CHEMIA FIZYCZNA I SUPRAMOLEKULARNA Janusz Lipkowski

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "CHEMIA FIZYCZNA I SUPRAMOLEKULARNA Janusz Lipkowski"

Transkrypt

1 CHEMIA FIZYCZNA I SUPRAMOLEKULARNA Janusz Lipkowski prof. dr. hab. Instytut Chemii Fizycznej, PAN Chemia fizyczna jest tą gałęzią nauk chemicznych, dzięki której chemię zalicza się do nauk ścisłych 1. Z tym trudno się nie zgodzić, ale zaraz potem pojawiają się trudności z zakwalifikowaniem poszczególnych kierunków badawczych, szkół naukowych i ich liderów do chemii fizycznej bądź też do innych dziedzin chemii. Dlatego z góry proszę Czytelników o wyrozumiały stosunek do wyboru, jaki w tym rozdziale został dokonany. Z pewnością opis nie jest wyczerpujący, tego nie można osiągnąć w jednym rozdziale i w opisie odnoszącym się do około stu lat dorobku. Może jednak uda się Państwa zachęcić do poszerzenia i pogłębienia studiów w tym zakresie za pomocą wybranych, reprezentatywnych, jak sądzę, osiągnięć polskich nauk z zakresu chemii fizycznej i supramolekularnej. A. Sukcesy chemii fizycznej i supramolekularnej w Polsce (w ujęciu popularnym) I. W początkach chemii radiacyjnej w Polsce (bardzo szybko nadążającej za najnowszymi osiągnięciami światowymi dzięki inspiracji i pomocy Marii Skłodowskiej-Curie) dokonano istotnych odkryć z zakresu współczesnej 'alchemii': otrzymanie promieniotwórczego fluoru w drodze bombardowania azotu cząstkami alfa i, analogicznie, skand z potasu (Marian Danysz i Michał Żyw) oraz promieniotwórczego kobaltu 60 (Józef Rotblat, późniejszy laureat pokojowej 1 Immanuel Kant w przedmowie do swojego Metaphysichen Anfangsgründen der Naturwissenschaft tak pisze: w każdej dziedzinie nauk fizycznych tylko tyle jest nauki, we właściwym rozumieniu tego słowa, ile jest w tym matematyki. I dlatego chemii do nauk ścisłych nie zaliczał, ale wtedy nie było jeszcze chemii fizycznej, która istnieje względnie krótko. Za początek można np. przyjąć rok 1879, kiedy M. Berthelot w swym Essai de Mecanique Chimique fondee sur la thermochemie opierał cały tekst o opis matematyczny.

2 66 Janusz Lipkowski Nagrody Nobla). Atomy pod działaniem promieniowania jądrowego mogą być przekształcone w atomy innego pierwiastka. Ten efekt jest wykorzystywany do produkcji izotopów o specjalnych właściwościach. Wymieniony wyżej izotop kobaltu 60 przez wiele lat stosowany był do naświetleń w terapii nowotworów, inne izotopy są wykorzystywane w diagnostyce medycznej i terapii polegającej na związaniu ich z biomolekułami wędrującymi do określonych tkanek czy narządów i tam albo sygnalizującymi swoją obecność (diagnostyka) albo niszczącymi otaczające komórki będąc źródłem promieniowania jonizującego 2. Nauka w Kraju jest dumna ze wspaniałej postaci fizykochemika polskiego, którego kariera miała miejsce na obczyźnie, ale który stale utrzymywał kontakty z krajem ojczystym, wielokrotnie wykładał (po polsku) o pierwiastkach promieniotwórczych i pisywał do czasopism polskich, a mianowicie Kazimierza Fajansa, autora prawa przesunięć promieniotwórczych, prawa opisującego i pozwalającego przewidzieć kierunek przemian promieniotwórczych dla chemii jądrowej prawa fundamentalnego. Promieniowanie jonizujące wytwarzane w akceleratorach jest wykorzystywane na wiele sposobów, w tym np. do sterylizacji sprzętu medycznego przykładowo strzykawki jednorazowe, igły, nici i wszelki drobny sprzęt mogą, bez wyjmowania ich ze szczelnych opakowań, w jakich opuszczają proces produkcyjny, przejść szybki proces sterylizacji, jeżeli podda się je chwilowemu tylko działaniu promieniowania generowanego przez akcelerator 3. W taki sam sposób można dezynfekować produkty żywnościowe 4 podejrzane o niespełnianie norm bezpieczeństwa mikrobiologicznego (częsty przypadek: przyprawy importowane z krajów egzotycznych) oraz wszystko, co sterylizacji może wymagać. Unikalnym zastosowaniem techniki radiacyjnej było wykorzystanie promieniowania jonizującego do konserwacji obiektów Państwowego Muzeum na 2 Produkcją izotopów promieniotwórczych do diagnostyki i terapii zajmuje się Ośrodek Radioizotopów POLATOM w Instytucie Energii Atomowej w Świerku, k. Warszawy. 3 Odpowiedni akcelerator zaprojektowany w omawianym celu znajduje się w Instytucie Chemii i Techniki Jądrowej w Warszawie, przy ulicy Dorodnej 16 na Żeraniu. 4 Stosowanie promieniowania jonizującego w obróbce żywności budzi, jak można sobie wyobrazić, liczne kontrowersje. Dlatego ważnym fragmentem tego obszaru działalności jest precyzyjna i czuła diagnostyka, jaką dysponują wyspecjalizowane laboratoria radiacyjne w Polsce pozwala to stwierdzić, czy dany materiał był poddawany obróbce radiacyjnej i umożliwia ocenę ewentualnych, niepożadanych skutków.

3 Chemia fizyczna i supramolekularna 67 Majdanku. Dezynfekcji poddano około tysięcy par butów. Proces radiacyjny okazał się skuteczną, a przy tym szybką i ekonomiczną metodą niszczenia bakterii i grzybów, zapobiegającą biologicznej korozji zainfekowanego materiału i. Akceleratory i wytwarzane przez nie promieniowanie jonizujące pełnią też bardzo ważne, proekologiczne zadania polegające na usuwaniu tlenków siarki i azotu z gazów odlotowych elektrowni spalających węgiel. Proces polega na tym, że gazy odlotowe po spaleniu węgla w elektrowni poddane są reakcji z amoniakiem, specjalnie dodawanym do tych gazów. Żeby reakcje przebiegły z dostateczną szybkością (co jest wyjątkowo trudne, ilości i prędkości wypływu gazów z komina są przecież ogromne!) trzeba gaz odlotowy uaktywnić. Tę rolę pełni promieniowanie z akceleratora, reakcje przebiegają z wymaganą wydajnością i w sumie zamiast skażenia atmosfery tlenkami siarki i azotu produkuje się mieszaninę siarczanu i azotanu amonu, wykorzystywaną następnie jako nawóz azotowy w rolnictwie. Technologię tę opracował w Polsce zespół pod kierunkiem profesora Andrzeja Chmielewskiego (IChTJ, Warszawa) i wdrożył na dużą skalę w elektrowni Pomorzany 5. Promieniowanie jonizujące jest wszechstronnie wykorzystywane do wytwarzania nowoczesnych materiałów. Wymienię dwa przykłady, które uwieńczone były sukcesem przemysłowym i rynkowym w Kraju na dużą skalę. W wyniku prac Międzyresortowego Instytutu Badań Radiacyjnych Politechniki Łódzkiej powstało wiele osiągnięć, z których wymienię opatrunki hydrożelowe. Do najnowocześniejszej, III generacji materiałów opatrunkowych zaliczane są hydrożele jak polski opatrunek hydrożelowy AQUA-GEL. Zapewniają one utrzymanie rany w stanie wilgotnym, absorbują płyny ustrojowe i zapobiegają gromadzeniu się wysięków z rany dzięki umożliwieniu odparowania wody przez powierzchnię zewnętrzną, a równocześnie pozwalają na tworzenie się na ranie cienkiej warstwy własnych protein pacjenta (w tym czynników wzrostu), co uważane jest za główną przyczynę obserwowanego przyspieszonego gojenia ii. 5 Przedtem technologię przetestowano w skali przemysłowej w elektrociepłowni Kawęczyn w Warszawie.

4 68 Janusz Lipkowski Tematyka polimerowa jest obecna od ponad 40 lat w badaniach radiacyjnych, gdyż promieniowanie pozwala na sieciowanie polimerów, czyli tworzenia wiązań chemicznych pomiędzy łańcuchami polimerów i w ten sposób modyfikowania własności materiału, jak np. radiacyjna 'wulkanizacja' elastomerów, zmniejszenie rozpuszczalności materiału polimerowego albo wytwarzanie tworzyw termokurczliwych. Ta ostatnia koncepcja, ze znacznym udziałem polskiej myśli wynalazczej (IChTJ i inne ośrodki badawcze), została w Kraju wdrożona na dużą skalę w firmie Radpol S.A. (rury termokurczliwe z polietylenu sieciowanego radiacyjnie). Znaczenie tych materiałów bierze się stąd, że polimer usieciowany na zimno po podgrzaniu zmniejsza swoje rozmiary w znacznym (i wcześniej zaprogramowanym) stopniu. Wykorzystuje się to do łączenia rur (zmniejszający swoją średnicę fragment rury zaciska się szczelnie i trwale na rurze, z którą jest łączony), do izolacji przewodów elektrycznych i do wielu innych celów. Już teraz wartość rynkowa tego typu produkcji w Kraju liczy kilkadziesiąt milionów złotych rocznie i szybko wzrasta. II. Fizykochemia powierzchni ma w Polsce długą i chlubną tradycję. Już Bohdan Szyszkowski ( ) zajmował się badaniami zależności napięcia powierzchniowego surfaktanta od jego stężenia i znany jest w literaturze światowej jako autor równania Szyszkowskiego. Z badań przeprowadzonych w naszym kraju przed wieloma laty (Zawidzki, Szyszkowski) wypływa bardzo ważny, ogólny wniosek, a mianowicie, że stężenia roztworów (a ogólnie: mieszanin w rozmaitych stopniach skupienia) na granicach faz są różne od stężeń w objętości roztworu. Ilościowe ujęcie tych zależności jest bardzo ważnym osiągnięciem pozwalającym przewidywać, przynajmniej jakościowo, własności warstw powierzchniowych. 1. Wśród osiągnięć chemii fizycznej XX i XXI wieku znajduje się coś, co nazywa się raczej skromnie Lab-on-a-chip (laboratorium na chipie), a co wyrosło na obszerną dziedzinę wiedzy i ważnych zastosowań. Podana nazwa oznacza, że rozmaite funkcje laboratorium są wypełniane przez niesłychanie małe elementy zestawione w formie chipu, podobnie jak funkcje elektroniczne wypełniane są przez elementy wysokiej integracji (chipy). Rozmaite mikrosensory, w

5 Chemia fizyczna i supramolekularna 69 szczególności sensory ciśnienia, są od dawna stosowane w praktyce, np. w poduszkach bezpieczeństwa w samochodach, ale chemiczne Lab-on-a-Chip wymagają wielkich nakładów twórczej pracy na pograniczu wielu dziedzin nauki. Chemia fizyczna jest idealnym 'miejscem' do rozwijania takich badań łącząc specjalistów z bardzo wielu dziedzin. Biologia molekularna i komórkowa są z natury rzeczy bardzo zainteresowane tą zminiaturyzowaną chemią (np. w badaniach zachowania pojedynczych komórek), w której problemem jest konstruowanie precyzyjnych pomp, mieszalników, zaworów, dozowników i samych połączeń kapilarnych. W Zakładzie Fizykochemii Miękkiej Materii Instytutu Chemii Fizycznej PAN stworzono odpowiednie laboratorium, współpracujące z wybitnym fizykochemikiem amerykańskim, George Whitesides'em 6, które już dowiodło swoich wysokich kompetencji (Piotr Garstecki). Niewykluczone, że już za kilka lat wszyscy będziemy wyposażani w chemiczne chipy służące niezawodnej i specyficznej detekcji zagrożeń zewnętrznych (skażenia) lub wewnętrznych (diagnostyka stanów chorobowych). 2. W ciałach stałych występuje problem tzw. segregacji powierzchniowej. Oznacza to, że powierzchnia stopu dwuskładnikowego jest z reguły wzbogacona w jeden ze składników stopu, czasami bardzo znacznie. W materiałach metalicznych, dzięki wieloletnim badaniom w Instytucie Chemii Fizycznej PAN opracowano nowatorskie metody ochrony przed korozją poprzez zabiegi, które można nazwać inżynierią powierzchni. Chemiczne inhibitory korozji (Skolpan - Zuzanna Śmiałowska z zespołem) adsorbując się na powierzchni hamują oddziaływanie metalu ze środowiskiem, ale nie jest to jedyny sposób powstrzymywania korozji. Metody elektrochemicznej ochrony przed korozją polegają na wytworzeniu warstewki ochronnej i przy podtrzymaniu niewielkiego napięcia elektrycznego zapobiega się uszkodzeniom, albo powoduje samoregenerację powłoki ochronnej (Janusz Flis i współpracownicy z Politechniki Gdańskiej) jest to t.zw. anodowa ochrona przed korozją. Albo można wytworzyć trwałą powłokę (np. tlenkową) pasywującą tworzywo metaliczne (Maria Janik-Czachor). Te trudne zagadnienia wymagają nowoczesnych metod analizy powierzchni. Kilka laboratoriów w Kraju dysponują ultranowoczesną aparaturą pozwalającą takie badania prowadzić, ale 6 Pracującym w Uniwersytecie Harvarda.

