych wartości wskazywano także przyjaciół, a z wykształceniem zasadniczym zawodowym pracę oraz małżeństwo i rodzinę. Najmniej cenione są pieniądze i wykształcenie z wyjątkiem singli z wykształceniem średnim, gdzie najmniejsze znaczenie, oprócz wykształcenia, ma także religia. Co ciekawe single z wykształceniem podyplomowym, obok pieniędzy, najmniej cenią wolność i niezależność. Zmienna poglądy polityczne 6 różnicuje ogólną hierarchię wartości singli. Dla wszystkich singli najbardziej cenione są niezmienne zdrowie i miłość. Najmniej cenione zarówno dla osób o orientacji lewicowej, jak liberalnej są religia i pieniądze - te same, wskazywane jedynie w odwrotnej kolejności. Natomiast wśród osób o poglądach prawicowych pieniądze oraz wolność i niezależność. Religia wskazywana jest przez nich jako jedna z trzech najważniejszych wartości, natomiast zarówno dla liberałów, jak i lewicowców jako ostatnia, najmniej ważna, na miejscu dziewiątym. Respondenci o poglądach liberalnych zdecydowanie częściej niż pozostali wskazują na wolność i niezależność, natomiast - o lewicowych - na pracę. Uzupełnieniem tych rozważań jest ukazanie różnic w deklaracjach dotyczących wartości w korelacji ze stosunkiem do wiary. Dla osób wierzących i praktykujących najbardziej cennymi są takie wartości, jak: miłość, zdrowie, małżeństwo i rodzina oraz religia. Najmniej pieniądze oraz wolność i niezależność. Wierzący i niepraktykujący najczęściej wybierają zdrowie, miłość i posiadanie przyjaciół, a najrzadziej religię, wykształcenie i edukację. Osobom niewierzącym najbliższe są wartości takie, jak: zdrowie, przyjaciele, wolność i niezależność oraz praca, najdalsze religia oraz małżeństwo i rodzina. Z poniższej tabeli wynika jednoznacznie, iż stosunek do wiary jest powiązany z wyznawanymi wartościami. Osoby niewierzące wskazują na wartości bardziej pragmatyczne namacalne, jak: przyjaciele, praca, wolności niezależność, natomiast osoby wierzące i praktykujące w centrum swojego systemu wartości stawiają duchowe i tradycyjne jak: religia oraz rodzina i małżeństwo, czyli dokładnie te wartości, które są najmniej pożądane przez osoby niewierzące. Dość zaskakujące okazały się wyniki dotyczące osób wierzących i niepraktykujących, najrzadziej wskazywaną przez nich wartością była religia. 85 S t r o n a

86 Tabela 4. Najbardziej cenione wartości a stosunek do wiary singli 86 S t r o n a Wartości Wierzący praktykujący Stosunek do wiary Wierzący niepraktykujący Niewierzący Ogółem Zdrowie Liczebność % w stos do 79,9% 86,5% 80,4% w.wiary % z Ogółem 50,5% 23,9% 7,3% 81,8% Praca Liczebność % w stos do 51,3% 58,8% 67,9% wiary % z Ogółem 32,4% 16,3% 6,2% 54,9% Przyjaciele Liczebność % w stos do 57,0% 70,0% 76,8% wiary % z Ogółem 36,0% 19,4% 7,0% 62,4% Małżeństwo i Liczebność rodzina % w stos do 72,2% 46,5% 16,1% wiary % z Ogółem 45,6% 12,9% 1,5% 59,9% Miłość Liczebność % w stos do 80,7% 76,5% 55,4% wiary % z Ogółem 51,0% 21,2% 5,0% 77,2% Pieniądze Liczebność % w stos do 16,2% 36,5% 41,1% wiary % z Ogółem 10,3% 10,1% 3,7% 24,1% Wykształcenie i Liczebność edukacja % w stos do 29,6% 34,7% 42,9% wiary % z Ogółem 18,7% 9,6% 3,9% 32,2% Wolność i niezależność Liczebność % w PM14 27,1% 50,6% 75,0% % z Ogółem 17,1% 14,0% 6,8% 37,9% Religia Liczebność % w stos do 66,0% 2,4% 1,8% wiary % z Ogółem 41,7%,7%,2% 42,5% Ogółem Liczebność % z Ogółem 63,2% 27,7% 9,1% 100,0% Źródło: Opracowanie własne System wyznawanych wartości został zestawiony również z identyfikacją respondentów z typem singla (do wyboru były 3 możliwości: singiel z wyboru, z konieczności bądź stary kawaler i stara panna). Jak można było sie spodziewać, osoby identyfikujące się jako single z wyboru, najbardziej cenią zdrowie, wolność i niezależność oraz przyjaciół, najrzadziej natomiast na religię i miłość. Znacznie częściej niż inni single wskazują na wolność i niezależność oraz pieniądze i pracę. Dla singli z konieczności najważniejsze są zdrowie, miłość oraz małżeństwo i rodzina,

