System zarz¹dzania energi¹ w warunkach zrównowa onego rozwoju

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "System zarz¹dzania energi¹ w warunkach zrównowa onego rozwoju"

Transkrypt

1 Zarz¹dzanie i Finanse Journal of Management and Finance Vol. 12, No. 4/2014 Krzysztof Szczepaniak* Krzysztof Szczepaniak System zarz¹dzania energi¹ w warunkach zrównowa onego rozwoju System zarz¹dzania energi¹ w warunkach zrównowa onego rozwoju Wstêp Niniejszy artyku³ oparty zosta³ na za³o eniu, e polityka zrównowa onego rozwoju, uwzglêdniaj¹ca uwarunkowania ekonomiczne, spo- ³eczne i œrodowiskowe, zachêca do racjonalnego gospodarowania zasobami, co dotyczy równie Ÿróde³ energii. Jednoczeœnie sformu³owaæ mo na hipotezê, e skutecznoœæ podejmowanych dzia³añ na rzecz zrównowa onego rozwoju ulega poprawie w wyniku formu³owania okreœlonych standardów postêpowania oraz wdra ania systemów zarz¹dzania ró nymi obszarami funkcjonowania przedsiêbiorstwa lub innej organizacji. Przyk³adem takiego standardu jest system zarz¹dzania energi¹ (SZE), bêd¹cy g³ównym przedmiotem badañ zawartych w niniejszym artykule. Celem artyku³u jest zdefiniowanie i zbadanie uwarunkowañ stanowi¹cych przes³anki do opracowywania i wdra ania systemów zarz¹dzania energi¹, jak równie korzyœci i barier z nimi zwi¹zanych w kontekœcie realizacji zasad zrównowa onego rozwoju. Autor rozpozna³ proces wdra ania systemów zarz¹dzania energi¹ zwi¹zanych z norm¹ ISO Zbada³ poziom rozwoju tych systemów na œwiecie, a nastêpnie przedstawi³ wybrane aspekty zwi¹zane z ich przygotowaniem i wdro eniem. Na zakoñczenie wskaza³ trudnoœci, które nale y przezwyciê aæ, aby osi¹gn¹æ pozytywny efekt œrodowiskowy i gospodarczy zwi¹zany z realizacj¹ zrównowa onych inwestycji oraz innych dzia³añ, bêd¹cych w œcis³ym zwi¹zku ze zu yciem energii, podejmowanych w sektorze prywatnym i publicznym. 1. Przeznaczenie systemów zarz¹dzania energi¹ wed³ug normy ISO Miêdzynarodowy standard dotycz¹cy zarz¹dzania energi¹ norma EN ISO 50001:2011 (Energy management systems Requirements with guidance for use) og³oszony zosta³ w 2011 roku. Opracowano go na podstawie Europejskiej Normy EN ISO 16001:2009, która tym samym zosta³a wyco- * Dr, Katedra Inwestycji i Nieruchomoœci, Wydzia³ Zarz¹dzania, Uniwersytet Gdañski, ul. Armii Krajowej 101, Sopot,

2 390 Krzysztof Szczepaniak fana, oraz systemu zarz¹dzania energi¹ obowi¹zuj¹cego w Stanach Zjednoczonych. Norma ISO przyjêta zosta³a w Polsce w 2012 roku (PN-EN ISO 50001:2012 Systemy zarz¹dzania energi¹ Wymagania i zalecenia u ytkowania), gdzie równie zast¹pi³a wczeœniejsz¹ o symbolu PN-EN ISO 16001:2009. Z punktu widzenia stosowanej nomenklatury zwróciæ nale y uwagê, e norma ISO k³ad³a nacisk przede wszystkim na aspekty energetyczne, w kontekœcie ochrony œrodowiska, nawi¹zuj¹c w ten sposób do zapisów normy ISO Standard ISO reguluje w g³ównej mierze sposoby wykorzystywania oraz zu ycia energii. Odbywa siê to przyk³adowo przez okreœlenie tak zwanego bazowego poziomu wykorzystania energii, który ma na celu zapewnienie poprawnego wyniku energetycznego 1, jak równie osi¹gniêcie efektywnoœci energetycznej 2 dziêki zdefiniowaniu u ytecznych wskaÿników zwi¹zanych z wykorzystywaniem energii [http://www.iso.org.pl/iso-50001]. Prace nad norm¹ ISO podjête zosta³y z uwagi na potrzeby wspó³czesnej gospodarki, bowiem efektywne zarz¹dzanie energi¹ daje mo liwoœæ rozwoju, a tak e przyczynia siê do ochrony œrodowiska naturalnego. Opracowywane i wdra ane procedury postêpowania prowadz¹ce do poprawy efektywnoœci u ytkowania energii daj¹ jednoczeœnie efekt w postaci redukcji emisji gazów cieplarnianych, przyczyniaj¹ siê do wzrostu œwiadomoœci ekologicznej pracowników, kontrahentów oraz interesariuszy. W ramach omawianego standardu upowszechniany jest zbiór najlepszych praktyk umo liwiaj¹cych skuteczne, a zarazem systematycznie ulepszane gospodarowanie energi¹ w zgodzie z wymaganiami prawnymi i innymi, które organizacja musi spe³niaæ. Dlatego te w normie okreœlone zosta³y nastêpuj¹ce zalecenia [PN-EN ISO 50001:2012]: identyfikacja aktualnego oraz przewidywalnego zu ycia energii, sformu³owanie i wprowadzenie polityki energetycznej, 1 Wynik energetyczny mierzalny wynik zwi¹zany z efektywnoœci¹ energetyczn¹, wykorzystaniem energii (sposobem lub rodzajem wykorzystania energii) i zu yciem energii (iloœci¹ zastosowanej energii) [PN-EN ISO 50001:2012, pkt 3.7, 3.12, 3.18]. 2 Efektywnoœæ energetyczna stosunek uzyskanej wielkoœci efektu u ytkowego danego obiektu, urz¹dzenia technicznego lub instalacji, w typowych warunkach ich u ytkowania lub eksploatacji, do iloœci zu ycia energii przez ten obiekt, urz¹dzenie techniczne lub instalacjê, niezbêdnej do uzyskania tego efektu na wejœciu procesu [ustawa, 2011, art. 3; PN-EN ISO 50001:2012, pkt 3.8].

3 System zarz¹dzania energi¹ w warunkach zrównowa onego rozwoju 391 zdefiniowanie obszarów znacz¹cego zu ycia energii oraz planów jego redukcji, wprowadzenie systemu mierzenia zu ycia energii oraz monitoringu systemu w tak zwanej pêtli Deminga (szerzej w punkcie 2 artyku³u). Przedmiotem zainteresowania organizacji planuj¹cej dopasowanie siê do wymogów normy ISO s¹ szczególnie energoch³onne obszary prowadzonej dzia³alnoœci. Poddawane one s¹ szczegó³owej analizie i badaniom bie ¹cego wykorzystania energii, jak te jego prognoz. To dla tych w³aœnie obszarów opracowana i wdra ana jest polityka energetyczna. Na jej podstawie kierownictwo formu³uje i rozwa a mo liwoœci realnej redukcji zu ycia energii, osi¹gaj¹c w ten sposób obni enie kosztów dzia³alnoœci organizacji. System zarz¹dzania energi¹ mo e byæ wdra any i rozwijany w organizacjach ró nej wielkoœci, niezale nie od rodzaju, bran y lub obszaru geograficznego, czy te uwarunkowañ kulturowych i spo³ecznych. Szczególnie uzasadnione jednak wydaje siê stosowanie SZE tam, gdzie wystêpuje wysoka konsumpcja energii, np. w firmach z bran y budowlanej, hutniczej, metalurgicznej, chemicznej, papierniczej itp., lub takich podmiotach, które s¹ zobowi¹zane do przestrzegania wymogów dotycz¹cych ograniczenia emisji gazów cieplarnianych. Do najbardziej energoch³onnych operacji i sprzêtów w przemyœle zalicza siê: przesy³ mediów oraz wykorzystanie wysokiego ciœnienia, co zwi¹zane jest z prac¹ sprê arek, wentylatorów, pomp; zmianê temperatur, np. w piecach, nagrzewnicach, suszarniach; zmianê struktury materia³ów, nastêpuj¹ca w m³ynach, kruszarkach; wykorzystanie napêdu, czyli praca silników; transport, a w tym podnoœniki, przenoœniki, samochody i inne pojazdy. Niemal dekadê temu J. N. Swisher stwierdzi³, i w wiêkszoœci obiektów handlowych i przemys³owych istnieje wiele mo liwoœci zaoszczêdzenia co najmniej 70% energii i kosztów oœwietlenia, wentylacji i systemów t³ocz¹cych, 50% w silnikach elektrycznych i 60% w takich dziedzinach, jak ogrzewanie, ch³odzenie czy wyposa enie biur [Swisher, 2005, s. 13]. Eksperci szacuj¹, e ogólnie mo liwe jest zaoszczêdzenie do 75% zu ywanej dziœ energii elektrycznej przez zastosowanie œrodków poprawy efektywnoœci, które w cyklu ycia projektu kosztuj¹ mniej ni zaoszczêdzona energia. Obserwuj¹c dzisiaj dynamiczny rozwój technologii i œrodków umo liwiaj¹cych wprowadzenie oszczêdnoœci zu ycia energii, wymie-

4 392 Krzysztof Szczepaniak nione wy ej wskaÿniki procentowe mo na potraktowaæ jako wartoœci wyjœciowe w studiach wykonalnoœci systemów zarz¹dzania energi¹. Zagadnienie wdra ania SZE i zwi¹zanych z nimi potencjalnych oszczêdnoœci kosztów eksploatacyjnych nale y uznaæ za wa ne w kontekœcie wyników ekonomicznych tego typu przedsiêwziêæ. Jak wskazuj¹ eksperci [Belniak i inni, 2013, s ], inwestycje w zrównowa one budynki (a do takich zaliczyæ mo na obiekty uwzglêdniaj¹ce zasady SZE) s¹ nieznacznie dro sze od stosowania rozwi¹zañ tradycyjnych. Na podstawie doœwiadczeñ rynku brytyjskiego i amerykañskiego stwierdziæ mo na, e certyfikowane budownictwo ekologiczne charakteryzuje siê wzrostem nak³adów inwestycyjnych na poziomie od 1 do 8% w stosunku do klasycznych rozwi¹zañ budowlanych. Oczekiwaæ zatem mo na, e korzyœci finansowe, ekologiczne i spo³eczne w okresie ycia zielonych obiektów bêd¹ wiêksze ni zwi¹zany z ich realizacj¹ wzrost wydatków inwestycyjnych. 2. Etapy wdra ania systemu zarz¹dzania energi¹ a zrównowa ony rozwój Zarz¹dzanie zu yciem energii jest koncepcj¹, która wynikaæ mo e nie tylko z woli postêpowania w zgodzie z polityk¹ zrównowa onego rozwoju, ale tak e z koniecznoœci zmiany postêpowania w obliczu rosn¹cych cen energii, co negatywnie wp³ywa na rentownoœæ i konkurencyjnoœæ przedsiêbiorstw. Z tego wzglêdu coraz wiêcej firm decyduje siê na wdro enie SZE, dziêki czemu mog¹ uporz¹dkowaæ i kontrolowaæ procesy zwi¹zane ze zu yciem energii. W ustawie Prawo ochrony œrodowiska zrównowa ony rozwój zdefiniowano jako kierunek rozwoju spo³eczno-gospodarczego, w którym nastêpuje integrowanie dzia³añ politycznych, gospodarczych i spo³ecznych, przy zachowaniu równowagi przyrodniczej oraz trwa³oœci procesów przyrodniczych, w celu zagwarantowania mo liwoœci zaspokajania podstawowych potrzeb spo³ecznych lub obywatelskich wspó³czesnemu pokoleniu, jak i przysz³ym pokoleniom. Wymagania zrównowa onego rozwoju dotycz¹ w g³ównej mierze odpowiedzialnego korzystania z zasobów œrodowiska podczas ustalania planów i podejmowania dzia³añ zwi¹zanych z ochron¹ œrodowiska, wprowadzaniem do niego substancji oraz energii, jak równie kosztów zwi¹zanych z jego wykorzystaniem [ustawa, 2001, art. 2 3]. Zapisy ustawowe nie wyczerpuj¹ jednak wszystkich aspektów tego z³o onego zagadnienia, zw³aszcza w kontekœcie formu³owania zasad lep-