6 70 Janusz Lipkowski kluczem do sukcesu jest, jak zwykle, zdolność właściwej interpretacji wyników pomiarowych. Polskim sukcesem w tej dziedzinie jest opis teoretyczny spektroskopii elektronowych stosowanych w analizie powierzchni (tak się fachowo nazywa zbiór tych metod, w skrócie ESCA, XPS, AES) profesor Aleksander Jabłoński uzyskał w tym znaczne uznanie światowe, w tym opracowane przez niego programy zostały przyjęte jako standard przez amerykański National Institute of Standards and Technology. III. 1. Wymieniając osiągnięcia polskiej fizykochemii warto wspomnieć o zasługach profesora Wojciecha Świętosławskiego jeszcze z czasów przedwojennych. Zaproponował on bowiem, co było nową koncepcją, wprowadzenie do termochemii badań porównawczych z zastosowaniem wzorca. Zaproponowane przez niego używanie kwasu benzoesowego jako wzorca ciepła spalania zostało oficjalnie przyjęte przez Międzynarodową Unię Chemii Czystej i Stosowanej (IUPAC) w roku Chodzi o to, że mierząc ciepło spalania jakiejś substancji uzyskujemy ważną informację o energii wiązania cząsteczek tego związku. Różni badacze stosując różną aparaturę i różne metody pomiaru uzyskiwali wyniki, których nie można było ze sobą porównywać. Świętosławski doprowadził do ustanowienia nowego, światowego standardu czyli, używając dzisiejszego nazewnictwa, spowodował swego rodzaju globalizację mierzonych ciepeł spalania. Polega to na tym, że nawet stosując różne metody i aparaty, ale wykonując pomiary względem tego samego wzorca, różni autorzy mogą uzyskać wyniki nadające się do wzajemnych porównań, czyli mające walor uniwersalny. Ta zasada, którą dzisiaj często uznaje się za oczywistą, była wielką nowością i wkrótce została zastosowana szerzej w fizykochemii, i nie tylko. I nie może dziwić, że profesora Świętosławskiego wybrano potem do władz Międzynarodowej Unii Chemii Czystej i Stosowanej IUPAC), która wiele uwagi poświęca standaryzacji i uniwersalności wyników badań, a w ramach tej organizacji Wojciech Świętosławski brał czynny udział w pracach Komisji Wzorców i przewodniczył Komisji Danych Fizykochemicznych. 7 Prof. Świętosławski był wybrany do władz IUPAC: wiceprezes w kadencjach oraz , członek Komisji Wzorców i przewodniczący Komisji Danych Fizykochemicznych.

7 Chemia fizyczna i supramolekularna Poza termochemią Świętosławski zajmował się badaniami równowag fazowych, w tym zwłaszcza równowag ciecz/para. Kluczowym pomiarem, jaki się w tej dziedzinie wykonuje jest pomiar temperatury wrzenia, czyli temperatury, w której ciecz osiąga prężność pary równą ciśnieniu zewnętrznemu. Precyzyjne zmierzenie tej temperatury jest jednak dość trudne, przed Świętosławskim wykonywano to za pomocą ebulioskopu, który często zawodził wskutek przegrzewania się cieczy, czyli wrzeniu w temperaturze nieco wyższej od temperatury wrzenia. W 1924 r. Świętosławski udoskonalił konstrukcję ebulioskopu, który odtąd nazywany jest ebuliometrem Świętosławskiego, a w kolejnych latach powstały jego liczne, specjalistyczne wersje. Wynalazki te (ebuliometria) dały niezwykły impuls fizykochemii równowag fazowych. 2a. Jeżeli komuś wydaje się to drobiazgowe i mało istotne, to proszę zwrócić uwagę na całkiem fundamentalne znaczenie informacji, jakie chemii mogą dostarczyć pomiary ebuliometryczne. Może ona bowiem służyć do badania stopnia czystości substancji i wyznaczania mas cząsteczkowych substancji rozpuszczonych. W początku XX wieku wiele problemów, których rozwiązanie teraz znajdujemy w podręcznikach chemii, zostało wyjaśnionych za pomocą ebuliometrii. Zalicza się do tego, na przykład, wyznaczenie masy cząsteczkowej siarki w roztworach (np. w disiarczku węgla). Dziś wiemy, że siarka występuje w roztworach w formie cząsteczek ośmioatomowych. I wiemy to na podstawie pomiarów ebuliometrycznych tych roztworów właśnie, czyli na podstawie zmiany temperatury wrzenia wskutek rozpuszczenia siarki, gdyż wielkość tej zmiany zależy od liczby rozpuszczonych cząsteczek, nie od ich wielkości i nie od masy substancji rozpuszczonej. Ta sama zasada umożliwia wyznaczenie stopnia czystości cieczy, na podstawie precyzyjnego pomiaru temperatury wrzenia i porównania z temperaturą skraplania pary 8. Podobne efekty występują przy krzepnięciu substancji, zaś odpowiednia dziedzina nosi nazwę kriometrii. 2b. Szczególne uznanie zyskał Świętosławski i jego uczniowie dzięki systematycznemu opracowaniu zjawiska azeotropii. Istnieją mieszaniny, których 8 Gdy paruje czysta substancja ciekła temperatury wrzenia i skraplania są jednakowe. Gdy paruje roztwór, temperatura wrzenia różni się od temperatury skraplania wskutek różnicy składów cieczy i pary.

8 72 Janusz Lipkowski wrzenie i skraplanie odbywa się w tej samej temperaturze, ale niższej (lub wyższej odróżnia się azeotropy dodatnie i ujemne) od temperatury wrzenia czystych składników. Znanym powszechnie przykładem jest azeotropowa mieszanina wody i alkoholu etylowego. Skład 96% alkoholu jest składem azeotropowym i przez destylację nie udaje się takiej mieszaniny rozdzielić. Można wszak dodać do tej mieszaniny nieco benzenu, by utworzyć azeotropową mieszaninę trójskładnikową woda/etanol/benzen, mieszaninę o tym składzie oddestylować i uzyskać w pozostałości etanol bez wody i bez benzenu. Podany przykład jest dobrą ilustracją potencjału praktycznych zastosowań wiedzy o termodynamice roztworów, gdy pomyśleć o ogromnym rozmiarze technologii opartych o procesy destylacyjne! Azeotropia i poliazeotropia stały się jedną z ważnych specjalności grupy uczonych skupionych wokół Świętosławskiego. 3. Połowa XX wieku to chemia substancji chemicznych uzyskiwanych z przeróbki węgla. Tzw. sucha destylacja węgla dawała wśród lotnych, skraplanych produktów, mieszaniny zawierające surowce cenne dla przemysłu chemicznego, jednak niezwykle trudne do wyodrębnienia w stanie czystym, nadającym się do dalszego użytku. Świętosławski znał tę problematykę znakomicie, m.in. dzięki pracy w Stanach Zjednoczonych w okresie II wojny światowej, a po powrocie do Polski skutecznie zainspirował swoich znakomitych współpracowników do opracowania technologii z materiałów węglowych. Tak powstały: technologia otrzymywania zasad pirydynowych w Zakładach Koksowniczych Hajduki, doświadczalno-produkcyjna instalacja półtechniczna otrzymywania zasad chinolinowych w Zakładach Koksowniczych Blachownia, technologia i projekt procesowy polskiej metody otrzymywania benzenu z surowców karbochemicznych, polska technologia produkcji kwasu nikotynowego i izonikotynowego z zasad pirymidynowych zawartych w smole węglowej. To są świetne przykłady sukcesu na skalę przemysłową procesów technologicznych opracowanych w polskich instytucjach naukowych. Dodajmy do tego przykład blisko związany z problematyką destylacyjną, a mianowicie

9 Chemia fizyczna i supramolekularna 73 technologia otrzymywania o-ksylenu z produktów reformingu w Mazowieckich Zakładach Rafineryjnych i Petrochemicznych, a uzyskamy obraz znakomitej współpracy na linii nauka-przemysł, współpracy z lat , kiedy jeszcze dysponowaliśmy w Kraju państwowym przemysłem karbo- i petrochemicznym. Wymienione wyżej produkty są podstawą dla wielu gałęzi przemysłu chemicznego i farmaceutycznego. 4. Do podstawowych, polskich osiągnięć dla przemysłu petrochemicznego zaliczyć trzeba opracowania metod przewidywania równowag ciecz-para i cieczciało stałe opartych o zweryfikowane dane doświadczalne. Profesor Andrzej Bylicki, współpracownik i następca Wojciecha Świętosławskiego, jako autor i kierownik Zakładu doprowadził do powstania wielu fundamentalnych dzieł, z których wymienię monografię Modelowanie Równowag Fazowych 9 oraz systematyczne badania nad weryfikacją danych termodynamicznych. Tu widoczna jest pasja kontynuowania stworzonej przez Wojciecha Świętosławskiego tradycji ukierunkowanej na precyzję wyznaczanych wielkości termodynamicznych. Nie trzeba wyjaśniać, jak wielkie znaczenie ma wiarygodność i dokładność danych, na których opierane są projekty dla przemysłu. Wyznaczone doświadczalnie dane można poddać weryfikacji poprzez porównanie z innymi oraz zestawienie z istniejącymi teoriami. Po weryfikacji dane są wielokrotnie więcej warte dla zastosowań, nie tylko w przemyśle. W polskich pracach nad tym zagadnieniem osiągnięto bardzo wysoki poziom, korelacyjne dane osiągnęły poziom najlepszych danych doświadczalnych, czyli sięgając do danych i metod zawartych w odpowiednim banku komputerowym można, bez wykonywania nowych pomiarów, uzyskać potrzebne dane nie gorsze niż można uzyskać w drodze doświadczalnej Nie można zapomnieć o substancjach wzorcowych odniesieniem wszystkich badań chemika. Dzięki wyżej omówionym metodom i dążeniom do maksimum precyzji powstał ważny kierunek badań wzorce fizykochemiczne substancji o wysokiej czystości. Prace te wykonywano w ścisłej (i twórczej) 9 Autorzy: Stanisław Malanowski, Paweł Gierycz, Jacek Gregorowicz, Marek Rogalski, Roman Stryjek i Teresa Treszczanowicz. 10 Floppy book - autorzy: Andrzej Mączyński, Zofia Mączyńska, Adam Skrzecz, Marian Góral.