87 a najmniej ważne pieniądze oraz wolność i niezależność. Osoby uważające się za starych kawalerów i stare panny są tradycjonalistami, gdyż cenią miłość, zdrowie oraz małżeństwo i rodzinę, natomiast nie mają dla nich znaczenia pieniądze oraz wykształcenie i edukacja. Tendencje te zauważalne są na poniższym wykresie. Wykres 3. Najbardziej cenione wartości przez singli z wyboru, z konieczności oraz starych kawalerów i stare panny 90,00% 80,00% 70,00% 60,00% 50,00% 40,00% 30,00% 20,00% Single z wyboru Single z konieczności Starzy kawalerzy, stare panny 10,00% 0,00% Źródło: Opracowanie własne Podsumowanie Powyższe dane pozwalają stwierdzić, iż dla osób żyjących w pojedynkę nie mają znaczenia jedynie wartości materialne czy te związane z pracą zawodową, co niejednokrotnie przedstawia się w mediach. Dla wszystkich singli niemal niezależnie od wieku, wykształcenia czy miejsca zamieszkania niezmienne najbardziej cenione jest zdrowie, tak jak ma to miejsce wśród ogółu populacji Polaków. Również bardzo często skłaniają się ku wartościom rodzinnym (z wyjątkiem singli z wyboru). Zmienną najbardziej różnicującą cenione wartości wśród badanych singli są po pierwsze poglądy polityczne, przy czym w przypadku singli trend ten jest zgodny z tym obserwowanym w społeczeństwie polskim, i po drugie typ samotności z wyboru lub z konieczności osoby te mają zupełnie inne cele i dążenia życiowe, a w konsekwencji odmienny styl życia. Analiza systemu wartości osób żyjących w pojedynkę pozwala stwierdzić, że dla singli duże znacznie ma życie uczuciowe, z uwagi na to, że ważnym aspektem ich życia jest miłość, 87 S t r o n a

No matter how much you have, it matters how much you need

No matter how much you have, it matters how much you need CSR STRATEGY KANCELARIA FINANSOWA TRITUM GROUP SP. Z O.O. No matter how much you have, it matters how much you need Kancelaria Finansowa Tritum Group Sp. z o.o. was established in 2007 we build trust among

Bardziej szczegółowo

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society Prof. Piotr Bledowski, Ph.D. Institute of Social Economy, Warsaw School of Economics local policy, social security, labour market Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing

Bardziej szczegółowo

Effective Governance of Education at the Local Level

Effective Governance of Education at the Local Level Effective Governance of Education at the Local Level Opening presentation at joint Polish Ministry OECD conference April 16, 2012, Warsaw Mirosław Sielatycki Ministry of National Education Doskonalenie

Bardziej szczegółowo

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS.

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. Strona 1 1. Please give one answer. I am: Students involved in project 69% 18 Student not involved in

Bardziej szczegółowo

Why choose No Hau Studio?

Why choose No Hau Studio? Why choose No Hau Studio? We ve been perfecting our skills for over 10 years. Branding and Communications are the core of our activities. B2B is our speciality. Customer s Satisfaction is our priority.

Bardziej szczegółowo

Steps to build a business Examples: Qualix Comergent

Steps to build a business Examples: Qualix Comergent How To Start a BUSINESS Agenda Steps to build a business Examples: Qualix Comergent 1 Idea The Idea is a Piece of a Company 4 2 The Idea is a Piece of a Company Investing_in_New_Ideas.wmv Finding_the_Problem_is_the_Hard_Part_Kevin

Bardziej szczegółowo

Working Tax Credit Child Tax Credit Jobseeker s Allowance

Working Tax Credit Child Tax Credit Jobseeker s Allowance Benefits Depending on your residency status (EU citizen or not) there are various benefits available to help you with costs of living. A8 nationals need to have been working for a year and be registered

Bardziej szczegółowo

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł)

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) Financial support for start-uppres Where to get money? - Equity - Credit - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) - only for unymployed people - the company must operate minimum

Bardziej szczegółowo

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl Back Twoje konto Wyloguj magda.szewczyk@slo-wroc.pl BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students Tworzenie ankiety Udostępnianie Analiza (55) Wyniki

Bardziej szczegółowo

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI O tym, dlaczego warto budować pasywnie, komu budownictwo pasywne się opłaca, a kto się go boi, z architektem, Cezarym Sankowskim, rozmawia

Bardziej szczegółowo

Call 2013 national eligibility criteria and funding rates

Call 2013 national eligibility criteria and funding rates Call 2013 national eligibility criteria and funding rates POLAND a) National eligibility criteria Funding Organisation National Contact Point National Center for Research and Development (Narodowe Centrum

Bardziej szczegółowo

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme Pracownia Naukowo-Edukacyjna Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme and the contribution by ESF funds towards the results achieved within specific

Bardziej szczegółowo

I webinarium 18.02.2015

I webinarium 18.02.2015 I webinarium 18.02.2015 Współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Współpracy Transgranicznej Republika Czeska - Rzeczpospolita Polska 2007-2013.

Bardziej szczegółowo

Angielski Biznes Ciekawie

Angielski Biznes Ciekawie Angielski Biznes Ciekawie Conditional sentences (type 2) 1. Discuss these two types of mindsets. 2. Decide how each type would act. 3. How would you act? Czy nauka gramatyki języka angielskiego jest trudna?

Bardziej szczegółowo

Najbardziej pożądani pracodawcy 2014 w opinii specjalistów i menedżerów / Badanie Antal International

Najbardziej pożądani pracodawcy 2014 w opinii specjalistów i menedżerów / Badanie Antal International Edycja 5. kwiecień 2015 5 th Edition APRIL 2015 Najbardziej pożądani pracodawcy 2014 w opinii specjalistów i menedżerów / Badanie Antal International The Most Desired Employers 2014 in the Opinion of Professionals

Bardziej szczegółowo

A DIFFERENT APPROACH WHERE YOU NEED TO NAVIGATE IN THE CURRENT STREAMS AND MOVEMENTS WHICH ARE EMBEDDED IN THE CULTURE AND THE SOCIETY