5 System zarz¹dzania energi¹ w warunkach zrównowa onego rozwoju 393 szego gospodarowania energi¹ w nieruchomoœciach. Eksperci i praktycy wskazuj¹ na nastêpuj¹ce istotne cechy zrównowa onych inwestycji budowlanych [Partnerstwo na wszystkich etapach, 2011, s. 324]: 1) minimalizacja negatywnego wp³ywu na œrodowisko naturalne poprzez wykorzystanie naturalnych materia³ów w procesie budowy; 2) w okresie eksploatacji wykorzystanie odnawialnych Ÿróde³ energii (OZE) elektrycznej i cieplnej; 3) zastosowanie w projekcie budynku innowacyjnych rozwi¹zañ konstrukcyjnych oraz energooszczêdnych instalacji; zalicza siê do nich: œciany o bardzo wysokim wspó³czynniku izolacyjnoœci termicznej i akustycznej, optymalizacjê konstrukcji uwzglêdniaj¹c¹ przysz³e przeznaczenie nieruchomoœci, zaawansowane technologicznie instalacje wewnêtrzne oparte na automatyzacji dzia³ania i kontroli parametrów zu ycia energii, zastosowanie energooszczêdnego oœwietlenia, efektywne sposoby magazynowania energii pochodz¹cej z OZE; 4) dba³oœæ o aspekt ekonomiczny obni enie kosztów wytworzenia, eksploatacji i wyburzenia budynku, co wp³ywaæ ma na zwiêkszenie skumulowanych dochodów z inwestycji; 5) dba³oœæ o aspekt œrodowiskowy zmniejszenie zu ycia energii, wody, surowców, emisji gazów cieplarnianych oraz produkcji odpadów; 6) dba³oœæ o aspekt spo³eczny zainteresowanie jakoœci¹ ycia i stanem zdrowia, komfortem oraz bezpieczeñstwem u ytkowników lub mieszkañców, np. poprzez zagwarantowanie odpowiedniej wymiany i jakoœci powietrza w pomieszczeniach. Stosowanie wymogów standardu ISO umo liwia organizacjom zachowanie zgodnoœci z obowi¹zuj¹cymi uwarunkowaniami prawnymi. Wdro enie SZE na bazie tej normy oparte jest na sprawdzonej metodologii Deminga, znanej jako pêtla PDCA (Plan-Do-Check-Act, tj. planuj-realizuj-sprawdÿ-zastosuj). St¹d te wdro enie standardu przeprowadza siê w czterech etapach: 1) planowanie, polegaj¹ce na rozpoznaniu najwa niejszych aspektów energetycznych w organizacji oraz okreœleniu zamierzeñ i celów oraz zobowi¹zañ prawnych; 2) realizacja, w ramach której nastêpuje przydzielenie zasobów i odpowiedzialnoœci, podniesienie œwiadomoœci w organizacji, przeprowadzenie szkoleñ oraz sporz¹dzenie stosownej dokumentacji;

6 394 Krzysztof Szczepaniak 3) sprawdzenie, polegaj¹ce na ustanowieniu sposobów monitorowania programu zarz¹dzania energi¹ oraz przeprowadzanie wstêpnych audytów wewnêtrznych systemów zarz¹dzania energi¹; 4) wprowadzenie zmian i udoskonaleñ opracowanego systemu. Implementacja systemu musi byæ poprzedzona audytem wstêpnym zawieraj¹cym rozpoznanie stanu istniej¹cego, jak równie analizê obszarów postulowanych zmian celem dostosowania sposobu funkcjonowania organizacji do regulacji zawartych w normie. Wymagane jest sformu³owanie szczegó³owych celów i zadañ w zakresie polityki energetycznej przedsiêbiorstwa (organizacji). Dokumentacja systemu powinna zawieraæ procedury i instrukcje postêpowania, analizy funkcjonalne proponowanych rozwi¹zañ, a tak e wykonalny harmonogram jego wdro enia. Proces wdro enia systemu koñczy siê szkoleniami pracowników w zakresie procedur i wymagañ normy. Niezbêdne jest wy³onienie wewnêtrznych audytorów, zaplanowanie cyklu audytów wewnêtrznych oraz przeprowadzenie audytu koñcowego, na podstawie którego bêdzie móg³ byæ przyznany odpowiedni certyfikat. Rol¹ organizacji bêdzie utrzymanie i doskonalenie systemu w kolejnych latach. Poprawê efektywnoœci energetycznej uzyskuje siê poprzez podjêcie dzia³añ modernizacyjnych i inwestycji. Najczêœciej obejmuj¹ one nastêpuj¹ce obszary: termoizolacja i wentylacja modernizacja murów i stropów, monta okien termicznych; ogrzewanie i ch³odzenie wydajniejsze kot³y, ulepszenie sieciowych systemów ciep³owniczych lub ch³odniczych, systemy odzysku ciep³a; ciep³a woda u ytkowa (c.w.u) bezpoœrednie wykorzystanie w ogrzewaniu pomieszczeñ, zmywarkach, pralkach itp.; oœwietlenie arówki typu LED lub inny rodzaj energooszczêdnego oœwietlenia, automatyczne systemy sterowania uzale niaj¹ce natê enie oœwietlenia od warunków panuj¹cych w otoczeniu; procesy produkcji ograniczenie strat sprê onego powietrza i innych mediów energetycznych; silniki i napêdy wykorzystanie przemienników czêstotliwoœci, silników energooszczêdnych, sterowania elektronicznego, napêdów bezstopniowych; dzia³ania powoduj¹ce zmiany zachowañ w zakresie popytu na energiê; zakupy energooszczêdnych urz¹dzeñ, optymalizacja zu ycia energii poprzez regulacjê czasow¹, zmniejszenie strat energii w trybie czuwania.

7 System zarz¹dzania energi¹ w warunkach zrównowa onego rozwoju 395 Wskazano tylko niektóre sposoby prowadz¹ce do ograniczenia zu- ycia energii. Ka da organizacja powinna dokonaæ oceny dostêpnych rozwi¹zañ, adekwatnych do jej charakteru i potrzeb. 3. Komponenty systemu zarz¹dzania jakoœci¹ Kluczowymi elementami systemu zarz¹dzania energi¹, wskazanymi w normie ISO 50001, s¹: 1) polityka energetyczna organizacji, która jest katalizatorem wdro enia i doskonalenia systemu zarz¹dzania energi¹ oraz wyniku energetycznego w okreœlonych granicach 3 ; sukces polityki SZE zale y od poziomu zrozumienia i stosowania w praktyce jej postanowieñ czy deklaracji przez pracowników organizacji; 2) poprawa wyniku energetycznego; organizacja powinna dokonywaæ okresowych przegl¹dów i oceny SZE w celu identyfikacji udoskonaleñ, które nastêpnie bêd¹ wdra ane; jednoczeœnie norma nie narzuca tempa, zakresu czy harmonogramu ustawicznego doskonalenia systemu, przy czym jednak wskazuje siê, e organizacja powinna braæ pod uwagê kwestie ekonomiczne; do podstawowych dzia³añ poprawiaj¹cych wynik finansowy zaliczyæ mo na: zredukowanie zapotrzebowania szczytowego na energiê, wykorzystanie nadwy ek energii lub zagospodarowanie energii odzyskanej bêd¹cej w dyspozycji systemu, poprawienie operacyjnego sterowania systemami, procesami lub wymiana wyposa enia; 3) proces planowania energetycznego (rysunek 1), który integruje wszystkie dzia³ania zmierzaj¹ce do osi¹gniêcia wyznaczonego wyniku iloœciowego (zmniejszenie zu ycia energii) oraz ekonomicznego (uzyskanie oszczêdnoœci finansowych). Przegl¹d energetyczny rozpoczyna siê od wskazania sposobów i oceny wykorzystywania energii, co prowadzi do zidentyfikowania obszarów znacz¹cego zu ycia energii oraz oceny mo liwoœci poprawy wyniku energetycznego. W przypadku okreœlenia energii bazowej bierze siê pod uwagê aktualne zu ycie energii oraz elementy zmienne, które maj¹ wp³yw na to zu ycie, takie jak warunki pogodowe, pory roku, cykle dzia³añ biznesowych oraz inne warunki. Je eli wystêpuje koniecznoœæ korygowania energii bazowej, co jest dopuszczalne, wówczas konieczne jest 3 Przez granicê rozumie siê ograniczenia fizyczne i/lub organizacyjne, zdefiniowane przez organizacjê (np. proces, grupa procesów, ca³a organizacja, lokalizacje pod kontrol¹ organizacji) [PN-EN ISO 50001:2012, pkt 3.1].

8 396 Krzysztof Szczepaniak gromadzenie zapisów dotycz¹cych przes³anek wprowadzonych modyfikacji. Rysunek 1. Planowanie energetyczne w organizacji ród³o: Opracowanie w³asne na podstawie [PN-EN ISO 50001:2012]. WskaŸnik wyniku energetycznego (WWE) przyjmowaæ mo e postaæ prostego parametru, proporcji lub z³o onego modelu obliczeniowego. Do najczêœciej stosowanych WWE zalicza siê zu ycie energii w czasie lub na jednostkê produkcji, b¹dÿ te modele z wieloma zmiennymi. Zakupy us³ug energetycznych, produktów, czy te wyposa enia lub samej energii tak e prowadziæ mog¹ do poprawy wyniku energetycznego dziêki wykorzystaniu bardziej efektywnych energetycznie us³ug i produktów. Rozwa yæ tutaj nale y szanse na nawi¹zanie wspó³pracy oraz mo liwoœæ wywierania wp³ywu na kontrahentów w ramach ³añcucha dostaw, kszta³tuj¹c ich zachowania dotycz¹ce poszanowania energii i œrodowiska.

