Skrypt Warszawa, listopad 2013 r.

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Skrypt Warszawa, listopad 2013 r."

Transkrypt

1 Skrypt Warszawa, listopad 2013 r.

2 SPIS TREŚCI WSTĘP... 5 I CZYNNIKI SUKCESU WE WSPÓŁCZESNYM BIZNESIE... 6 II RYZYKO WE WSPÓŁCZESNYM BIZNESIE POJĘCIE I ISTOTA RYZYKA WE WSPÓŁCZESNYM BIZNESIE CECHY RYZYKA RYZYKO A NIEPEWNOŚĆ KATEGORYZACJA RYZYKA W DZIAŁALNOŚCI BIZNESOWEJ PROCES ZARZĄDZANIA RYZYKIEM PRZYSZŁOŚĆ PROCESU ZARZĄDZANIA RYZYKIEM W DZIAŁALNOŚCI BIZNESOWEJ INFORMACJA W PROCESIE ZARZĄDZANIA RYZYKIEM OGRANICZENIE RYZYKA Z WYKORZYSTANIEM INFORMACJI FINANSOWYCH III INFORMACJE W DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ WPROWADZENIE RYNEK WYMIANY INFORMACJI W EUROPIE I NA ŚWIECIE MOŻLIWOŚCI TRANSGRANICZNEJ WYMIANY INFORMACJI FINANSOWYCH Transgraniczna wymiana informacji kredytowej Transgraniczna wymiana informacji gospodarczej CHARAKTERYSTYKA POLSKIEGO RYNKU WYMIANY INFORMACJI I DANYCH GOSPODARCZYCH Aspekty prawne Rola i miejsce Regulaminu Zarządzania Danymi w systemie prawnym wymiany informacji gospodarczych Wymiana informacji gospodarczych a ochrona danych osobowych Wymiana informacji finansowych a tajemnica bankowa Aspekty organizacyjne rynku informacji gospodarczych Biura Informacji Gospodarczej funkcjonujące w Polsce BIG InfoMonitor SA Europejski Rejestr Informacji Finansowej BIG SA Krajowy Rejestr Długów BIG SA SYSTEMY WYMIANY INFORMACJI KREDYTOWYCH W POLSCE Biuro Informacji Kredytowej System BANKOWY REJESTR (System BR) IV WYMIANA INFORMACJI GOSPODARCZYCH NA POLSKIM RYNKU ROLA INFORMACJI GOSPODARCZEJ Definicja Informacji Gospodarczej Budowanie reputacji płatniczej a BIG OBSZARY DZIAŁALNOŚCI BIUR INFORMACJI GOSPODARCZEJ Analiza ryzyka raporty z systemu BIG Jakie dane znajdują się w Rejestrze Dłużników BIG? Czemu służy pobieranie raportów z systemu BIG? Rodzaje raportów Rodzaje raportów Monitorowanie kontrahentów Windykacja wpisywanie dłużnika do BIG Potwierdzanie wiarygodności DOSTĘP DO REJESTRU DŁUŻNIKÓW BIG W WYMIARZE TECHNICZNYM ZASADY DZIAŁANIA BIUR INFORMACJI GOSPODARCZEJ Kto i jakie Informacje Gospodarcze może przekazywać do BIG? Czyje dane mogą zostać przekazane do BIG? Sposoby przekazywania danych dłużników do BIG Warunki przekazywania IG wynikających z określonego stosunku prawnego (najczęściej z umowy) Warunki przekazywania IG potwierdzonych tytułem wykonawczym BIG, A ZADŁUŻENIE W POLSCE Raporty BIG InfoMonitor Raport InfoDług Raport BIG Raporty KRD Kompleksowy Raport o Długach Portfel należności polskich przedsiębiorstw...32 V RYNEK WYMIANY INFORMACJI KREDYTOWYCH W POLSCE GENEZA I ROLA BIK S.A

3 2. MECHANIZM I ZASADY WYMIANY INFORMACJI KREDYTOWEJ KREDYT KONSUMENCKI DANE KLIENTA W BAZIE BIK OKRESY PRZETWARZANIA PRZEZ BIK DANYCH O ZOBOWIĄZANIACH PRAWO DO WGLĄDU I KOREKTY DANYCH RAPORTY BIK Raporty dla banków, SKOK-ów oraz instytucji współpracujących z BIK Bankowy Raport Kredytowy Klient Indywidualny Bankowy Raport Monitorujący Klient Indywidualny Bankowy Raport Zarządzanie Klientem Indywidualnym Bankowy Raport Monitorujący Klient Indywidualny Przedsiębiorca Raporty dla klientów indywidualnych osób fizycznych Raporty konsumenckie KORZYŚCI Z ISTNIENIA BIK DLA KLIENTA WYMIANA TRANSGRANICZNA RÓŻNICE POMIĘDZY BIK S.A. A BIG INFOMONITOR S.A VI INFORMACJE O RYNKU NIERUCHOMOŚCI SYSTEM ANALIZ I MONITOROWANIA RYNKU OBROTU NIERUCHOMOŚCIAMI (AMRON) WPROWADZENIE ZNACZENIE DOSTĘPU DO INFORMACJI DLA ROZWOJU RYNKU NIERUCHOMOŚCI W POLSCE PUBLICZNY ZASÓB INFORMACJI O NIERUCHOMOŚCIACH JAWNOŚĆ INFORMACJI TEORIA VS. RZECZYWISTOŚĆ NIEZNAJOMOŚĆ RYNKU SZKODZI SYSTEM ANALIZ I MONITOROWANIA RYNKU OBROTU NIERUCHOMOŚCIAMI VII PRZECIWDZIAŁANIE WYKORZYSTANIU CUDZEJ TOŻSAMOŚCI DO CELÓW PRZESTĘPCZYCH CELE PROWADZENIA SYSTEMU DZ PODSTAWOWE RODZAJE PRZESTĘPSTW Z UŻYCIEM CUDZEJ TOŻSAMOŚCI ZASADY FUNKCJONOWANIA SYSTEMU DZ VIII ELEKTRONICZNE PŁATNOŚCI I ROZLICZENIA WPROWADZENIE PŁATNOŚCI ELEKTRONICZNE W EUROPIE I NA ŚWIECIE Podstawowe informacje o rynku płatności elektronicznych Płatnosci elektroniczne w kontekście europejskim CHARAKTERYSTYKA POLSKIEGO RYNKU ELEKTRONICZNYCH USŁUG PŁATNICZYCH Informacje o rynku usług płatniczych Funkcjonujące systemy płatności elektronicznych Polecenie przelewu Polecenie zapłaty Karty płatnicze Transakcje zbliżeniowe Inne innowacyjne instrumenty i usługi płatnicze WYBRANE USŁUGI I PRODUKTY NA RYNKU PŁATNOŚCI I ROZLICZEŃ ELEKTRONICZNYCH System ELIXIR Polecenie przelewu Polecenie zapłaty System EuroELIXIR System Express ELIXIR Usługi wspierające rozliczenia elektroniczne Płatności on-line (internetowe) EBPP (INVOOBILL ) SWIFT OGNIVO IX NARZĘDZIA ELEKTRONICZNEGO BIZNESU BEZPIECZEŃSTWO ELEKTRONICZNEGO BIZNESU (PODPIS ELEKTRONICZNY I INNE METODY UWIERZYTELNIANIA) Podstawowe informacje o podpisie elektronicznym Podpisywanie dokumentu elektronicznego Weryfikacja podpisu elektronicznego Znakowanie czasem Inne metody identyfikacji i uwierzytelniania Login i hasło Hasło maskowane Klawiatura ekranowa Obrazek antyphishingowy

4 Kody jednorazowe Zalety korzystania z podpisu elektronicznego Rynek podpisu elektronicznego Potencjał, wielkość i podział rynku Bariery wejścia na rynek i inne ograniczenia Podmioty na rynku DOKUMENTY ELEKTRONICZNE, W TYM EFAKTURA Geneza i istota dokumentu elektronicznego Aspekty prawne, korzyści i perspektywy rozwoju faktury elektronicznej Faktury elektroniczne w przedsiębiorstwie Rozwiązania KIR S.A. dedykowane do obsługi efaktury ARCHIWIZACJA ELEKTRONICZNA A SYSTEMY OBIEGU DOKUMENTÓW Geneza i cele wdrożenia systemów informatycznych Charakterystyka funkcjonujących na rynku systemów informatycznych i korzyści z ich zastosowania Wielkość rynku i perspektywy rozwoju dla systemów klasy ECM Rozwiązania proponowane przez KIR S.A X ZAŁĄCZNIKI Przykładowy Raport o Przedsiębiorcy Przykładowy Raport o Konsumencie Przykładowy Raport o Dokumencie Przykładowy Raport o Sobie Przykładowy Raport z Rejestru Zapytań Wzór wezwań do zapłaty Wezwanie do zapłaty dla konsumenta Wezwanie do zapłaty dla przedsiębiorcy Wzór powiadomienia o wpisie do BIG Dla przedsiębiorcy Dla osoby fizycznej Dla dłużnika alimentacyjnego Wzór pieczęci prewencyjnej XI LITERATURA

5 WSTĘP Od początku transformacji polskiej gospodarki wielu pracowników polskich uczelni bierze czynny udział w budowie i unowocześnianiu polskiego sektora bankowego. To właśnie dlatego możemy dzisiaj z niego dumni, ponieważ przeszedł bez większych strat przez największy kryzys gospodarczy i mógł z powodzeniem wspierać rozwój tysięcy przedsiębiorstw i gospodarstw domowych. W okresie ostatnich 25 lat udało nam się zbudować nie tylko mocny pod względem funduszy własnych sektor bankowy, ale też w sposób zasadniczy poprawiły się relacje aktywów i depozytów bankowych do PKB, co oznacza wzrost zdolności banków do finansowania rozwoju gospodarczego. Tysiące polskich finansistów, ale też wielu znakomitych inżynierów, prawników i ludzi różnych zawodów wykształconych w polskich i zagranicznych uczelniach może z powodzeniem realizować w bankowości swoje aspiracje zawodowe. System kształcenia polskich bankowców wypracowany przez Związek Banków Polskich na początku lat dziewięćdziesiątych okazał się efektywnym i bardzo pomocnym. Dzięki oddanym pracownikom polskich banków udało się zbudować jeden z najnowocześniejszych w Europie systemów płatniczo-rozliczeniowych. Rozwinęliśmy bankowość internetową z zastosowaniem nowoczesnych technik telekomunikacyjnych, wprowadziliśmy wiele nowych usług, rozwinęliśmy rynek pieniężny i kapitałowy oraz bankowość detaliczną. Poziom bezpieczeństwa elektronicznego i fizycznego polskich banków uznawany jest za jeden z najwyższych w Europie. To zasługa dobrej, wzajemnej współpracy banków, firm infrastrukturalnych oraz konsekwentnej polityki NBP i innych instytucji państwowych. Polski sektor bankowy od 15 lat cieszy się sprawnym, odpowiednio skapitalizowanym, systemem ochrony depozytów, który z sukcesem, kilka lat wcześniej niż w innych krajach europejskich, podejmował z inicjatywy władz nadzorczych, działania restrukturyzacyjne. Pod auspicjami ZBP polski sektor bankowy ciągle rozwija nowe metody zarządzania ryzykiem bankowym, zbudował także jeden z najlepszych systemów wymiany informacji gospodarczej coraz lepiej służący nie tylko bankom, ale też wielu tysiącom firm i pozwala codziennie dbać o bezpieczeństwo obywateli. Bez wątpienia bankowość należy do najbardziej zaawansowanych technologicznie działów polskiej gospodarki. ZBP wspólnie z bankami i firmami infrastrukturalnymi, współpracując ze środowiskami naukowymi, stara się upowszechniać osiągnięcia gospodarki elektronicznej i nowe metody zarządzania ryzykiem także wśród przedsiębiorców i ogółu społeczeństwa. Powszechne wykorzystanie istniejącego dorobku z obszaru gospodarki elektronicznej powinno pozwolić na znaczące zwiększenie efektywności polskiej gospodarki, zwiększenie bezpieczeństwa obrotu gospodarczego, poprawę konkurencyjności wielu przedsiębiorstw oraz rozwój wielu usług w naszym kraju. Upowszechnianie osiągnięć i dorobku gospodarki elektronicznej nie jest łatwe i wymaga systematycznego, profesjonalnego działania. Dlatego ZBP, wraz z Krajową Izbą Rozliczeniową SA, Biurem Informacji Kredytowej SA, Biurem Informacji Gospodarczej InfoMonitor SA i Centrum Prawa Bankowego i Informacji sp. z o.o., wystąpił z inicjatywą wprowadzenia do programów nauczania wiodących polskich uczelni zagadnień związanych z zastosowaniem nowoczesnych rozwiązań z zakresu zarządzania ryzykiem i systemami płatniczo-rozliczeniowymi. Inicjatywa ta spotkała się nie tylko z życzliwym, ale też bardzo konstruktywnym przyjęciem. Jesteśmy przekonani, że sprofesjonalizowanie upowszechniania osiągnięć gospodarki elektronicznej wśród obecnych i przyszłych przedsiębiorców przyniesie znakomite rezultaty. Przekazywana wiedza, dzięki działaniu Komitetu Sterującego Projektu, będzie systematycznie aktualizowana i poszerzana. Jednocześnie wierzymy, że skonkretyzowana także w tym obszarze, współpraca banków i uczelni będzie służyła zbliżeniu praktyki gospodarczej i nauki i zaowocuje wieloma nowymi inicjatywami służącymi rozwojowi nauki oraz gospodarczemu Polski. Krzysztof Pietraszkiewicz Prezes Związku Banków Polskich prof. dr hab. Andrzej Herman Szkoła Główna Handlowa 5