10 74 Janusz Lipkowski kooperacji z Zakładem Doświadczalnym CHEMIPAN 11, działającym przy instytutach Chemii Fizycznej i Chemii Organicznej PAN w Warszawie. Przez lata wykonano kilkaset tysięcy sztuk sprzedanych wzorców około 100 różnych substancji chemicznych, w tym wzorców izomerów optycznych. IV. Wśród zagadnień technologicznych o fundamentalnym znaczeniu dla gospodarki jest problem tzw. kruchości wodorowej stali. Polega to dosłownie na tym, że stal, będąca zazwyczaj materiałem plastycznym i kowalnym, pod wpływem wodoru staje się krucha i pęka, co stanowi oczywiste zagrożenie dla konstrukcji stalowych. Problemem tym zajmował się profesor Michał Śmiałowski i stworzona przez niego w Instytucie Chemii Fizycznej PAN grupa badaczy. Przez wiele lat odwiedzający to laboratorium mogli na korytarzu obejrzeć wycięty fragment stalowego gazociągu, o średnicy ponad metra i o grubości ścianki około centymetra, a mający w ściankach duże pęcherze spowodowane oddziaływaniem wodoru. Problem jest powszechny występuje nie tylko tam, gdzie wodór jest naturalnym składnikiem wypełniającym gazociągi czy reaktory (przemysł petrochemiczny, procesy uwodorniania, gazociągi) ale też wszędzie tam, gdzie wodór może być generowany w trakcie użytkowania aparatury czy urządzenia i np. może występować w konstrukcjach lotniczych narażonych na długotrwałe działanie minimalnych stężeń wodoru powstającego wskutek jonizacji wody w atmosferze. W tej sytuacji zadaniem szczególnie ważnym jest monitorowanie zagrożeń korozyjnych w pracujących instalacjach przemysłowych. Polscy uczeni mają w tym duże osiągnięcia: w elektrowniach (Ellina Łunarska) a także w przemyśle petrochemicznym (elektrochemiczne sondy do monitorowania zagrożeń kruchością wodorową rurociągów - Władysław Raczyński). W ten sposób ostrzega się przed jakże poważnymi w skutkach pęknięciami instalacji zawierających wodór (np. hydroreforming) lub w inny sposób narażonych na wnikanie wodoru (np. wskutek procesów elektrochemicznych). 11 Jest to jedyny zakład doświadczalny funkcjonujący przy instytutach badawczych Polskiej Akademii Nauk, który przeżył wszystkie transformacje ustrojowe i znakomicie sobie radzi, bez dotacji z zewnątrz. To najlepszy dowód, jak bardzo był i jest potrzebny!

11 Chemia fizyczna i supramolekularna 75 Kataliza, czyli ułatwianie przebiegu wybranych procesów chemicznych, jest niezwykle ważnym zjawiskiem, powszechnie stosowanym w przemyśle 12. Polega na tym, że obecność niewielkiej ilości substancji, zwanej katalizatorem, powoduje wzrost szybkości reakcji chemicznej. W większości sytuacji atomy i cząsteczki mogą ze sobą reagować w różny sposób, co prowadzi do różnych produktów i, nader często, mieszanin. Odpowiednio dobrany katalizator może uprzywilejować wybraną reakcję i doprowadzić do jednego, pożądanego produktu. Kataliza jest bardzo powszechnie stosowana w przemyśle, szacuje się, że procesy stosujące katalizatory są źródłem około 40% całego dochodu brutto na świecie 13. W Polsce opracowano wiele katalizatorów przemysłowych. Opierając się na zestawieniu profesora Habera można podać, że spośród 80 podstawowych katalizatorów stosowanych w naszym przemyśle chemicznym aż 60 zostało opracowanych w polskich ośrodkach badawczych. Dotyczy to wielu podstawowych procesów przemysłowych, jak synteza amoniaku z azotu i wodoru, synteza metanolu, procesy rafineryjne a także syntezy tworzyw sztucznych i półproduktów do procesów polimeryzacji i polikondensacji (czyli produkcji materiałów polimerowych). Lista instytucji, w których te katalizatory opracowano podana jest w drugiej części tego rozdziału, tutaj ograniczę się do uwagi, że sukcesy polskiej chemii w dziedzinie katalizy są podstawą optymizmu w wizji przyszłych technologii, które stają się coraz bardziej trudne i wymagające. Przykładowo wymienię procesy selektywne uwodornienie acetylenu w etylenie. Etylen jest, jak powszechnie wiadomo, bardzo ważnym surowcem dla przemysłu, między innymi do produkcji polietylenu. Niestety, etylen techniczny zawiera zawsze pewną, na ogół bardzo niewielką, domieszkę acetylenu. Oba te związki zawierają nienasycone wiązania węgla (ściślej: wiązanie podwójne C-C w etylenie i potrójne w acetylenie), więc oba mogą z łatwością przyłączyć wodór. Ważne jest zaś, by uwodornić tylko acetylen, który przeszkadza w chemicznej przeróbce etylenu (w polimeryzacji do polietylenu silnie pogarsza właściwości produktu), a 12 W naturze ogromna większość procesów przebiega z użyciem naturalnych katalizatorów enzymów. 13 Jerzy Haber, Kartki z dziejów polskich badań nad katalizą - w tomie Recepcja w Polsce nowych kierunków i teorii naukowych, PAU, Komisja Historii Nauki, Monografie, 4, Kraków, 2001.

12 76 Janusz Lipkowski nie etylen. To bardzo trudne zadanie zrealizowano za pomocą specjalnie zaprojektowanego katalizatora wykonanego z metalicznego palladu osadzonego na krzemionce (Andrzej Borodziński) i zastosowano w przemyśle na dużą skalę. VI. Oddziaływanie wodoru z metalami, oprócz efektów korozyjnych czy katalitycznych, może prowadzić do otrzymywania związków zwanych wodorkami. Ich właściwości są cenne, np. mogą być wykorzystywane do magazynowania wodoru uważanego za paliwo XXI wieku. Badania tych procesów są trudne, gdyż wymagają stosowania wodoru pod ciśnieniem, nierzadko bardzo wysokim, a wodór jest znany z tego, że z łatwością przenika przez rozmaite przegrody i materiały. Dlatego pracami nad wodorkami zajmują się zespoły, które opanowały odpowiednie, trudne techniki. Do pionierów tych prac należy zespół z Instytutu Chemii Fizycznej PAN (Bogdan Baranowski), w którym zsyntezowano przez bezpośrednie reakcje gazowego wodoru pod wysokim ciśnieniem wiele nowych, dawniej nieznanych wodorków metali, czego początkiem było otrzymanie w latach 1960-tych wodorku niklu. Wodór, po wniknięciu do struktury metalu modyfikuje ją i wywołuje duże zmiany właściwości. Wodorek palladu ma w niskich temperaturach własności nadprzewodzące (Tadeusz Skośkiewicz), a wodorek manganu (z domieszką azotu) staje się ferromagnetyczny (Stanisław Filipek) a materiał ten nie traci swoich własności magnetycznych po desorpcji wodoru (!), co świadczy o zachowaniu zmodyfikowanej struktury. Marzeniem wszystkich zajmujących się wodorem pod ciśnieniem jest uzyskanie wodoru metalicznego byłby to najlżejszy metal, oczekuje się też wielu niezwykłych właściwości fizycznych. Zastosowanie metody kowadełek diamentowych (Marek Tkacz) stworzyło szanse badań materiałów pod najwyższymi ciśnieniami, choć do metalicznego wodoru wciąż jeszcze daleko. VII. 1. Osiągnięciem na skalę światową, kojarzonym z działalnością Wiktora Kemuli w Instytucie Chemii Fizycznej a wcześniej w Uniwersytecie Warszawskim, jest, połączenie polarografii z chromatografią, czyli chromatopolarografia. Polarografia jest metodą analityczną, wykorzystującą jako elektrodę kroplę rtęci 14. Krople powoli wypływają, skapują i na ich miejsce tworzą 14 Rtęć jest cieczą o dużym ciężarze właściwym, krople są maleńkie i do ich wytworzenia stosuje się cienkie kapilary szklane.

13 Chemia fizyczna i supramolekularna 77 się nowe, a więc powierzchnia elektrody kroplowej jest zawsze czysta, odnawia się. W połowie XX wieku polarografia zrobiła wielką karierę jako metoda analityczna, zaś jej pionierem w Polsce był Wiktor Kemula ( ) 15.Jego oryginalnym wynalazkiem, współautorskim z Zenonem Kublikiem, była rtęciowa elektroda wisząca, czyli taka, w której rtęć nie wypływa stale, lecz jej kropla pozostaje przez pewien czas zawieszona. W tym czasie (ok. 20 minut) przeprowadza się elektrolizę, jej produkty osadzają się na kropli, po czym następuje odwrócenie napięcia na elektrodach i w krótkim czasie produkty elektroliz zostają na powrót roztworzone w elektrolicie. Taka procedura pozwala zwiększyć stężenie analizowanych substancji w pierwszej fazie, po czym następuje ich analiza w trakcie szybkiego rozpuszczenia. Niebywałe możliwości oznaczania śladowych stężeń substancji w ten właśnie sposób może zilustrować jedna z pierwszych prac tego rodzaju wykonanych przez Kemulę i Kublika, a mianowicie oznaczenie zawartości miedzi w wodzie podwójnie destylowanej! Kemula electrode (lub Kemula equipment) były przez lata w ofercie duńskiej firmy Radiometer, a jeszcze teraz pojawiają się na nie zamówienia, które realizuje Instytut Chemii Fizycznej PAN (Włodzimierz Kutner). Jeżeli w analizowanym roztworze znajduje się więcej niż jedna substancja, która ulega elektrochemicznej reakcji na elektrodzie rtęciowej, wówczas polarografia wyznacza sumę stężeń obu (lub więcej) składników, chyba, że znacznie różnią się one potencjałami, przy których następuje reakcja (tzw.. potencjałami półfali), co jest raczej rzadkie. Zatem analiza takich mieszanin z zastosowaniem polarografii wymaga wcześniejszego rozdzielenia analizowanych składników. Koncepcją Kemuli, przyjętą potem powszechnie na świecie, było wykorzystanie chromatografii jako sposobu rozdzielenia mieszaniny. W pierwszych eksperymentach były to po prostu paski bibuły, po których wędrowały (z różnymi szybkościami) sole metali i wpływały do naczyńka polarograficznego. Potem metodę znacznie rozwinięto, zastosowano kolumnową chromatografię cieczową, a substancjami analizowanymi stały się związki organiczne, z których szczególnie łatwo bada się pochodne nitrowe. To ważna wiadomość, bo wiele 15 Po stażu w Pradze u Jaroslava Heyrovskiego, który za opracowanie polarografii otrzymał Nagrodę Nobla.

14 78 Janusz Lipkowski związków organicznych zawierających grupy nitrowe ma duże zastosowania, np. jako środki wybuchowe. Metodę chromatopolarografii stosowano więc przez wiele lat do analizowania produktów nitrowania związków organicznych. Do dziś tego typu kombinacja metod analitycznych jest stosowana, najczęściej pod nazwą elektrochemicznej detekcji w chromatografii, przy czym elektrody rtęciowe, raczej trudne w używaniu przez nieprzeszkolony personel, zastąpione są rozmaitymi, współczesnymi elektrodami. 2. W ramach chromatopolarografii największe osiągnięcia odnotowano dzięki wynalezieniu tzw. chromatografii klatratowej w części rozdzielającej analizowane składniki. Rozdzielanie związków różniących się budową molekularną, nie zaś rozmiarami cząsteczek czy ich charakterem chemicznym, a więc izomerów, doprasza się użycia sorbentów rozróżniających kształt cząsteczek. W połowie XX wieku takie metody raczej nie były znane, ale pojawiły się pierwsze doniesienia w literaturze naukowej o związkach klatkowych (klatratach), w których o wiązaniu składników decyduje przestrzenne dopasowanie rozmiaru i kształtu gościa do struktury gospodarza, nie zaś wiązania chemiczne między nimi, gdyż te nie powstają. Gdy pojawiły się pierwsze prace informujące o związkach tego typu, ale takich, w których możliwa jest odwracalna wymiana gościa, Kemula i współpracownicy natychmiast przystąpili do zastosowania ich w chromatopolarografii. To był wielki sukces, notatka na temat chromatografii klatratowej autorstwa Kemuli i Sybilskiej w Nature w 1960 r. uważana jest za początek chromatografii stosującej inkluzję molekularną jako podstawę procesów rozdzielania. Metoda jest dzisiaj stosowana powszechnie, zaś pięknymi przykładami jej powodzenia mogą być metody analizy mieszanin związków chiralnych 16. Ich znaczenie już jest wielkie i szybko wzrasta od czasu, gdy powszechne stało się przekonanie o różnym działaniu fizjologicznym leków o różnej chiralności (izomerów optycznych), gdy uświadomiono sobie, że stosowanie dodatków do żywności o niewłaściwej chiralności może być groźne dla zdrowia itd. Zatem rozdzielanie mieszanin związków chiralnych stało się koniecznością w 16 Termin 'chiralny' został wprowadzony do nauki przez lorda Kelvina od greckiego cheir ręka i oznacza cechy strukturalne takie jak ręki lewej i prawej, w chemii używane jest też termin izomeria optyczna.