9 System zarz¹dzania energi¹ w warunkach zrównowa onego rozwoju Systemy zarz¹dzania energi¹ na œwiecie struktura i dynamika Jesieni¹ ka dego roku publikowany jest przez International Organization for Standardization (ISO) raport dotycz¹cy rozwoju standaryzacji na œwiecie. W najnowszej edycji tego raportu z 2013 roku wskazano, e pocz¹wszy od momentu opublikowania w 2011 roku normy ISO rozwój systemów zarz¹dzania energi¹ charakteryzuje siê obecnie najwiêksz¹ dynamik¹ wzrostu spoœród wszystkich standardów na œwiecie (tablica 1), a przede wszystkim prawid³owoœæ ta dotyczy Europy (tablica 2). Tablica 1. Wdro enia norm ISO na œwiecie (narastaj¹co) struktura i dynamika wzrostu w latach Rok /2011 Kategoria Liczba (szt.) Struktura (%) Dynamika (%) Razem ,0 100,0 104,0 ISO ,7 73,2 102,0 ISO ,1 19,0 109,1 ISO ,0 0,1 431,6 ISO ,2 1,3 112,8 ISO ,3 1,5 120,1 ISO/TS ,3 3,3 105,4 ISO ,4 1,5 112,0 ród³o: Opracowanie w³asne na podstawie [International Standard Organization, 2013]. Analizuj¹c dane zawarte w tablicy 1, stwierdziæ mo na, e w istocie norma zwi¹zana z systemami zarz¹dzania energi¹ posiada najmniejsz¹ liczbê wdro eñ, co wynika z og³oszenia tej normy w 2011 roku. Nowe regulacje zazwyczaj charakteryzuj¹ siê wysok¹ dynamik¹ wzrostu. Mimo to nale y zwróciæ uwagê, i w przypadku ISO dynamika na poziomie ponad 431% wskazuje na du e zainteresowanie gospodarki tym standardem. Standaryzacja mo e mieæ znacz¹cy wp³yw na rozwój przemys³u i biznesu. W interakcji pomiêdzy dostawcami i klientami normy zyskuj¹ rangê kryterium g³ównego instrumentu doboru kontrahentów, redukcji kosztów dzia³alnoœci oraz s³u ¹ ocenie potencja³u rynkowego. Standardy

10 398 Krzysztof Szczepaniak prowadz¹ do poprawy jakoœci i konkurencyjnoœci produktów oraz staj¹ siê œwiadectwem wiarygodnoœci oraz stabilnoœci na rynku. Europa bezwzglêdnie dominuje nad pozosta³ymi kontynentami, bior¹c pod uwagê zarówno liczbê wdro eñ SZE, których ³¹cznie w latach by³o 1758, jak równie ich dynamikê, siêgaj¹c¹ w 2012 roku 483% (tablica 2). Niewielka liczba wdro eñ w Ameryce Pó³nocnej wynika z faktu, e w Stanach Zjednoczonych oraz Kanadzie wdra ane s¹ programy poprawy efektywnoœci energetycznej na podstawie odrêbnych regulacji. Natomiast w takich regionach œwiata, jak Afryka czy Ameryka Po³udniowa i Œrodkowa, problematyka oszczêdzania energii zajmuje odleg³e miejsce w œwiadomoœci przedsiêbiorstw i instytucji, z uwagi na odmienny profil tamtejszej gospodarki. Tablica 2. Wdro enia systemów zarz¹dzania energi¹ zgodnych z ISO (narastaj¹co) struktura i dynamika wzrostu w latach Rok /2011 Kategoria Liczba (szt.) Struktura (%) Dynamika (%) Razem ,0 100,0 431,6 Afryka ,0 0,7 Ameryka Po³udniowa i Œrodkowa 11 7* 2,4 0,4 63,6 Ameryka Pó³nocna 1 4 0,2 0,2 400,0 Europa ,3 88,7 483,0 Wschodnia Azja i Pacyfik Centralna i Po³udniowa Azja ,7 6,8 273, ,7 2,4 180,8 Œrodkowy Wschód ,7 0,9 225,0 * Likwidacja lub przejêcie przedsiêbiorstw, które wdro y³y ISO ród³o: Opracowanie w³asne na podstawie [International Standard Organization, 2013]. W Polsce, w latach , a wiêc od pocz¹tku obowi¹zywania normy kszta³tuj¹cej systemy zarz¹dzania energi¹, certyfikacji podda³o siê 12 podmiotów. Wœród nich by³y du e firmy, ma³e i œrednie przedsiêbiorstwa oraz jednostki sektora publicznego. Wed³ug nieoficjalnych danych do marca 2014 roku liczba certyfikatów ISO w Polsce uleg³a po-

11 System zarz¹dzania energi¹ w warunkach zrównowa onego rozwoju 399 dwojeniu, a wed³ug prognoz na koniec tego roku mo e przekroczyæ 30. Mimo ma³ej liczby wdro eñ SZE stwierdziæ mo na, e tendencje w Polsce podobne s¹ do ogólnoœwiatowych, gdy poza granicami kraju równie dominuj¹ korporacje, firmy nale ¹ce do spójnych ³añcuchów dostaw oraz us³ugi z bran y energetycznej. Coraz czêœciej pojawiaj¹ siê podmioty sektora publicznego, np. samorz¹dy. Dla podmiotów gospodarczych przyjêcie standardu jest instrumentem obni aj¹cym zu ycie energii i emisji dwutlenku wêgla, zarówno z w³asnych instalacji, jak i u dostawców b¹dÿ klientów. SZE mo e byæ równie wykorzystywany wówczas, gdy organizacja zainteresowana jest wykazaniem transparentnoœci w³asnej gospodarki energetycznej w ujêciu miêdzynarodowym. 5. Rola i znaczenie programów zarz¹dzania energi¹ Programy zarz¹dzania energi¹ (EnMP, Energy Management Programmes) odgrywaj¹ w gospodarce coraz wa niejsz¹ rolê. Rz¹dy wielu pañstw zachêcaj¹ przedsiêbiorstwa i inne organizacje do wdra ania systemów zarz¹dzania energi¹, a co za tym idzie do redukcji zu ycia energii, ograniczenia emisji gazów cieplarnianych, co wi¹ e siê te z korzyœciami organizacyjnymi i finansowymi osi¹ganymi przez te podmioty. Dziêki EnMP firmy uzyskuj¹ wskazówki i wsparcie w tym procesie. Poniewa œrodki i dzia³ania energooszczêdne w sektorze przemys³owym s¹ jednymi z najbardziej op³acalnych sposobów zmniejszenia zu ycia energii i emisji gazów cieplarnianych, EnMP s¹ skutecznym sposobem do osi¹gniêcia celów polityki w dziedzinie efektywnoœci energetycznej, bezpieczeñstwa energetycznego i zmian klimatu. EnMP mog¹ byæ powi¹zane z celami polityki i wspieraæ jej realizacjê w kluczowych obszarach, takich jak: zrównowa ony rozwój gospodarczy, w odniesieniu do poprawy konkurencyjnoœci i produktywnoœci przemys³u, obni enia kosztów, zmniejszenia ekspozycji na wahania cen energii, zarz¹dzania ryzykami oraz promowania innowacji i rozwoju technologicznego; bezpieczeñstwo energetyczne i zarz¹dzanie stron¹ popytow¹; efektywnoœæ energetyczna i/lub cele w zakresie redukcji emisji gazów cieplarnianych, w drodze umów zwi¹zanych z oszczêdzaniem energii i systemów handlu uprawnieniami do emisji; cele œrodowiskowe, takie jak ograniczenie emisji gazów cieplarnianych i zmniejszenia zanieczyszczeñ lokalnych.

12 400 Krzysztof Szczepaniak Doœwiadczenie pañstw europejskich wskazuje, e EnMP mog¹ wnieœæ pozytywny wk³ad w prze³amywanie barier oraz zwiêkszenie wydajnoœci dzia³añ ukierunkowanych na oszczêdzanie energii, u³atwiaj¹c firmom realizacjê ustalanych celów, ograniczaj¹c przy tym czêstotliwoœæ i uci¹ liwoœæ kontroli prowadzonych w przedsiêbiorstwie przez organy pañstwowe [Goldberg i inni, 2012, s. 14]. Wspomniane tu bariery [Reinaud, Goldberg, 2011, s. 16] podzieliæ mo na na trzy grupy: 1. Finansowe: w niektórych sektorach wysoki koszt kapita³u przy podejmowaniu inwestycji w nowe i efektywne urz¹dzenia i wyposa enie jest powa nym ograniczeniem tempa poprawy efektywnoœci energetycznej w przemyœle [Global Industrial Energy, 2010, s. XIV); firmy nie maj¹ wystarczaj¹cego dostêpu do kapita³u; inwestowanie w oszczêdzanie energii generuje zbyt wysokie zagro enie ze wzglêdu na brak znajomoœci zasad przygotowania i realizacji tego typu projektów w odró nieniu od typowych projektów biznesowych oraz trudnoœci w przewidywaniu przysz³ych cen energii; przedsiêbiorcy chêtnie wykorzystuj¹ kapita³ i inne zasoby, aby rozwijaæ swoj¹ dzia³alnoœæ; je eli chodzi o ograniczanie kosztów, najczêœciej odbywa siê to jak najmniejszymi nak³adami; firmy podejmuj¹ siê czêsto projektów, których okres zwrotu ograniczony jest zaledwie do 18, maksymalnie 24 miesiêcy, chyba e wystêpuje wyraÿny wzrost wydajnoœci lub wyników; poprawa efektywnoœci energetycznej jest postrzegana w kategoriach obni enia kosztów operacyjnych, a dla takich dzia³añ bud- ety s¹ ograniczone. 2. Rynkowe, informacyjne i organizacyjne oraz zwi¹zane z zachowaniem: ceny energii i podatki s¹ dotowane (subsydiowane) w niektórych krajach w sektorze przemys³owym; w zwi¹zku z tym firmy nie ponosz¹ pe³nych kosztów zu ycia energii, a przez to maj¹ mniejsz¹ motywacjê do ograniczania tego zu ycia; aby rozpoznaæ zagadnienia dotycz¹ce kosztów, korzyœci i mo liwoœci oszczêdzania energii trzeba ponieœæ pewien wysi³ek i wydatki; koszty te mog¹ zniechêcaæ do wprowadzania zmian i inwestycji w tym zakresie;