6 I CZYNNIKI SUKCESU WE WSPÓŁCZESNYM BIZNESIE dr Tadeusz Winkler-Drews Otoczenie biznesu tworzy w miarę rozwoju własną historię. Zmiany, wokół organizacji, mają w większości charakter inkrementalny: miarę upływu czasu zwiększa się ich liczba i poszerza zakres. Drugą istotną cechą jest to, że są generowane przez tych samych uczestników. Pozwala to nadać sens zjawiskom występującym w złożonym i dynamicznym otoczeniu. Można wskazać w nim pewne tendencje i zjawiska, które dotyczą niemal wszystkich przedsiębiorstw. Rodząca się potęga gospodarcza Chin i Indii, nacjonalizacja przemysłów surowców energetycznych, rozwój technologii komunikacyjnych zmuszają liderów organizacji do analizy konsekwencji tych zjawisk dla biznesu. Otoczenie przedsiębiorstw stało się złożone, dynamiczne lub wręcz chaotyczne. Wpływają na to zjawiska deregulacji, globalizacji, zacierania się granic branż i postęp technologii. Prowadzenie biznesu odbywa się współcześnie w systemie o coraz mniejszej stabilności istotnych zmiennych. Efektywną odpowiedzią na wyzwania otoczenia jest dobrze określona strategia firmy. Jej opracowanie i wdrożenie jest w gruncie rzeczy dokonaniem przez przedsiębiorstwo znacznej liczby wyborów, które są często podejmowane w warunkach niepełnej informacji, a zatem bywają obarczone dużym ryzykiem. Im szybciej dokonują się zmiany w otoczeniu oraz im bardziej są skomplikowane, tym większe ryzyko błędnej oceny wymogów rynku i holistycznej analizy rzeczywistości: zjawisk, tendencji i szans pojawiających się w otoczeniu w danym momencie. Opracowanie strategii jest trudniejsze, niż przed dwiema czy trzema dekadami. Jedną z głównych przyczyn takiego stanu rzeczy jest zwiększenie intensywności konkurencji (hiperkonkurencja) związane z globalizacją. W konsekwencji mamy do czynienia ze starzeniem się dobrych recept na skuteczne zarządzanie. Sukces w biznesie jest niemal zawsze efektem innowacyjności. Działalność przedsiębiorstwa powinna zatem polegać głównie na zaoferowaniu odbiorcy unikalnych wartości poprzez nowatorskie działania, stworzenie nowego rynku lub zredefiniowanie istniejącego. Innowacja jest elementem rzeczywistości rynkowej, mającym czasami postać ciekawego produktu. Stanowi on wytwór ludzkiej wyobraźni i jednocześnie konsekwencję zmian ekonomicznych, społecznych i technologicznych. W rezultacie poprawnego określenia oraz efektywnego zrealizowania strategii przedsiębiorstwo zyskuje przewagę konkurencyjną. Ma ona ze swej natury charakter temporalny i lokalny. Pierwsza z cech opiera się na założeniu, że żyjemy w świecie doskonałej konkurencji, w którym nikt nie ma już przewagi. W takiej rzeczywistości przewaga konkurencyjna będzie stanem, w którym przedsiębiorstwu udało się czasowo uciec od doskonałej konkurencji. Cecha lokalności wiąże się z procesami globalizacji, które powodują, że rynki i instytucje finansowe są obecnie dużo większe niż możliwości lokalnych rządów narodowych w zakresie interwencji na rynku. Do osiągnięcia sukcesu konieczna jest szczególna umiejętność przedsiębiorstwa polegająca na wyznaczaniu właściwych priorytetów i celów oraz zakreślaniu realnego horyzontu czasowego ich realizacji. Aby poprawnie sformułować cele i priorytety działania, przedsiębiorstwo musi należycie rozpoznać swoje oraz zakreślić granice organizacyjne na podstawie decyzji o rynkach, produktach, stosowanych technologiach i systemie dystrybucji. Scharakteryzowanie wszystkich tych elementów pozwala na stworzenie modelu biznesowego, który determinuje zasoby i umiejętności przedsiębiorstwa w aspekcie ilościowym i jakościowym. Istotnym dopełnieniem modelu biznesowego jest określenie profilu osób mających stworzyć i realizować strategię firmy. Liderzy powinny się charakteryzować doświadczeniem, umiejętnością holistycznej analizy rzeczywistości oraz wyobraźnią. Znakiem czasu jest rozwój nowych technologii komunikacyjnych i informatycznych. Gromadzenie i przetwarzanie danych pozwala uzyskać dostęp do zasobów informacyjnych, które poszerzają zakres możliwych kierunków działania. Informacja jest obecnie uznawana za najdroższy zasób przedsiębiorstwa. 6

7 II RYZYKO WE WSPÓŁCZESNYM BIZNESIE prof. zw. dr hab. Stanisław Kasiewicz, dr Waldemar Rogowski 1. Pojęcie i istota ryzyka we współczesnym biznesie Podstawowym wyzwaniem dla zarządzających współczesnym przedsiębiorstwem jest gwałtowność i zakres zmian gospodarki w skali światowej i lokalnej. Przemiany sprawiają, że obok ich beneficjentów rośnie liczba ofiar (rynek nie ma wrogów, ale ma wiele ofiar). Odpowiednio szybkie identyfikowanie oraz ocena szans i zagrożeń rozwojowych przedsiębiorstw jest niezbędnym czynnikiem optymalizacji bieżących i strategicznych decyzji, podejmowanych na różnych szczeblach zarządzania. Ryzyko jest czymś naturalnym, nieodłącznym elementem działalności. Jest związane z procesem podejmowania decyzji, których skutki (efekty) wystąpią w przyszłości i są niepewne. Pewność to domena przeszłości, a nie przyszłości. Proces decyzyjny ma więc charakter probabilistyczny, a nie deterministyczny. Działalność gospodarcza to ciągły proces podejmowania decyzji, które mają różny horyzont czasowy (nieraz wieloletni) i dotyczą różnych aspektów funkcjonowania przedsiębiorstwa. W stereotypie myślenia i zarządzania ryzyko kojarzy się ze stratami, niebezpieczeństwem, dodatkowymi kosztami. Jest ciemniejszą stroną zarządzania, która wynika z czynników niezależnych od menedżerów (egzogenicznych), jest skutkiem zdarzeń losowych, które trzeba z pokorą przyjąć. Akcentowanie ryzyka, jako szansy przyczyniającej się do zwiększania wartości rynkowej firmy, może budzić wątpliwości, a nawet silny sprzeciw. Przejście w teorii i praktyce zarządzania ryzykiem od negatywnego jego rozumienia do uznania pozytywnych aspektów nastąpiło skokowo i niemal rewolucyjnie, co być może wpłynęło na to, że moment przełomu został niezauważony w praktyce gospodarczej krajowych firm. W literaturze i w praktyce brak uniwersalnej definicji ryzyka. Początkowo uznane, jako zjawisko, będące źródłem tylko strat i zagrożeń. Później nastąpił przełom i dopuszczono, że jego skutki ekonomiczne mogą być negatywne i pozytywne, ale do traktowania go, jako źródła wartości firmy była jeszcze daleka droga. Ryzyko jest niewątpliwie wielowymiarową kategorią, która łączy się z oceną przyszłości, identyfikacją rodzaju i skali ryzyka, jego pomiarem oraz podejmowaniem decyzji pod kątem unikania lub ograniczania negatywnych skutków. Nowoczesne podejście do zarządzania uwypukla w większym stopniu efekty korzystne, co nie oznacza że negatywne nie występują lub należy je lekceważyć. Współcześnie wykształciły się trzy główne nurty określenia ryzyka w działalności gospodarczej: Pierwszy wskazuje na ryzyko jedynie jako zagrożenie osiągnięcia założonego celu biznesowego. Drugi podkreśla neutralny charakter ryzyka i wskazuje na możliwości zagrożenia lub osiągnięcia dodatkowych korzyści, jakie wiążą się z realizacją celu. Trzeci widzi w ryzyku głównie szanse osiągania licznych korzyści. My zazwyczaj definiujemy ryzyko, jako możliwość wystąpienia odchylenia, zarówno o negatywnym jak i pozytywnym charakterze od tego co się oczekuje w związku z podejmowaną decyzją. Jest to jednak tylko sucha, akademicka definicja. 2. Cechy ryzyka Główne cechy (atrybuty) ryzyka: 1) występuje zawsze albo prawie zawsze w działalności gospodarczej; 2) powiązane jest ze skłonnością do podejmowania działań w warunkach zmienności (nastawienie do ryzyka: skłonność, awersja, neutralność); 3) można dokonać jego kwantyfikacji; 4) może mieć charakter odchylenia pozytywnego (uzyskałem więcej niż oczekiwałem) lub negatywnego (uzyskałem mniej niż oczekiwałem); 5) wymaga zdefiniowania zbioru możliwych potencjalnych pozytywnych i negatywnych skutków wystąpienia zdarzenia (skutek wystąpienia ryzyka); 7

8 6) ostatecznie przejawia się zawsze wpływem na wyniki finansowe, jaki dany podmiot gospodarczy osiąga w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą wymiar finansowy ryzyka; 7) zmienia się w czasie rośnie wraz z czasem, im dotyczy dłuższej perspektywy tym jest większe; 8) wyraża się jako zbiór prawdopodobieństw wystąpienia zdarzenia i możliwych jego skutków Ekspozycja na ryzyko = skutek wystąpienia x prawdopodobieństwo wystąpienia; 9) materializuje się wówczas, kiedy podmiot narażony na ryzyko podejmuje działania i dokonuje weryfikacji możliwości wystąpienia potencjalnych skutków swoich działań w praktyce; 10) realizuje się wyłącznie w postaci jednej z możliwych opcji skutków działania: odchylenia o charakterze pozytywnym lub negatywnym. Szerzej przyjrzyjmy się kilku cechom: a) powszechność występowania każda decyzja łączy się z mniejszym lub większym ryzykiem. Istnieje więc konieczność ciągłej selekcji skali ryzyka i odpowiedzi, czy w konkretnej decyzji należy je dostrzec, uwzględnić czy pominąć oraz w jakim stopniu monitorować, kontrolować i dążyć do jego ograniczania; b) nastawienie do ryzyka zróżnicowanie reakcji przedsiębiorstw i ich menedżerów na identycznie występujące ryzyko wymaga od decydentów określenia poziomu akceptacji danego ryzyka. Informacja o tym musi być dostępna dla wszystkich pracowników uczestniczących w procesie zarządzania. W warunkach boomu gospodarczego, decydenci skłonni są do akceptacji wyższego poziomu ryzyka w przeciwieństwie do sytuacji, gdy przeważają nastroje kryzysowe lub recesyjne; c) kwantyfikowalność cecha powodująca, że ryzyko jest zjawiskiem ekonomicznym, którym można zarządzać. We współczesnym biznesie, charakteryzującym się dużą zmiennością, aspekt ryzyka musi być uwzględniany w sposób sformalizowany, poprzez proces zarządzania nim; d) integralność ryzyko obejmuje trzy istotne, powiązane ze sobą składniki: cel ustalony lub oczekiwany, znane prawdopodobieństwo wystąpienia zdarzeń mających wpływ na realizację celu i oczekiwane skutki wystąpienia tych zdarzeń. Stopień rozpoznania i jakość informacji o każdym ze składników decyduje o efektywności zarządzania ryzykiem. e) zdolność oddziaływania na ryzyko istnieją szanse ograniczenia skali wpływu ryzyka na pozycję finansową, rynkową i konkurencyjną firmy przez podejmowane działania organizacyjne (np. szkolenia, opracowanie procedur, akceptacje zasad corporate governance) i zastosowanie odpowiednich instrumentów (np. ubezpieczanie, finansowe instrumenty zabezpieczające, sprawdzanie wiarygodności płatniczej kontrahenta, prawdziwości przedkładanych dokumentów firmowych, osobistych); f) występują liczne determinanty ryzyka ryzyko zależy od wielu czynników makroekonomicznych i mikroekonomicznych, których rozpoznanie nie jest kwestią rutynową i prostą; g) współzależność występowania różnych rodzajów ryzyka polegające na tym, że istnieją mało zbadane związki między kluczowymi ryzykami w danym czasie np. walutowym i niewypłacalności partnera gospodarczego (sytuacja taka występuje w przypadku sprzedaży produktów, towarów czy usług partnerowi zagranicznemu o niskiej wiarygodności finansowej w innej walucie niż waluta krajowa), co utrudnia skuteczne zarządzania ryzykiem w skali całego przedsiębiorstwa. 3. Ryzyko a niepewność Rozróżnić ryzyko i niepewność, to dwa pojęcia, które niestety często nadal traktowane są jako synonimy, a nimi nie są. Czym się więc one różnią a w czym są podobne. Odpowiednie zestawienie prezentuje tabela. Porównanie ryzyka i niepewności Niepewność Nie można określić prawdopodobieństwa wystąpienia zidentyfikowanych zdarzeń Niepewność ma wymiar jedynie informacyjny, jakościowy Kategoria subiektywna Różnice Ryzyko Można ustalić prawdopodobieństwo wystąpienia każdej możliwej sytuacji Ryzyko posiada wymiar ilościowy i możliwe jest dokonanie jego pomiaru Kategoria obiektywna 8

9 Zjawisko statyczne Zjawisko dynamiczne Podobieństwa / zależności Obie kategorie powiązane są ściśle ze zdarzeniami w przyszłości W kategoriach ekonomicznych ryzyko i niepewność są powiązane ze stopą zwrotu Ryzyko jest funkcją niepewności Źródło: opracowanie własne Podstawową różnicą pomiędzy ryzykiem a niepewnością jest kwantyfikowalność ryzyko posiada tę cechę, a niepewność nie. 4. Kategoryzacja ryzyka w działalności biznesowej Każde przedsiębiorstwo narażone jest na różne rodzaje ryzyka, które wiąże się ze źródłem pochodzenia: zewnętrznym (otoczenie przedsiębiorstwa) lub wewnętrznym (z samego przedsiębiorstwa). Pozwala nam to na kategoryzację w postaci ryzyka systemowego (niedywersyfikowalnego) oraz ryzyka specyficznego (dywersyfikowalnego). W obu można wyodrębnić obszary, w których z kolei mamy określone kategorie, na które składają się konkretne rodzaje. Np. ryzyko walutowe, wchodzi w skład kategorii ryzyka rynkowego, które zawiera się w obszarze ryzyk makroekonomicznych, które jest składnikiem ryzyka systemowego. Zarówno w teorii jak i praktyce występuje wiele kategoryzacji ryzyka, które przyjmują różnorodne kryteria klasyfikacyjne. Nie wchodząc w szczegóły można stwierdzić, że większość przedsiębiorstw jest narażona na ryzyko: prawne (regulacyjne i legislacyjne), społeczne, utraty reputacji, stopy procentowej, kursu walutowego, ceny towarów i surowców, partnerów biznesowych, ryzyko operacyjne związane z działaniami ludzi, procesów i systemów, w tym informatycznych. Nie jest to oczywiście katalog zamknięty. Występują odmienne klasyfikacje ryzyka w zależności od branży czy wykorzystywanego modelu biznesowego. 5. Proces zarządzania ryzykiem Proces zarządzania ryzykiem jest kilkuetapowy i obejmuje następujące elementy: 1) Identyfikację ryzyka. W etapie tym określane są zdarzenia, które w przypadku, gdy zaistnieją spowodują wystąpienie odchylnia określonych wielkości finansowych. 2) Określenie poziomu prawdopodobieństwa zaistnienia zdarzeń. Poziom zawiera się w przedziale 0 1, gdzie 0 = na pewno nie wystąpią, 1 = na pewno wystąpią. Poziom prawdopodobieństwa określany jest w oparciu o dane historyczne, założone rozkłady statystyczne, bądź subiektywną ocenę ekspercką. 3) Pomiar ryzyka. Kolejny etap, w którym określa się wielkość odchylenia najczęściej przepływów pieniężnych (cash flow - CF), które mają zostać osiągnięte w związku z podejmowaną decyzją gospodarczą w skutek wystąpienia określonego rodzaju czy kategorii ryzyka. 4) Oszacowanie wielkości ekspozycji na ryzyko. Ekspozycja na dany rodzaj ryzyka jest iloczynem prawdopodobieństwa wystąpienia ryzyka i wielkości odchylenia CF w związku z wystąpieniem ryzyka. 5) Działanie obejmujące bądź ograniczanie ekspozycji na ryzyko, bądź jego zwiększanie. W przypadku negatywnego charakteru ryzyka, bądź zwiększenie ekspozycji na ryzyko w przypadku pozytywnego charakteru. Działania ograniczania ekspozycji na ryzyko mogą obejmować te zmierzające do zmniejszenia prawdopodobieństwa wystąpienia zdarzenia lub ograniczenia skutków jego wystąpienia. W tym przypadku można m.in.: unikać ryzyka co wiąże się z niepodejmowaniem decyzji obarczonej ryzykiem, można ryzyko transferować na inne podmioty np. poprzez ubezpieczenie, czy zakup zabezpieczających instrumentów finansowych np. opcji walutowych. 6) Monitorowanie i raportowanie efektów podjętych działań. Jest to ostatni z etapów zarządzania ryzykiem. Bardzo ważny, gdyż proces zarządzania ryzykiem jest procesem ciągłym. Na proces zarządzania ryzykiem trzeba spojrzeć jeszcze przez jeden pryzmat, tzn. czy oddzielnie, indywidualnie zarządzamy poszczególnymi rodzajami ryzyka, czy przeciwnie zarządzamy wszystkimi w sposób zintegrowany, całościowy, zinstytucjonalizowany. To drugie podejście znane jest, jako koncepcja ERM coraz bardziej popularna i coraz częściej wykorzystywana w praktyce gospodarczej. 9