A DIFFERENT APPROACH WHERE YOU NEED TO NAVIGATE IN THE CURRENT STREAMS AND MOVEMENTS WHICH ARE EMBEDDED IN THE CULTURE AND THE SOCIETY A DIFFERENT APPROACH WHERE YOU NEED TO NAVIGATE IN THE CURRENT STREAMS AND MOVEMENTS WHICH ARE EMBEDDED IN THE CULTURE AND THE SOCIETY ODMIENNE PODEJŚCIE JAK NAWIGOWAĆ W OBECNYCH NURTACH I RUCHACH, KTÓRE

Bardziej szczegółowo

Egzamin maturalny z języka angielskiego na poziomie dwujęzycznym Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego)

Egzamin maturalny z języka angielskiego na poziomie dwujęzycznym Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego) 112 Informator o egzaminie maturalnym z języka angielskiego od roku szkolnego 2014/2015 2.6.4. Część ustna. Przykładowe zestawy zadań Przykładowe pytania do rozmowy wstępnej Rozmowa wstępna (wyłącznie

Bardziej szczegółowo

18. Przydatne zwroty podczas egzaminu ustnego. 19. Mo liwe pytania egzaminatora i przyk³adowe odpowiedzi egzaminowanego

18. Przydatne zwroty podczas egzaminu ustnego. 19. Mo liwe pytania egzaminatora i przyk³adowe odpowiedzi egzaminowanego 18. Przydatne zwroty podczas egzaminu ustnego I m sorry, could you repeat that, please? - Przepraszam, czy mo na prosiæ o powtórzenie? I m sorry, I don t understand. - Przepraszam, nie rozumiem. Did you

Bardziej szczegółowo

PROJECT. Syllabus for course Global Marketing. on the study program: Management

PROJECT. Syllabus for course Global Marketing. on the study program: Management Poznań, 2012, September 20th Doctor Anna Scheibe adiunct in the Department of Economic Sciences PROJECT Syllabus for course Global Marketing on the study program: Management I. General information 1. Name

Bardziej szczegółowo

Metodyki projektowania i modelowania systemów Cyganek & Kasperek & Rajda 2013 Katedra Elektroniki AGH

Metodyki projektowania i modelowania systemów Cyganek & Kasperek & Rajda 2013 Katedra Elektroniki AGH Kierunek Elektronika i Telekomunikacja, Studia II stopnia Specjalność: Systemy wbudowane Metodyki projektowania i modelowania systemów Cyganek & Kasperek & Rajda 2013 Katedra Elektroniki AGH Zagadnienia

Bardziej szczegółowo

Proposal of thesis topic for mgr in. (MSE) programme in Telecommunications and Computer Science

Proposal of thesis topic for mgr in. (MSE) programme in Telecommunications and Computer Science Proposal of thesis topic for mgr in (MSE) programme 1 Topic: Monte Carlo Method used for a prognosis of a selected technological process 2 Supervisor: Dr in Małgorzata Langer 3 Auxiliary supervisor: 4

Bardziej szczegółowo

How much does SMARTech system cost?

How much does SMARTech system cost? 1. How much does an intelligent home system cost? With over six years of experience in construction of Intelligent Home Systems we have done a value analysis of systems and services usually purchased by

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK EKONOMICZNYCH

WYDZIAŁ NAUK EKONOMICZNYCH Studia I stopnia stacjonarne i niestacjonarne Kierunek Międzynarodowe Stosunki Gospodarcze Specjalność PROGRAM OF BACHELOR STUDIES Graduate profile Graduate has a general theoretical knowledge in the field

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STAŻU. Nazwa podmiotu oferującego staż / Company name IBM Global Services Delivery Centre Sp z o.o.

PROGRAM STAŻU. Nazwa podmiotu oferującego staż / Company name IBM Global Services Delivery Centre Sp z o.o. PROGRAM STAŻU Nazwa podmiotu oferującego staż / Company name IBM Global Services Delivery Centre Sp z o.o. Miejsce odbywania stażu / Legal address Muchoborska 8, 54-424 Wroclaw Stanowisko, obszar działania/

Bardziej szczegółowo

POLITYKA PRYWATNOŚCI / PRIVACY POLICY

POLITYKA PRYWATNOŚCI / PRIVACY POLICY POLITYKA PRYWATNOŚCI / PRIVACY POLICY TeleTrade DJ International Consulting Ltd Sierpień 2013 2011-2014 TeleTrade-DJ International Consulting Ltd. 1 Polityka Prywatności Privacy Policy Niniejsza Polityka

Bardziej szczegółowo

Wikimedia Polska Conference 2009 You too can create... not only Wikipedia!

Wikimedia Polska Conference 2009 You too can create... not only Wikipedia! Wikimedia Polska Conference 2009 You too can create... not only Wikipedia! 1 st -3 rd May, 2009, Jadwisin by the Jezioro Zegrzyńskie Wikimedia Polska Conference 2009 is a fourth event organized by the

Bardziej szczegółowo

Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project can respond.

Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project can respond. Project CARETRAINING PROJECT EVALUATION QUESTIONNAIRE Projekt CARETRAINING KWESTIONARIUSZ EWALUACJI PROJEKTU Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project

Bardziej szczegółowo

Health Resorts Pearls of Eastern Europe Innovative Cluster Health and Tourism

Health Resorts Pearls of Eastern Europe Innovative Cluster Health and Tourism Health Resorts Pearls of Eastern Europe Innovative Cluster Health and Tourism Projekt finansowany Fundusze Europejskie z budżetu państwa dla rozwoju oraz ze Polski środków Wschodniej Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Polska Szkoła Weekendowa, Arklow, Co. Wicklow KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM

Polska Szkoła Weekendowa, Arklow, Co. Wicklow KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM 1. Imię i nazwisko dziecka / Child's name... 2. Adres / Address... 3. Data urodzenia / Date of birth... 4. Imię i nazwisko matki /Mother's name... 5. Adres