13 System zarz¹dzania energi¹ w warunkach zrównowa onego rozwoju 401 firmy maj¹ ograniczon¹ wiedzê i dostêp do informacji o istniej¹cych i nowych technologiach energooszczêdnych; firmy mog¹ wyolbrzymiaæ ryzyko techniczne i operacyjne projektów poprawiaj¹cych efektywnoœci energetyczn¹ ze wzglêdu na nieznajomoœæ technologii redukuj¹cych zu ycie energii i brak praktyki w porównaniu do typowych projektów biznesowych; poprawa efektywnoœci energetycznej nie jest g³ówn¹ si³¹ napêdow¹ dla wiêkszoœci firm; zamiast tego firmy koncentruj¹ siê na swojej podstawowej dzia³alnoœci, takiej jak rozwój produkcji lub modernizacja; profesjonalne i funkcjonalne granice w organizacji ograniczaj¹ wspó³pracê potrzebn¹ do rozpoznania i wspierania efektywnoœci energetycznej [Paton, 2001, s. 169]. Przyk³adowo, pracownicy, którzy realizuj¹ p³atnoœci za energiê, nie bior¹ udzia³u w zamawianiu urz¹dzeñ zu ywaj¹cych energiê, a ci z kolei nie s¹ powi¹zani z zespo³em, który odpowiada za utrzymanie sprzêtu. 3. Zewnêtrzne: niepewnoœæ spowodowana rozwojem przysz³ych technologii i regulacji prawnych oraz innych wydarzeñ politycznych (niepewnoœæ co do optymalnego momentu uruchomienia nowych technologii); brak wiedzy i umiejêtnoœci zewnêtrznych audytorów energetycznych i innych dostawców us³ug energetycznych, co mo e powstrzymywaæ przedsiêbiorstwa przed maksymalizacjê efektywnoœci energetycznej. Programy zarz¹dzania energi¹ opracowywane na poziomie pañstwa oraz realizowane przy jego wsparciu i zaanga owaniu przynosz¹ wymierne efekty w ograniczaniu zu ycia energii. Maj¹ tak e znacz¹cy wk³ad w realizacjê zasad zrównowa onego rozwoju. 6. Potrzeba, korzyœci i trudnoœci w rozwoju zrównowa onego wykorzystania energii w Polsce Obserwowany od lat wzrost cen energii oraz rosn¹ca zale noœæ od dostaw energii spoza Unii Europejskiej (UE) generuj¹ zagro enia dla bezpieczeñstwa energetycznego oraz konkurencyjnoœci unijnej gospodarki [GUS, 2103, s. 15]. W ostatnich kilku latach UE opracowa³a liczne dokumenty zwi¹zane z tymi zagadnieniami. Do najwa niejszych zaliczyæ nale y pakiet klimatyczno-energetyczny (tzw. 3 x 20), który po raz pierwszy

14 402 Krzysztof Szczepaniak opublikowany zosta³ przez Komisjê Europejsk¹ w styczniu 2008 roku [Communication from the Commission]. W grudniu 2008 zosta³ on zatwierdzony przez Parlament Europejski i Radê, a ostatecznie 25 czerwca 2009 roku wesz³a w ycie dyrektywa, która zobowi¹za³a pañstwa cz³onkowskie do [Directive 2009/28/EC]: redukcji emisji CO 2 o 20% w roku 2020 w porównaniu do 1990 roku, wzrostu udzia³u zu ycia energii ze Ÿróde³ odnawialnych w UE do 20% w 2020 roku, zwiêkszenia efektywnoœci energetycznej w roku 2020 o 20%. Dla czêœci pañstw wymóg udzia³u OZE w zu yciu energii zosta³ z³agodzony i ostatecznie dla Polski ustalono 15%. Wdra anie systemów zarz¹dzania energi¹ jest zbie ne ze wskazanymi wy ej oczekiwaniami Parlamentu Europejskiego. Jednoczeœnie pozwala osi¹gn¹æ organizacjom wdra aj¹cym SZE liczne korzyœci, do których zaliczyæ mo na: obni enie zu ycia energii, a tym samym zmniejszenie udzia³u jej kosztów w kosztach operacyjnych; poprawê efektywnoœci energetycznej procesów i wykorzystywanej infrastruktury; ulepszenie standardów funkcjonalnych w danym sektorze gospodarki; uwzglêdnienie wymagañ prawnych, norm œrodowiskowych i zapewnienie zgodnoœci formalnej w zakresie stosowanych rozwi¹zañ; sformalizowanie i ujednolicenie polityki organizacji w zakresie zu ycia energii; integracja systemu zarz¹dzania energi¹ z innymi opracowanymi i wdro onymi systemami; ograniczenie ryzyka dotycz¹cego bezpieczeñstwa energetycznego; zmniejszenie emisji gazów cieplarnianych; postrzeganie firmy jako dbaj¹cej o œrodowisko naturalne i odpowiedzialnej spo³ecznie. Mimo zauwa alnych korzyœci doskonalenie zarz¹dzania energi¹ w inwestycjach budowlanych w Polsce napotyka wiele trudnoœci. Do najwa niejszych zaliczyæ nale y: 1) brak powszechnego stosowania praktyki zintegrowanego projektowania, polegaj¹cej na œcis³ej wspó³pracy specjalistów z ró nych bran, pocz¹wszy od fazy koncepcyjnej budynku (inwestycji) po jego realizacjê;

15 System zarz¹dzania energi¹ w warunkach zrównowa onego rozwoju 403 2) niespójne, rozproszone i fragmentaryczne uregulowania prawne dotycz¹ce ró nych aspektów zrównowa onego budownictwa (np. Prawo ochrony œrodowiska, Prawo budowlane, ustawa o zagospodarowaniu przestrzennym i wiele innych aktów wykonawczych); 3) brak skutecznego systemu wsparcia finansowego inwestycji wykorzystuj¹cych rozwi¹zania energooszczêdne w przedsiêbiorstwach i budownictwie mieszkaniowym; 4) brak wiedzy, œwiadomoœci lub motywacji sk³aniaj¹cej do wykorzystywania nowoczesnych technologii, pozwalaj¹cych na pozyskiwanie energii odnawialnej, ograniczenie strat ciep³a, automatyzacjê procesów energetycznych w budynkach (zwi¹zanych z produkcj¹ i wykorzystaniem energii); dotyczy to zarówno bran y budowlanej, przedsiêbiorców, jak i spo³eczeñstwa oraz innych u ytkowników koñcowych. Nie s¹ to jedyne bariery utrudniaj¹ce dynamiczny wzrost inwestycji i dzia³añ na rzecz poprawy efektywnoœci energetycznej oraz rozwoju systemów zarz¹dzania energi¹ w zgodzie z zasadami zrównowa onego rozwoju. Przezwyciê enie ich jest jednak niezbêdne, aby poprawiæ jakoœæ pracy, ycia i œrodowiska, a jednoczeœnie osi¹gn¹æ wy szy poziom rozwoju gospodarczego. Zakoñczenie Prowadzenie badañ nad sposobami wykorzystania, poziomem zu- ycia oraz uwarunkowaniami spo³ecznymi, gospodarczymi i œrodowiskowymi inwestycji poch³aniaj¹cych znaczne iloœci energii sk³ania do refleksji nad koniecznoœci¹ wprowadzenia zmian w dotychczasowym sposobie postêpowania inwestorów i konsumentów. Niezbêdne jest podjêcie zdecydowanych dzia³añ badawczych i edukacyjnych zmierzaj¹cych do uzyskania spo³ecznej akceptacji idei zrównowa onego rozwoju oraz zgody na praktyczne dzia³ania w tym zakresie. Edukacja przedsiêbiorców i przedstawicieli sektora publicznego odbywaæ siê powinna poprzez rozpoznanie oraz upowszechnianie najlepszych praktyk i doœwiadczeñ, przede wszystkim zagranicznych, ale tak e istniej¹cych ju przyk³adów krajowych, w zakresie programów i systemów zarz¹dzania energi¹ i zrównowa onym rozwojem. Odbywaæ siê to musi przez prezentowanie kosztów, jak równie korzyœci odnoszonych przez indywidualne osoby i podmioty, miasta i regiony.

16 404 Krzysztof Szczepaniak Literatura 1. Belniak S., G³uszak M., Ziêba M. (2013), Budownictwo ekologiczne. Aspekty ekonomiczne, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. 2. Communication from the Commission to the European Parliament, the Council, the European Economic and Social Committee and the Committee of the Regions: by 2020 Europe s climate change opportunity, Commission of the European Communities, , COM(2008) 30 final, Brussels. 3. Directive 2009/28/EC of the European Parliament and of the Council, of 23 April 2009 on the promotion of the use of energy from renewable sources and amending and subsequently repealing Directives 2001/77/EC and 2003/30/EC. Official Journal of the European Union: L 140/16 of Global Industrial Energy Efficiency Benchmarking Report (2010), UNIDO, Vienna. 5. G³ówny Urz¹d Statystyczny (2013), Efektywnoœæ wykorzystania energii w latach , Warszawa. 6. Goldberg A., Reinaud J., Taylor R. P. (2012), Promotion Systems and Incentives for Adoption of Energy Management Systems in Industry, Institute for Industrial Productivity, Washington. 7. International Standard Organization, ISO Survey 2013, iso.org/iso/home/standards/certification/iso-survey.htm, dostêp dnia Malon Group, dostêp dnia Norma PN-EN ISO 16001: Norma PN-EN ISO 50001: Partnerstwo na wszystkich etapach cyklu ycia zrównowa onej inwestycji budowlanej (2011), w: Inwestycje budowlane, Murator, Warszawa. 12. Paton B. (2001), Efficiency Gains within Firms under Voluntary Environmental Initiatives, Journal of Cleaner Production, Vol Reinaud J., Goldberg A. (2011), The Boardroom Perspective: How Does Energy Efficiency Policy Influence Decision Making in Industry?, OECD/IEA, Paris. 14. Swisher J. N. (2005), Cleaner energy, greener profits: Fuel cells as cost-effective distributed energy resources, Rocky Mountain Institute, Colorado. 15. TÜV Rheinland Polska, dostêp dnia

17 System zarz¹dzania energi¹ w warunkach zrównowa onego rozwoju Ustawa 15 kwietnia 2011 r. o efektywnoœci energetycznej, Dz. U. Nr 94, poz. 551 z póÿn. zm. 17. Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony œrodowiska, t.j. Dz. U. z 2013 r. poz z póÿn. zm. Streszczenie Polityka zrównowa onego rozwoju, uwzglêdniaj¹ca uwarunkowania ekonomiczne, spo³eczne i œrodowiskowe, zachêca do racjonalnego gospodarowania zasobami, co dotyczy równie Ÿróde³ energii. Przyk³adem standardu sprzyjaj¹cego polityce zrównowa onego rozwoju jest system zarz¹dzania energi¹, który sta³ siê przedmiotem badañ zawartych w niniejszym artykule. Celem artyku³u jest zdefiniowanie i zbadanie uwarunkowañ stanowi¹cych przes³anki do opracowywania i wdra ania systemów zarz¹dzania energi¹, jak równie korzyœci i barier z nimi zwi¹zanych w kontekœcie realizacji zasad zrównowa onego rozwoju. Autor przedstawia uwarunkowania ustanowienia standardu dla systemów zarz¹dzania energi¹, proces budowania takiego systemu oraz analizuje potrzeby, bariery oraz korzyœci bêd¹ce wynikiem ich wdra ania. S³owa kluczowe inwestycje, efektywnoœæ energetyczna, oszczêdzanie energii, ISO Energy management system in terms of sustainable development (Summary) The policy of sustainable development, taking into account economic, social and environmental issues, encourages rational management of resources, which also applies to energy sources. The energy management system, which has become a subject of study in this article, is an example of a standard policy conducive to the sustainable development. The purpose of this article is to define and analyze the conditions for the design and development of energy management systems, as well as the benefits and barriers associated with them in the context of the implementation the sustainable development principles. Author presents the conditions of the establishment of a standard for energy management systems, the process of building such system and analyzes the needs, obstacles and the benefits resulting from their implementation. Keywords investments, energy efficiency, energy conservation, ISO

REGULAMIN ZADANIA KONKURENCJI CASE STUDY V OGOLNOPOLSKIEGO KONKURSU BEST EGINEERING COMPETITION 2011

REGULAMIN ZADANIA KONKURENCJI CASE STUDY V OGOLNOPOLSKIEGO KONKURSU BEST EGINEERING COMPETITION 2011 REGULAMIN ZADANIA KONKURENCJI CASE STUDY V OGOLNOPOLSKIEGO KONKURSU BEST EGINEERING COMPETITION 2011 Cel zadania: Zaplanować 20-letni plan rozwoju energetyki elektrycznej w Polsce uwzględniając obecny

Bardziej szczegółowo

Ogólnopolska konferencja Świadectwa charakterystyki energetycznej dla budynków komunalnych. Oświetlenie publiczne. Kraków, 27 września 2010 r.