10 Współczesne podejście do zarządzania ryzykiem jest całkowitym zaprzeczeniem podejścia tradycyjnego. Jest w ogólnym odbiorze wysoce optymistyczne, budujące i odwołuje się do diametralnie innych motywacji w procesie decyzyjnym menedżerów: 1) Ryzyko staje się odrębnym, niezależnym produktem, które po odpowiednim opakowaniu może stać się obiektem transakcji handlowej, na której przedsiębiorstwo może zarobić lub stracić. 2) Przywiązuje się dużą wagę do transferu ryzyka, który najbardziej sprzyja rozwojowi konkretnego rynku. To próba optymalizacji ryzyka dla ograniczania lub minimalizacji jego kosztów dla klienta (kluczowy warunek ciągłego rozwoju rynku), a nie pogodzenia się z faktem, że najsilniejszy ekonomicznie gracz rynkowy przerzuca ryzyko na najsłabsze ogniwo obrotu lub finalnego klienta. 3) Traktuje się ryzyko, jako ważne źródło generowania wartości rynkowej. To spojrzenie biegunowo inne, w porównaniu do tradycyjnego podejścia menedżerów. Nie koncentruje się na tym, jak minimalizować koszty zarządzania ryzykiem, tylko jak uzyskać przewagę konkurencyjną poprzez wzrost wartości firmy i umiejętne zarządzanie ryzykiem. 4) Dąży się do integracji, czyli zarządzania całościowym ryzykiem przedsiębiorstwa, aby nie postępować selektywnie, koncentrując się na pewnych rodzajach, np. rynkowym, inwestycyjnym czy kredytowym. 5) Dąży się do wykorzystania sformalizowanych metod, systemów i nowoczesnego oprogramowania, a przede wszystkim informacji. Informacja jest podstawowym zasobem. W naszej opinii nie można zarządzać ryzykiem bez posiadania określonych zasobów informacyjnych. 6. Przyszłość procesu zarządzania ryzykiem w działalności biznesowej Podejście do zarządzania ryzykiem w biznesie ewoluowało przez wieki wraz z rozwojem gospodarki. Od wyjściowej roli ostrożnościowej i zapewnienia bezpieczeństwa prowadzonej działalności, poprzez zwiększanie umiejętności zarządzania ryzykiem, aż do uzyskania statusu strategicznej kompetencji w walce konkurencyjnej na globalnym rynku. Współcześnie przedsiębiorstwa nie dążą do pełnienia tylko pasywnej funkcji polegającej na spełnieniu wymagań regulacji obowiązujących w obszarze zarządzania ryzykiem, ale starają się wygrać rynek przez wykreowanie nadzwyczajnych zdolności firmy w zarządzaniu ryzykiem. Analiza publikacji teoretycznych i wyników badań pozwala zidentyfikować trendy, jakie zaczynają ujawniać się w zarządzaniu ryzykiem. Zrozumiałe jest, że nowe tendencje nie mają obecnie charakteru dominującego, lecz są koncepcjami, które będą zdobywać coraz więcej zwolenników i będą wdrażane w dużej liczbie firm, począwszy od wielkich korporacji, a skończywszy na małych i średnich. Do tych tendencji zaliczamy: a) holistyczne podejście, b) procesowe podejście, c) zarządzanie ryzykiem w sposób zapewniający wzrost wartości dla właścicieli, d) indywidualizacja i standaryzacja procesów zarządzania ryzykiem. Ad a) Przez długi okres przedsiębiorstwa zarządzały ryzykiem koncentrując się jedynie na poszczególnych rodzajach (głównie rynkowym i operacyjnym). Mimo licznych zalet ujawniło się coraz więcej mankamentów tego podejścia. Przedsiębiorstwa stały się bardziej złożonymi podmiotami, o bogatym asortymencie usług i wyrobów, działają na zróżnicowanych geograficznie rynkach i o różnych formach regulacji i nadzoru. Wypracowanie uniwersalnej polityki zarządzania ryzykiem stało się bardzo skomplikowane i nieskuteczne, (współzależności nie są już tak czytelne). Powstają przesłanki filozofii zarządzania ryzykiem, bazującej na kompleksowym, zintegrowanym podejściu z punktu widzenia całego przedsiębiorstwa. Zapobiega to zbędnym kosztom, dublowaniu kontroli i działań organizacyjnych, udrażnia komunikację, ułatwia współpracę jednostek organizacyjnych, zwiększa transparentność, a przed wszystkim pomaga zrozumieć czytelniej związek realizowanej strategii przedsiębiorstwa z podejmowanym ryzykiem. Ad b) Kategoria i cechy ryzyka są wielowymiarowe. Ograniczenie się tylko do jednego aspektu zarządzania ryzykiem nie będzie skuteczne nawet, gdyby było oceniane jako wyjątkowo pozytywne i wyróżniające np. zdolność do stosowania zaawansowanych metodyk pomiaru ryzyka w sytuacji braku odpowiednich zasobów informacyjnych i adekwatnego systemu motywacyjnego. Stąd modelowe fazy zarządzania ryzykiem (etapy identyfikacji, pomiaru, wypracowania metod ograniczania, raportowania, monitorowania i kontroli) skłaniają do wykorzystania procesowego podejścia w zarządzaniu ryzykiem. Polega on na tym, że określa się jakie operacje składają się na proces zarządzania ryzykiem, jakie są powiązania merytoryczne, logiczne i czasowe między kolejnymi procesami, jakie są niezbędne zasoby do ich realizacji i zakres 10

11 odpowiedzialności osób i komórek organizacyjnych. Konieczne jest dokonanie oceny jakości i efektywności tych procesów, co w aktualnej praktyce stanowi według nas duży i nadal zaniedbany problem. Wyrazem stosowania podejścia procesowego w dużych globalnych korporacjach jest opracowanie licznych procedur i wykorzystanie dobrych praktyk zarządzania ryzykiem. Należy podkreślić, że zarządzania ryzykiem w ujęciu procesowym nie można traktować jako wierną kopię zarządzania typowymi procesami produkcyjnymi, czy usługowymi, który obejmuje m.in. powtarzalność identycznych operacji pod względem ich struktury rzeczowej i czasowej, niezmienne powiązania między operacjami, identyczne wymagania odnośnie zasobów, jakości i kształtu produktu finalnego. Ad c) Podporządkowanie celów strategicznych zarządzania ryzykiem maksymalizacji rynkowej wartości przedsiębiorstwa z perspektywy właścicieli jest reperkusją i rozwiązaniem dla akceptacji holistycznego zarządzania ryzykiem. Traktowanie ryzyka jako zagrożenia w praktyce zarządzania kłóci się ze zdrowym rozsądkiem i jest kluczową barierą w doskonaleniu kompetencji, jako czynnika uzyskiwania przewagi konkurencyjnej. Dostrzeganie i próba oceny jakościowej i ilościowej, pozytywnych korzyści wynikających z zarządzania ryzykiem jest niezbędnym warunkiem przejścia na wyższy jakościowy poziom zarządzania Ad d) Zróżnicowana natura ryzyka i zmienność w czasie ujawnia działania prowadzące do jednoczesnego występowania przeciwstawnych tendencji standaryzacji i indywidualizacji. Takie procesy mają miejsce w zarządzaniu jakością, czy zarządzaniu projektami inwestycyjnymi. Zbyt daleko idąca standaryzacja tworzy złudzenie kontrolowania ryzyka, co zwalania od odpowiedzialności za rezultaty i sprowadza się do postępowania zgodnie z procedurami. Trudno wyobrazić sobie skuteczne zarządzanie ryzykiem, gdy brak standardów w zakresie raportowania, rachunkowości czy komunikacji z inwestorami, partnerami gospodarczymi i klientami. Indywidualizacja procesów z jednej strony wynika z tego, że postawy, wiedza, umiejętności i doświadczenie pracowników są najważniejszymi determinantami w efektywnym zarządzaniu ryzykiem. Z drugiej strony, unikalne cechy przedsiębiorstwa, a zwłaszcza jego system zarządzania, struktura organizacyjna, kultura organizacyjna wpływają na proces indywidualizacji zarządzania ryzykiem. 7. Informacja w procesie zarządzania ryzykiem Ogólnie rzecz biorąc, informacja spełnia w procesach decyzyjnych rozmaite funkcje między innymi te wymienione na Schemacie. Funkcje informacji w procesach zarządzania przedsiębiorstwem FUNKCJE INFORMACJI W PROCESACH ZARZĄDZANIA Weryfikacja poprawności intuicji Wsparcie procesów podejmowania decyzji Wsparcie w wyznaczaniu celów operacyjnych, taktycznych i strategicznych Wsparcie w opracowaniu planu budowania przewagi konkurencyjnej i jego realizacji Pomiar wykonania celów i koordynacja strategii Redukcja ryzyka działalności Możliwość wdrożenia koncepcji organizacji uczącej się usprawnienie działań i poprawa wyników Poprawa wyników przedsiębiorstwa w oparciu o działania na zasadzie sprzężenia zwrotnego firma-rynek Źródło: Opracowanie własne na podstawie T. Mendel, J. Przeniczka, Badanie i ocena wiarygodności partnera gospodarczego: czyli jak zbadać wiarygodność kredytobiorcy, leasingobiorcy, kontrahenta handlowego, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu, Poznań 2000, s

12 Informacje te, aby były przydatne w procesach biznesowych muszą odznaczać się nie tylko rzetelnością (zgodnością z rzeczywistym obrazem sytuacji), aktualnością i pełnością (informacja fragmentaryczna daje często mylny obraz sytuacji), ale też spełniać dodatkowe kryteria. Muszą być: Kompletne zakres i poziom szczegółowości i informacji zaspokaja potrzeby informacyjne; Jednoznaczne obiektywnie sformułowane (dzięki temu każdy odbiorca informacji rozumie i interpretuje ją w ten sam sposób); Operatywne dostępne w formie, która umożliwia ich natychmiastowe wykorzystanie, bez konieczności przetwarzania; Ciągłe cecha odnosi się do procesu dostarczenia informacji i oznacza, że powinny być one gromadzone w sposób nieprzerwany i podlegać systematycznej aktualizacji. Informacja posiadająca te cechy pozwala monitorować otoczenie przez co umożliwia dostosowanie się do jego zmian, budować przewagę konkurencyjną poprzez wykorzystanie informacji o rynku i pójście o krok w przód, weryfikować intuicję decydentów poprzez poparcie lub zaprzeczenie przypuszczeniom, itd. Aktualna i rzetelna informacja zwiększa stan wiedzy o firmie i jej otoczeniu, daje możliwość podejmowania racjonalnych decyzji a przez to budowania i utrzymania pozycji firmy na rynku, poprawy wyników, by ostatecznie ograniczać ryzyko prowadzonej działalności. Informacje wykorzystywane są zatem w bieżącej kontroli procesów i wykonania zadań, w identyfikowaniu niezgodności sytuacji rzeczywistej z planowaną, w procesach identyfikowania potencjalnych zagrożeń, w planowaniu przyszłej działalności i pozycjonowaniu firmy na rynku. Natomiast na poziomie procesów decyzyjnych, informacja jest elementem, który inicjuje proces decyzyjny, a w późniejszych etapach daje podstawy do korekty procesu oraz dokonania wyboru jednej z możliwości. Aktualna, rzetelna, pełna i właściwie wykorzystana, prowadzi do podejmowania trafnych i efektywnych decyzji gospodarczych. Podsumowując dotychczasowe rozważania, można stwierdzić, że z uwagi na rosnący poziom ryzyka działalności w zmiennym otoczeniu gospodarczym, potrzeba opierania procesów decyzyjnych o obiektywne informacje stale rośnie. Tym samym można stwierdzić, że informacja staje się, na równi z ziemią, czasem, pracą i kapitałem, piątym ze strategicznych zasobów w działalności gospodarczej kluczowym dla procesów zarządzania, w tym obszarze: planowania, kontroli i koordynacji Ograniczenie ryzyka z wykorzystaniem informacji finansowych W Polsce obecnie funkcjonuje rozbudowana instytucjonalna infrastruktura informacji finansowej. Obejmuje m.in. BIK, BIG-i, wywiadownie gospodarcze. Oferują one szereg produktów i usług, które z powodzeniem mogą być wykorzystywane w procesie ograniczania ryzyka działalności gospodarczej. Ciekawą charakterystykę produktów informacyjnych zaproponował K. Markowski 2. W kolejnych rozdziałach szerzej i dokładniej zostaną zaprezentowane zarówno zasady wymiany informacji finansowej, systemy wymiany informacji, a także produkty i usługi tworzone w oparciu o te systemy. 1 T. Mendel, J. Przeniczka, Badanie i ocena wiarygodności partnera gospodarczego czyli jak zbadać wiarygodność kredytobiorcy, leasingobiorcy, kontrahenta handlowego, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu, Poznań 2002,s K. Markowski, Rola informacji w zarządzaniu ryzykiem, [w:] Zarządzanie zintegrowanym ryzykiem przedsiębiorstwa w polskich firmach, Wolters Kluwer, Kraków s