Bardziej szczegółowo

Umowa o współpracy ponadnarodowej

Umowa o współpracy ponadnarodowej Wzór minimalnego zakresu umowy o współpracy ponadnarodowej w ramach PO KL Umowa o współpracy ponadnarodowej Nazwa Programu Operacyjnego w Polsce: : Numer i nazwa Priorytetu: Numer i nazwa Działania: Numer

Bardziej szczegółowo

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers 1 z 7 2015-05-14 18:32 Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl Back Twoje konto Wyloguj magda.szewczyk@slo-wroc.pl BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers Tworzenie ankiety Udostępnianie

Bardziej szczegółowo

Osoby 50+ na rynku pracy 2013-1-PL1-GRU06-38713

Osoby 50+ na rynku pracy 2013-1-PL1-GRU06-38713 Osoby 50+ na rynku pracy 2013-1-PL1-GRU06-38713 Piąte spotkanie grupy partnerskiej w Katowicach (Polska) 19-20 maj 2015 Program Uczenie się przez całe życie Grundtvig Tytył projektu: Osoby 50+ na rynku

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie sieciami telekomunikacyjnymi

Zarządzanie sieciami telekomunikacyjnymi SNMP Protocol The Simple Network Management Protocol (SNMP) is an application layer protocol that facilitates the exchange of management information between network devices. It is part of the Transmission

Bardziej szczegółowo

LEARNING AGREEMENT FOR STUDIES

LEARNING AGREEMENT FOR STUDIES LEARNING AGREEMENT FOR STUDIES The Student First and last name(s) Nationality E-mail Academic year 2014/2015 Study period 1 st semester 2 nd semester Study cycle Bachelor Master Doctoral Subject area,

Bardziej szczegółowo

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami Seweryn SPAŁEK Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami MONOGRAFIA Wydawnictwo Politechniki Śląskiej Gliwice 2004 SPIS TREŚCI WPROWADZENIE 5 1. ZARZĄDZANIE PROJEKTAMI W ORGANIZACJI 13 1.1. Zarządzanie

Bardziej szczegółowo

British Polish Chamber of Commerce ul. Nowogrodzka 12/3 00-511 Warszawa Tel/Fax: +48 22 622 20 56 www.bpcc.org.pl

British Polish Chamber of Commerce ul. Nowogrodzka 12/3 00-511 Warszawa Tel/Fax: +48 22 622 20 56 www.bpcc.org.pl British Polish Chamber of Commerce ul. Nowogrodzka 12/3 00-511 Warszawa Tel/Fax: +48 22 622 20 56 www.bpcc.org.pl The British Polish Chamber of Commerce is extremely active with its media and communications

Bardziej szczegółowo

Realizacja systemów wbudowanych (embeded systems) w strukturach PSoC (Programmable System on Chip)

Realizacja systemów wbudowanych (embeded systems) w strukturach PSoC (Programmable System on Chip) Realizacja systemów wbudowanych (embeded systems) w strukturach PSoC (Programmable System on Chip) Embeded systems Architektura układów PSoC (Cypress) Możliwości bloków cyfrowych i analogowych Narzędzia

Bardziej szczegółowo

Awareness campaign Safe rail-road level crossing "Stop and Live!"

Awareness campaign Safe rail-road level crossing Stop and Live! Awareness campaign Safe rail-road level crossing "Stop and Live!" www.plk-sa.pl Geneva, 12-13 May 2014 The key objective of the campaign is: What are our objectives? - to promote the correct patterns of

Bardziej szczegółowo

Clinical Trials. Anna Dziąg, MD, ąg,, Associate Director Site Start Up Quintiles

Clinical Trials. Anna Dziąg, MD, ąg,, Associate Director Site Start Up Quintiles Polandchallenges in Clinical Trials Anna Dziąg, MD, ąg,, Associate Director Site Start Up Quintiles Poland- legislation 1996-2003 Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r o zawodach lekarza i lekarza dentysty, z

Bardziej szczegółowo

Goodman Kraków Airport Logistics Centre. 62,350 sqm available. Units from 1,750 sqm for immediate lease. space for growth+

Goodman Kraków Airport Logistics Centre. 62,350 sqm available. Units from 1,750 sqm for immediate lease. space for growth+ Goodman Kraków Airport Logistics Centre 62,350 sqm available. Units from 1,750 sqm for immediate lease. space for growth Goodman Kraków Airport Logistics Centre ul. Komandosów 1, 32-085 Modlniczka Goodman

Bardziej szczegółowo

Patient Protection in Clinical Trials

Patient Protection in Clinical Trials Patient Protection in Clinical Trials Marek Czarkowski Bioethic Committee Warsaw Chamber of Physicians Factors affecting security and rights of research participants International regulations Domestic

Bardziej szczegółowo

Customer engagement, czyli klient, który wraca

Customer engagement, czyli klient, który wraca Customer engagement, czyli klient, który wraca Impact Economics Relations Transformation Warszawa, 4 listopada 2015 Kolejność ma znaczenie Put your staff first, customers second, and shareholders third

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland

Cracow University of Economics Poland Cracow University of Economics Poland Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Keynote Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit,

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STAŻU. IBM Global Services Delivery Centre Sp z o.o. Nazwa podmiotu oferującego staż / Company name. Muchoborska 8, 54-424 Wroclaw

PROGRAM STAŻU. IBM Global Services Delivery Centre Sp z o.o. Nazwa podmiotu oferującego staż / Company name. Muchoborska 8, 54-424 Wroclaw PROGRAM STAŻU Nazwa podmiotu oferującego staż / Company name IBM Global Services Delivery Centre Sp z o.o. Miejsce odbywania stażu / Legal address Muchoborska 8, 54-424 Wroclaw Stanowisko, obszar działania/