15 Chemia fizyczna i supramolekularna 79 XXI wieku, a inkluzja molekularna jest podstawą znacznej części tych procesów, w szczególności tam, gdzie składniki nie mają grup funkcyjnych i różnią się tylko kształtem cząsteczek, jak np. cykliczne olefiny. 3. Znakomitym selektorem chiralnym, czyli związkiem zdolnym do rozróżniania cząsteczek o różnej chiralności, są cyklodekstryny. Zbudowane z naturalnej glukozy, z 6,7 lub 8 cząsteczek połączonych w pierścień (rysunek) zawierają wewnętrzną lukę o rozmiarach molekularnych, zdolną do inkluzji obcych cząsteczek lub ich fragmentów. Ten proces jest selektywny wobec izomerów optycznych i jest wobec tego szeroko wykorzystywany w praktyce analitycznej i szerzej, do rozdzielania mieszanin izomerów optycznych. Przy tym cyklodekstryny nie są drogimi produktami, niektóre są nawet bardzo tanie, gdyż produkuje się je przez enzymatyczną degradację skrobi. Roczna produkcja cyklodekstryn na świecie szacowana jest na 10 tysięcy ton, uważa się, że każdy obywatel cywilizowanej części świata codziennie ma do czynienia z produktami zawierającymi cyklodekstryny, najczęściej nie zdając sobie z tego sprawy. Jako produkty 'na wpół naturalne' są dopuszczone do stosowania w wielu wyrobach, w tym w dodatkach do produktów żywnościowych i w farmacji. Dlatego badania produktów kompleksowania przez cyklodekstryny jest bardzo aktualnym i ważnym kierunkiem chemii fizycznej, pozwala na projektowanie nowych, ważnych zastosowań. W Instytucie Chemii Fizycznej PAN badania w tej dziedzinie rozpoczęły się od zmodyfikowania chromatografii klatratowej w taki sposób, że zamiast 'klatratu' zastosowano cyklodekstrynę, a więc cząsteczkę o raczej otwartej strukturze luki wewnątrzmolekularnej (Danuta Sybilska). Badania te wspaniale się rozwinęły, są kontynuowane przez kilka zespołów ściśle ze sobą współpracujących. Jako przykłady sukcesu analitycznego wymienię skuteczną analizę mieszaniny dwu form enancjomerycznych antyhistaminowego leku iii bromfeniraminy 17 oraz mieszanin substancji syntetycznych stosowanych w chemii żywności, w kosmetykach, lekach i np. pułapkach feromonowych do wabienia owadów. 17 Nazwa systematyczna: 3-(4-bromophenyl)-N,N-dimethyl-3-pyridin-2-yl-propan-1-amine;

16 80 Janusz Lipkowski Rysunek cząsteczki β-cyklodekstryny, zbudowanej z siedmiu cząsteczek glukozy połączonych w pierścień. Analogiczne cząsteczki zbudowane z sześciu lub ośmiu glukoz nazywane są α- lub γ-cyklodekstrynami. Różnice we właściwościach substancji różniących się tylko chiralnością cząsteczek, z jakich są zbudowane są najczęściej bardzo widoczne, np. Karwon ma zapach kminku albo mięty, zależnie od odmiany enancjomerycznej, a teaspiran lewy lub prawy pachnie naftaliną lub czarną porzeczką. Niesłychanie ważne są różnice bioaktywności. Leki o budowie chiralnej tylko wyjątkowo mają enancjomery działające jednakowo (do takich należy ibuprofen). Mały problem, gdy jeden jest aktywny, a drugi obojętny (S-propranolol jest aktywny, R- nie), gorzej, gdy każdy ma inne działanie terapeutyczne 18 albo jeden wywiera działanie szkodliwe, jak w przypadkach talidomidu lub penicilaminy 19. Stąd problem precyzyjnego oznaczania składu enancjomerycznego wciąż nabiera znaczenia, w miarę odkrywania coraz to nowych efektów biologicznych nowo syntezowanych leków. Chemia syntetyczna dopracowała się wprawdzie świetnych metod syntez enancjoselektywnych, ale problem badania składu produktów, także produktów pochodzenia naturalnego (gdyż ich skład może się zmieniać w zależności od wielu warunków 20 ) oraz produktów metabolizmu wciąż jest niezwykle poważny. 18 S-werapamil obniża ciśnienie krwi, gdy izomer R hamuje odporność komórek rakowych na leki przeciwnowotworowe. 19 R-talidomid działa uspokajająco, S jest teratogenny (uszkodzenia płodu u ciężarnych); D-penicilamina jest antyartretyczna, zaś L jest toksyczna. 20 W tym np. pora zbioru, czas i warunki przechowywania.

17 Chemia fizyczna i supramolekularna 81 N Br * N CH 3. C 4 H 4 O 4 CH 3 Cząsteczka bromfeniraminy, wzór strukturalny z zaznaczeniem asymetrycznego atomu węgla (po lewej) oraz dwie odmiany enancjomeryczne izomery optyczne (u góry) Innym przykładem, obok cyklodekstryn, cząsteczek o budowie cyklicznej są syntetyczne kukurbiturile (od łac. dyniowate), gdyż kształtem przypominają dynie właśnie. Cząsteczek 'porowatych' o różnej topologii zsyntezowano bardzo wiele, w tym trój- i policykliczne, katenany, rotaksany i polikatenany itd

18 82 Janusz Lipkowski Nie ma tu miejsca na szczegółowe wyliczenia struktur i funkcji kompleksów supramolekularnych. Trzeba jednak powiedzieć, że chemia doszła do takiego etapu rozwoju, że czynnikiem ograniczającym nowe odkrycia jest wyobraźnia chemika twórcy nowych substancji Jak zwykle natura może być źródłem inspiracji. Nadzwyczaj interesujące idee nasuwają pozornie bardzo proste cząsteczki chemiczne, jak woda. Tworzy ona bardzo wyrafinowane geometryczne struktury zawierające wolne przestrzenie (luki), wewnątrz których mogą się ulokować obce atomy lub cząsteczki, które chemicznie nie są z wodą związane, są tylko 'uwięzione' w jej strukturze krystalicznej 22. Tworzą się swego rodzaju struktury lodu (śniegu), który nie jest złożony tylko z wody i ma inne właściwości. Najbardziej pospolitą i najlepiej poznaną odmianą tych struktur jest hydrat metanu, który jest najbogatszym złożem tzw. organicznego węgla na kuli ziemskiej. Ma on gęstość nieco większą niż ciekła woda, więc tonie a nie pływa po powierzchni wody jak zwykły lód, topi się też w temperaturze wyższej od zera i, odwrotnie niż lód, tym wyższej im większe jest ciśnienie. Zatem na dnie mórz i szelfów kontynentalnych, gdzie temperatura i ciśnienie sprzyjają tworzeniu hydratu metanu, w miejscach zaopatrywanych w metan przez tysiąclecia utworzyły się gigantyczne zbiory hydratu. Budowa hydratu zawierającego w charakterze gościa makrocykliczne cząsteczki 1,10-diaaza-18-korona-6. Wodę zaznaczono za pomocą zielonych kresek, w wierzchołkach tej struktury mieszczą się atomy tlenu cząsteczek wody, zaś atomy wodoru znajdują się na liniach łączących wierzchołki (H-O...H, gdzie linia... oznacza wiązanie wodorowe. 21 Marcelin Berthelot (1960): La chimie crée son objet. 22 Aczkolwiek jest to daleko posunięte uproszczenie (wypełnienie luk jest niezbędne do tego, by struktura była trwała), to podstawowa konsekwencja, a mianowicie brak wiązań chemicznych woda (gospodarz) cząsteczka (gość) jest fundamentem właściwości fizykochemicznych takich połączeń.

19 Chemia fizyczna i supramolekularna 83 W pracach przeprowadzonych wspólnie z grupą badaczy rosyjskich (Yurij Dyadin) udowodniliśmy, że struktur wody ze związkami znacznie bardziej skomplikowanymi od metanu jest wiele i że ich topologia może być bardzo różna, od klatkowych, przez warstwowe, kanalikowe i zeolitopodobne. Przykładem jest przedstawiona na rysunku struktura przypominająca związek klatkowy, a parę innych przykładów podaję w drugiej części tego rozdziału. O strukturach hydratów można śmiało powiedzieć, że powstają w wyniku samoorganizacji na poziomie supramolekularnym cząsteczki wody 'obudowują' szablon, jakim jest przyszła cząsteczka 'gościa' i tworzą nową strukturę, której skład i budowa są funkcją składu ciekłej mieszaniny (roztworu), z którego powstały. Chemia poszukuje metod przewidywania sposobów samoorganizacji, w tym sensie inspiracja, jakiej dostarcza Natura, jest niezwykle cenna. VIII. Gdy mowa o sukcesach chemii fizycznej, nie można zapomnieć o konstrukcjach aparatury badawczej i pomiarowej. Jak już wspomniałem we wstępie, chemia fizyczna jest nauką ścisłą, musi dokonywać precyzyjnych pomiarów, by potem tworzyć teorie i hipotezy. W XXI wieku wielka część najnowszych konstrukcji aparaturowych wykonywana jest w firmach produkujących aparaturę dla nauki, ale inicjatywa jest, jak zawsze, po stronie naukowców. W przeszłości każdy sukces naukowy uwarunkowany był dobrym, oryginalnym pomysłem, jak dokonać pomiaru i jak zbudować do tego celu aparaturę. Szczególnie w czasach utrudnionego dostępu do zakupów zagranicznych trzeba było podejmować nadzwyczajne wysiłki, by stworzyć w Kraju odpowiednie warsztaty badawcze. Wymienię przykładowe osiągnięcia w tym zakresie, zwracając szczególną uwagę na aparaturę wytworzoną ze znacznym wkładem oryginalnej, polskiej myśli wynalazczej. Są to: - unikalna w skali światowej aparatura wysokociśnieniowa, w tym aparatura do badań i syntez w cieczach i gazach (m.in. w wodorze) przy ciśnieniu do 3 GPa, temperaturze do 1000º C i w ilościach ponad 1g, aparatura do syntez w układach ciało stałe-gaz do 12 GPa, kowadełka diamentowe do 30 GPa z możliwością ładowania gazowym wodorem (Bogdan Baranowski, Stanisław Filipek, Marek Tkacz);