13 III INFORMACJE W DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ 1. Wprowadzenie dr Tadeusz Białek Motorem wzrostu gospodarczego, równie ważnym jak postęp technologiczny, jest nowoczesne zarządzanie ryzykiem. Uczestnicy zliberalizowanego rynku stają się coraz bardziej świadomi warunków funkcjonowania w nowym otoczeniu. Jednak proces tych zmian wciąż jest zbyt wolny. Podejmowanie ryzyka jest podstawowym składnikiem prowadzenia działalności. Zasadniczym zagadnieniem jest jednak określenie pożądanego stosunku ryzyka oraz wartości, którą generuje jego zabezpieczenie, w świetle ponoszonych kosztów. Wzrost zagrożeń wpływa na określenie strategii rynkowych uzależnionych od istotności każdego z ryzyk dla prowadzonej działalności. Stąd w strategiach dobrze zarządzanych firm posiadanie jak najszerszej wiedzy o uczestnikach rynku jest podstawowym wymogiem. Rozwijający się rynek wymiany informacji, na niespotykaną dotychczas skalę, umożliwia wszystkim przedsiębiorstwom wysoce skuteczną ochronę przed ryzykownymi transakcjami z niewiarygodnymi partnerami biznesowymi. O tym jak wielką wartością w bezpiecznym funkcjonowaniu przedsiębiorstwa jest informacja dowiodły banki. Już na początku lat 90-tych, równolegle z dynamicznym przyrostem liczby nowych banków, zaczęły zgłaszać zapotrzebowanie na informacje o możliwej skali zadłużenia klienta w różnych bankach. Do posiadania tej wiedzy niezbędne były łatwo dostępne, ogólnokrajowe zasoby danych. Tak powstała inicjatywa budowy bankowych systemów wymiany informacji. 2. Rynek wymiany informacji w Europie i na świecie dr Tadeusz Białek, Patrycjusz Rozpiątkowski Rynek informacji finansowej, funkcjonujący we wszystkich krajach UE, z wyjątkiem Luksemburga, to zróżnicowana sieć rejestrów nie tylko o charakterze kredytowym. Ponieważ funkcjonowanie rejestrów kredytowych, czy też gospodarczych nie jest objęte materią prawa europejskiego, funkcjonowanie biur oparte jest na przepisach prawa krajowego. W konsekwencji rynek informacji kredytowej i gospodarczej w Europie nie jest jednolity. Skala zróżnicowania jest duża. Począwszy od różnego statusu biur kredytowych w niektórych państwach mają charakter publiczny, w innych ich funkcjonowanie oparte jest na przepisach prawa prywatnego, stosują różny zakres przetwarzanych danych, różne okresy ich przechowywania oraz różny charakter przetwarzanych informacji (pozytywne i negatywne lub tylko negatywne). Wszystkie rejestry kredytowe czy gospodarcze podlegają ściśle regulacjom dotyczącym ochrony danych osobowych, określonym w Dyrektywie 95/46/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 24 października 1995 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w zakresie przetwarzania danych osobowych i ich swobodnego przepływu. Część rejestrów objęta jest przynajmniej częściowo także reżimem tajemnicy bankowej (jak w Polsce). Rynek informacji finansowej w Europie jest zdominowany w części przez korporacje międzynarodowe. Największy rynek informacji kredytowej funkcjonuje w Wielkiej Brytanii i Niemczech. Experian (z siedzibą w Wielkiej Brytanii) obecny jest również jako biuro kredytowe w państwach skandynawskich (Dania, Norwegia), ale także we Włoszech, Holandii i Hiszpanii. Podobnie brytyjski Equifax obecny jest w kilku innych krajach Europy (m.in. w Hiszpanii). W Niemczech funkcjonuje największe w Europie biuro informacji kredytowej i gospodarczej SCHUFA Holding AG. Do pozostałych największych rejestrów zaliczyć należy włoski CRIF i holenderskie BKR Stichting Bureau Krediet Regsitratie. W niektórych państwach członkowskich UE rejestry kredytowe prowadzone są przez banki centralne, np. Narodowy Bank Francji prowadzący jedyny tam rejestr kredytowy lub Narodowy Bank Belgii, obok którego funkcjonuje jednakże również rejestr komercyjny. W pozostałych państwach rejestry kredytowe czy też gospodarcze tworzone są z inicjatywy banków lub też innych uczestników sektora finansowego lub prowadzone są przez krajowe związki banków (np. rejestr Sisbon prowadzony przez Słoweńską Asocjację Bankową). W Polsce funkcjonują dwa rejestry kredytowe utworzone przez Związek Banków Polskich i banki, na podstawie przepisów art. 105 ust. 4 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (tj. z Dz. U. z 2002, Nr 13

14 72 poz. 665 ze zm.): system Biura Informacji Kredytowej SA oraz System BANKOWY REJESTR (w ZBP). Z sektorem bankowym współpracuje Biuro Informacji Gospodarczej InfoMonitor SA przetwarzające informacje gospodarcze, które umożliwia wymianę informacji kredytowej i gospodarczej pomiędzy bankami a przedsiębiorcami z innych sektorów gospodarki. W Europie rejestry informacji kredytowej i gospodarczej oferują zróżnicowaną paletę produktów i instrumentów, których wspólnym celem jest dostarczenie skutecznego narzędzia pozwalającego na ocenę zdolności kredytowej i weryfikację wiarygodności płatniczej kontrahenta. Duży nacisk w tych rejestrach informacji jest położony na przetwarzanie i udostępnianie historii kredytowej, czy też szerzej historii płatniczej zarówno pozytywnej, jak i negatywnej. Przykładowo w niemieckim biurze Schufa Holding AG informacje pozytywne przechowywane są: w zakresie rachunków kredytowych przez okres trwania umowy i 3 lata od daty spłacenia zobowiązania, w zakresie rachunków bieżących przez okres ważności i są usuwane z końcem umowy. W przypadku informacji negatywnych są usuwane po 3 latach, ale nowa informacja o zaległościach musi być zarejestrowana w ciągu 6 miesięcy. W biurach kredytowych CRIF (Włochy) i BRK (Holandia) informacje pozytywne i negatywne przechowywane są przez 5 lat. W austriackim biurze KSV informacje negatywne przechowywane są od 3 aż do 30 lat, w zależności od rodzajów informacji, natomiast w międzynarodowej korporacji Equifax Corporate (Wielka Brytania) informacje negatywne przechowywane są przez 6 lat od daty zaprzestania wywiązywania się klienta z umowy, a dane sądowe przez 6 lat od daty zasądzenia. We wszystkich tych krajach terminy przetwarzania danych są dłuższe niż w Polsce, a zatem pozwalają instytucjom finansowym i innym przedsiębiorcom na rzetelną ocenę zdolności kredytowej i rzetelności płatniczej oraz na wykorzystanie długich szeregów czasowych tych danych do prowadzenia pogłębionych analiz przy zastosowaniu nowoczesnych modeli analitycznych, jako niezbędnych narzędzi do bezpiecznego prowadzenia biznesu i redukcji ryzyka. Ze względu na strukturę własnościową rejestrów kredytowych na świecie rejestry (biura) można podzielić na: publiczne i prywatne. Zakres gromadzonych w nich danych znacznie się różni i wynika zarówno z odrębnych uwarunkowań prawnych dla poszczególnych krajów, jak i innych elementów takich jak kultura, czy świadomość finansowa danego społeczeństwa. Istnienie jednego rodzaju biura nie wyklucza istnienia drugiego i tak na przykład we Włoszech istnieje zarówno Publiczny jak i Prywatny Rejestr. W innych krajach, takich jak Francja i Belgia, występują jedynie Rejestry Publiczne. W końcu w wielu innych (np. Wielka Brytania) są tylko Prywatne Biura Kredytowe. Publiczne Biura Kredytowe prowadzone są przez Banki Centralne lub inne władze nadzorcze (gł. nadzór bankowy). Patrząc historycznie, niektóre z nich zostały w pierwszej fazie założone w celu pełnienia funkcji nadzorczych przede wszystkim w celu monitorowania ryzyka finansowego. Jednak dzisiaj, większość rejestrów publicznych przekazuje również kredytodawcom i konsumentom raporty z informacją finansową. Większość Prywatnych Biur Kredytowych są to instytucje komercyjne natomiast Publiczne Biura Kredytowe są z reguły organizacjami typu non-profit. Strukturę własności Prywatnych Biur Kredytowych można podsumować następująco: Biura Kredytowe, w których akcjonariuszami przekazującymi informacje są kredytodawcy i inni usługodawcy; Biura Kredytowe będące własnością wyspecjalizowanych firm, bez żadnego udziału kredytodawców; Biura Kredytowe utworzone w formie stowarzyszeń. Obowiązek przekazywania danych do Publicznych Biur Kredytowych sprawia, że pokrywają one blisko 100% informacji, która może być przedmiotem wymiany. Oznacza to również, że informacje gromadzone pokrywają wszystkie pożyczki powyżej minimalnej wartości (progu) określonej przez prawo. Prywatne Biura Kredytowe mają zwykle niższy próg. Gromadzą i przetwarzają bardziej szczegółowe informacje często z różnych prawnie dozwolonych źródeł. Jakkolwiek fakt, iż przekazywanie danych jest dobrowolne sprawia, że pokrycie rynku kredytowego może być znacznie mniejsze. Większość Biur Kredytowych na świecie, podobnie jak w Polsce Biuro Informacji Kredytowej, funkcjonują w oparciu o zasadę wzajemności, która leży u podstaw systemu wymiany informacji. Zasada oznacza, że członkowie rejestru kredytowego mogą otrzymywać informacje kredytowe jedynie, jeśli sami przekazują do niego dane. Jak wspomniano wyżej, przekazywanie danych do Państwowych Biur Kredytowych przez 14

15 kredytodawców jest obowiązkowe z mocy prawa, natomiast przekazywanie danych w oparciu o zasadę wzajemności jest kluczowym punktem umów pomiędzy Prywatnymi Biurami Kredytowymi i ich klientami. Biura i rejestry kredytowe na całym świecie zakładają branżowe stowarzyszenia, które mają na celu szerzenie współpracy i możliwości rozwoju między poszczególnymi krajami w ramach szeroko pojętej wymiany informacji finansowej. Takich branżowych organizacji na świecie jest kilka (przynależność ma gł. charakter terytorialny, wynikający z położenia geograficznego). W Europie takim stowarzyszeniem typu non-profit jest ACCIS - Association of Consumer Credit Information Suppliers (powstało w Dublinie w 1990 r.). To międzynarodowa organizacja działająca w oparciu o prawo belgijskie, skupiająca 37 członków z 27 krajów Europy oraz członków korespondentów, działających na innych kontynentach. Biuro Informacji Kredytowej jest członkiem ACCIS. Główne zadanie ACCIS, to reprezentowanie, promowanie, ochrona i utrzymywanie interesów członków. W szczególności dotyczy to reprezentowania i popierania tych interesów w relacjach z agencjami rządowymi, organami publicznymi oraz innymi stronami trzecimi, a także informowania członków o sprawach, które ich dotyczą. Ponadto, ACCIS bierze udział w koordynacji wzajemnych interesów zrzeszonych organizacji oraz stanowi organ reprezentujący je w komitecie światowym. Celem ACCIS jest stworzenie klimatu prawnego, w którym członkowie będą kontynuować oferowanie i dalszy rozwój idei bezpiecznego i transparentnego przepływu informacji finansowych w krajach rodzinnych i w Europie. Stowarzyszenie współpracuje z innymi europejskimi organizacjami prowadzącymi aktywną działalność w sektorze informacji kredytowych na szczeblu UE, CDIA siostrzaną organizacją działającą w Stanach Zjednoczonych, a także Global Consumer Credit Reporting Network. Od chwili utworzenia, ACCIS aktywnie działa na rzecz jednego z głównych, także ustawowych, celów, tzn. rozwoju wspólnego rynku europejskiego poprzez promowanie transgranicznej wymiany informacji kredytowych pomiędzy europejskimi biurami informacji kredytowych. W 1996r., ACCIS opracowało modelowy kontrakt, w oparciu o który biura działające na obszarze UE mogą współpracować na rzecz kredytodawców działających na szczeblu trans granicznym. 3. Możliwości transgranicznej wymiany informacji finansowych 3.1. Transgraniczna wymiana informacji kredytowej dr Tadeusz Białek, Patrycjusz Rozpiątkowski Rozstrzygnięcie zagadnienia możliwości wymiany danych przetwarzanych przez polskie rejestry kredytowe z zagranicznymi wymaga przypomnienia zamkniętego katalogu podmiotów na rzecz których instytucje, o których mowa w art. 105 ust. 4 Prawa bankowego (rejestry kredytowe) mogą udostępniać dane na rzecz innych podmiotów: 4. Banki mogą, wspólnie z bankowymi izbami gospodarczymi, utworzyć instytucje upoważnione do gromadzenia, przetwarzania i udostępniania: 1) bankom informacji stanowiących tajemnicę bankową w zakresie, w jakim informacje te są potrzebne w związku z wykonywaniem czynności bankowych oraz w związku ze stosowaniem metod statystycznych, o których mowa w art. 128 ust. 3 oraz w art. 128d ust. 1, 2) innym instytucjom ustawowo upoważnionym do udzielania kredytów informacji stanowiących tajemnicę bankową w zakresie, w jakim informacje te są niezbędne w związku z udzielaniem kredytów, pożyczek pieniężnych, gwarancji bankowych i poręczeń. 4a. Instytucje utworzone na podstawie ust. 4 mogą udostępniać biurom informacji gospodarczej działającym na podstawie ustawy z dnia 14 lutego 2003 r. o udostępnianiu informacji gospodarczych (Dz. U. Nr 50, poz. 424), dane w zakresie i na warunkach określonych w tej ustawie. 4b. Banki mogą udostępniać biurom, o których mowa w ust. 4a, dane o zobowiązaniach powstałych z tytułu umów związanych z dokonywaniem czynności bankowych, jeżeli umowy te zawierają klauzule informujące o możliwości przekazania danych do tych biur. 4c. Klauzule, o których mowa w ust. 4b, zawierają informacje o warunkach, na jakich banki przekazują dane, o których mowa w art. 7 ust. 2 i art. 8 ust. 1 ustawy, o której mowa w ust. 4a, do biura. 4d. Instytucje, utworzone zgodnie z ust. 4, mogą udostępniać instytucjom finansowym, będącym podmiotami zależnymi od banków, informacje o zobowiązaniach powstałych z tytułu umów związanych z wykonywaniem 15