Bardziej szczegółowo

Your bridge to opportunities+

Your bridge to opportunities+ Goodman Wrocław IV 64,000 sqm warehouse space in strategic location Your bridge to opportunities+ Goodman Wrocław IV Wrocław, ul. Kwiatkowskiego Goodman Wrocław IV Wrocław, Kwiatkowskiego Street Zbliż

Bardziej szczegółowo

HOW TO COMMUNICATE ECOTOURISM

HOW TO COMMUNICATE ECOTOURISM HOW TO COMMUNICATE ECOTOURISM CHRIS MILNES, HELLENIC ECOTOURISM SOCIETY Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa inwestująca w obszary wiejskie. Projekt opracowany przez Społeczny

Bardziej szczegółowo

A n g i e l s k i. Phrasal Verbs in Situations. Podręcznik z ćwiczeniami. Dorota Guzik Joanna Bruska FRAGMENT

A n g i e l s k i. Phrasal Verbs in Situations. Podręcznik z ćwiczeniami. Dorota Guzik Joanna Bruska FRAGMENT A n g i e l s k i Phrasal Verbs in Situations Podręcznik z ćwiczeniami FRAGMENT Dorota Guzik Joanna Bruska Autorzy: Dorota Guzik, Joanna Bruska Konsultacja językowa: Tadeusz Z. Wolański Lektorzy: Maybe

Bardziej szczegółowo

Goodman Poznań Airport Logistics Centre 16,734 sqm warehouse space available as from Q3 2016. Best placed for business+

Goodman Poznań Airport Logistics Centre 16,734 sqm warehouse space available as from Q3 2016. Best placed for business+ Goodman Poznań Airport 16,734 sqm warehouse space available as from Q3 2016. Best placed for business Goodman Poznań Airport ul. Batorowska 35, 62-081 Wysogotowo, Poznań Najlepsze miejsce dla biznesu Goodman

Bardziej szczegółowo

Ilona B. Miles website Terms of Use (ewentualnie: Service)

Ilona B. Miles website Terms of Use (ewentualnie: Service) Ilona B. Miles website Terms of Use (ewentualnie: Service) 1. The owner of the website Ilona B. Miles is Success Solutions LLC, Sonaty Street 6/1108, 02-744 Warsaw, Tax Identification Number: 5213689531,

Bardziej szczegółowo

Implementation of the JEREMIE initiative in Poland. Prague, 8 November 2011

Implementation of the JEREMIE initiative in Poland. Prague, 8 November 2011 Implementation of the JEREMIE initiative in Poland Prague, 8 November 2011 Poland - main beneficiary of EU structural funds - 20% of allocation within cohesion policy (EUR 67 bln) Over EUR 10 bln of NSRF

Bardziej szczegółowo

ETHICS IN COACHING. Axiological foundations supporting changes of consciousness

ETHICS IN COACHING. Axiological foundations supporting changes of consciousness ETHICS IN COACHING Axiological foundations supporting changes of consciousness Lidia D. Czarkowska PhD & Bożena Wujec MA Agenda What coaching is and what is not History of Coachig Ethics in coaching Telic

Bardziej szczegółowo

Łukasz Reszka Wiceprezes Zarządu

Łukasz Reszka Wiceprezes Zarządu Łukasz Reszka Wiceprezes Zarządu Time for changes! Vocational activisation young unemployed people aged 15 to 24 Projekt location Ząbkowice Śląskie project produced in cooperation with Poviat Labour Office

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 Cracow University of Economics Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Key Note Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit CE Europe

Bardziej szczegółowo

POLISH ELEVATOR MARKET ONE YEAR AFTER JOINING EU

POLISH ELEVATOR MARKET ONE YEAR AFTER JOINING EU POLISH ELEVATOR MARKET ONE YEAR AFTER JOINING EU by Marek Oppeln-Bronikowski, 17 of March 2005, Brussels POLISH ECONOMICAL SITUATION POLISH ECONOMICAL SITUATION REAL ECONOMY: YEAR GDP CPI year-end Investment

Bardziej szczegółowo

Presented by. Dr. Morten Middelfart, CTO

Presented by. Dr. Morten Middelfart, CTO Meeting Big Data challenges in Leadership with Human-Computer Synergy. Presented by Dr. Morten Middelfart, CTO Big Data Data that exists in such large amounts or in such unstructured form that it is difficult

Bardziej szczegółowo

Vice-mayor of Zakopane Wojciech Solik. Polish Ministry of the Environment Chief Specialist for. Tatras National Park (Slovakia) Director Pawel Majko

Vice-mayor of Zakopane Wojciech Solik. Polish Ministry of the Environment Chief Specialist for. Tatras National Park (Slovakia) Director Pawel Majko April 22, 2012 Vice-mayor of Zakopane Wojciech Solik Tatrzanski Park Narodowy Director Pawel Skawinski (host) Polish Ministry of the Environment Chief Specialist for National Parks Jan Reklewski Tatras

Bardziej szczegółowo

THE PROFILE OF PRIMARY LANGUAGE TEACHER. Mariola Bogucka Warszawa, 29.9.2011

THE PROFILE OF PRIMARY LANGUAGE TEACHER. Mariola Bogucka Warszawa, 29.9.2011 THE PROFILE OF PRIMARY LANGUAGE TEACHER Mariola Bogucka Warszawa, 29.9.2011 Cross European Studies quality FL teaching & learning for YLs Nikolov M., Curtain H. (2000) An early Start: Young Learners and

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie Internetu w małych i średnich przedsiębiorstwach