Ogólnopolska konferencja Świadectwa charakterystyki energetycznej dla budynków komunalnych. Oświetlenie publiczne. Kraków, 27 września 2010 r. w sprawie charakterystyki energetycznej budynków oraz postanowienia przekształconej dyrektywy w sprawie charakterystyki energetycznej budynków Ogólnopolska konferencja Świadectwa charakterystyki energetycznej

Bardziej szczegółowo

Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach?

Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach? Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach? Czy masz niedosyt informacji niezbêdnych do tego, by mieæ pe³en komfort w podejmowaniu

Bardziej szczegółowo

Efektywna strategia sprzedaży

Efektywna strategia sprzedaży Efektywna strategia sprzedaży F irmy wciąż poszukują metod budowania przewagi rynkowej. Jednym z kluczowych obszarów takiej przewagi jest efektywne zarządzanie siłami sprzedaży. Jak pokazują wyniki badania

Bardziej szczegółowo

Lokalne kryteria wyboru operacji polegającej na rozwoju działalności gospodarczej

Lokalne kryteria wyboru operacji polegającej na rozwoju działalności gospodarczej polegającej na rozwoju działalności gospodarczej Lp. 1. 2. 3. 4. Nazwa kryterium Liczba miejsc pracy utworzonych w ramach operacji i planowanych do utrzymania przez okres nie krótszy niż 3 lata w przeliczeniu

Bardziej szczegółowo

Podstawy realizacji LEEAP oraz SEAP

Podstawy realizacji LEEAP oraz SEAP Lokalny Plan Działań dotyczący efektywności energetycznej oraz Plan działań na rzecz zrównoważonej energii jako elementy planowania energetycznego w gminie Łukasz Polakowski Podstawy realizacji LEEAP

Bardziej szczegółowo

PLAN DZIAŁANIA KT 35 ds. Mleka i Przetworów Mlecznych

PLAN DZIAŁANIA KT 35 ds. Mleka i Przetworów Mlecznych Strona 1 PLAN DZIAŁANIA KT 35 ds. Mleka i Przetworów Mlecznych STRESZCZENIE Przemysł mleczarski jest jednym z ważniejszych sektorów w przemyśle spożywczym, stale rozwijającym się zwłaszcza w segmentach

Bardziej szczegółowo

Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej

Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej Komunikaty 99 Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej Artyku³ przedstawi skrócony raport z wyników badania popularnoœci rozwi¹zañ

Bardziej szczegółowo

ruchu. Regulując przy tym w sposób szczegółowy aspekty techniczne wykonywania tych prac, zabezpiecza odbiorcom opracowań, powstających w ich wyniku,

ruchu. Regulując przy tym w sposób szczegółowy aspekty techniczne wykonywania tych prac, zabezpiecza odbiorcom opracowań, powstających w ich wyniku, UZASADNIENIE Projekt rozporządzenia jest wypełnieniem delegacji ustawowej zapisanej w art. 19 ust. 1 pkt 11 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. Prawo geodezyjne i kartograficzne (Dz. U. z 2010 r. Nr 193, poz.

Bardziej szczegółowo

Procedura prowadzenia ewaluacji realizacji polityk i programów publicznych

Procedura prowadzenia ewaluacji realizacji polityk i programów publicznych 1 Procedura prowadzenia ewaluacji realizacji polityk i programów publicznych Opracowanie w ramach projektu Potencjał Działanie Rozwój: nowy wymiar współpracy Miasta Płocka i płockich organizacji pozarządowych.

Bardziej szczegółowo

Wytyczne Województwa Wielkopolskiego

Wytyczne Województwa Wielkopolskiego 5. Wytyczne Województwa Wielkopolskiego Projekt wspó³finansowany przez Uniê Europejsk¹ z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego oraz Bud etu Pañstwa w ramach Wielkopolskiego Regionalnego Programu

Bardziej szczegółowo

Innowacyjna gospodarka elektroenergetyczna gminy Gierałtowice

Innowacyjna gospodarka elektroenergetyczna gminy Gierałtowice J. Bargiel, H. Grzywok, M. Pyzik, A. Nowak, D. Góralski Innowacyjna gospodarka elektroenergetyczna gminy Gierałtowice Streszczenie W artykule przedstawiono główne elektroenergetyczne innowacyjne realizacje

Bardziej szczegółowo

ZAPYTANIE OFERTOWE z dnia 03.12.2015r

ZAPYTANIE OFERTOWE z dnia 03.12.2015r ZAPYTANIE OFERTOWE z dnia 03.12.2015r 1. ZAMAWIAJĄCY HYDROPRESS Wojciech Górzny ul. Rawska 19B, 82-300 Elbląg 2. PRZEDMIOT ZAMÓWIENIA Przedmiotem Zamówienia jest przeprowadzenie usługi indywidualnego audytu

Bardziej szczegółowo

PODNOSZENIE EFEKTYWNOŒCI PRZEDSIÊBIORSTWA - PROJEKTOWANIE PROCESÓW

PODNOSZENIE EFEKTYWNOŒCI PRZEDSIÊBIORSTWA - PROJEKTOWANIE PROCESÓW BAROMETR REGIONALNY 33 PODNOSZENIE EFEKTYWNOŒCI PRZEDSIÊBIORSTWA - PROJEKTOWANIE PROCESÓW mgr in. Adam Piekara, Doradca w programie EQUAL Podstaw¹ niniejszego artyku³u jest przyjêcie za- ³o enia, e ka

Bardziej szczegółowo

Lublin, 19.07.2013. Zapytanie ofertowe

Lublin, 19.07.2013. Zapytanie ofertowe Lublin, 19.07.2013 Zapytanie ofertowe na wyłonienie wykonawcy/dostawcy 1. Wartości niematerialne i prawne a) System zarządzania magazynem WMS Asseco SAFO, 2. usług informatycznych i technicznych związanych

Bardziej szczegółowo

Program Internet Start Up. WejdŸ do gry. Autor Programu. Partner Programu

Program Internet Start Up. WejdŸ do gry. Autor Programu. Partner Programu Program Internet Start Up WejdŸ do gry Autor Programu Partner Programu Program doradztwa prawnego Kancelarii Wierzbowski Eversheds dla projektów zwi¹zanych z internetem i nowymi technologiami www.internetstartup.pl

Bardziej szczegółowo

Raport z realizacji Planu działań na rzecz zrównoważonej energii (SEAP) dla Miasta Bydgoszczy na lata 2012 2020

Raport z realizacji Planu działań na rzecz zrównoważonej energii (SEAP) dla Miasta Bydgoszczy na lata 2012 2020 Raport z realizacji Planu działań na rzecz zrównoważonej energii (SEAP) dla Miasta Bydgoszczy na lata 2012 2020 FORUM Bydgoskie Dni Energii Roman Adrych Główny specjalista ds. zarządzania energią Energetyk

Bardziej szczegółowo

Plan Komunikacji na temat projektu samooceny

Plan Komunikacji na temat projektu samooceny Projekt wspóùfinansowany przez Uniê Europejsk¹ w ramach Europejskiego Funduszu Spoùecznego Dziaùanie 5.2. Wzmacnianie potencjaùu administracji samorz¹dowej Plan Komunikacji na temat projektu w Urzêdzie

Bardziej szczegółowo

Normy szansą dla małych przedsiębiorstw. Skutki biznesowe wdrożenia norm z zakresu bezpieczeństwa w małych firmach studium przypadków

Normy szansą dla małych przedsiębiorstw. Skutki biznesowe wdrożenia norm z zakresu bezpieczeństwa w małych firmach studium przypadków IV Ogólnopolska Konferencja Normalizacja w Szkole Temat wiodący Normy wyrównują szanse Łódzkie Centrum Doskonalenia Nauczycieli i Kształcenia Praktycznego Łódź, ul. Kopcińskiego 29 Normy szansą dla małych

Bardziej szczegółowo

Wsparcie wykorzystania OZE w ramach RPO WL 2014-2020

Wsparcie wykorzystania OZE w ramach RPO WL 2014-2020 Wsparcie wykorzystania OZE w ramach RPO WL 2014-2020 Zarys finansowania RPO WL 2014-2020 Na realizację Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Lubelskiego na lata 2014-2020 przeznaczono łączną kwotę

Bardziej szczegółowo

Monitorowanie polityki rozwoju - zadania obserwatoriów

Monitorowanie polityki rozwoju - zadania obserwatoriów Departament Koordynacji Strategii i Polityk Rozwoju Monitorowanie polityki rozwoju - zadania obserwatoriów Agnieszka Dawydzik Dyrektor Departamentu Koordynacji Strategii i Polityk Rozwoju Opole, 10 grudnia

Bardziej szczegółowo

Dynamika wzrostu cen nośników energetycznych

Dynamika wzrostu cen nośników energetycznych AKTUALIZACJA PROJEKTU ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE DLA MIASTA KATOWICE Część 13 Dynamika wzrostu cen nośników energetycznych W 880.13 2/24 SPIS TREŚCI 13.1

Bardziej szczegółowo

POLITYKA PRYWATNOŚCI

POLITYKA PRYWATNOŚCI POLITYKA PRYWATNOŚCI stosowanie do przepisów ustawy z dnia 18 lipca 2002 roku o świadczeniu usług drogą elektroniczną (Dz. U. z 2013 r., poz. 1422 ze zm.) oraz ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 roku o ochronie

Bardziej szczegółowo

II.2) CZAS TRWANIA ZAMÓWIENIA LUB TERMIN WYKONANIA: Okres w miesiącach: 7.