16 czynności bankowych, jeżeli umowy te zawierają klauzule informujące o możliwości przekazania danych do tych instytucji finansowych. Z tak określonego katalogu wynika jednoznaczna konkluzja, że z uwagi na reżim tajemnicy bankowej i bezwzględnie obowiązujące przepisy Prawa bankowego, określające podmioty i sytuacje, w których następuje zwolnienie od obowiązku zachowania tajemnicy bankowej, polskie rejestry kredytowe nie mogą udostępniać i przekazywać sobie nawzajem z zagranicznymi rejestrami danych. Uprawnień i kompetencji do przekazywania danych objętych tajemnicą bankową do zagranicznych biur informacji kredytowej nie mają także banki, ponieważ biura nie znajdują się w zamkniętym i enumeratywnym katalogu podmiotów, którym bank może udostępniać tajemnicę bankową. Przedstawiony stan prawny będzie musiał ulec zmianie w związku implementacją Dyrektywy 2008/48/WE w sprawie kredytu konsumenckiego, która nakazuje, aby w razie konieczności ocena zdolności kredytowej mogła być dokonywana przez kredytodawcę konsumenckiego (a więc także firmy pożyczkowe) na postawie informacji uzyskanych z odpowiedniej bazy danych (art. 8 Dyrektywy). Potwierdza to wcześniejszy motyw 28 Dyrektywy, który wprost stanowi, że w celu dokonania oceny sytuacji kredytowej konsumenta kredytodawca powinien także sięgnąć po informacje zawarte w stosownych bazach danych. Pełna harmonizacja Dyrektywy w zakresie implementacji art. 8 bezspornie oznacza, że rejestry kredytowe (instytucje, o których mowa w art. 105 ust. 4 Prawa bankowego) muszą zostać otwarte na pozostałych kredytodawców konsumenckich, w przeciwnym bowiem razie na podstawie obecnie obowiązującego art. 105 ust. 4 Prawa bankowego pozostali kredytodawcy nie mogliby mieć dostępu do rejestru kredytowego z uwagi na reżim tajemnicy bankowej (zamknięty, wyżej opisany katalog podmiotów uprawnionych do dostępu do rejestru), co bezsprzecznie naruszałoby dyspozycję art. 8 Dyrektywy. Zgodnie z art. 9 Dyrektywy, każde państwo członkowskie zapewnia, na warunkach niedyskryminujących kredytodawcom z innych państw członkowskich, dostęp do baz danych wykorzystywanych w tym państwie członkowskim do oceny zdolności kredytowej konsumentów. Na drodze do pełnego stosowania transgranicznej wymiany informacji kredytowej stoi wiele barier: 1) różny w poszczególnych krajach katalog podmiotów uprawnionych do dostępu do rejestrów, 2) nie wszystkie krajowe porządki prawne pozwalają na wymianę informacji między rejestrami krajowymi, 3) różny status biur kredytowych w niektórych państwach mają charakter publiczny (np. Francja), co może uniemożliwiać wymianę z biurami prywatnymi (komercyjnymi), 4) różny zakres przetwarzanych danych, w niektórych państwach (np. Dania) biura przetwarzają tylko dane negatywne, 5) różne okresy przechowywania danych w poszczególnych biurach kredytowych, 6) reżim tajemnicy bankowej, 7) zróżnicowane obowiązki, zwłaszcza informacyjne związane z ochroną danych osobowych, 8) pozostałe problemy, w szczególności związane z zapewnieniem odpowiedniego oprogramowania, kosztami wymiany oraz uzgodnieniem języka w jakim będą udostępniane raporty. Rozstrzygnięcie problemów interpretacyjnych Dyrektywy w zakresie transgranicznej wymiany informacji kredytowej powierzono powołanej przez Komisję Europejską Grupie Ekspertów do spraw historii kredytowej. W wyniku prac Grupy zaproponowano cztery modele wymiany informacji kredytowej: 3 1) bezpośredni model dostępu (direct access model) zakłada, że kredytodawca z kraju A bezpośrednio sięga po dane kredytowe dotyczące kredytobiorcy z kraju B, przetwarzane w rejestrze kredytowym w kraju B. Po udzieleniu kredytu takiemu kredytobiorcy z kraju B, kredytodawca z kraju A byłby zobowiązany do przesyłania raportów na temat danych dotyczących tego kredytobiorcy, zawierających historię kredytową dotyczącą zaciągniętego zobowiązania, 2) pośredni model dostępu (indirect access model) zakłada, że w celu uzyskania danych kredytowych dotyczących kredytobiorcy z kraju B, kredytodawca z kraju A sięga po dane kredytowe dotyczące tego kredytobiorcy do rejestru kredytowego w kraju B, za pośrednictwem rejestru kredytowego w kraju A (wzajemne pośrednictwo transgraniczne biur kredytowych). Po udzieleniu kredytu takiemu 3 Report of the Expert Group on Credit Histories, May 2009, DG Internal Market and Services 16

17 kredytobiorcy z kraju B, kredytodawca z kraju A byłby zobowiązany do przesyłania do rejestru kredytowego z kraju A raportów na temat danych dotyczących tego kredytobiorcy zawierających historię kredytową dotyczącą zaciągniętego zobowiązania. Rejestr kredytowy z kraju A przekazywałby następnie dane do rejestru kredytowego z kraju B, 3) model przepływu raportów (the report portability model) zakłada własną inicjatywę kredytobiorcy, który samodzielnie dostarcza raport kredytowy. Innymi słowy kredytobiorca z kraju B samodzielnie dostarcza kredytodawcy z kraju A raport o sobie otrzymany bezpośrednio z rejestru z kraju B, 4) model oparty na prawie dostępu do rejestru (the right of access model) zakłada, że kiedy kredytobiorca z kraju B aplikuje o kredyt u kredytodawcy w kraju A, kredytodawca ten może zażądać od kredytobiorcy zwrócenia się do właściwego rejestru kredytowego w kraju B, aby ten rejestr wysłał autoryzowany przez siebie raport kredytowy bezpośrednio do kredytodawcy z kraju A. Jednocześnie Grupa zaleciła, aby kredytodawcy mogli dokonywać swobodnego wyboru między wszystkimi udostępnionymi modelami, w zależności od prowadzonej działalności oraz z uwzględnieniem zasad dotyczących ochrony danych. Grupa zastrzegła, że model pośredniego dostępu może być najwłaściwszy, jako pierwszy krok w tworzeniu rynku transgranicznego. Grupa zaleciła, aby przestrzeganie wymogu dotyczącego niedyskryminacyjnego dostępu do baz danych, określonego w art. 9 Dyrektywy było uważane w szczególności, za umożliwiające zagranicznym kredytodawcom dostęp na takim samym poziomie oraz warunkach, jak miejscowym kredytodawcom, tj. bez dodatkowych barier lub przywilejów, oraz przy poszanowaniu zasady wzajemności, bez szkody dla zasad dotyczących ochrony danych, jak określono w art. 9 ust. 4 Dyrektywy. W rekomendacjach odnotowano ważne zastrzeżenie, aby w przypadku różnic między krajami, dotyczących uzasadnionych celów lub upoważnionych podmiotów, korzystanie z danych było zgodne z zasadami obowiązującymi w państwie, w którym uzyskano takie dane. W celu zwiększenia transgranicznego odpowiedzialnego udzielania kredytów, Grupa zaleca, by możliwy był dostęp do danych, zgodnie z krajowymi uzasadnionymi celami, w okresie spłaty kredytu oraz po wygaśnięciu umowy kredytowej, w szczególności w celu dokonania oceny ryzyka, zarządzania rachunkami, inkasa, windykacji oraz zapobiegania oszustwom i przeprowadzania kontroli dotyczących zapobiegania praniu pieniędzy. Szczególną rolę w transgranicznej wymianie informacji kredytowych w rekomendacjach Grupy przypisano zasadzie wzajemności (principle of reciprocity), którą określono jako,,kluczowy wymóg, podkreślając jednocześnie, że należy ją stosować w sposób zapewniający niedyskryminacyjny dostęp do danych kredytowych oraz ich wymianę. W tym zakresie Grupa zaleciła, aby wymogi dotyczące wzajemności były proporcjonalne. W konsekwencji, zagraniczny kredytodawca, mający dostęp do danych kredytobiorcy zawartych w rejestrze, powinien składać raport dotyczący wyłącznie danych takiego konkretnego kredytobiorcy. Zasada wzajemności powinna być interpretowana, jako zakładająca, że kredytodawcy, uzyskując dostęp do zagranicznego rejestru informacji kredytowej, uzyskiwaliby dane takiego samego rodzaju, jak te, które przekazują. Grupa zaleciła, aby przepisy Dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki, dotyczące dostępu do danych zostały rozszerzone, by objąć uprawnionych kredytodawców udzielających kredytów hipotecznych, a według niektórych ekspertów Grupy, powinny być one rozszerzone również na kredytodawców udzielających kredytów konsumenckich, których obecnie Dyrektywa w sprawie umów o kredyt konsumencki nie dotyczy. W stanowisku Grupy zawarto również rekomendację, aby rejestry kredytowe dążyły do osiągnięcia w stosownym czasie pewnego stopnia zbieżności zawartości ich baz, w szczególności odnośnie używanych pojęć i definicji (np. należności nieściągalne, zaległości, zwłoka, rodzaje pożyczek itd.), jak również okresu przechowywania danych. Grupa zaleciła także wprowadzenie stosownych oraz skutecznych mechanizmów kontroli jakości danych, jeżeli nie są one jeszcze stosowane, gdyż dla skuteczności transgranicznej wymiany danych konieczna jest odpowiednia współpraca takich mechanizmów. Mając na uwadze ochronę konsumentów, Grupa zaleciła, aby rejestry informacji kredytowej stworzyły strony internetowe, na których będzie przedstawiona ich wyraźna charakterystyka, a Komisja Europejska portal udostępniający łącza do różnych krajowych stron internetowych rejestrów. Eksperci zalecają, aby konsumenci mieli zapewnioną możliwość, w kontekście transgranicznym, uzyskania zadośćuczynienia, w prosty i szybki sposób, za poniesione szkody z powodu błędnych danych kredytowych lub nieprawidłowego ich wykorzystania, czy też innego naruszenia uprawnień konsumentów. Mając na uwadze powyższe, Grupa zaleca, by konsumenci mogli łatwo uzyskiwać (od rejestrów informacji kredytowej i/lub kredytodawców) 17

18 informacje dotyczące ich praw, włączając w to różne mechanizmy zadośćuczynienia dostępne w przypadku, gdy ich dane będą błędne lub wykorzystywane w nieodpowiedni sposób Transgraniczna wymiana informacji gospodarczej dr Tadeusz Białek Na podstawie dotychczas obowiązujących przepisów biura informacji gospodarczych nie mogły nawiązywać współpracy z innymi biurami na obszarze Unii Europejskiej. Tymczasem niemal od początku funkcjonowania poprzedniej ustawy postulowano wprowadzenie możliwości wzajemnej wymiany między polskimi biurami, a odpowiednimi biurami informacji dysponującymi takimi danymi, z siedzibą w państwach członkowskich UE. Słusznie podkreślano, że transgraniczna wymiana informacji gospodarczej (i kredytowej, co jest przedmiotem regulacji dyrektywy 2008/48/WE w sprawie umów o kredyt konsumencki) to jeden z ważniejszych czynników sprawnego funkcjonowania obrotu gospodarczego i działalności bankowej w UE. Nowa ustawa z dnia 9 kwietnia 2010 roku (ustawa o BIG) czyni zadość powyższym postulatom i wprowadza nowe pojęcie wymiany danych gospodarczych, w odróżnieniu od wymiany informacji gospodarczych, ponieważ zagraniczne biura i instytucje nie przetwarzają informacji gospodarczych w rozumieniu tej ustawy (nie zawierają koniecznych elementów składających się na informację gospodarczą). Przez wymianę danych gospodarczych rozumie się według nowej ustawy wymianę danych o wiarygodności płatniczej między biurami informacji gospodarczej a instytucjami dysponującymi takimi danymi z państw członkowskich Unii Europejskiej, Konfederacji Szwajcarskiej lub państwach członkowskich Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) - stronach umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym (Norwegia, Islandia, Liechtenstein), jak również dane udostępniane biurom informacji gospodarczej przez instytucje utworzone na podstawie art. 105 ust. 4 ustawy Prawo bankowe (rejestrami kredytowymi). Materia wymiany informacji gospodarczych i kredytowych nie jest przedmiotem prawa europejskiego, gdyż nie została uregulowana w odpowiedniej dyrektywie, zatem w państwach członkowskich UE takimi odpowiednikami mogą być różne instytucje (zarówno bardzo zbliżone do biur informacji gospodarczej, przetwarzające dane pochodzące od przedsiębiorstw z różnych sektorów gospodarki, jak i te odpowiadające ściśle biurom informacji kredytowej, gromadzące dane wyłącznie z sektora bankowego). Stąd ustawa o BIG stanowi, że biura mogą wymieniać dane dotyczące wiarygodności płatniczej z instytucjami dysponującymi takimi danymi, z siedzibą w państwach członkowskich UE oraz innych ww. państwach na podstawie porozumienia zawieranego przez biuro z zagraniczną instytucją, dysponującą takimi danymi. Po podpisaniu porozumienia, biuro przyjmuje oraz ujawnia dane dotyczące wiarygodności płatniczej od zagranicznej instytucji, w celu realizacji złożonych w biurze wniosków o ujawnienie tych danych. W przypadku konsumentów warunkiem ujawnienia danych dotyczących jego wiarygodności płatniczej jest posiadanie przez podmiot występujący z wnioskiem o ujawnienie upoważnienie tego konsumenta. Upoważnienie określa zakres danych przeznaczonych do ujawnienia. Przepis wskazujący na możliwość wymiany informacji z zagranicznymi instytucjami, nie uchybia przepisom dotyczącym możliwości przeprowadzania kontroli przez ministra właściwego do spraw gospodarki na zasadach określonych w ustawie o BIG, a zatem stosowane przez biuro informacji gospodarczej zasady wymiany danych z zagranicznymi instytucjami podlegają kontroli nadzorcy. 4. Charakterystyka polskiego rynku wymiany informacji i danych gospodarczych 4.1. Aspekty prawne dr Tadeusz Białek Ustawa z 14 lutego 2003 r. o udostępnianiu informacji gospodarczych (Dz. U. Nr 50, poz. 424, z późn. zm.) zwana dalej Uouig stworzyła podstawy prawne dla funkcjonowania systemu informacji gospodarczej. Określiła zasady i tryb przekazywania informacji gospodarczych dotyczących wiarygodności płatniczej przedsiębiorców i konsumentów, w tym danych o zwłoce w wykonywaniu zobowiązań pieniężnych (tzw. dane negatywne), danych o fakcie wypełnienia zobowiązań, które na żądanie dłużnika mogą zostać udostępnione (tzw. dane pozytywne) oraz danych o posłużeniu się podrobionym lub cudzym dokumentem. 18