20 84 Janusz Lipkowski - aparatura do badań powierzchni ciał stałych, w tym dyfrakcji powolnych elektronów, spektroskopię elektronów Augera, spektrometr fotoelektronów (Wacława Palczewska, Aleksander Jabłoński); - wielkolaboratoryjny model Węglanowego Wysokotemperaturowego Ogniwa Paliwowego pracujący na solach stopionych (Leszek Rostwo-Suski); - aparatura chromatograficzna, w tym serie chromatografów izokratycznych typ 302 i 310 (Andrzej Bylina) i detektory przepływowe (Włodzimierz Kutner); - aparatura elektrochemiczna, w tym potencjostaty wdrożone do produkcji w Zakładach w Lubawie (Marek Przasnyski); - bogata seria aparatury optycznej dla spektroskopii, w tym bardzo szybkie spektrometry wykorzystujące wynalazek (Jan Jasny) monochromatora sterowanego elektronowo (Józef Koszewski, Zbigniew Grabowski), światowej klasy wielofunkcyjne spektrofluorymetry, monochromatory, nowe typy laserów oraz nano- i pikosekundowe spektrometry laserowe (Jan Jasny). Z tej grupy spektromonitory zostały wyprodukowane w serii próbnej, a spektrofluorymetry były produkowane (COBRABiD); - aparatura do badań superchłodnych wiązek molekularnych (Andrzej Mordziński); - aparatura do badań fluorescencji pojedynczych cząsteczek (Jerzy Sepioł) i do elektrochemiluminescencji (Andrzej Kapturkiewicz); - precyzyjne kriometry (Tadeusz Plebański) i zminiaturyzowana, metalowa wersja kriometru dylatometrycznego; - aparatura do pomiarów termofizycznych, w tym do ściśliwości i rozszerzalności cieczy, przewodnictwa cieplnego, kalorymetry do badań ciepła mieszania oraz serie mikrokalorymetrów (Wojciech Zielenkiewicz), skaningowy kalorymetr wysokociśnieniowy oraz tranzycjometr (Stanisław Randzio). Niektóre z tych aparatur przekazano do produkcji seryjnej, w tym mikrokalorymetry przewodzące BMR i kalorymetry quasi-adiabatyczne KRM (wyprodukowano ponad 100 egzemplarzy) oraz regulatory (Stanisław Randzio wdrożenie z ZD UNIPAN). Metodą, która jest najbogatszym źródłem informacji o agregatach supramolekularnych jest krystalografia, a w niej analiza strukturalna. Dzięki dobrej intuicji, niezwykłej konsekwencji oraz wielkim umiejętnościom udało się w Polsce

WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE SZKOLNE Z CHEMII klasa I

WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE SZKOLNE Z CHEMII klasa I WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE SZKOLNE Z CHEMII klasa I Aby uzyskać ocenę wyższą niż dana ocena, uczeń musi opanować wiadomości i umiejętności dotyczące danej oceny oraz ocen od niej niższych. Dział:

Bardziej szczegółowo

WYKONUJEMY POMIARY. Ocenę DOSTATECZNĄ otrzymuje uczeń, który :

WYKONUJEMY POMIARY. Ocenę DOSTATECZNĄ otrzymuje uczeń, który : WYKONUJEMY POMIARY Ocenę DOPUSZCZAJĄCĄ otrzymuje uczeń, który : wie, w jakich jednostkach mierzy się masę, długość, czas, temperaturę wie, do pomiaru jakich wielkości służy barometr, menzurka i siłomierz

Bardziej szczegółowo

relacje ilościowe ( masowe,objętościowe i molowe ) dotyczące połączeń 1. pierwiastków w związkach chemicznych 2. związków chemicznych w reakcjach

relacje ilościowe ( masowe,objętościowe i molowe ) dotyczące połączeń 1. pierwiastków w związkach chemicznych 2. związków chemicznych w reakcjach 1 STECHIOMETRIA INTERPRETACJA ILOŚCIOWA ZJAWISK CHEMICZNYCH relacje ilościowe ( masowe,objętościowe i molowe ) dotyczące połączeń 1. pierwiastków w związkach chemicznych 2. związków chemicznych w reakcjach

Bardziej szczegółowo

1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej?

1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej? Tematy opisowe 1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej? 2. Omów pomiar potencjału na granicy faz elektroda/roztwór elektrolitu. Podaj przykład, omów skale potencjału i elektrody

Bardziej szczegółowo

Nazwy pierwiastków: A +Fe 2(SO 4) 3. Wzory związków: A B D. Równania reakcji:

Nazwy pierwiastków: A +Fe 2(SO 4) 3. Wzory związków: A B D. Równania reakcji: Zadanie 1. [0-3 pkt] Na podstawie podanych informacji ustal nazwy pierwiastków X, Y, Z i zapisz je we wskazanych miejscach. I. Suma protonów i elektronów anionu X 2- jest równa 34. II. Stosunek masowy

Bardziej szczegółowo

TECHNOLOGIA CHEMICZNA JAKO NAUKA STOSOWANA GENEZA NOWEGO PROCESU TECHNOLOGICZNEGO CHEMICZNA KONCEPCJA PROCESU

TECHNOLOGIA CHEMICZNA JAKO NAUKA STOSOWANA GENEZA NOWEGO PROCESU TECHNOLOGICZNEGO CHEMICZNA KONCEPCJA PROCESU PODSTAWY TECHNOLOGII OGÓŁNEJ wykład 1 TECHNOLOGIA CHEMICZNA JAKO NAUKA STOSOWANA GENEZA NOWEGO PROCESU TECHNOLOGICZNEGO CHEMICZNA KONCEPCJA PROCESU Technologia chemiczna - definicja Technologia chemiczna

Bardziej szczegółowo

Studia I stopnia kierunek: chemia Załącznik nr 3

Studia I stopnia kierunek: chemia Załącznik nr 3 Studia I stopnia kierunek: chemia Załącznik nr 3 Matryca efektów kształcenia określa relacje między efektami kształcenia zdefiniowanymi dla programu kształcenia (efektami kierunkowymi) i efektami kształcenia

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab CZĄSTECZKA I RÓWNANIE REKCJI CHEMICZNEJ potrafi powiedzieć co to jest: wiązanie chemiczne, wiązanie jonowe, wiązanie

Bardziej szczegółowo

Warunki izochoryczno-izotermiczne

Warunki izochoryczno-izotermiczne WYKŁAD 5 Pojęcie potencjału chemicznego. Układy jednoskładnikowe W zależności od warunków termodynamicznych potencjał chemiczny substancji czystej definiujemy następująco: Warunki izobaryczno-izotermiczne

Bardziej szczegółowo

Repetytorium z wybranych zagadnień z chemii

Repetytorium z wybranych zagadnień z chemii Repetytorium z wybranych zagadnień z chemii Mol jest to liczebność materii występująca, gdy liczba cząstek (elementów) układu jest równa liczbie atomów zawartych w masie 12 g węgla 12 C (równa liczbie

Bardziej szczegółowo

Odkrycie. Patentowanie. Opracowanie procesu chemicznego. Opracowanie procesu produkcyjnego. Aktywność Toksykologia ADME

Odkrycie. Patentowanie. Opracowanie procesu chemicznego. Opracowanie procesu produkcyjnego. Aktywność Toksykologia ADME Odkrycie Patentowanie Opracowanie procesu chemicznego Opracowanie procesu produkcyjnego Aktywność Toksykologia ADME Optymalizacja warunków reakcji Podnoszenie skali procesu Opracowanie specyfikacji produktu

Bardziej szczegółowo

Projekty realizowane w ramach Programu Operacyjnego Rozwój j Polski Wschodniej

Projekty realizowane w ramach Programu Operacyjnego Rozwój j Polski Wschodniej Projekty realizowane w ramach Programu Operacyjnego Rozwój j Polski Wschodniej dr inż. Cezary Możeński prof. nadzw. Projekty PO RPW Wyposażenie Laboratorium Wysokich Ciśnień w nowoczesną infrastrukturę

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE na poszczególne oceny śródroczne i roczne. Z CHEMII W KLASIE III gimnazjum

WYMAGANIA EDUKACYJNE na poszczególne oceny śródroczne i roczne. Z CHEMII W KLASIE III gimnazjum WYMAGANIA EDUKACYJNE na poszczególne oceny śródroczne i roczne Z CHEMII W KLASIE III gimnazjum Program nauczania chemii w gimnazjum autorzy: Teresa Kulawik, Maria Litwin Program realizowany przy pomocy

Bardziej szczegółowo

Najbardziej rozpowszechniony pierwiastek we Wszechświecie, Stanowi główny składnik budujący gwiazdy,

Najbardziej rozpowszechniony pierwiastek we Wszechświecie, Stanowi główny składnik budujący gwiazdy, Położenie pierwiastka w UKŁADZIE OKRESOWYM Nazwa Nazwa łacińska Symbol Liczba atomowa 1 Wodór Hydrogenium Masa atomowa 1,00794 Temperatura topnienia -259,2 C Temperatura wrzenia -252,2 C Gęstość H 0,08988

Bardziej szczegółowo

Egzamin gimnazjalny. Chemia. Także w wersji online TRENING PRZED EGZAMINEM. Sprawdź, czy zdasz!

Egzamin gimnazjalny. Chemia. Także w wersji online TRENING PRZED EGZAMINEM. Sprawdź, czy zdasz! Egzamin gimnazjalny 1 Chemia TRENING PRZED EGZAMINEM Także w wersji online Sprawdź, czy zdasz! Spis treści Zestaw 1: Substancje i ich właściwości 5 Zestaw 2: Wewnętrzna budowa materii 9 Zestaw 3: Reakcje

Bardziej szczegółowo

DZIAŁ TEMAT NaCoBeZu kryteria sukcesu w języku ucznia

DZIAŁ TEMAT NaCoBeZu kryteria sukcesu w języku ucznia ODDZIAŁYWANIA DZIAŁ TEMAT NaCoBeZu kryteria sukcesu w języku ucznia 1. Organizacja pracy na lekcjach fizyki w klasie I- ej. Zapoznanie z wymaganiami na poszczególne oceny. Fizyka jako nauka przyrodnicza.

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z FIZYKI

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z FIZYKI WYMAGANIA EDUKACYJNE Z FIZYKI KLASA I Budowa materii Wymagania na stopień dopuszczający obejmują treści niezbędne dla dalszego kształcenia oraz użyteczne w pozaszkolnej działalności ucznia. Uczeń: rozróżnia

Bardziej szczegółowo

Rola CHEMII w zapewnieniu bezpieczeństwa żywnościowego na świecie VI KONFERENCJA NAUKA BIZNES ROLNICTWO

Rola CHEMII w zapewnieniu bezpieczeństwa żywnościowego na świecie VI KONFERENCJA NAUKA BIZNES ROLNICTWO Rola CHEMII w zapewnieniu bezpieczeństwa żywnościowego na świecie VI KONFERENCJA NAUKA BIZNES ROLNICTWO 1 TRENDY W PRZEMYŚLE SPOŻYWCZYM Innowacyjność w przemyśle spożywczym Zdrowa żywność Żywność z długim

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 1: Wyznaczanie warunków odporności, korozji i pasywności metali

Ćwiczenie 1: Wyznaczanie warunków odporności, korozji i pasywności metali Ćwiczenie 1: Wyznaczanie warunków odporności, korozji i pasywności metali Wymagane wiadomości Podstawy korozji elektrochemicznej, wykresy E-pH. Wprowadzenie Główną przyczyną zniszczeń materiałów metalicznych

Bardziej szczegółowo

KLASA II Dział 6. WODOROTLENKI A ZASADY

KLASA II Dział 6. WODOROTLENKI A ZASADY KLASA II Dział 6. WODOROTLENKI A ZASADY Wymagania na ocenę dopuszczającą dostateczną dobrą bardzo dobrą definiuje wskaźnik; wyjaśnia pojęcie: wodorotlenek; wskazuje metale aktywne i mniej aktywne; wymienia

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z chemii

Wymagania edukacyjne z chemii Wymagania edukacyjne z chemii Zadania szkoły: 1. Kształtowanie badawczego sposobu myślenia, właściwego dla nauk przyrodniczych. 2. Rozwijanie umiejętności obserwacji, wyciągania wniosków z przeprowadzonych

Bardziej szczegółowo

I edycja Konkursu Chemicznego im. Ignacego Łukasiewicza dla uczniów szkół gimnazjalnych. rok szkolny 2014/2015 ZADANIA.

I edycja Konkursu Chemicznego im. Ignacego Łukasiewicza dla uczniów szkół gimnazjalnych. rok szkolny 2014/2015 ZADANIA. I edycja Konkursu Chemicznego im. Ignacego Łukasiewicza dla uczniów szkół gimnazjalnych rok szkolny 2014/2015 ZADANIA ETAP I (szkolny) Zadanie 1 Wapień znajduje szerokie zastosowanie jako surowiec budowlany.