II.2) CZAS TRWANIA ZAMÓWIENIA LUB TERMIN WYKONANIA: Okres w miesiącach: 7. Warszawa: Organizacja cyklu wyjazdów informacyjnych w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Mazowieckiego (RPO WM) w roku 2010 Numer ogłoszenia: 34595-2010; data zamieszczenia: 19.02.2010

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE FINANSOWE

SPRAWOZDANIE FINANSOWE SPRAWOZDANIE FINANSOWE Za okres: od 01 stycznia 2013r. do 31 grudnia 2013r. Nazwa podmiotu: Stowarzyszenie Przyjaciół Lubomierza Siedziba: 59-623 Lubomierz, Plac Wolności 1 Nazwa i numer w rejestrze: Krajowy

Bardziej szczegółowo

Zakupy poniżej 30.000 euro Zamówienia w procedurze krajowej i unijnej

Zakupy poniżej 30.000 euro Zamówienia w procedurze krajowej i unijnej biblioteczka zamówień publicznych Agata Hryc-Ląd Małgorzata Skóra Zakupy poniżej 30.000 euro Zamówienia w procedurze krajowej i unijnej Nowe progi w zamówieniach publicznych 2014 Agata Hryc-Ląd Małgorzata

Bardziej szczegółowo

revati.pl Drukarnia internetowa Szybki kontakt z klientem Obs³uga zapytañ ofertowych rozwi¹zania dla poligrafii Na 100% procent wiêcej klientów

revati.pl Drukarnia internetowa Szybki kontakt z klientem Obs³uga zapytañ ofertowych rozwi¹zania dla poligrafii Na 100% procent wiêcej klientów revati.pl rozwi¹zania dla poligrafii Systemy do sprzeda y us³ug poligraficznych w internecie Drukarnia Szybki kontakt z klientem Obs³uga zapytañ ofertowych Na 100% procent wiêcej klientów drukarnia drukarnia

Bardziej szczegółowo

Plan gospodarki niskoemisyjnej dla miasta Mielca

Plan gospodarki niskoemisyjnej dla miasta Mielca Plan gospodarki niskoemisyjnej dla miasta Mielca PO CO MIASTU MIELEC PLAN GOSPODARKI NISKOEMISYJNEJ? Pozwala na inwentaryzację emisji (różne od stężenie) gazów cieplarnianych, głównie CO2, innych substancji

Bardziej szczegółowo

dr inż. Robert Geryło Seminarium Wyroby budowlane na rynku europejskim wymagania i kierunki zmian, Warszawa 16.3.2010

dr inż. Robert Geryło Seminarium Wyroby budowlane na rynku europejskim wymagania i kierunki zmian, Warszawa 16.3.2010 Nowy zakres wymagań stawianych wyrobom budowlanym związanych z efektywnościąenergetyczną budownictwa dr inż. Robert Geryło Seminarium Wyroby budowlane na rynku europejskim wymagania i kierunki zmian, Warszawa

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Audyting energetyczny i certyfikacja energetyczna budynków.

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Audyting energetyczny i certyfikacja energetyczna budynków. PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Audyting energetyczny i certyfikacja energetyczna budynków. Program studiów został opracowany z uwzględnieniem wymagań zawartych w Rozporządzeniu Ministra Infrastruktury z

Bardziej szczegółowo

Prospołeczne zamówienia publiczne

Prospołeczne zamówienia publiczne Prospołeczne zamówienia publiczne Przemysław Szelerski Zastępca Dyrektora Biura Administracyjnego Plan prezentacji Zamówienia publiczne narzędzie Zamówienia prospołeczne w teorii Zamówienia prospołeczne

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1)

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) Dz.U.05.73.645 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 20 kwietnia 2005 r. w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (Dz. U. z dnia 28 kwietnia 2005 r.) Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Finansowanie inwestycji w OZE - PO Infrastruktura i Środowisko

Finansowanie inwestycji w OZE - PO Infrastruktura i Środowisko Finansowanie inwestycji w OZE - PO Infrastruktura i Środowisko Dofinansowanie projektów związanych z inwestycjami w OZE w ramach Polskich Narodowych Strategicznych Ram Odniesienia na lata 2007 2013 moŝe

Bardziej szczegółowo

POLITYKA JAKOŚCI. Międzyzakładowej Spółdzielni Mieszkaniowej Energetyka

POLITYKA JAKOŚCI. Międzyzakładowej Spółdzielni Mieszkaniowej Energetyka POLITYKA JAKOŚCI Międzyzakładowej Spółdzielni Mieszkaniowej Energetyka System Zarządzania Jakością został zbudowany w oparciu o faktycznie realizowane procesy. Podstawowym zadaniem podczas budowy Systemu

Bardziej szczegółowo

Sergiusz Sawin Innovatika

Sergiusz Sawin Innovatika Podsumowanie cyklu infoseminariów regionalnych: Siedlce, 16 lutego 2011 Płock, 18 lutego 2011 Ostrołęka, 21 lutego 2011 Ciechanów, 23 lutego 2011 Radom, 25 lutego 2011 Sergiusz Sawin Innovatika Projekt

Bardziej szczegółowo

Ciepło systemowe na rynku energii w przyszłości skutki pakietu energetyczno-klimatycznego

Ciepło systemowe na rynku energii w przyszłości skutki pakietu energetyczno-klimatycznego Ciepło systemowe na rynku energii w przyszłości skutki pakietu energetyczno-klimatycznego Bogusław Regulski Wiceprezes Zarządu IGCP Sosnowiec 17 listopada 2009 Zawartość prezentacji 1. Implikacje pakietowe

Bardziej szczegółowo

systemy informatyczne SIMPLE.ERP Bud etowanie dla Jednostek Administracji Publicznej

systemy informatyczne SIMPLE.ERP Bud etowanie dla Jednostek Administracji Publicznej SIMPLE systemy informatyczne SIMPLE.ERP Bud etowanie dla Jednostek Administracji Publicznej SIMPLE.ERP Bud etowanie dla Jednostek Administracji Publicznej to nowoczesny system informatyczny kompleksowo

Bardziej szczegółowo

www.klimatycznykolobrzeg.pl OFERTA PROMOCYJNA

www.klimatycznykolobrzeg.pl OFERTA PROMOCYJNA Portal Klimatyczny Ko³obrzeg www.klimatycznykolobrzeg.pl OFERTA PROMOCYJNA Centrum Promocji i Informacji Turystycznej w Ko³obrzegu widz¹c koniecznoœæ zmiany wizerunku oraz funkcjonalnoœci turystycznej

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie Produkcją II

Zarządzanie Produkcją II Zarządzanie Produkcją II Dr Janusz Sasak Poziomy zarządzania produkcją Strategiczny Taktyczny Operatywny Uwarunkowania decyzyjne w ZP Poziom strategiczny - wybór strategii - wybór systemu produkcyjnego

Bardziej szczegółowo

Oświadczenie o stanie kontroli zarz ądczej Starosty Powiatu Radomszcza ńskiego za rok 2014

Oświadczenie o stanie kontroli zarz ądczej Starosty Powiatu Radomszcza ńskiego za rok 2014 Oświadczenie o stanie kontroli zarz ądczej Starosty Powiatu Radomszcza ńskiego za rok 2014 (rok, za który sk ładane jest o świadczenie) DzialI Jako osoba odpowiedzialna za zapewnienie funkcjonowania adekwatnej,

Bardziej szczegółowo

Społecznie odpowiedzialni. Strategie społecznej odpowiedzialności w województwie opolskim

Społecznie odpowiedzialni. Strategie społecznej odpowiedzialności w województwie opolskim III Spotkanie Grupy Sterującej Ewaluacją I Monitoringiem Społecznie odpowiedzialni. Strategie społecznej odpowiedzialności w województwie opolskim Badanie w ramach projektu pn. Opolskie Obserwatorium Terytorialne

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA PODATKOWE W BRANŻY ENERGETYCZNEJ - VAT

ZAGADNIENIA PODATKOWE W BRANŻY ENERGETYCZNEJ - VAT ZAGADNIENIA PODATKOWE W BRANŻY ENERGETYCZNEJ - VAT Szanowni Państwo! Prowadzenie działalności w branży energetycznej wiąże się ze specyficznymi problemami podatkowymi, występującymi w tym sektorze gospodarki.

Bardziej szczegółowo

I. 1) NAZWA I ADRES: Muzeum Warszawy, Rynek Starego Miasta 28-42, 00-272 Warszawa, woj. mazowieckie, tel. +48 22 596 67 11, faks +48 22 596 67 20.

I. 1) NAZWA I ADRES: Muzeum Warszawy, Rynek Starego Miasta 28-42, 00-272 Warszawa, woj. mazowieckie, tel. +48 22 596 67 11, faks +48 22 596 67 20. Warszawa: dostawa toreb i kubków papierowych z logo Muzeum Warszawy Numer ogłoszenia: 66360-2016; data zamieszczenia: 23.03.2016 OGŁOSZENIE O ZAMÓWIENIU - dostawy Zamieszczanie ogłoszenia: obowiązkowe.

Bardziej szczegółowo

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH, uwzględniając Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską, ROZDZIAŁ 1

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH, uwzględniając Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską, ROZDZIAŁ 1 ROZPORZĄDZENIE KOMISJI (WE) NR 1217/2003 z dnia 4 lipca 2003 r. ustanawiające powszechne specyfikacje dla krajowych programów kontroli jakości w zakresie ochrony lotnictwa cywilnego (Tekst mający znaczenie

Bardziej szczegółowo

SUBSTANCJE ZUBOŻAJĄCE WARSTWĘ OZONOWĄ

SUBSTANCJE ZUBOŻAJĄCE WARSTWĘ OZONOWĄ SUBSTANCJE ZUBOŻAJĄCE WARSTWĘ OZONOWĄ I) INFORMACJE OGÓLNE W ostatnich latach stosowanie licznych, szeroko rozpowszechnionych substancji syntetycznych napotkało na nowe ograniczenie, którym jest ochrona

Bardziej szczegółowo

SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE

SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE Wstęp Rozdział 1 przedstawia istotę mieszkania jako dobra ekonomicznego oraz jego rolę i funkcje na obecnym etapie rozwoju społecznego i ekonomicznego.

Bardziej szczegółowo

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.wup.pl/index.php?

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.wup.pl/index.php? 1 z 6 2013-10-03 14:58 Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.wup.pl/index.php?id=221 Szczecin: Usługa zorganizowania szkolenia specjalistycznego

Bardziej szczegółowo

Harmonogram naboru wniosków o dofinansowanie w trybie konkursowym na rok 2016

Harmonogram naboru wniosków o dofinansowanie w trybie konkursowym na rok 2016 Harmonogram naboru wniosków o dofinansowanie w trybie konkursowym na rok 2016 Regionalny Program Operacyjny Województwa Podlaskiego na lata 2014-2020 (RPOWP 2014-2020) Numer i nazwa działania/poddziałania

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR IV/27/15 RADY GMINY SANTOK. z dnia 29 stycznia 2015 r.

UCHWAŁA NR IV/27/15 RADY GMINY SANTOK. z dnia 29 stycznia 2015 r. UCHWAŁA NR IV/27/15 RADY GMINY SANTOK z dnia 29 stycznia 2015 r. w sprawie uchwalenia wieloletniego programu gospodarowania mieszkaniowym zasobem Gminy Santok na lata 2015-2019. Na podstawie art. 18 ust.