19 System zakładał pozyskiwanie od przedsiębiorców informacji gospodarczych o innych przedsiębiorcach. Do wymiany informacji o konsumentach uprawnione były tylko nieliczne kategorie przedsiębiorców. Ocena funkcjonowania uouig dokonana przez ministerstwo gospodarki oparta o ankietę przeprowadzoną wśród przedsiębiorców i biur informacji gospodarczej wykazała, iż największymi wadami ustawy był brak zapewniania wymiany informacji między różnymi podmiotami gromadzącymi dane nt. zobowiązań, brak systemu wczesnego ostrzegania przedsiębiorców przed nieuczciwymi kontrahentami, brak wiarygodnych i aktualnych danych, brak możliwości dokonywania weryfikacji wiarygodności płatniczej kontrahentów. Na podstawie powyższej oceny funkcjonowania uouig podjęto decyzję o jej nowelizacji w takim zakresie, aby usprawnić system wymiany informacji gospodarczych oraz zapewnić realizację jej pierwotnych celów, tj. poprawę bezpieczeństwa obrotu gospodarczego oraz likwidację zatorów płatniczych. Z uwagi na dużą liczbę zmian postanowiono o uchwaleniu nowej ustawy. 9 kwietnia 2010 r. Sejm uchwalił nową ustawę o udostępnianiu informacji gospodarczych i wymianie danych gospodarczych (Dz.U. Nr 81, poz.530), która weszła w życie 14 czerwca 2010 r. (ustawa o BIG). Jej zasadniczym celem jest poprawa funkcjonowania systemu wymiany informacji gospodarczych i usprawnienie warunków funkcjonowania biur informacji gospodarczej (BIG) oraz lepsza ochrona wierzycieli. Przejrzysta, sprawna i bezpieczna wymiana informacji, to bezpieczny obrót z wiarygodnymi kontrahentami. Podstawowym założeniem (celem) funkcjonowania BIG-ów jest wzrost transparentności obrotu gospodarczego, likwidacja zatorów płatniczych oraz tzw. miękka windykacja, służąca poprawie dyscypliny płatniczej i wzmocnieniu procesu ściągania wierzytelności. Zgodnie z ustawą o BIG przedmiotem działalności gospodarczej biura może być wyłącznie: 1) pośrednictwo w udostępnianiu informacji gospodarczych polegające na: przyjmowaniu informacji gospodarczych od wierzycieli, przechowywaniu tych informacji przez biuro, ujawnianiu tych informacji (w odpowiedzi na zapytanie), 2) przetwarzanie archiwalnych informacji dla celów statystycznych (z wyłączeniem informacji o konsumentach), 3) zarządzanie majątkiem biura, 4) prowadzenie działalności szkoleniowej w zakresie objętym działalnością biura. Zakres przedmiotowy informacji gospodarczej skonstruowano w sposób szeroki, aby mogła służyć ocenie wiarygodności płatniczej. W rozumieniu ustawy, za informacje gospodarcze uważa się dane dotyczące podmiotu (przedsiębiorcy lub innej jednostki organizacyjnej), osoby fizycznej prowadzącej działalność gospodarczą oraz konsumenta (ze wskazaniem szczegółowych danych identyfikujących), w powiązaniu z danymi dotyczącymi zobowiązania pieniężnego, określonymi poprzez wskazanie m.in.: tytułu prawnego, kwoty i waluty, w tym kwoty samej zaległości, daty jej powstania, stanu postępowań dotyczących zobowiązania (windykacyjnych, sądowych, egzekucyjnych lub innych, w tym informacji o kwestionowaniu przez dłużnika istnienia całości lub części zobowiązania). Są nimi także tzw. informacje pozytywne, czyli dane o wywiązywaniu się przez konsumenta lub przedsiębiorcę ze zobowiązań, które przedsiębiorcakontrahent obowiązany jest przekazać do biura informacji gospodarczej na żądanie konsumenta albo przedsiębiorcy lub z własnej inicjatywy. Jedynie biura są upoważnione do udostępniania informacji gospodarczych osobom trzecim. Wierzyciel może przekazywać informacje gospodarcze w celu ich ujawnienia, jeżeli zawarł z BIG umowę. Wierzycielem, według ustawy, może być osoba prawna lub jednostka organizacyjna nieposiadającą osobowości prawnej, której w związku z wykonywaną działalnością gospodarczą lub stosunkiem prawnym przysługuje wierzytelność, osoba fizyczna wykonującą działalność gospodarczą lub osoba fizyczna, której wierzytelność potwierdzono tytułem wykonawczym. Po pierwsze, wierzyciel może przekazać do biura informacje gospodarcze o zobowiązaniu dłużnika będącego konsumentem (art. 14) wyłącznie wówczas, gdy są spełnione łącznie następujące warunki: 1) zobowiązanie powstało w związku z określonym stosunkiem prawnym (katalog otwarty w przeciwieństwie do starej ustawy), w szczególności z tytułu umowy o kredyt konsumencki oraz umów związanych z dostawcami tzw. usług masowych (usługi pocztowe i telekomunikacyjne, przewóz osób i 19

20 bagażu w komunikacji masowej, dostarczanie energii cieplnej, elektrycznej, gazu i oleju opałowego, dostarczanie wody i odprowadzanie ścieków, wywóz nieczystości); 2) łączna kwota wymagalnych zobowiązań dłużnika będącego konsumentem wobec wierzyciela wynosi co najmniej 200 złotych oraz są one wymagalne od co najmniej 60 dni; 3) upłynął co najmniej miesiąc od wysłania przez wierzyciela listem poleconym albo doręczenia dłużnikowi będącemu konsumentem do rąk własnych, na adres do doręczeń wskazany przez dłużnika będącego konsumentem, a jeżeli nie wskazał takiego adresu na adres miejsca zamieszkania, wezwania do zapłaty, zawierającego ostrzeżenie o zamiarze przekazania danych do biura, z podaniem firmy i adresu siedziby tego biura. Po drugie, wierzyciel może przekazać do biura informacje gospodarcze o zobowiązaniu dłużnika niebędącego konsumentem (art. 15) wyłącznie wówczas, gdy są spełnione łącznie następujące warunki: 1) zobowiązanie powstało w związku z określonym stosunkiem prawnym, w szczególności z tytułu umowy związanej z wykonywaniem działalności gospodarczej; 2) łączna kwota wymagalnych zobowiązań dłużnika niebędącego konsumentem wobec wierzyciela wynosi co najmniej 500 złotych oraz są one wymagalne od co najmniej 60 dni; 3) upłynął co najmniej miesiąc od wysłania przez wierzyciela, na warunkach jak w przypadku konsumentów, wezwania do zapłaty, zawierającego ostrzeżenie o zamiarze przekazania danych do BIG. Po trzecie, poza przypadkami określonymi powyżej, wierzyciel może przekazać do biura informacje gospodarcze o zobowiązaniu dłużnika, gdy są spełnione łącznie następujące warunki: 1) zobowiązanie zostało stwierdzone tytułem wykonawczym, a więc przede wszystkim prawomocnym orzeczeniem sądu, innymi orzeczeniami (np. sądów polubownych), ugodami i aktami, które z mocy ustawy podlegają wykonaniu w drodze egzekucji sądowej, także aktami notarialnymi, w których dłużnik poddał się egzekucji, 2) upłynęło co najmniej 14 dni od wysłania przez wierzyciela na zasadach jak wskazanych w ww. przypadkach, pisma, zawierającego ostrzeżenie o zamiarze przekazania danych do biura z podaniem firmy i adresu siedziby tego biura; 3) wierzyciel przekazał do biura informację określającą dane organu orzekającego, datę wydania i sygnaturę tytułu wykonawczego stwierdzającego to zobowiązanie. Niezależnie od powyższego, biuro ujawnia także dane udostępnione przez instytucje utworzone na podstawie art. 105 ust. 4 ustawy Prawo bankowe (ww. rejestry kredytowe: tj. BIK SA i System BANKOWY REJESTR prowadzony przez ZBP) w celu realizacji złożonych w biurze wniosków o ujawnienie tych danych. W ten sposób BIG, który podpisze umowę z rejestrem kredytowym ma możliwość wzbogacenia swoich danych o zestaw informacji o wiarygodności płatniczej, pochodzących od banków i wykorzystywanych do oceny zdolności kredytowej. Udostępnienie przez biuro informacji kredytowej danych bankowych do BIG następować będzie wyłącznie w przypadku, gdy wierzyciel występujący o udostępnienie tych danych posiada upoważnienie osoby, której dane dotyczą oraz w zakresie określonym w tym upoważnieniu. W ustawie o BIG uwzględniono większość postulatów mających na celu poprawę funkcjonowania systemu wymiany informacji gospodarczych. Niezależnie od wskazanych powyżej generalnych zasad funkcjonowania systemu, zwrócić należy ponadto uwagę na następujące ważne zmiany, które wprowadziła nowa ustawa: 1) zastąpienie ustawowych definicji konsumenta i przedsiębiorcy terminami dłużnik i wierzyciel, by stworzyć możliwość przekazywania informacji gospodarczych przez pozostałych wierzycieli, którzy dotychczas byli pozbawieni takiej możliwości, ponieważ nie mieścili się w definicji przedsiębiorcy; zabieg ma na celu zapewnienie szczelności sytemu informacji gospodarczej poprzez umożliwienie udostępniania informacji o zobowiązaniach różnych podmiotów z różnych tytułów prawnych, bez ograniczeń nałożonych wcześniejszą ustawą; 2) stworzenie podstawy prawnej dla przekazywania informacji gospodarczych o zaległych zobowiązaniach przez wszystkich wierzycieli, poprzez rezygnację z enumeratywnego wskazywania wierzycieli uprawnionych do współpracy z BIG, co pozwala na włączenie do systemu wymiany informacji przede wszystkim wierzycieli wtórnych (firmy windykacyjne, firmy factoringowe, fundusze sekurytyzacyjne, czy też inne kategorie wierzycieli, którzy nabyli wierzytelności); 20

21 3) otwarcie katalogu tytułów prawnych uprawniających do przekazania informacji gospodarczych o konsumentach, czyli zniesienie dotychczasowego ograniczonego katalogu zobowiązań, w odniesieniu do których można przekazać do biura informacje gospodarcze o konsumencie (na gruncie poprzedniej ustawy był to głównie szeroko rozumiany kredyt konsumencki). Co więcej, nowa ustawa stwarza podstawę do tego, aby wierzytelności stwierdzone tytułem wykonawczym (prawomocny wyrok sądu opatrzony klauzulą wykonalności lub ugoda zawarta przed sądem), mogły być zgłaszane do BIG w formie uproszczonej, bez konieczności zachowania dodatkowych obowiązków i ograniczeń (np. ograniczenie kwotą minimalną). Przy tej przesłance następuje po raz pierwszy dopuszczenie osób fizycznych do możliwości przekazania do BIG informacji negatywnej. Osoby fizyczne stają się tym samym również beneficjentami ustawy. 4) zmiana obowiązku informacyjnego związanego z przesyłaniem zawiadomienia przesyłką poleconą. Wprowadzono możliwość wyboru wysłania wezwania do zapłaty w formie przesyłki poleconej bądź poprzez doręczenie do rąk własnych. Dotychczasowy obowiązek wysyłania wezwania do zapłaty w formie listu poleconego był wskazywany, jako uciążliwy obowiązek generujący duże koszty. 5) modyfikacja zasad usuwania i aktualizacji informacji. Nowe przepisy umożliwią m.in. przechowywanie przez instytucje ustawowo zobowiązane do oceny ryzyka kredytowego lub operacyjnego, w tym przede wszystkim banki, informacji gospodarczych dla celów dowodowych dotychczas podmiot, który otrzymał informacje gospodarcze od biura, obowiązany był usunąć je w terminie 90 dni od dnia ich otrzymania Rola i miejsce Regulaminu Zarządzania Danymi w systemie prawnym wymiany informacji gospodarczych Zgodnie z przepisami ustawy o BIG minister właściwy do spraw gospodarki, po zasięgnięciu opinii Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych, w trybie decyzji, zatwierdza regulamin zarządzania danymi. Regulamin powinien szczegółowo określać zasady przekazywania informacji gospodarczych do biura, ich zabezpieczenia, usuwania, ujawniania, prowadzenia rejestru zapytań oraz aktualizacji informacji gospodarczych. Zatwierdzony regulamin jest ogłaszany w Monitorze Sądowym i Gospodarczym. W terminie 6 miesięcy od wejścia w życie nowej ustawy biura informacji gospodarczej są zobowiązane do wprowadzenia regulaminu zarządzania danymi w dostosowaniu do ustawy o BIG. Regulamin podlega zatwierdzeniu w wyżej opisanym trybie przez ministra właściwego do spraw gospodarki oraz ogłoszeniu w Monitorze Sądowym i Gospodarczym. Zatwierdzanie przez ministra gospodarki regulaminu zarządzania danymi, po zasięgnięciu opinii Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych, ma zagwarantować, że działalność biur jest zgodna z ustawą o BIG oraz z ustawą o ochronie danych osobowych Wymiana informacji gospodarczych a ochrona danych osobowych W sprawach nieuregulowanych w ustawie o BIG stosuje się przepisy ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 roku o ochronie danych osobowych (tj. Dz.U. z 2002 r. nr 101, poz. 926 z późn. zm.). Oznacza to, iż interesy osób fizycznych, których dane są przetwarzane w BIG-ach, są chronione zgodnie z przepisami tej ustawy Wymiana informacji finansowych a tajemnica bankowa Zgodnie z art. 104 ust. 1 ustawy Prawo bankowe (tj. Dz. U. z 2002 r., Nr 72, poz. 665 z późn. zm.) tajemnica bankowa obejmuje wszystkie informacje dotyczące czynności bankowej, uzyskane w czasie negocjacji oraz w trakcie zawierania i realizacji umowy, na podstawie której bank tę czynność wykonuje. Poddając wykładni literalnej wskazany przepis stwierdzić należy bezspornie, że tajemnica bankowa obejmuje swym zakresem czynności bankowe sensu stricto określone w art. 5 ust. 1 ustawy Prawo bankowe oraz czynności określone w art. 5 ust. 2 tj. czynności, które stają się czynnościami bankowymi, o ile wykonywane są przez banki. Ustawa Prawo bankowe, w art. 105, obok wymiany informacji pomiędzy bankami i innymi instytucjami ustawowo upoważnionymi do udzielania kredytów, poza pośrednim trybem wymiany informacji gospodarczych, o którym mowa art. 105 ust. 4a, dopuszcza tryb bezpośredniej współpracy między BIG a bankami. Zgodnie z art. 105 ust. 4 b-c ustawy Prawo bankowe, banki mogą udostępniać BIG-om dane o zobowiązaniach powstałych z tytułu umów związanych z dokonywaniem czynności bankowych, jeżeli umowy te zawierają klauzule informujące o możliwości przekazania danych do tych biur. Jednocześnie klauzule muszą zawierać informację o warunkach określonych odpowiednio dla konsumenta w art. 14 i dla 21