Bardziej szczegółowo

Agnieszka Markowska-Radomska

Agnieszka Markowska-Radomska Mechanizmy dyfuzji i fragmentacji w procesie uwalniania składnika z emulsji wielokrotnych promotor: dr hab. inż. Ewa Dłuska Plan prezentacji 1. Działalność naukowa 2. Tematyka badawcza projektu 3. Metoda

Bardziej szczegółowo

Sławni Polscy Fizycy i Matematycy. Matematycy Fizycy Najważniejsi

Sławni Polscy Fizycy i Matematycy. Matematycy Fizycy Najważniejsi Sławni Polscy Fizycy i Matematycy Matematycy Fizycy Najważniejsi Matematycy Mikołaj Kopernik Stefan Banach Jan Śniadecki Stanicław Saks Leon Chwistek Władysław Ślebodziński Mikołaj Kopernik 19 lutego 1473-24

Bardziej szczegółowo

KONKURS CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJUM ROK SZKOLNY 2013/2014 ETAP SZKOLNY

KONKURS CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJUM ROK SZKOLNY 2013/2014 ETAP SZKOLNY Imię Nazwisko Czas pracy: 60 minut KONKURS CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJUM ROK SZKOLNY 2013/2014 ETAP SZKOLNY Informacje: Uzyskane punkty 1. Sprawdź, czy otrzymałeś/aś łącznie 7 stron. Ewentualny brak

Bardziej szczegółowo

DLACZEGO BUDUJEMY AKCELERATORY?

DLACZEGO BUDUJEMY AKCELERATORY? FIZYKA WYSOKICH ENERGII W EDUKACJI SZKOLNEJ Puławy, 29.02.2008r. DLACZEGO BUDUJEMY AKCELERATORY? Dominika Domaciuk I. Wprowadzenie Na świecie jest 17390 akceleratorów! (2002r). Różne zastosowania I. Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Zidentyfikuj związki A i B. w tym celu podaj ich wzory półstrukturalne Podaj nazwy grup związków organicznych, do których one należą.

Zidentyfikuj związki A i B. w tym celu podaj ich wzory półstrukturalne Podaj nazwy grup związków organicznych, do których one należą. Zadanie 1. (2 pkt) Poniżej przedstawiono schemat syntezy pewnego związku. Zidentyfikuj związki A i B. w tym celu podaj ich wzory półstrukturalne Podaj nazwy grup związków organicznych, do których one należą.

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA GDAŃSKA WYDZIAŁ MECHANICZNY

POLITECHNIKA GDAŃSKA WYDZIAŁ MECHANICZNY POLITECHNIKA GDAŃSKA WYDZIAŁ MECHANICZNY Techniki niskotemperaturowe w Inżynierii Mechaniczno Medycznej Zmiana własności ciał w temperaturach kriogenicznych Prowadzący: dr inż. Waldemar Targański Emilia

Bardziej szczegółowo

Moduł: Chemia. Fundamenty. Liczba godzin. Nr rozdziału Tytuł. Temat lekcji. Rozdział 1. Przewodnik po chemii (12 godzin)

Moduł: Chemia. Fundamenty. Liczba godzin. Nr rozdziału Tytuł. Temat lekcji. Rozdział 1. Przewodnik po chemii (12 godzin) Rozkład materiału z chemii w klasie II LO zakres rozszerzony Chemia. Fundamenty. Krzysztof Pazdro, wyd. Oficyna Edukacyjna Krzysztof Pazdro Sp. z o.o.. nr dopuszczenia 565//0 Chemia. i związki nieorganiczne.

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne oceny z chemii w klasie III VII. Węgiel i jego związki z wodorem

Wymagania na poszczególne oceny z chemii w klasie III VII. Węgiel i jego związki z wodorem Wymagania na poszczególne oceny z chemii w klasie III VII. Węgiel i jego związki z wodorem 1 Uczeń: wyjaśnia, czym zajmuje się chemiaorganiczna (2) definiuje pojęcie węglowodory (2) wymienia naturalne

Bardziej szczegółowo

Egzamin końcowy Średnia arytmetyczna przedmiotów wchodzących w skład modułu informacje dodatkowe

Egzamin końcowy Średnia arytmetyczna przedmiotów wchodzących w skład modułu informacje dodatkowe Uniwersytet Śląski w Katowicach str. 1 Kierunek i poziom studiów: Technologia Chemiczna poziom I Sylabus modułu: Podstawy chemii 002 Nazwa wariantu modułu (opcjonalnie): - 1. Informacje ogólne koordynator

Bardziej szczegółowo

Objaśnienia oznaczeń w symbolach K przed podkreślnikiem kierunkowe efekty kształcenia W kategoria wiedzy

Objaśnienia oznaczeń w symbolach K przed podkreślnikiem kierunkowe efekty kształcenia W kategoria wiedzy Efekty kształcenia dla kierunku studiów FIZYKA - studia II stopnia, profil ogólnoakademicki - i ich odniesienia do efektów kształcenia w obszarze nauk ścisłych Kierunek studiów fizyka należy do obszaru

Bardziej szczegółowo

PRÓBNY EGZAMIN MATURALNY Z CHEMII

PRÓBNY EGZAMIN MATURALNY Z CHEMII Miejsce na naklejkę z kodem (Wpisuje zdający przed rozpoczęciem pracy) KOD ZDAJĄCEGO OKRĘGOWA K O M I S J A EGZAMINACYJNA w KRAKOWIE PRÓBNY EGZAMIN MATURALNY Z CHEMII Czas pracy 90 minut Informacje 1.

Bardziej szczegółowo

Plan dydaktyczny z chemii klasa: 2TRA 1 godzina tygodniowo- zakres podstawowy. Dział Zakres treści

Plan dydaktyczny z chemii klasa: 2TRA 1 godzina tygodniowo- zakres podstawowy. Dział Zakres treści Anna Kulaszewicz Plan dydaktyczny z chemii klasa: 2TRA 1 godzina tygodniowo- zakres podstawowy lp. Dział Temat Zakres treści 1 Zapoznanie z przedmiotowym systemem oceniania i wymaganiami edukacyjnymi z

Bardziej szczegółowo

Wojewódzki Konkurs Przedmiotowy z chemii dla uczniów gimnazjów województwa śląskiego w roku szkolnym 2010/2011

Wojewódzki Konkurs Przedmiotowy z chemii dla uczniów gimnazjów województwa śląskiego w roku szkolnym 2010/2011 Wojewódzki Konkurs Przedmiotowy z chemii dla uczniów gimnazjów województwa śląskiego w roku szkolnym 2010/2011 KOD UCZNIA Etap: Data: Czas pracy: rejonowy 7 lutego 2011r 90 minut Informacje dla ucznia

Bardziej szczegółowo

Materiały budowlane - systematyka i uwarunkowania właściwości użytkowych

Materiały budowlane - systematyka i uwarunkowania właściwości użytkowych Materiały budowlane - systematyka i uwarunkowania właściwości użytkowych Kompozyty Większość materiałów budowlanych to materiały złożone tzw. KOMPOZYTY składające się z co najmniej dwóch składników występujących

Bardziej szczegółowo

Przedmiot CHEMIA Kierunek: Transport (studia stacjonarne) I rok TEMATY WYKŁADÓW 15 godzin Warunek zaliczenia wykłady: TEMATY LABORATORIÓW 15 godzin

Przedmiot CHEMIA Kierunek: Transport (studia stacjonarne) I rok TEMATY WYKŁADÓW 15 godzin Warunek zaliczenia wykłady: TEMATY LABORATORIÓW 15 godzin Program zajęć: Przedmiot CHEMIA Kierunek: Transport (studia stacjonarne) I rok Wykładowca: dr Jolanta Piekut, mgr Marta Matusiewicz Zaliczenie przedmiotu: zaliczenie z oceną TEMATY WYKŁADÓW 15 godzin 1.

Bardziej szczegółowo

MATERIAŁOZNAWSTWO. dr hab. inż. Joanna Hucińska Katedra Inżynierii Materiałowej Pok. 128 (budynek Żelbetu )

MATERIAŁOZNAWSTWO. dr hab. inż. Joanna Hucińska Katedra Inżynierii Materiałowej Pok. 128 (budynek Żelbetu ) MATERIAŁOZNAWSTWO dr hab. inż. Joanna Hucińska Katedra Inżynierii Materiałowej Pok. 128 (budynek Żelbetu ) jhucinsk@pg.gda.pl MATERIAŁOZNAWSTWO dziedzina nauki stosowanej obejmująca badania zależności

Bardziej szczegółowo

Beata Mendak fakultety z chemii II tura PYTANIA Z KLASY PIERWSZEJ

Beata Mendak fakultety z chemii II tura PYTANIA Z KLASY PIERWSZEJ Beata Mendak fakultety z chemii II tura Test rozwiązywany na zajęciach wymaga powtórzenia stężenia procentowego i rozpuszczalności. Podaję również pytania do naszej zaplanowanej wcześniej MEGA POWTÓRKI

Bardziej szczegółowo

OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS

OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS Zagadnienia teoretyczne. Spektrofotometria jest techniką instrumentalną, w której do celów analitycznych wykorzystuje się przejścia energetyczne zachodzące

Bardziej szczegółowo

CHEMIA I GIMNAZJUM WYMAGANIA PODSTAWOWE

CHEMIA I GIMNAZJUM WYMAGANIA PODSTAWOWE WYMAGANIA PODSTAWOWE wskazuje w środowisku substancje chemiczne nazywa sprzęt i szkło laboratoryjne opisuje podstawowe właściwości substancji będących głównymi składnikami stosowanych na co dzień produktów

Bardziej szczegółowo

Budowa atomu. Wiązania chemiczne

Budowa atomu. Wiązania chemiczne strona /6 Budowa atomu. Wiązania chemiczne Dorota Lewandowska, Anna Warchoł, Lidia Wasyłyszyn Treść podstawy programowej: Budowa atomu; jądro i elektrony, składniki jądra, izotopy. Promieniotwórczość i

Bardziej szczegółowo

Odwracalność przemiany chemicznej

Odwracalność przemiany chemicznej Odwracalność przemiany chemicznej Na ogół wszystkie reakcje chemiczne są odwracalne, tzn. z danych substratów tworzą się produkty, a jednocześnie produkty reakcji ulegają rozkładowi na substraty. Fakt

Bardziej szczegółowo

CHEMIA klasa 3 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery.

CHEMIA klasa 3 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. CHEMIA klasa 3 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. Dział - Węgiel i jego związki. określa, czym zajmuje się chemia organiczna definiuje

Bardziej szczegółowo

Świat chemii cz. 1, rok szkolny 2016/17 Opis założonych osiągnięć ucznia

Świat chemii cz. 1, rok szkolny 2016/17 Opis założonych osiągnięć ucznia Świat chemii cz. 1, rok szkolny 2016/17 Opis założonych osiągnięć ucznia Osiągnięcia podstawowe Rodzaje i przemiany materii wymienia powtarzające się elementy podręcznika i wskazuje rolę, jaką odgrywają;

Bardziej szczegółowo

Laboratorium z Konwersji Energii. Ogniwo Paliwowe PEM

Laboratorium z Konwersji Energii. Ogniwo Paliwowe PEM Laboratorium z Konwersji Energii Ogniwo Paliwowe PEM 1.0 WSTĘP Ogniwo paliwowe typu PEM (ang. PEM FC) Ogniwa paliwowe są urządzeniami elektro chemicznymi, stanowiącymi przełom w dziedzinie źródeł energii,

Bardziej szczegółowo

Ocenę niedostateczną otrzymuje uczeń, który: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który: Ocenę dostateczną otrzymuje uczeń, który:

Ocenę niedostateczną otrzymuje uczeń, który: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który: Ocenę dostateczną otrzymuje uczeń, który: Kryteria oceniania z chemii dla klasy 3A i 3B Gimnazjum w Borui Kościelnej Rok szkolny: 2015/2016 Semestr: pierwszy Opracowała: mgr Krystyna Milkowska, mgr inż. Malwina Beyga Ocenę niedostateczną otrzymuje

Bardziej szczegółowo

Kierunek i poziom studiów: chemia poziom pierwszy Sylabus modułu: Podstawy Chemii B 0310-CH-S1-010

Kierunek i poziom studiów: chemia poziom pierwszy Sylabus modułu: Podstawy Chemii B 0310-CH-S1-010 Uniwersytet Śląski w Katowicach str. 1 Kierunek i poziom studiów: chemia poziom pierwszy Sylabus modułu: Podstawy Chemii B 0310-CH-S1-010 1. Informacje ogólne koordynator modułu Prof. dr hab. Teresa Kowalska

Bardziej szczegółowo

Para pozostająca w równowadze z roztworem jest bogatsza w ten składnik, którego dodanie do roztworu zwiększa sumaryczną prężność pary nad nim.