Bardziej szczegółowo

Uwarunkowania rozwoju miasta

Uwarunkowania rozwoju miasta AKTUALIZACJA PROJEKTU ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE DLA MIASTA KATOWICE Część 06 Uwarunkowania rozwoju miasta W 880.06 2/9 SPIS TREŚCI 6.1 Główne czynniki

Bardziej szczegółowo

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.zsb.iq.pl

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.zsb.iq.pl Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.zsb.iq.pl Braniewo: Pełnienie funkcji Koordynatora Projektu Priorytet: IX Rozwój wykształcenia

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie synergii obszarowych odpowiedzią na wzrastającą konkurencyjność rynku

Wykorzystanie synergii obszarowych odpowiedzią na wzrastającą konkurencyjność rynku Wykorzystanie synergii obszarowych odpowiedzią na wzrastającą konkurencyjność rynku, Aldona Gmyrek Dyrektor Departamentu Sprzedaży i Obsługi Klienta TAURON Polska Energia SA Grzegorz Bednarski Dyrektor

Bardziej szczegółowo

DWP. NOWOή: Dysza wentylacji po arowej

DWP. NOWOŒÆ: Dysza wentylacji po arowej NOWOŒÆ: Dysza wentylacji po arowej DWP Aprobata Techniczna AT-15-550/2007 SMAY Sp. z o.o. / ul. Ciep³ownicza 29 / 1-587 Kraków tel. +48 12 78 18 80 / fax. +48 12 78 18 88 / e-mail: info@smay.eu Przeznaczenie

Bardziej szczegółowo

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: przetargi.bip.uml.lodz.pl/

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: przetargi.bip.uml.lodz.pl/ 1 z 6 2016-04-22 14:22 Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: przetargi.bip.uml.lodz.pl/ Łódź: Dostawa samochodów osobowych dla Urzędu Miasta

Bardziej szczegółowo

Regulamin organizacji przetwarzania i ochrony danych osobowych w Powiatowym Centrum Kształcenia Zawodowego im. Komisji Edukacji Narodowej w Jaworze

Regulamin organizacji przetwarzania i ochrony danych osobowych w Powiatowym Centrum Kształcenia Zawodowego im. Komisji Edukacji Narodowej w Jaworze Załącznik nr 1 do zarządzenia nr 9/11/12 dyrektora PCKZ w Jaworze z dnia 30 marca 2012 r. Regulamin organizacji przetwarzania i ochrony danych osobowych w Powiatowym Centrum Kształcenia Zawodowego im.

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie jakością

Zarządzanie jakością Zarządzanie jakością VERLAG DASHÖFER Wydawnictwo VERLAG DASHOFER Sp. z o.o. Świat profesjonalnej wiedzy VERLAG DASHÖFER Wydawnictwo VERLAG DASHOFER Sp. z o.o. Œwiat profesjonalnej wiedzy al. Krakowska

Bardziej szczegółowo

Program Zapewnienia i Poprawy Jakości Audytu Wewnętrznego

Program Zapewnienia i Poprawy Jakości Audytu Wewnętrznego Załącznik do Programu Zapewnienia i Poprawy Jakości Audytu Wewnętrznego Urząd Gminy Kłodzko 57-300 Kłodzko, ul. Okrzei 8a Program Zapewnienia i Poprawy Jakości Audytu Wewnętrznego Opracował: Agnieszka

Bardziej szczegółowo

KOMPAKTOWE REKUPERATORY CIEP A

KOMPAKTOWE REKUPERATORY CIEP A KOMPAKTOWE REKUPERATORY CIEP A KOMPAKTOWE REKUPERATORY CIEP A ZW 1. ZASTOSOWANIE REKUPERATORA ZW Rekuperator kompaktowy ZW to urz¹dzenie nawiewno-wywiewne umo liwiaj¹ce mechaniczn¹ wentylacje powietrzem

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia..2008 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia..2008 r. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia..2008 r. PROJEKT w sprawie sposobu prowadzenia dokumentacji obrotu detalicznego produktami leczniczymi weterynaryjnymi i wzoru tej dokumentacji

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIA DODATKOWE DO OGÓLNYCH WARUNKÓW GRUPOWEGO UBEZPIECZENIA NA ŻYCIE KREDYTOBIORCÓW Kod warunków: KBGP30 Kod zmiany: DPM0004 Wprowadza się następujące zmiany w ogólnych warunkach grupowego ubezpieczenia

Bardziej szczegółowo

Regionalna Karta Du ej Rodziny

Regionalna Karta Du ej Rodziny Szanowni Pañstwo! Wspieranie rodziny jest jednym z priorytetów polityki spo³ecznej zarówno kraju, jak i województwa lubelskiego. To zadanie szczególnie istotne w obliczu zachodz¹cych procesów demograficznych

Bardziej szczegółowo

Zasady racjonalnego dokumentowania systemu zarządzania

Zasady racjonalnego dokumentowania systemu zarządzania Jerzy Kowalczyk Zasady racjonalnego dokumentowania systemu zarządzania Zasady doskonalenia systemu zarządzania oraz podstawowe procedury wspomagające Zarządzanie jakością VERLAG DASHÖFER Wydawnictwo VERLAG

Bardziej szczegółowo

Automatyka przemys³owa

Automatyka przemys³owa - 6 - Doœwiadczenie Firma uesa dzia³a na miêdzynarodowym rynku automatyki od 1991 roku, zaœ na rynku polskim od 2007. Zakres realizacji Œwiadczymy us³ugi zarówno dla przemys³u jak i energetyki zawodowej

Bardziej szczegółowo

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek DECYZJA RADY

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek DECYZJA RADY KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH Bruksela, dnia 13.12.2006 KOM(2006) 796 wersja ostateczna Wniosek DECYZJA RADY w sprawie przedłużenia okresu stosowania decyzji 2000/91/WE upoważniającej Królestwo Danii i

Bardziej szczegółowo

Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników

Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników poradnik dla bezpoêredniego prze o onego wprowadzanego pracownika WZMOCNIENIE ZDOLNOÂCI ADMINISTRACYJNYCH PROJEKT BLIèNIACZY PHARE PL03/IB/OT/06 Proces

Bardziej szczegółowo

1 Postanowienia ogólne

1 Postanowienia ogólne Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr XXXV/494/2014 Rady Miejskiej w Miechowie z dnia 19 lutego 2014 r. Regulamin określający zasady udzielania dotacji celowych z budżetu Gminy i Miasta Miechów do inwestycji służących

Bardziej szczegółowo

UZASADNIENIE DO PROJEKTU UCHWAŁY BUDŻETOWEJ POWIATU ZWOLEŃSKIEGO NA 2015 ROK

UZASADNIENIE DO PROJEKTU UCHWAŁY BUDŻETOWEJ POWIATU ZWOLEŃSKIEGO NA 2015 ROK UZASADNIENIE DO PROJEKTU UCHWAŁY BUDŻETOWEJ POWIATU ZWOLEŃSKIEGO NA 2015 ROK Projekt budżetu Powiatu Zwoleńskiego na 2015 r. został opracowany na podstawie : - informacji o wysokości poszczególnych części

Bardziej szczegółowo

03-301 Warszawa, woj. mazowieckie, tel. 0-22 542 20 00, faks 0-22 698 31 57.

03-301 Warszawa, woj. mazowieckie, tel. 0-22 542 20 00, faks 0-22 698 31 57. Warszawa: Dostawa urządzeń wielofunkcyjnych i drukarki do kart identyfikacyjnych dla Mazowieckiej Jednostki WdraŜania Programów Unijnych Numer ogłoszenia: 318210-2011; data zamieszczenia: 04.10.2011 OGŁOSZENIE

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR... RADY MIASTA GDYNI z dnia... 2016 r.

UCHWAŁA NR... RADY MIASTA GDYNI z dnia... 2016 r. UCHWAŁA NR... RADY MIASTA GDYNI z dnia... 2016 r. w sprawie określenia zadań, na które przeznacza się środki Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych Na podstawie art. 35a ust. 3 ustawy

Bardziej szczegółowo

TABELA ZGODNOŚCI. W aktualnym stanie prawnym pracodawca, który przez okres 36 miesięcy zatrudni osoby. l. Pornoc na rekompensatę dodatkowych

TABELA ZGODNOŚCI. W aktualnym stanie prawnym pracodawca, który przez okres 36 miesięcy zatrudni osoby. l. Pornoc na rekompensatę dodatkowych -...~.. TABELA ZGODNOŚCI Rozporządzenie Komisji (UE) nr 651/2014 z dnia 17 czerwca 2014 r. uznające niektóre rodzaje pomocy za zgodne z rynkiem wewnętrznym w zastosowaniu art. 107 i 108 Traktatu (Dz. Urz.

Bardziej szczegółowo

Jak zostać przedsiębiorcą, czyli własna firma za unijne pieniądze Anna Szymańska Wiceprezes Zarządu DGA S.A. Poznań, 20 kwietnia 2016 r.

Jak zostać przedsiębiorcą, czyli własna firma za unijne pieniądze Anna Szymańska Wiceprezes Zarządu DGA S.A. Poznań, 20 kwietnia 2016 r. Jak zostać przedsiębiorcą, czyli własna firma za unijne pieniądze Anna Szymańska Wiceprezes Zarządu DGA S.A. Poznań, 20 kwietnia 2016 r. UWAGA w obecnej perspektywie UE maksymalna kwota dotacji nie przekracza

Bardziej szczegółowo

Krótkoterminowe planowanie finansowe na przykładzie przedsiębiorstw z branży 42

Krótkoterminowe planowanie finansowe na przykładzie przedsiębiorstw z branży 42 Krótkoterminowe planowanie finansowe na przykładzie przedsiębiorstw z branży 42 Anna Salata 0 1. Zaproponowanie strategii zarządzania środkami pieniężnymi. Celem zarządzania środkami pieniężnymi jest wyznaczenie

Bardziej szczegółowo

Jeśli jednostka gospodarcza chce wykazywać sprawozdania dotyczące segmentów, musi najpierw sporządzać sprawozdanie finansowe zgodnie z MSR 1.

Jeśli jednostka gospodarcza chce wykazywać sprawozdania dotyczące segmentów, musi najpierw sporządzać sprawozdanie finansowe zgodnie z MSR 1. Jeśli jednostka gospodarcza chce wykazywać sprawozdania dotyczące segmentów, musi najpierw sporządzać sprawozdanie finansowe zgodnie z MSR 1. Wprowadzenie Ekspansja gospodarcza jednostek gospodarczych

Bardziej szczegółowo

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA INFRASTRUKTURY 1) z dnia 17 marca 2009 r.

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA INFRASTRUKTURY 1) z dnia 17 marca 2009 r. Dziennik Ustaw Nr 43 4067 Poz. 346 346 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA INFRASTRUKTURY 1) z dnia 17 marca 2009 r. w sprawie szczegó owego zakresu i form audytu energetycznego oraz cz Êci audytu remontowego, wzorów

Bardziej szczegółowo

Rudniki, dnia 10.02.2016 r. Zamawiający: PPHU Drewnostyl Zenon Błaszak Rudniki 5 64-330 Opalenica NIP 788-000-22-12 ZAPYTANIE OFERTOWE

Rudniki, dnia 10.02.2016 r. Zamawiający: PPHU Drewnostyl Zenon Błaszak Rudniki 5 64-330 Opalenica NIP 788-000-22-12 ZAPYTANIE OFERTOWE Zamawiający: Rudniki, dnia 10.02.2016 r. PPHU Drewnostyl Zenon Błaszak Rudniki 5 64-330 Opalenica NIP 788-000-22-12 ZAPYTANIE OFERTOWE W związku z planowaną realizacją projektu pn. Rozwój działalności

Bardziej szczegółowo

Zamówienia publiczne w PKP PLK S.A. w obszarze inwestycji kolejowych. Warszawa, 10 maja 2016 r.