22 przedsiębiorcy w art. 15 ustawy z dnia 9 kwietnia 2010 roku o udostępnianiu informacji gospodarczych i wymianie danych gospodarczych. BIG InfoMonitor, realizując dyspozycję przepisu art. 105 ust. 4a o możliwości udostępniania danych przez instytucje, o których mowa w art. 105 ust. 4 do biur informacji gospodarczych w zakresie i na warunkach określonych w ustawie o BIG, wymaga od przedsiębiorców, aby przy składaniu zapytań o konsumentów przez o osoby niebędące konsumentami posiadali upoważnienie osoby, o którą pytają do uzyskania informacji o jej zobowiązaniach wobec banków, w celu zapewnienia ochrony danych objętych tajemnicą bankową Aspekty organizacyjne rynku informacji gospodarczych Biuro Informacji Gospodarczej (BIG) to instytucja, która przyjmuje, przechowuje i udostępnia informacje gospodarcze, tj. dane o niespłaconych zobowiązaniach dłużnika, jak również informacje o wywiązywaniu się ze zobowiązań albo o posłużeniu się podrobionym lub cudzym dokumentem. Funkcjonowanie BIG reguluje przywoływana wcześniej ustawa o udostępnianiu informacji gospodarczych i wymianie danych gospodarczych z 9 kwietnia 2010 r. BIG podlega bezpośredniemu nadzorowi ministra właściwego do spraw gospodarki. BIG-i są podmiotami prawa prywatnego, nie pełnią zatem funkcji publicznych rejestrów. Obecnie w Polsce funkcjonują trzy biura, są to: Biuro Informacji Gospodarczej InfoMonitor SA z siedzibą w Warszawie, Europejski Rejestr Informacji Finansowej Biuro Informacji Gospodarczej SA z siedzibą w Warszawie oraz Krajowy Rejestr Długów Biuro Informacji Gospodarczej SA z siedzibą we Wrocławiu Biura Informacji Gospodarczej funkcjonujące w Polsce BIG InfoMonitor SA Biuro Informacji Gospodarczych InfoMonitor SA z siedzibą w Warszawie (dalej BIG InfoMonitor) rozpoczęło działalność operacyjną w marcu Do powstania instytucji doszło z inicjatywy m.in.: Związku Banków Polskich, Biura Informacji Kredytowej SA, PKO Banku Polskiego SA, Polskiej Wytwórni Papierów Wartościowych SA, Polkomtel SA, Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń SA. Obecny akcjonariat BIG InfoMonitor stanowią: Biuro Informacji Kredytowej SA, Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych SA i Związek Banków Polskich. Obecnie to jedyne biuro informacji gospodarczej, które udostępnia i korzysta z danych pochodzących z sektora bankowego, stanowiąc swego rodzaju pomost przepływu informacji gospodarczych pomiędzy bankami, a przedsiębiorcami z innych sektorów. Zasady współpracy i wymiany informacji pomiędzy biurami informacji gospodarczej a BIK SA, jako rejestrem kredytowym, a także zalety i korzyści wynikające z takiej współpracy opisane zostały w sekcji poświęconej wymianie informacji gospodarczej Europejski Rejestr Informacji Finansowej BIG SA Europejski Rejestr Informacji Finansowej Biuro Informacji Gospodarczej SA powstał w 2007 roku na bazie założonego w 2004 r. KSV Biura Informacji Gospodarczej SA. Jedynym akcjonariuszem ERIF BIG SA jest firma windykacyjna KRUK SA (ERIF BIG SA jest częścią składową Grupy KRUK SA) Krajowy Rejestr Długów BIG SA Krajowy Rejestr Długów Biuro Informacji Gospodarczej SA funkcjonuje od 4 sierpnia 2003 r. Akcjonariuszem jest Małgorzata Kaczmarski, jednocześnie właściciel firmy windykacyjnej Kaczmarski Inkasso. W powszechnym odbiorze społecznym, ze względu na swoją nazwę, KRD jest często błędnie uważane za instytucję Państwową, a nie spółkę prywatną. 5. Systemy wymiany informacji kredytowych w Polsce dr Tadeusz Białek W Polsce funkcjonują dwa rejestry kredytowe utworzone przez Związek Banków Polskich i banki, na podstawie przepisów art. 105 ust. 4 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe: a) system Biura Informacji Kredytowej SA, 22

23 b) System BANKOWY REJESTR, prowadzony przez Związek Banków Polskich Biuro Informacji Kredytowej BIK SA powołane zostało przez banki i Związek Banków Polskich w celu ułatwienia i obniżenia kosztów procesu wymiany informacji o kredytobiorcach. Biuro wspomaga podejmowanie decyzji kredytowych przez banki, instytucje kredytowe oraz instytucje finansowe będące podmiotami zależnymi od banków, tworząc i rozwijając efektywne narzędzia oceny zdolności kredytowej i wiarygodności płatniczej klientów wskazanych instytucji. Przechowując i przetwarzając głównie pozytywne dane, obrazujące historię kredytową wszystkich klientów banków, BIK umożliwia łatwiejsze i szybsze uzyskanie kredytu. Dane w systemie BIK podlegają szczególnej ochronie z tytułu tajemnicy bankowej. Biuro powstało w 1997 r., a pierwszy raport kredytowy udostępniło w 2001 roku. Już w czerwcu 2006 r. została przekroczona bariera sprzedaży 1 mln raportów kredytowych w ciągu miesiąca. Tak wysoka dynamika wymownie świadczy o tym, jak bardzo była potrzebna taka instytucja nie tylko bankom, ale przede wszystkim kredytobiorcom. W połowie 2011 r. baza danych BIK zawierała informacje o ponad 90 mln rachunków kredytowych należących do ponad 24 mln klientów banków którzy mieli lub też mają zobowiązania kredytowe. Z usług BIK korzysta kilkanaście tysięcy placówek bankowych należących do 45 banków komercyjnych, Krajowej Kasy Oszczędnościowo-Kredytowej (zrzeszającej kilkadziesiąt spółdzielczych kas oszczędnościowokredytowych) oraz kilkuset banków spółdzielczych. Ocenia się, że instytucje współpracujące z BIK obejmują ponad 98% ogółu rynku kredytów detalicznych. Dane w Systemie Informacji BIK cechuje bardzo wysoka jakość. Zgodnie z prawem bankowym szczególny nacisk kładziony jest na uzyskiwanie pisemnych zgód kredytobiorców na przetwarzanie ich danych po wygaśnięciu zobowiązania. To szczególnie korzystne dla blisko 95% klientów banków rzetelnie spłacających zobowiązania. Często nie mają oni świadomości, że pozytywna historia kredytowa umożliwi w przyszłości szybsze uzyskanie kredytu na dogodniejszych warunkach System BANKOWY REJESTR (System BR) Ogólnopolski System BR jest narzędziem wykorzystywanym w pierwszej fazie oceny ryzyka związanego z potencjalnym klientem banku od 1992 r. System w istotny sposób ogranicza liczbę osób oraz czas potrzebny na wykonanie wstępnej oceny klienta w aspekcie spełniania podstawowych kryteriów stosowanych w banku. Dane są dostępne on-line i aktualizowane co najmniej raz dziennie. Baza danych, to zbiór ponad informacji o konsumentach i przedsiębiorcach (wrzesień 2013 r.). System umożliwia wymianę informacji identyfikujących klientów nie wywiązujących się ze zobowiązań wobec banków, gdy ich łączna wartość przekracza 200 zł (w przypadku konsumentów) i 500 zł (wobec przedsiębiorców), a świadczenie lub świadczenia powstałe w wyniku tych zobowiązań są wymagalne od co najmniej 60 dni, przy czym zgłaszający, co najmniej na 30 dni przed wykonaniem czynności umieszczenia klienta w Systemie BR jest zobowiązany do poinformowania go w formie pisemnej o takim zamiarze. Zgodnie z Regulaminem do Centralnej Bazy Danych Systemu BANKOWY REJESTR (CBD-BR), przekazywane są informacje o klientach w razie zaistnienia m.in. następujących okoliczności: a) niezapłacenia trzech kolejnych rat kredytu lub równowartości trzech miesięcznych rat kredytu lub gdy opóźnienie w spłacie zadłużenia wynosi co najmniej trzy miesiące, b) nieuregulowania trzech kolejnych płatności z tytułu należnych zgłaszającemu odsetek lub równowartości trzech kolejnych płatności z tytułu należnych odsetek, c) pięciokrotnego (w przypadku konsumentów trzykrotnego) dopuszczenia do powstania na rachunku bankowym niedopuszczalnego zadłużenia w ciągu kolejnych dwunastu miesięcy, d) nieuregulowania zobowiązań wobec zgłaszającego z tytułu gwarancji bankowej lub akredytywy, e) wszczęcia postępowania upadłościowego lub naprawczego, f) przedkładania fałszywych dokumentów lub składania nieprawdziwych oświadczeń w celu uzyskania kredytu, pożyczki, poręczenia lub gwarancji lub mogących w inny sposób narazić zgłaszającego na straty 23

24 g) wystawienia bankowego tytułu egzekucyjnego. Ponadto, w przypadku konsumentów niezależną podstawą przekazania danych do Systemu przez bank może być dopuszczenie się zwłoki w spełnieniu świadczenia wynikającego z umowy zawartej ze Zgłaszającym, przekraczającej 60 dni h) nabycia wierzytelności wymagalnych. Usunięcia informacji o kliencie z CBD-BR dokonać może co do zasady wyłącznie zgłaszający bank: a) w razie śmierci osoby fizycznej, b) po wykreśleniu z właściwego rejestru przedsiębiorcy, osoby prawnej nie prowadzącej działalności gospodarczej lub jednostki organizacyjnej nie posiadającej osobowości prawnej, o ile posiada ona zdolność prawną przepis ten odnosi się także do działających w ich imieniu osób fizycznych, c) po upływie maksymalnie pięciu lat od daty wygaśnięcia zobowiązania konsumenta, d) po ustaniu przyczyny zgłoszenia do CBD-BR, w zależności od oceny Zgłaszającego, e) w przypadkach innych niż określone powyżej, po upływie dziesięciu lat od daty wpisu do CBD-BR. Korzystanie z Systemu BR zapewnia szeroką wiedzę o klientach wysokiego ryzyka, ostrzeżenie przed nierzetelnymi uczestnikami obrotu gospodarczego, wstępną ocenę ryzyka związanego z klientami, poprawę bezpieczeństwa operacji i wzrost efektywności działań. Wysoką aktualność danych zapewnia bieżąca ich aktualizacja w trybie on-line. System dostarcza jasne i czytelne raporty o przedsiębiorcach i konsumentach, którzy nie spłacają kredytów oraz o poręczycielach tych kredytów. 24

25 IV Wymiana informacji gospodarczych na polskim rynku Anna Szczepkowska 1. Rola Informacji Gospodarczej 1.1. Definicja Informacji Gospodarczej Informacja Gospodarcza (IG) to szczegółowe dane na temat zobowiązania pieniężnego podmiotu gospodarczego, bądź osoby fizycznej, stanu postępowań dotyczących jego egzekwowania oraz kwestionowania przez dłużnika istnienia zobowiązania. Informacja Gospodarcza dotyczy: dłużnika, wierzyciela, zobowiązania, posłużenia się podrobionym lub cudzym dokumentem. IG dotycząca dłużnika i wierzyciela składa się z następujących danych: dla osób fizycznych jest to nazwisko, obywatelstwo, PESEL, rodzaj, seria i numer dokumentu tożsamości oraz adres; dla przedsiębiorców: pełna nazwa jego działalności gospodarczej, NIP, REGON, siedziba i adres jego firmy oraz przedmiot działalności. IG o zobowiązaniu to informacje o: tytule prawnym, walucie, kwocie zobowiązania, kwocie zaległości, dacie powstania zaległości, statusie kwestionowania zobowiązania oraz o dacie wysłania wezwania do zapłaty. Na IG można dokonywać różnych operacji. Możliwości określa ustawa z 9 kwietnia 2010 r. o udostępnianiu informacji gospodarczych i wymianie danych gospodarczych (Ustawa o BIG), która przewiduje m.in.: a) Dodawanie IG do Rejestru Dłużników BIG czyli przekazywanie danych na temat dłużnika i jego zobowiązania. Konieczne jest podpisanie umowy z BIG. b) Aktualizacja IG zmiana danych zawartych w IG, wcześniej wprowadzonej do bazy przez wierzyciela. Aktualizować można np., adres dłużnika, czy kwotę zaległości, jeżeli nastąpiła częściowa spłata zadłużenia albo dłużnik nie spłacił kolejnej raty. c) Usunięcie IG całkowite usunięcie IG z Rejestru Dłużników BIG, co może nastąpić np. w przypadku całkowitej spłaty zadłużenia wobec wierzyciela, lub na przykład w przypadku usunięcia błędnie wprowadzonej Informacji Gospodarczej do bazy. d) Operacja zamrożenia IG ukrycie przez wierzyciela na określony czas IG, tak by była ona niewidoczna dla innych podmiotów, które pobierają raporty. Operacja może być stosowana w przypadku rozpatrywania np. reklamacji przez wierzyciela. e) Operacja odmrożenia IG działanie odwrotne do zamrożenia (np. po reklamacji). f) Ujawnianie IG złożenie do BIG zapytania o klienta. W momencie uzyskania IG na temat osoby, której dotyczyło zapytanie, następuje ujawnienie informacji w formie raportu. g) Zastrzeżenie IG przez BIG, gdy ten stwierdzi, iż wprowadzona IG może być nieprawdziwa i konieczne jest wyjaśnienie przez wierzyciela. Nawet roszczenie przedawnione może istnieć w Rejestrze Dłużników BIG, dokąd nie zostanie spłacone, gdyż dług wciąż istnieje. Przedsiębiorcy, w obliczu rosnącego zagrożenia płynności, zaczęli doceniać znaczenie IG w ocenie ryzyka związanego z kontrahentem oraz możliwości lepszego zarządzania należnościami. Stąd wynika zwiększona aktywność w zakresie współpracy z BIG-ami. Jednocześnie podmioty, które wcześniej korzystały z BIG, doceniły pozytywne efekty i zdynamizowały korzystanie ze sprawdzonych narzędzi BIG InfoMonitor. Jednakże rynek wymiany informacji gospodarczej i świadomego zarządzania należnościami przez przedsiębiorców wciąż jest w początkowej fazie rozwoju. W Polsce sprawdzanie kontrahenta nadal bywa traktowane jako wyraz braku zaufania, biznesowe faux pas, a nie standardowy element zmniejszający 25