Zastosowanie Internetu w małych i średnich przedsiębiorstwach Akademia Ekonomiczna w Poznaniu Wydział Zarządzania Specjalność: Inwestycje Kapitałowe i Strategie Finansowe Przedsiębiorstw Zastosowanie Internetu w małych i średnich przedsiębiorstwach Michał Goc Praca

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE. Negotiation techniques. Management. Stationary. II degree

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE. Negotiation techniques. Management. Stationary. II degree Politechnika Częstochowska, Wydział Zarządzania PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu Kierunek Forma studiów Poziom kwalifikacji Rok Semestr Jednostka prowadząca Osoba sporządzająca Profil Rodzaj

Bardziej szczegółowo

Session 1 :Urban Transport Projects The EU regulatory framework for urban transport projects financed by Structural Funds

Session 1 :Urban Transport Projects The EU regulatory framework for urban transport projects financed by Structural Funds European Commission Direktorate General for Energy and Transport Session 1 :Urban Transport Projects The EU regulatory framework for urban transport projects financed by Structural Funds Seminar on State

Bardziej szczegółowo

An employer s statement on the posting of a worker to the territory of the Republic of Poland

An employer s statement on the posting of a worker to the territory of the Republic of Poland Państwowa Inspekcja Pracy Annotation Główny Inspektorat Pracy ul. Barska 28/30 02-315 Warszawa Rzeczypospolita Polska Polska An employer s statement on the posting of a worker to the territory of the Republic

Bardziej szczegółowo

Fig 5 Spectrograms of the original signal (top) extracted shaft-related GAD components (middle) and

Fig 5 Spectrograms of the original signal (top) extracted shaft-related GAD components (middle) and Fig 4 Measured vibration signal (top). Blue original signal. Red component related to periodic excitation of resonances and noise. Green component related. Rotational speed profile used for experiment

Bardziej szczegółowo

Brief description of the paper/report. Chain 90% 10% District

Brief description of the paper/report. Chain 90% 10% District Brief description of the paper/report Item Identification Card (IIC) Process Structure Design Produce Deliver Analyse and Understand Chain 90% 10% District Argument Supply Chain Planning Process. Proces

Bardziej szczegółowo

Doświadczenia z wymiany menedżerskiej Polskiej Federacji Szpitali JACEK DOMEJKO POZNAŃ 2013

Doświadczenia z wymiany menedżerskiej Polskiej Federacji Szpitali JACEK DOMEJKO POZNAŃ 2013 Doświadczenia z wymiany menedżerskiej Polskiej Federacji Szpitali JACEK DOMEJKO POZNAŃ 2013 ZAGADNIENIA: POLSKA FEDERACJA SZPITALI WYMIANA KADRY SZPITALNEJ W RAMACH PROGRAMU HOPE PRZYKŁAD WYMIANY SZPITAL

Bardziej szczegółowo

We Bring Brands to Life. for online portfolio visit www.ms-design.pl

We Bring Brands to Life. for online portfolio visit www.ms-design.pl We Bring Brands to Life for online portfolio visit www.ms-design.pl yetico producent styropianu styrofoam producer Świetliste logo zatopione w płaszczyznach plexi podkreśla innowacyjne podejście firmy

Bardziej szczegółowo

A good donor has as high requirements as a good customer! Solutions for Fundraising. in cooperation with Ebit GmbH

A good donor has as high requirements as a good customer! Solutions for Fundraising. in cooperation with Ebit GmbH A good donor has as high requirements as a good customer! Solutions for Fundraising in cooperation with Ebit GmbH Profit for commercial companies means optimization of donor relationship for you. The connection

Bardziej szczegółowo

Extraclass. Football Men. Season 2009/10 - Autumn round

Extraclass. Football Men. Season 2009/10 - Autumn round Extraclass Football Men Season 2009/10 - Autumn round Invitation Dear All, On the date of 29th July starts the new season of Polish Extraclass. There will be live coverage form all the matches on Canal+

Bardziej szczegółowo

Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia

Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia Katedra Rynku Transportowego Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia dr Marcin Wołek Department of Transportation Market University of Gdansk Warsaw,

Bardziej szczegółowo

Recent Developments in Poland: Higher Education Reform Qualifications Frameworks Environmental Studies

Recent Developments in Poland: Higher Education Reform Qualifications Frameworks Environmental Studies 544524-TEMPUS-1-2013-1-PL-TEMPUS-SMHES Qualifications Frameworks for Environmental Studies at Ukrainian Universities Recent Developments in Poland: Higher Education Reform Qualifications Frameworks Environmental

Bardziej szczegółowo

PORTS AS LOGISTICS CENTERS FOR CONSTRUCTION AND OPERATION OF THE OFFSHORE WIND FARMS - CASE OF SASSNITZ

PORTS AS LOGISTICS CENTERS FOR CONSTRUCTION AND OPERATION OF THE OFFSHORE WIND FARMS - CASE OF SASSNITZ Part-financed by EU South Baltic Programme w w w. p t m e w. p l PROSPECTS OF THE OFFSHORE WIND ENERGY DEVELOPMENT IN POLAND - OFFSHORE WIND INDUSTRY IN THE COASTAL CITIES AND PORT AREAS PORTS AS LOGISTICS

Bardziej szczegółowo

I INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE

I INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE I INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE EU SECURITY AND CRISIS MANAGEMENT FLOOD-2010 ATENEUM UNIVERSITY IN GDANSK P FUNDATION PRO POMERANIA NOTICE NO. 1 I International Scientific Conference EU SECURITY

Bardziej szczegółowo

DODATKOWE ĆWICZENIA EGZAMINACYJNE

DODATKOWE ĆWICZENIA EGZAMINACYJNE I.1. X Have a nice day! Y a) Good idea b) See you soon c) The same to you I.2. X: This is my new computer. Y: Wow! Can I have a look at the Internet? X: a) Thank you b) Go ahead c) Let me try I.3. X: What