Para pozostająca w równowadze z roztworem jest bogatsza w ten składnik, którego dodanie do roztworu zwiększa sumaryczną prężność pary nad nim. RÓWNOWAGA CIECZ-PARA DLA UKŁADÓW DWUSKŁADNIKOWYCH: 1) Zgodnie z regułą faz Gibbsa układ dwuskładnikowy osiąga największą liczbę stopni swobody (f max ), gdy znajduje się w nim najmniejsza możliwa liczba

Bardziej szczegółowo

INŻYNIERIA MATERIAŁOWA

INŻYNIERIA MATERIAŁOWA Wydział Chemiczny Politechniki Gdańskiej.0.004 PLAN STUDIÓW Rodzaj studiów: studia dzienne inżynierskie/ magisterskie - czas trwania: inż. 3, 5 lat/ 7 semestrów; mgr 5 lat/0 semestrów Kierunek studiów:

Bardziej szczegółowo

BADANIE WYNIKÓW NAUCZANIA Z CHEMII KLASA I GIMNAZJUM. PYTANIA ZAMKNIĘTE.

BADANIE WYNIKÓW NAUCZANIA Z CHEMII KLASA I GIMNAZJUM. PYTANIA ZAMKNIĘTE. BADANIE WYNIKÓW NAUCZANIA Z CHEMII KLASA I GIMNAZJUM. PYTANIA ZAMKNIĘTE. 1. Którą mieszaninę można rozdzielić na składniki poprzez filtrację; A. Wodę z octem. B. Wodę z kredą. C. Piasek z cukrem D. Wodę

Bardziej szczegółowo

Podstawy fizyki wykład 6

Podstawy fizyki wykład 6 Podstawy fizyki wykład 6 Dr Piotr Sitarek Instytut Fizyki, Politechnika Wrocławska Elementy termodynamiki Temperatura Rozszerzalność cieplna Ciepło Praca a ciepło Pierwsza zasada termodynamiki Gaz doskonały

Bardziej szczegółowo

MATERIAŁOZNAWSTWO. Prof. dr hab. inż. Andrzej Zieliński Katedra Inżynierii Materiałowej Pok. 204

MATERIAŁOZNAWSTWO. Prof. dr hab. inż. Andrzej Zieliński Katedra Inżynierii Materiałowej Pok. 204 MATERIAŁOZNAWSTWO Prof. dr hab. inż. Andrzej Zieliński Katedra Inżynierii Materiałowej Pok. 204 PODRĘCZNIKI Leszek A. Dobrzański: Podstawy nauki o materiałach i metaloznawstwo K. Prowans: Materiałoznawstwo

Bardziej szczegółowo

Test kompetencji z chemii do liceum. Grupa A.

Test kompetencji z chemii do liceum. Grupa A. Test kompetencji z chemii do liceum. Grupa A. 1. Atomy to: A- niepodzielne cząstki pierwiastka B- ujemne cząstki materii C- dodatnie cząstki materii D- najmniejsze cząstki pierwiastka, zachowujące jego

Bardziej szczegółowo

I. Substancje i ich przemiany

I. Substancje i ich przemiany NaCoBeZU z chemii dla klasy 1 I. Substancje i ich przemiany 1. Pracownia chemiczna podstawowe szkło i sprzęt laboratoryjny. Przepisy BHP i regulamin pracowni chemicznej zaliczam chemię do nauk przyrodniczych

Bardziej szczegółowo

Powtórzenie wiadomości z kl. I

Powtórzenie wiadomości z kl. I Mariola Winiarczyk Zespół Szkolno-Gimnazjalny Rakoniewice Powtórzenie wiadomości z kl. I Na początku kl. I po kilku lekcjach przypominających materiał w każdej klasie przeprowadzam mini konkurs chemiczny.

Bardziej szczegółowo

PL 198188 B1. Instytut Chemii Przemysłowej im.prof.ignacego Mościckiego,Warszawa,PL 03.04.2006 BUP 07/06

PL 198188 B1. Instytut Chemii Przemysłowej im.prof.ignacego Mościckiego,Warszawa,PL 03.04.2006 BUP 07/06 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 198188 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 370289 (51) Int.Cl. C01B 33/00 (2006.01) C01B 33/18 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22)

Bardziej szczegółowo

TERMODYNAMIKA I TERMOCHEMIA

TERMODYNAMIKA I TERMOCHEMIA TERMODYNAMIKA I TERMOCHEMIA Termodynamika - opisuje zmiany energii towarzyszące przemianom chemicznym; dział fizyki zajmujący się zjawiskami cieplnymi. Termochemia - dział chemii zajmujący się efektami

Bardziej szczegółowo

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ Badania kinetyki utleniania wybranych grup związków organicznych podczas procesów oczyszczania

Bardziej szczegółowo

Akademickie Centrum Czystej Energii. Ogniwo paliwowe

Akademickie Centrum Czystej Energii. Ogniwo paliwowe Ogniwo paliwowe 1. Zagadnienia elektroliza, prawo Faraday a, pierwiastki galwaniczne, ogniwo paliwowe 2. Opis Główną częścią ogniwa paliwowego PEM (Proton Exchange Membrane) jest membrana złożona z katody

Bardziej szczegółowo

(zwane również sensorami)

(zwane również sensorami) Czujniki (zwane również sensorami) Ryszard J. Barczyński, 2016 Politechnika Gdańska, Wydział FTiMS, Katedra Fizyki Ciała Stałego Materiały dydaktyczne do użytku wewnętrznego Czujniki Czujniki służą do

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie Grafenu do walki z nowotworami. Kacper Kołodziej, Jan Balcerak, Justyna Kończewska

Wykorzystanie Grafenu do walki z nowotworami. Kacper Kołodziej, Jan Balcerak, Justyna Kończewska Wykorzystanie Grafenu do walki z nowotworami Kacper Kołodziej, Jan Balcerak, Justyna Kończewska Spis treści: 1. Co to jest grafen? Budowa i właściwości. 2. Zastosowanie grafenu. 3. Dlaczego może być wykorzystany

Bardziej szczegółowo

Czujniki. Czujniki służą do przetwarzania interesującej nas wielkości fizycznej na wielkość elektryczną łatwą do pomiaru. Najczęściej spotykane są

Czujniki. Czujniki służą do przetwarzania interesującej nas wielkości fizycznej na wielkość elektryczną łatwą do pomiaru. Najczęściej spotykane są Czujniki Ryszard J. Barczyński, 2010 2015 Politechnika Gdańska, Wydział FTiMS, Katedra Fizyki Ciała Stałego Materiały dydaktyczne do użytku wewnętrznego Czujniki Czujniki służą do przetwarzania interesującej

Bardziej szczegółowo

1. 2. Alkohole i fenole powtórzenie wiadomości

1. 2. Alkohole i fenole powtórzenie wiadomości 1. 2. Alkohole i fenole powtórzenie wiadomości a. 1. Cele lekcji i. a) Wiadomości Uczeń zna zastosowanie i właściwości fizyczne alkoholi i fenoli. Uczeń potrafi: ii. b) Umiejętności rozróżnić alkohole

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych CHEMIA klasa III Oceny śródroczne:

Wymagania edukacyjne niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych CHEMIA klasa III Oceny śródroczne: Wymagania edukacyjne niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych CHEMIA klasa III Oceny śródroczne: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który: -określa, co to są

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM PRZYRODNICZE

LABORATORIUM PRZYRODNICZE INNE ZAJĘCIA LABORATORIUM PRZYRODNICZE Barbara Łączyńska Ogólna koncepcja programu: Proponowany program zajęć laboratoryjnych z chemii zawiera treści realizowane w ramach podstawy programowej i wykraczające

Bardziej szczegółowo

XXI Regionalny Konkurs Młody Chemik FINAŁ część I

XXI Regionalny Konkurs Młody Chemik FINAŁ część I Katowice, 16.12.2009 XXI Regionalny Konkurs Młody Chemik FINAŁ część I ZADANIE 1. KRZYśÓWKA ZWIĄZKI WĘGLA I WODORU (9 punktów) RozwiąŜ krzyŝówkę. Litery z wyszczególnionych pól utworzą hasło nazwę węglowodoru:

Bardziej szczegółowo

Studia podyplomowe: Nauczanie biologii w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych

Studia podyplomowe: Nauczanie biologii w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych Studia podyplomowe: Nauczanie biologii w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych Głównym celem studiów podyplomowych Nauczanie biologii w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych jest przekazanie słuchaczom

Bardziej szczegółowo

Magazynowanie cieczy

Magazynowanie cieczy Magazynowanie cieczy Do magazynowania cieczy służą zbiorniki. Sposób jej magazynowania zależy od jej objętości i właściwości takich jak: prężność par, korozyjność, palność i wybuchowość. Zbiorniki mogą

Bardziej szczegółowo

CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery.

CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. Dział - Substancje i ich przemiany WYMAGANIA PODSTAWOWE stosuje zasady bezpieczeństwa

Bardziej szczegółowo

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne Pierwiastki, nazewnictwo i symbole. Budowa atomu, izotopy. Przemiany promieniotwórcze, okres półtrwania. Układ okresowy. Właściwości pierwiastków a ich położenie w

Bardziej szczegółowo

01, 02, 03 i kolejne numer efektu kształcenia. Załącznik 1 i 2

01, 02, 03 i kolejne numer efektu kształcenia. Załącznik 1 i 2 Efekty kształcenia dla kierunku studiów Studia Przyrodnicze i Technologiczne (z językiem wykładowym angielskim) - studia I stopnia, stacjonarne, profil ogólnoakademicki - i ich odniesienia do efektów kształcenia

Bardziej szczegółowo

Prędkości cieczy w rurce są odwrotnie proporcjonalne do powierzchni przekrojów rurki.

Prędkości cieczy w rurce są odwrotnie proporcjonalne do powierzchni przekrojów rurki. Spis treści 1 Podstawowe definicje 11 Równanie ciągłości 12 Równanie Bernoulliego 13 Lepkość 131 Definicje 2 Roztwory wodne makrocząsteczek biologicznych 3 Rodzaje przepływów 4 Wyznaczania lepkości i oznaczanie

Bardziej szczegółowo

ZADANIA Z CHEMII Efekty energetyczne reakcji chemicznej - prawo Hessa

ZADANIA Z CHEMII Efekty energetyczne reakcji chemicznej - prawo Hessa Prawo zachowania energii: ZADANIA Z CHEMII Efekty energetyczne reakcji chemicznej - prawo Hessa Ogólny zasób energii jest niezmienny. Jeżeli zwiększa się zasób energii wybranego układu, to wyłącznie kosztem

Bardziej szczegółowo

APARATURA W OCHRONIE ŚRODOWISKA - 1. WPROWADZENIE

APARATURA W OCHRONIE ŚRODOWISKA - 1. WPROWADZENIE APARATURA W OCHRONIE ŚRODOWISKA - 1. WPROWADZENIE Wykład dla kierunku Ochrona Środowiska Wrocław, 2016 r. Ochrona środowiska - definicje Ochrona środowiska szereg podejmowanych przez człowieka działań

Bardziej szczegółowo

MATERIAŁY POMOCNICZE 1 GDYBY MATURA 2002 BYŁA DZISIAJ CHEMIA ZESTAW EGZAMINACYJNY PIERWSZY ARKUSZ EGZAMINACYJNY I

MATERIAŁY POMOCNICZE 1 GDYBY MATURA 2002 BYŁA DZISIAJ CHEMIA ZESTAW EGZAMINACYJNY PIERWSZY ARKUSZ EGZAMINACYJNY I MATERIAŁY POMOCNICZE 1 GDYBY MATURA 00 BYŁA DZISIAJ OKRĘ GOWA K O M I S J A EGZAMINACYJNA w KRAKOWIE CHEMIA ZESTAW EGZAMINACYJNY PIERWSZY Informacje ARKUSZ EGZAMINACYJNY I 1. Przy każdym zadaniu podano

Bardziej szczegółowo

Kierunek i poziom studiów: Biotechnologia, pierwszy Sylabus modułu: Chemia ogólna (1BT_05)

Kierunek i poziom studiów: Biotechnologia, pierwszy Sylabus modułu: Chemia ogólna (1BT_05) Uniwersytet Śląski w Katowicach str. 1 Kierunek i poziom studiów: Biotechnologia, pierwszy Sylabus modułu: Chemia ogólna (1BT_05) 1. Informacje ogólne koordynator modułu/wariantu rok akademicki 2014/2015

Bardziej szczegółowo

Metale i niemetale. Krystyna Sitko

Metale i niemetale. Krystyna Sitko Metale i niemetale Krystyna Sitko Substancje proste czyli pierwiastki dzielimy na : metale np. złoto niemetale np. fosfor półmetale np. krzem Spośród 115 znanych obecnie pierwiastków aż 91 stanowią metale

Bardziej szczegółowo

Spotkania z fizyka 2. Rozkład materiału nauczania (propozycja)

Spotkania z fizyka 2. Rozkład materiału nauczania (propozycja) Spotkania z fizyka 2. Rozkład materiału nauczania (propozycja) Temat lekcji Siła wypadkowa siła wypadkowa, składanie sił o tym samym kierunku, R składanie sił o różnych kierunkach, siły równoważące się.