Zamówienia publiczne w PKP PLK S.A. w obszarze inwestycji kolejowych. Warszawa, 10 maja 2016 r. Zamówienia publiczne w PKP PLK S.A. w obszarze inwestycji kolejowych Warszawa, 10 maja 2016 r. Główne cele i misja PLK Spółka PKP Polskie Linie Kolejowe S.A. jest administratorem infrastruktury kolejowej.

Bardziej szczegółowo

Zobacz to na własne oczy. Przyszłość już tu jest dzięki rozwiązaniu Cisco TelePresence.

Zobacz to na własne oczy. Przyszłość już tu jest dzięki rozwiązaniu Cisco TelePresence. Informacje dla kadry zarządzającej Zobacz to na własne oczy. Przyszłość już tu jest dzięki rozwiązaniu Cisco TelePresence. 2010 Cisco i/lub firmy powiązane. Wszelkie prawa zastrzeżone. Ten dokument zawiera

Bardziej szczegółowo

Prezentacja tematów konkursów przeznaczonych dla miast w programie H2020 ENERGIA

Prezentacja tematów konkursów przeznaczonych dla miast w programie H2020 ENERGIA Warszawa, 10 maja 2016 Prezentacja tematów konkursów przeznaczonych dla miast w programie H2020 ENERGIA dr Maria Śmietanka Krajowy Punkt Kontaktowy Programów Badawczych UE Instytut Podstawowych Problemów

Bardziej szczegółowo

Lista standardów w układzie modułowym

Lista standardów w układzie modułowym Załącznik nr 1. Lista standardów w układzie modułowym Lista standardów w układzie modułowym Standardy są pogrupowane w sześć tematycznych modułów: 1. Identyfikacja i Analiza Potrzeb Szkoleniowych (IATN).

Bardziej szczegółowo

OPIS WYDARZENIA. Fundacja Myœli Ekologicznej

OPIS WYDARZENIA. Fundacja Myœli Ekologicznej OPIS WYDARZENIA Kim jesteœmy? powsta³a w 2012 roku w Krakowie. W ramach dzia³alnoœci statutowej, Fundacja realizuje programy edukacyjne i aktywizuj¹ce, koncentruj¹ce siê na tematyce ekologicznej. Pomys³

Bardziej szczegółowo

PLANUJEMY FUNDUSZE EUROPEJSKIE

PLANUJEMY FUNDUSZE EUROPEJSKIE PLANUJEMY FUNDUSZE EUROPEJSKIE Druga połowa 2013 r. to czas intensywnej pracy instytucji zaangażowanych w przygotowanie systemu wdrażania funduszy europejskich w latach 2014 2020. Podczas wakacji opracowano

Bardziej szczegółowo

Regulamin Konkursu Start up Award 9. Forum Inwestycyjne 20-21 czerwca 2016 r. Tarnów. Organizatorzy Konkursu

Regulamin Konkursu Start up Award 9. Forum Inwestycyjne 20-21 czerwca 2016 r. Tarnów. Organizatorzy Konkursu Regulamin Konkursu Start up Award 9. Forum Inwestycyjne 20-21 czerwca 2016 r. Tarnów 1 Organizatorzy Konkursu 1. Organizatorem Konkursu Start up Award (Konkurs) jest Fundacja Instytut Studiów Wschodnich

Bardziej szczegółowo

Matematyka-nic trudnego!

Matematyka-nic trudnego! Dział II Opis przedmiotu zamówienia Przedmiotem zamówienia Usługa zarządzania projektem, w charakterze Specjalisty ds. przygotowania wniosków o płatność, w ramach projektu pn.: Matematyka-nic trudnego!

Bardziej szczegółowo

Załącznik do Uchwały 66 Komitetu Monitorującego PROW 2007-2013 z dnia 16 grudnia 2011 r. Lp. Dotyczy działania Obecny tekst Tekst po zmianie

Załącznik do Uchwały 66 Komitetu Monitorującego PROW 2007-2013 z dnia 16 grudnia 2011 r. Lp. Dotyczy działania Obecny tekst Tekst po zmianie Załącznik do Uchwały 66 Komitetu Monitorującego PROW 2007-2013 z dnia 16 grudnia 2011 r. Lp. Dotyczy działania Obecny tekst Tekst po zmianie 1. 5.3.4 Oś 4 Leader Poziom wsparcia Usunięcie zapisu. Maksymalny

Bardziej szczegółowo

Raport kwartalny BM Medical S.A.

Raport kwartalny BM Medical S.A. Raport kwartalny BM Medical S.A. IV kwartał 2011r. Warszawa, 14 lutego 2012r. ZAWARTOŚĆ RAPORTU KWARTALNEGO: 1. PODSTAWOWE DANE O EMITENCIE 2. WYBRANE DANE FINANSOWE Z BILANSU ORAZ RACHUNKU ZYSKÓW I STRAT

Bardziej szczegółowo

ZMIANY W KRYTERIACH WYBORU FINANSOWANYCH OPERACJI PO IG

ZMIANY W KRYTERIACH WYBORU FINANSOWANYCH OPERACJI PO IG ZMIANY W KRYTERIACH WYBORU FINANSOWANYCH OPERACJI PO IG LP Działanie Poprzednie brzmienie Aktualne brzmienie 1. 1.4-4.1 Projekt obejmuje badania przemysłowe i/lub prace rozwojowe oraz zakłada wdroŝenie

Bardziej szczegółowo

Dlaczego transfer technologii jest potrzebny MŚP?

Dlaczego transfer technologii jest potrzebny MŚP? Dlaczego transfer technologii jest potrzebny MŚP? Kamil Bromski Kierownik, Dolnośląski Ośrodek Transferu Wiedzy i Technologii Specjalista ds. transferu technologii, Agencja Rozwoju Innowacji S.A. Dolnośląski

Bardziej szczegółowo

Polityka informacyjna Niezależnego Domu Maklerskiego S.A. w zakresie upowszechniania informacji związanych z adekwatnością kapitałową

Polityka informacyjna Niezależnego Domu Maklerskiego S.A. w zakresie upowszechniania informacji związanych z adekwatnością kapitałową Polityka informacyjna Niezależnego Domu Maklerskiego S.A. w zakresie upowszechniania informacji związanych z adekwatnością kapitałową Warszawa, 10 czerwca 2016 r. Niniejsza Polityka określa zasady i zakres

Bardziej szczegółowo

PFU-3 CZĘŚĆ INFORMACYJNA PROGRAMU FUNKCJONALNO-UŻYTKOWEGO

PFU-3 CZĘŚĆ INFORMACYJNA PROGRAMU FUNKCJONALNO-UŻYTKOWEGO PFU-3 Część informacyjna 1 PFU-3 CZĘŚĆ INFORMACYJNA PROGRAMU FUNKCJONALNO-UŻYTKOWEGO ZAWARTOŚĆ PFU-3: 1 Przepisy prawne i normy związane z projektowaniem i wykonaniem zamierzenia budowlanego 2 Inne informacje

Bardziej szczegółowo

1. Proszę krótko scharakteryzować firmę którą założyła Pani/Pana podgrupa, w zakresie: a) nazwa, status prawny, siedziba, zasady zarządzania (5 pkt.

1. Proszę krótko scharakteryzować firmę którą założyła Pani/Pana podgrupa, w zakresie: a) nazwa, status prawny, siedziba, zasady zarządzania (5 pkt. 1. Proszę krótko scharakteryzować firmę którą założyła Pani/Pana podgrupa, w zakresie: a) nazwa, status prawny, siedziba, zasady zarządzania (5 pkt.) b) produkt i najważniejsze parametry oraz metodyki

Bardziej szczegółowo

Grzejnictwo elektryczne

Grzejnictwo elektryczne Janusz Strzy ewski Grzejnictwo elektryczne ogrzewanie pomieszczeñ przygotowanie ciep³ej wody u ytkowej instalacje specjalne: ochrony budynku podgrzewania rynien i dachów ci¹gów kanalizacyjnych itp. Sp.

Bardziej szczegółowo

Wpływ zmian klimatu na sektor rolnictwa

Wpływ zmian klimatu na sektor rolnictwa Wpływ zmian klimatu na sektor rolnictwa Elżbieta Budka I posiedzenie Grupy Tematycznej ds. Zrównoważonego Rozwoju Obszarów Wiejskich Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Warszawa, 30 listopada 2010 r.

Bardziej szczegółowo

Korzy ci wynikaj ce ze standaryzacji procesów w organizacjach publicznych a zarz dzanie jako ci

Korzy ci wynikaj ce ze standaryzacji procesów w organizacjach publicznych a zarz dzanie jako ci Roman Batko Korzy ci wynikaj ce ze standaryzacji procesów w organizacjach publicznych a zarz dzanie jako ci Uniwersytet Jagiello ski wypracowanie i upowszechnienie najbardziej skutecznej i efektywnej dobrej

Bardziej szczegółowo

oraz nowego średniego samochodu ratowniczo-gaśniczego ze sprzętem ratowniczogaśniczym

oraz nowego średniego samochodu ratowniczo-gaśniczego ze sprzętem ratowniczogaśniczym Samorządowy Program dotyczący pomocy finansowej dla gmin/miast na zakup nowych samochodów ratowniczo - gaśniczych ze sprzętem ratowniczogaśniczym zamontowanym na stałe oraz zakup sprzętu ratowniczo-gaśniczego

Bardziej szczegółowo

PROJEKTOWANIE PROCESÓW PRODUKCYJNYCH

PROJEKTOWANIE PROCESÓW PRODUKCYJNYCH PROJEKTOWANIE PROCESÓW PRODUKCYJNYCH Do celów projektowania naleŝy ustalić model procesu wytwórczego: Zakłócenia i warunki otoczenia Wpływ na otoczenie WEJŚCIE materiały i półprodukty wyposaŝenie produkcyjne

Bardziej szczegółowo

Objaśnienia wartości, przyjętych do Projektu Wieloletniej Prognozy Finansowej Gminy Golina na lata 2012-2015

Objaśnienia wartości, przyjętych do Projektu Wieloletniej Prognozy Finansowej Gminy Golina na lata 2012-2015 Załącznik Nr 2 do Uchwały Nr XIX/75/2011 Rady Miejskiej w Golinie z dnia 29 grudnia 2011 r. Objaśnienia wartości, przyjętych do Projektu Wieloletniej Prognozy Finansowej Gminy Golina na lata 2012-2015

Bardziej szczegółowo

Zabezpieczenie społeczne pracownika

Zabezpieczenie społeczne pracownika Zabezpieczenie społeczne pracownika Swoboda przemieszczania się osób w obrębie Unii Europejskiej oraz możliwość podejmowania pracy w różnych państwach Wspólnoty wpłynęły na potrzebę skoordynowania systemów

Bardziej szczegółowo

I. Wstęp. Ilekroć w niniejszej Informacji jest mowa o:

I. Wstęp. Ilekroć w niniejszej Informacji jest mowa o: Informacje podlegające upowszechnieniu w Ventus Asset Management S.A., w tym informacje w zakresie adekwatności kapitałowej według stanu na dzień 31 grudnia 2011 r. na podstawie zbadanego sprawozdania

Bardziej szczegółowo