Bardziej szczegółowo

PROJECT. Syllabus for course Principles of Marketing. on the study program: Administration

PROJECT. Syllabus for course Principles of Marketing. on the study program: Administration Poznań, 2012, September 20th Doctor Anna Scheibe adiunct in the Department of Economic Sciences PROJECT Syllabus for course Principles of Marketing on the study program: Administration I. General information

Bardziej szczegółowo

Test sprawdzający znajomość języka angielskiego

Test sprawdzający znajomość języka angielskiego Test sprawdzający znajomość języka angielskiego Imię i Nazwisko Kandydata/Kandydatki Proszę wstawić X w pole zgodnie z prawdą: Brak znajomości języka angielskiego Znam j. angielski (Proszę wypełnić poniższy

Bardziej szczegółowo

1987-2012 DYSKRET POLSKA 1987-2014

1987-2012 DYSKRET POLSKA 1987-2014 25 LAT 27 LAT 1987-2012 DYSKRET POLSKA 1987-2014 nasi klienci dobrze trafili... get your swing on with us... www.dyskret.com.pl 30-023 Kraków, ul. Mazowiecka 131 tel. +48 12 423 31 00, office@dyskret.com.pl

Bardziej szczegółowo

Agile at Capgemini. Marek Majchrzak, Andrzej Bednarz Wrocław, 11.10.2011

Agile at Capgemini. Marek Majchrzak, Andrzej Bednarz Wrocław, 11.10.2011 Agile at Capgemini Marek Majchrzak, Andrzej Bednarz Wrocław, 11.10.2011 AGENDA Agile as a strategic direction Examples of Agile Projects Agile Community 2 A strong presence in more than 30 countries Group

Bardziej szczegółowo

Tworzenie zintegrowanych strategii miejskich. Creation of integrated urban strategies? the example of the Krakow Functional Area

Tworzenie zintegrowanych strategii miejskich. Creation of integrated urban strategies? the example of the Krakow Functional Area ZRÓWNOWAŻONY ROZWÓJ OBSZARÓW MIEJSKICH W KRAJACH CZŁONKOWSKICH UE W LATACH 2014-2020 29 września 1 października 2015 r. Sesja warsztatowa - Zintegrowane Strategie Miejskie tworzenie i realizacja Tworzenie

Bardziej szczegółowo

Zwiększanie Potencjału Na Rzecz Bezpieczeństwa Ruchu Drogowego Building Road Safety Capacity

Zwiększanie Potencjału Na Rzecz Bezpieczeństwa Ruchu Drogowego Building Road Safety Capacity Zwiększanie Potencjału Na Rzecz Bezpieczeństwa Ruchu Drogowego Building Road Safety Capacity Training and certification of Road Safety Experts for the application of Road Safety Audit and Road Safety Inspection

Bardziej szczegółowo

Dom Development S.A., Pl. Piłsudskiego 3, 00-078 Warsaw

Dom Development S.A., Pl. Piłsudskiego 3, 00-078 Warsaw Jarosław Szanajca President of the Management Board Age: 45 Higher, Master of Law, Department of Law and Administration, Warsaw University 1996 present Dom Development S.A. in Warsaw, President of the

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ: PSYCHOLOGIA KIERUNEK:

WYDZIAŁ: PSYCHOLOGIA KIERUNEK: Lp. I Introductory module 3 Academic skills Information Technology introduction Intellectual Property Mysterious Code of Science Online surveys Personal growth and social competences in the globalizedintercultural

Bardziej szczegółowo

Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2014/2015

Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2014/2015 Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki Karta przedmiotu Wydział Inżynierii Środowiska obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 014/015 Kierunek studiów: Inżynieria Środowiska

Bardziej szczegółowo

Partner consultation polls to evaluate lot4eng.com platform and e-learning modules. lot4eng.com (Logistics Open Training for Engineering Competence)

Partner consultation polls to evaluate lot4eng.com platform and e-learning modules. lot4eng.com (Logistics Open Training for Engineering Competence) Please send comments to the April 25, 2012 10/04/2012 Partner consultation polls to evaluate lot4eng.com platform and e-learning modules lot4eng.com (Logistics Open Training for Engineering Competence)

Bardziej szczegółowo

SUPPLEMENTARY INFORMATION FOR THE LEASE LIMIT APPLICATION

SUPPLEMENTARY INFORMATION FOR THE LEASE LIMIT APPLICATION SUPPLEMENTARY INFORMATION FOR THE LEASE LIMIT APPLICATION 1. Applicant s data Company s name (address, phone) NIP (VAT) and REGON numbers Contact person 2. PPROPERTIES HELD Address Type of property Property

Bardziej szczegółowo

Privacy policy. Polityka prywatności. www.wochen-office.com. office@wochen-offce.com 0048 667-352-102 0048 501-059-473

Privacy policy. Polityka prywatności. www.wochen-office.com. office@wochen-offce.com 0048 667-352-102 0048 501-059-473 Privacy policy Polityka office@wochen-offce.com 0048 667-352-102 0048 501-059-473 registration / correspondence address: 05-850 Ożarów Mazowiecki ul. Dmowskiego 70A/37 Polska / Poland The personal / business

Bardziej szczegółowo

Organisation and organisational structures. dr hab. prof. AWF Jolanta Żyśko Akademia Wychowania Fizycznego w Warszawie www.zysko.