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 2. Charakteryzacja niskotemperaturowego czujnika tlenu. (na prawach rękopisu)

Ćwiczenie 2. Charakteryzacja niskotemperaturowego czujnika tlenu. (na prawach rękopisu) Ćwiczenie 2. Charakteryzacja niskotemperaturowego czujnika tlenu (na prawach rękopisu) W analityce procesowej istotne jest określenie stężeń rozpuszczonych w cieczach gazów. Gazy rozpuszczają się w cieczach

Bardziej szczegółowo

Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii!

Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii! Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii! Chciałabym podzielić się z Wami moimi spostrzeżeniami dotyczącymi poziomu wiedzy z chemii uczniów rozpoczynających naukę w Liceum Ogólnokształcącym. Co

Bardziej szczegółowo

pętla nastrzykowa gaz nośny

pętla nastrzykowa gaz nośny METODA POPRAWY PRECYZJI ANALIZ CHROMATOGRAFICZNYCH GAZÓW ZIEMNYCH POPRZEZ KONTROLOWANY SPOSÓB WPROWADZANIA PRÓBKI NA ANALIZATOR W WARUNKACH BAROSTATYCZNYCH Pracownia Pomiarów Fizykochemicznych (PFC), Centralne

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI FIZYKI Z WYKORZYSTANIEM FILMU STERYLIZACJA RADIACYJNA

SCENARIUSZ LEKCJI FIZYKI Z WYKORZYSTANIEM FILMU STERYLIZACJA RADIACYJNA SCENARIUSZ LEKCJI FIZYKI Z WYKORZYSTANIEM FILMU STERYLIZACJA RADIACYJNA SPIS TREŚCI: I. WPROWADZENIE... 2 II. Części lekcji... 3 1. Część wstępna... 3 2. Część realizacji... 3 3. Część podsumowania...

Bardziej szczegółowo

SUBSTANCJE CHEMICZNE I ICH PRZEMIANY

SUBSTANCJE CHEMICZNE I ICH PRZEMIANY DOPUSZCZAJĄCĄ DZIAŁ SUBSTANCJE CHEMICZNE I ICH PRZEMIANY -zna zasady bhp obowiązujące w pracowni chemicznej -nazywa sprzęt i szkło laboratoryjne używane w pracowni chemicznej -wie, że substancje charakteryzują

Bardziej szczegółowo

Utrwalenie wiadomości. Fizyka, klasa 1 Gimnazjum im. Jana Pawła II w Sułowie

Utrwalenie wiadomości. Fizyka, klasa 1 Gimnazjum im. Jana Pawła II w Sułowie Utrwalenie wiadomości Fizyka, klasa 1 Gimnazjum im. Jana Pawła II w Sułowie Za tydzień sprawdzian Ciało fizyczne a substancja Ciało Substancja gwóźdź żelazo szklanka szkło krzesło drewno Obok podanych

Bardziej szczegółowo

Karta modułu/przedmiotu

Karta modułu/przedmiotu Karta modułu/przedmiotu Informacje ogólne o module/przedmiocie 1. Kierunek studiów: Analityka Medyczna 2. Poziom kształcenia: jednolite studia magisterskie 3. Forma studiów: stacjonarne 4. Rok: II 5. Semestr:

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych. CHEMIA klasa II.

Wymagania edukacyjne niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych. CHEMIA klasa II. Wymagania edukacyjne niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych CHEMIA klasa II Oceny śródroczne: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który: -wymienia zasady bhp

Bardziej szczegółowo

Samochody na wodór. Zastosowanie. Wodór w samochodach. Historia. Przechowywanie wodoru

Samochody na wodór. Zastosowanie. Wodór w samochodach. Historia. Przechowywanie wodoru Samochody na wodór Zastosowanie Wodór w samochodach Historia Przechowywanie wodoru Wodór ma szanse stać się najważniejszym nośnikiem energii w najbliższej przyszłości. Ogniwa paliwowe produkują zeń energię

Bardziej szczegółowo

Kuratorium Oświaty w Lublinie ZESTAW ZADAŃ KONKURSOWYCH Z CHEMII DLA UCZNIÓW GIMNAZJUM ROK SZKOLNY 2013/2014

Kuratorium Oświaty w Lublinie ZESTAW ZADAŃ KONKURSOWYCH Z CHEMII DLA UCZNIÓW GIMNAZJUM ROK SZKOLNY 2013/2014 Kuratorium Oświaty w Lublinie KOD UCZNIA ZESTAW ZADAŃ KONKURSOWYCH Z CHEMII DLA UCZNIÓW GIMNAZJUM ROK SZKOLNY 2013/2014 ETAP WOJEWÓDZKI Instrukcja dla ucznia 1. Zestaw konkursowy zawiera 13 zadań. 2. Przed

Bardziej szczegółowo

Zadanie 2. (0 1) W tabeli podano rodzaje mieszanin oraz wybrane sposoby ich rozdzielania. Rodzaj mieszaniny Metoda rozdzielania mieszaniny

Zadanie 2. (0 1) W tabeli podano rodzaje mieszanin oraz wybrane sposoby ich rozdzielania. Rodzaj mieszaniny Metoda rozdzielania mieszaniny Zadanie 1. (0 1) Uczniowie obserwowali przebieg doświadczenia, w którym do kolby z wrzącą wodą wprowadzono płonący magnez nad powierzchnię cieczy. Doświadczenie zilustrowali rysunkiem. W czasie doświadczenia

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z CHEMII DLA KLASY II. mgr Marta Warecka Lenart

WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z CHEMII DLA KLASY II. mgr Marta Warecka Lenart WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z CHEMII DLA KLASY II mgr Marta Warecka Lenart (program nauczania chemii Chemia Nowej Ery autorstwa T.Kulawik i M.Litwin) Ocenę dopuszczający otrzymuje uczeń, który w 75%

Bardziej szczegółowo

Wydział Fizyki Uniwersytet w Białymstoku. ul. Lipowa 41, Białystok. tel. (+48 85) fax ( ) EFEKTY KSZTAŁCENIA

Wydział Fizyki Uniwersytet w Białymstoku. ul. Lipowa 41, Białystok. tel. (+48 85) fax ( ) EFEKTY KSZTAŁCENIA Wydział Fizyki Uniwersytet w Białymstoku ul. Lipowa 41, 15-424 Białystok tel. (+48 85) 745 72 22 fax (+ 48 85) 745 72 23 EFEKTY KSZTAŁCENIA dla kierunku poziom kształcenia profil Fizyka studia 2 stopnia

Bardziej szczegółowo

XIV Konkurs Chemiczny dla uczniów gimnazjum województwa świętokrzyskiego. II Etap - 18 stycznia 2016

XIV Konkurs Chemiczny dla uczniów gimnazjum województwa świętokrzyskiego. II Etap - 18 stycznia 2016 XIV Konkurs Chemiczny dla uczniów gimnazjum województwa świętokrzyskiego II Etap - 18 stycznia 2016 Nazwisko i imię ucznia: Liczba uzyskanych punktów: Drogi Uczniu, przeczytaj uważnie instrukcję i postaraj

Bardziej szczegółowo

Chemia ogólna i nieorganiczna. SYLABUS A. Informacje ogólne Opis

Chemia ogólna i nieorganiczna. SYLABUS A. Informacje ogólne Opis Chemia ogólna i nieorganiczna Elementy składowe sylabusu Nazwa jednostki prowadzącej kierunek Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Profil studiów Forma studiów Kod przedmiotu Język przedmiotu Rodzaj

Bardziej szczegółowo

ZAKŁADANE EFEKTY KSZTAŁCENIA Kierunek: Inżynieria Materiałowa Studia I stopnia

ZAKŁADANE EFEKTY KSZTAŁCENIA Kierunek: Inżynieria Materiałowa Studia I stopnia ZAKŁADANE EFEKTY KSZTAŁCENIA Kierunek: Inżynieria Materiałowa Studia I stopnia Tabela odniesień efektów kierunkowych do efektów obszarowych Odniesienie do Symbol Kierunkowe efekty kształcenia efektów kształcenia

Bardziej szczegółowo

1. Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne

1. Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne 1. PODSTAWOWE PRAWA I POJĘCIA CHEMICZNE 5 1. Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne 1.1. Wyraź w gramach masę: a. jednego atomu żelaza, b. jednej cząsteczki kwasu siarkowego. Odp. 9,3 10 23 g; 1,6 10 22

Bardziej szczegółowo

Kierunek Międzywydziałowy - Inżynieria Biomedyczna. Politechnika Gdańska, Inżynieria Biomedyczna. Specjalność:

Kierunek Międzywydziałowy - Inżynieria Biomedyczna. Politechnika Gdańska, Inżynieria Biomedyczna. Specjalność: Kierunek Międzywydziałowy - Inżynieria Biomedyczna Specjalność: CHEMIA W MEDYCYNIE CHEMIA W MEDYCYNIE Studia mają charakter interdyscyplinarny, łączą treści programowe m.in. takich obszarów, jak: Analityka

Bardziej szczegółowo

P L A N S T U D I Ó W Kierunek : TECHNOLOGIA CHEMICZNA Politechnika Poznańska

P L A N S T U D I Ó W Kierunek : TECHNOLOGIA CHEMICZNA Politechnika Poznańska Rodzaj studiów - stacjonarne pierwszego stopnia str.1 Technologii Chemicznej A. PRZEDMIOTY OGÓLNE 1 Przedmiot humanistyczny obieralny I 30 30 2 Socjologia Filozofia Psychologia społeczna 2 Przedmiot humanistyczny

Bardziej szczegółowo

Zjawiska powierzchniowe

Zjawiska powierzchniowe Zjawiska powierzchniowe Adsorpcja Model Langmuira Model BET 1 Zjawiska powierzchniowe Adsorpcja Proces gromadzenia się substancji z wnętrza fazy na granicy międzyfazowej; Wynika z tego, że w obszarze powierzchniowym

Bardziej szczegółowo

Załącznik 1. Nazwa kierunku studiów: FIZYKA Poziom kształcenia: II stopień (magisterski) Profil kształcenia: ogólnoakademicki Symbol

Załącznik 1. Nazwa kierunku studiów: FIZYKA Poziom kształcenia: II stopień (magisterski) Profil kształcenia: ogólnoakademicki Symbol Efekty kształcenia dla kierunku studiów FIZYKA TECHNICZNA - studia II stopnia, profil ogólnoakademicki - i ich odniesienia do efektów kształcenia w obszarze nauk ścisłych Kierunek studiów fizyka techniczna

Bardziej szczegółowo