Organisation and organisational structures. dr hab. prof. AWF Jolanta Żyśko Akademia Wychowania Fizycznego w Warszawie www.zysko. Organisation and organisational structures dr hab. prof. AWF Jolanta Żyśko Akademia Wychowania Fizycznego w Warszawie www.zysko.pl The system model by Leavitt Structure Aims and objectives Technology (Administration)

Bardziej szczegółowo

SYLLABUS. Human Resources Management Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot/department Wydział Wychowania Fizycznego Kod przedmiotu/course CODE

SYLLABUS. Human Resources Management Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot/department Wydział Wychowania Fizycznego Kod przedmiotu/course CODE SYLLABUS Nazwa przedmiotu/course TITLE Human Resources Management Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot/department Wydział Wychowania Fizycznego Kod przedmiotu/course CODE Studia/DEGREE PROGRAMME Europejczyk

Bardziej szczegółowo

Volley English! Dziś lekcja 1 Zaproszenie. Zapraszamy i my

Volley English! Dziś lekcja 1 Zaproszenie. Zapraszamy i my Volley English! Już od dziś, co miesiąc, znajdziecie w naszym serwisie nową ofertę. Zapraszamy Cię do nauki angielskiego w praktycznym wydaniu. Przygotowaliśmy dla Ciebie wyjątkowe materiały, które odnoszą

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu perspektywy i kierunki rozwoju

Społeczna odpowiedzialność biznesu perspektywy i kierunki rozwoju Społeczna odpowiedzialność biznesu perspektywy i kierunki rozwoju Redakcja Robert Karaszewski Anna Paluszek Spis treści Wstęp Janina Ochojska... 7 Robert Karaszewski... 11 I. Pierwsze refleksje Katarzyna

Bardziej szczegółowo

Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego 2007-2013 Europejska Współpraca Terytorialna Program Współpracy Transgranicznej, Litwa Polska 2007-2013

Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego 2007-2013 Europejska Współpraca Terytorialna Program Współpracy Transgranicznej, Litwa Polska 2007-2013 Prof. Aurélie Aurilla Bechina Arnzten Several years combined business research in IT KM and Management experience from International institutions. College University I Buskerud, Norway College University

Bardziej szczegółowo

Zwróciliśmy na siebie ich uwagę! Co teraz?! Imagine the result

Zwróciliśmy na siebie ich uwagę! Co teraz?! Imagine the result Zwróciliśmy na siebie ich uwagę! Co teraz?! Zwróciliśmy na siebie ich uwagę! Co teraz?! Imagine the result UDZIAŁ SPOŁECZEŃSTWA I NATURA 2000 Social participation and Natura 2000 Komunikacja ze społeczeństwem

Bardziej szczegółowo

Formy prawne polskich szkoły uzupełniających

Formy prawne polskich szkoły uzupełniających Formy prawne polskich szkoły uzupełniających mec. Agata Dmoch Solicitor Miejsce polskich szkół na mapie organizacji w UK oraz zwierzchnictwo Formy prawne Unincorporated Association (Stowarzyszenie) Charitable

Bardziej szczegółowo

SZKOŁA PODSTAWOWA N R 4 IM. WŁADYSŁAWA SZAFERA W EŁKU W LADYSLAW SZAFER S PRIMARY SCHOOL N O. 4 IN ELK. EŁK, 10.10.2012r.

SZKOŁA PODSTAWOWA N R 4 IM. WŁADYSŁAWA SZAFERA W EŁKU W LADYSLAW SZAFER S PRIMARY SCHOOL N O. 4 IN ELK. EŁK, 10.10.2012r. EŁK, 10.10.2012r. STRUKTURA SYSTEMU EDUKACYJNEGO STRUCTURE OF EDUCATIONAL SYSTEM WYCHOWANIE PRZEDSZKOLNE PRE-PRIMARY SZKOŁA PODSTAWOWA PRIMARY SCHOOL WIEK AGE 3 (6)7 WIEK (6)7 13 AGE GIMNAZJUM LOWER SECONDARY

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STAŻU Nazwa podmiotu oferującego staż IBM GSDC SP.Z.O.O

PROGRAM STAŻU Nazwa podmiotu oferującego staż IBM GSDC SP.Z.O.O PROGRAM STAŻU Nazwa podmiotu oferującego staż IBM GSDC SP.Z.O.O Miejsce odbywania stażu IBM, ul. Muchoborska 8, 54-424 Wrocław, Poland Stanowisko, obszar działania Młodszy Koordynator Zarządzania Bazą

Bardziej szczegółowo

ANKIETA ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA

ANKIETA ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA Przedszkole Nr 1 w Zabrzu ANKIETA ul. Reymonta 52 41-800 Zabrze tel./fax. 0048 32 271-27-34 p1zabrze@poczta.onet.pl http://jedyneczka.bnet.pl ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA Drodzy Rodzice. W związku z realizacją

Bardziej szczegółowo

Formularz dla osób planujących ubiegać się o przyjęcie na studia undergraduate (I stopnia) w USA na rok akademicki

Formularz dla osób planujących ubiegać się o przyjęcie na studia undergraduate (I stopnia) w USA na rok akademicki Formularz dla osób planujących ubiegać się o przyjęcie na studia undergraduate (I stopnia) w USA na rok akademicki 2017-2018 Zanim zaczniesz wypełniać formularz, zapoznaj się z Instrukcjami! Imię i nazwisko:

Bardziej szczegółowo

Prawna obsługa biznesu Legal services to business

Prawna obsługa biznesu Legal services to business Prawna obsługa biznesu Legal services to business Magdalena Kołecka wspólnik Kołecka i Wspólnicy Szanowni Państwo, Kancelaria Kołecka i Wspólnicy zapewnia kompleksowe usługi prawne dla firm. Skutecznie

Bardziej szczegółowo