26 ryzyko prowadzenia interesów. Na rynku europejskim taka bariera nie istnieje. Sprawdzanie firmy, z którą zamierza się podpisać kontrakt, jest czymś naturalnym. To ważny element bezpieczeństwa biznesowego i profesjonalizmu. Zdecydowanie bezpieczniej jest zainwestować niewielkie pieniądze we współpracę z BIG i weryfikować rzetelność oraz wypłacalność partnerów, niż stracić kilkaset tysięcy złotych na nietrafionym kontrakcie. Pozytywne efekty współpracy najlepiej przekonują kolejnych przedsiębiorców czy jednostki samorządu terytorialnego do korzystania z usług BIG Budowanie reputacji płatniczej a BIG Wiedza o kontrahencie i jego historii płatniczej ma znaczenie nie tylko dla banków. Przedsiębiorcy, konsumenci i instytucje publiczne coraz częściej sprawdzają wiarygodność płatniczą. Warto pamiętać, że niejednokrotnie również sami są sprawdzani. Dlatego istotną rzeczą jest, dbanie o własną wiarygodność płatniczą. Pozytywna opinia niewątpliwie może wpłynąć dodatnio na relacje biznesowe z kontrahentami. W szczególności swoimi klientami interesują się banki w zakresie udzielania kredytów, obliczania kosztów i sprawdzania zdolności kredytowej oraz wiarygodności potencjalnych i obecnych kredytobiorców. W tym zakresie banki pobierają raporty z Biura Informacji Kredytowej, z Systemu BANKOWY REJESTR Związku Banków Polskich oraz (za pośrednictwem BIK SA) z Biura Informacji Gospodarczej InfoMonitor. Warto wiedzieć, że z punktu widzenia banku na koszt udzielonego kredytu składa się także zabezpieczenie pożyczonej kwoty na wypadek niespłacenia przez klienta. Im mniej wiedzy o wszelkich zobowiązaniach klienta i statusie ich realizacji bank posiada, tym bardziej niepewny może wydawać się dla niego potencjalny kredytobiorca. Wpływa to na ogólną opinię o kliencie i jego zdolności kredytowej. W przypadku wydania pozytywnej decyzji o przyznaniu kredytu, ograniczona wiedza banku o historii kredytowej klienta może skutkować podwyższeniem kosztów kredytu. Klienci z pozytywną historią kredytową mogą liczyć na łatwiejszy dostęp do kredytów lub innych usług bankowych oraz niższe koszty z tym związane. Jednym z najważniejszych elementów procedury sprawdzającej jest skierowanie zapytania do BIG, by sprawdzić czy klient terminowo rozlicza się z kontrahentami, a w przypadku konsumenta czy płaci regularnie rachunki np.: za telefon, światło, gaz, ale także alimenty. Pobranie z BIG raportu o konsumencie wymaga posiadania przez pytającego upoważnienia konsumenta (zgody). Wierzyciel nie będący bankiem, który chce poszerzyć raport z BIG InfoMonitor o informacje dotyczące rzetelności płatniczej klienta (zarówno konsumenta, jak i przedsiębiorcy) wobec sektora bankowego, musi posiadać upoważnienie (zgodę) osoby, o którą pyta z uwagi na reżim tajemnicy bankowej. Dane negatywne wierzyciel przekazuje z własnej inicjatywy. Informację o terminowym regulowaniu zobowiązań przez dłużnika wierzyciel może przekazać sam za zgodą dłużnika, lub na jego wniosek. Dłużnik występując do wierzyciela z wnioskiem o przekazanie informacji o spłaconych terminowo zobowiązaniach buduje pozytywną historię płatniczą, która w momencie aplikowania o kolejny kredyt, pożyczkę czy zakup innej usługi jest atutem. Warto wiedzieć, że przekazywanie do BIG pozytywnych IG (o terminowym regulowaniu zobowiązań) to bardzo dobry sposób na budowanie reputacji i utrwalanie marki wiarygodnego uczestnika obrotu gospodarczego. W polskich realiach rzetelność płatnicza nadal nie ma tak istotnego wpływu na relacje biznesowe, jak w krajach o wieloletniej tradycji funkcjonowania tego rynku. Zmiany w tym obszarze następują wolno, jednak należy podkreślić, że w ostatnich latach coraz szybciej rośnie znaczenie pozytywnej historii płatniczej w relacjach z bankami. Dlatego też zaangażowanie sektora bankowego w promowanie rzetelności i transparentności w obrocie gospodarczym ma przyspieszyć wzrost świadomości korzyści z posiadania pozytywnej historii płatniczej, tak dla dłużnika, jak i wierzyciela. Warto dbać o pozytywną historię płatności nie tylko ze względu na potencjalnie relacje z bankiem. Na co dzień naszą wypłacalność oceniają i badają także inni przedsiębiorcy, z których usług korzystamy: firmy telekomunikacyjne, dostawcy Internetu, telewizji, prądu, gazu, wypożyczalnie sprzętu, a nawet urzędy gmin. Usługodawcy ci nie mają bezpośredniego dostępu do informacji kredytowych, gromadzonych w BIK czy w Systemie BANKOWY REJESTR, ale korzystają z tych danych za pośrednictwem BIG InfoMonitor. Celem ułatwienia wierzycielom pełnego wykorzystania możliwości redukcji ryzyka został przygotowany dla przedsiębiorców pakiet usług z wykorzystaniem baz danych: ZBP, BIK SA i BIG InfoMonitor SA. Produkty są oferowane bezpośrednio przez ww. instytucje oraz poprzez utworzoną sieć Centrów Informacji Gospodarczej (CIG) Poprzez CIG przedsiębiorcy na terenie wszystkich województw uzyskali łatwiejszy dostęp do zasobów informacji o zobowiązaniach i kondycji finansowej swoich kontrahentów oraz 26

27 narzędzia odzyskiwania zaległości. Przedsiębiorcy korzystający z tych możliwości, stają się bardziej wiarygodnymi klientami banków. Model został zbudowany tak, aby obok dostarczenia wierzycielom nowych możliwości dyscyplinowania dłużników nieterminowo spłacających zobowiązania, istniała możliwość poszerzania zasobów danych niezbędnych wierzycielom do lepszego zarządzania ryzykiem. 2. Obszary działalności Biur Informacji Gospodarczej Produkty BIG służą prewencji i odzyskiwaniu należności. Należy w tym miejscu wyjaśnić pojęcia: System BIG system informatyczny służący do przyjmowania, przechowywania, przetwarzania oraz ujawniania informacji gospodarczych. Rejestr Dłużników baza negatywnych i pozytywnych informacji gospodarczych o konsumentach i przedsiębiorcach, stworzona w oparciu o informacje przekazane przez podmioty uprawnione, posiadające podpisaną umowę z BIG. Zgodnie z Ustawą o BIG obszar działalności biur informacji gospodarczej i zakres oferowanych usług nie różni się zasadniczo dlatego poniższy opis produktów BIG został dokonany na przykładzie usług Biura Informacji Gospodarczej InfoMonitor SA i informacji gromadzonych w Rejestrze Dłużników BIG InfoMonitor. Jedyna istotna różnica polega na tym, ze BIG InfoMonitor, jako jedynie, udostępnia przedsiębiorcom nie bankowym także dane z systemu BIK oraz Systemu BANKOWY REJESTR ZBP Analiza ryzyka raporty z systemu BIG Jednym z elementów działalności BIG jest analiza ryzyka finansowego. Dzięki zebranym danym uczestnicy rynku, tj. przedsiębiorcy, instytucje publiczne, a nawet konsumenci, mogą sprawdzać wiarygodność kontrahentów, aby w ten sposób minimalizować prawdopodobieństwo podjęcia współpracy z podmiotem, będącym nierzetelnym płatnikiem Jakie dane znajdują się w Rejestrze Dłużników BIG? BIG przechowuje i udostępnia informacje o zadłużeniu osób fizycznych i przedsiębiorców. Już dług w wysokości 200 zł, niespłacany przez 60 dni wystarczy, aby konsument, czyli przysłowiowy Pan Kowalski, znalazł się w Rejestrze Dłużników BIG. Dane o zadłużeniu firm muszą opiewać na kwotę minimum 500 zł. Wierzyciel może przekazać informację o swoim dłużniku, gdy zobowiązanie wynika z zawartej między nimi umowy lub innego istniejącego między nimi stosunku prawnego (np. sądowy tytuł wykonawczy). W przypadku konsumentów przekazujących IG do BIG, zawsze musi to być tytuł wykonawczy Czemu służy pobieranie raportów z systemu BIG? Z Rejestru Dłużników BIG regularnie korzystają instytucje w celu oceny wiarygodności płatniczej firmy lub konsumenta BIG IM wydaje ponad 700 tys. raportów miesięcznie (sierpień 2011). Raporty pobierają gł. banki, firmy pożyczkowe, leasingowe, operatorzy telefonii komórkowej, dostawcy telewizji kablowej i internetu. Osoba fizyczna lub firma, której dane o niespłaconym zobowiązaniu znajdują się w RD BIG, jest uważana za niewypłacalną lub niewiarygodną. Może nie otrzymać kredytu czy pożyczki lub otrzyma je na mniej korzystnych warunkach (np. wymóg dodatkowych zabezpieczeń). Osoba lub firma, której dane negatywne widnieją w BIG, może napotkać trudności w zakupach na raty, abonamentu telefonicznego, telewizji kablowej i internetu. Tylko spłata należności spowoduje, że dane dłużnika są usuwane z rejestru Rodzaje raportów IG zgromadzone w BIG przekazywane są klientom w formie raportów. W sumie w ofertach BIG można znaleźć pięć rodzajów tego typu dokumentów 4 : Raport o Konsumencie, Raport o Przedsiębiorcy, 4 Wzory powyższych dokumentów można znaleźć w rozdziale X Załączniki 27

28 Raport o Dokumencie, Raport o Sobie, Raport z Rejestru Zapytań Rodzaje raportów W ofertach BIG można znaleźć pięć rodzajów raportów : Raport o Konsumencie, Raport o Przedsiębiorcy, Raport o Dokumencie, Raport o Sobie, Raport z Rejestru Zapytań. Warto zaznaczyć, że chociaż każdy BIG w Polsce ma w ofercie wszystkie pięć raportów, to jedynie BIG InfoMonitor ma dostęp do danych Biura Informacji Kredytowej oraz Systemu BANKOWY REJESTR ZBP Raport o Konsumencie Zawiera informacje dotyczące osoby fizycznej (konsumenta). Aby pobrać dokument konieczna jest zgoda osoby będącej przedmiotem zapytania. Upoważnienie jest ważne 30 dni od dnia udzielenia. Osoba sprawdzająca wiarygodność konsumenta powinna posiadać następujące dane: imię i nazwisko konsumenta, PESEL (jeżeli konsument jest obywatelem polskim) lub numer dokumentu potwierdzającego tożsamość (jeśli konsument nie jest obywatelem polskim), datę urodzenia, rodzaj dokumentu tożsamości oraz jego serię i numer. Raport informuje o liczbie zobowiązań oraz o kwotach na jakie opiewają. Dodatkowo dokument może zawierać pozytywne informacje o zobowiązaniach spłacanych w terminie. Pobierając Raport można uzyskać informację czy PESEL i dokument tożsamości ze składanego zapytania dotyczą osoby, która się nimi posługuje oraz poznać dane osoby/firmy przekazującej do BIG Informacje Gospodarcze o konsumencie. Raport o Konsumencie z BIG InfoMonitor może zawierać informacje z trzech baz: BIG InfoMonitor, Biura Informacji Kredytowej oraz Systemu BANKOWY REJESTR ZBP. Konsument musi określić, czy zgadza się na przeszukanie wszystkich baz, czy tylko Rejestru Dłużników w BIG InfoMonitor. Daty wydania upoważnień na przeszukanie poszczególnych rejestrów są wyszczególnione w raporcie Raport o Przedsiębiorcy Zawiera informacje dotyczące jednoosobowej działalności gospodarczej bądź firmy. Można go pobrać bez zgody podmiotu, o który pytamy. Upoważnienie (w formie pisemnej) jest wymagane, gdy chcemy uzyskać dodatkowe informacje z BIK lub Systemu BR. Zgoda jest ważna przez cały czas obowiązywania umowy. Osoba sprawdzająca wiarygodność przedsiębiorcy może pobrać raport, jeżeli zna: formę prawną podmiotu (jednoosobowa działalność gospodarcza, podmiot posiadający osobowość prawną, jednostka nie posiadająca osobowości prawnej), pełną nazwę firmy, NIP (zapisany w formie ciągłej, bez kresek i innych separatorów), REGON (nie jest wymogiem koniecznym, dodatkowo można po nim przeszukać bazę ZBP). Podobnie, jak w przypadku Raportu o Konsumencie, Raport o Przedsiębiorcy może zawierać negatywne i pozytywne. Wyszczególnione są w nim dane podmiotów przekazujących informacje do BIG Raport o Dokumencie Zawiera informacje o posłużeniu się cudzym lub podrobionym dokumentem, przekazane do rejestru przez klientów BIG (nie mylić z Systemem DOKUMENTY ZASTRZEŻONE ZBP). Informacje w raporcie pochodzą tylko z bazy BIG. Osoba sprawdzająca wiarygodność dokumentu powinna posiadać informacje dotyczące: rodzaju dokumentu, serii i numeru dokumentu, 28

29 danych osoby, do której dokument należy Raport o Sobie Zawiera informacje, czy podmiot występujący do BIG o taki raport widnieje w Rejestrze Dłużników BIG. Zgodnie z Ustawą o BIG, raz na pół roku można go pobrać za darmo, bez potrzeby podpisywania umowy. Podmiot, który chce uzyskać Raport o Sobie powinien przedstawić: w przypadku osób fizycznych: o wypełniony wniosek o udostępnienie raportu, o dowód osobisty (może być też kserokopia, potwierdzona za zgodność z oryginałem, w przypadku wysyłania wniosku pocztą, bądź skan w przypadku pobierania raportu przez Internet), w przypadku przedsiębiorców: o wypełniony wniosek o udostępnienie raportu, o NIP, o REGON, o zaświadczenie o wpisie do Ewidencji Działalności Gospodarczej lub wpis z KRS (może być też kserokopia, potwierdzona za zgodność z oryginałem, w przypadku wysyłania wniosku pocztą, bądź skan w przypadku pobierania raportu przez Internet). Raport o Sobie może zawierać zarówno informacje negatywne, jak i pozytywne. Dodatkowo znajdują się w nim dane podmiotu wprowadzającego informacje do Rejestru Dłużników BIG Raport z Rejestru Zapytań Zawiera informacje, kto w przeciągu ostatnich 12 miesięcy pytał o dany podmiot i jakie informacje na jego temat otrzymał. Można go pobrać w ten sam sposób, co Raport o Sobie. Uzyskanie informacji raz na pół roku jest bezpłatne. Dodatkowo Raport z Rejestru Zapytań może zawierać informacje z baz ZBP oraz BIK Monitorowanie kontrahentów Monitorowanie jest usługą bieżącego, ciągłego obserwowania wybranego podmiotu w kwestii: stanu IG o przedsiębiorcy - informacja o każdej zmianie w Rejestrze Dłużników BIG, dotyczącej monitorowanego przedsiębiorcy. Pozwala np. zaprzestać współpracy z przedsiębiorcą, któremu pogorszyła się sytuacja finansowa. stanu IG dotyczących własnej firmy - informacja o każdej zmianie w Rejestrze Dłużników BIG InfoMonitor, dotyczącej wprowadzonych IG dot. własnej firmy 2.2. Windykacja wpisywanie dłużnika do BIG BIG-i zajmują się analizą ryzyka biznesowego oraz wsparciem odzyskiwania należności. Drugi obszar działalności, skupia się wokół tzw. miękkiej windykacji to łagodny sposób odzyskiwania pieniędzy, którego głównym narzędziem jest wpisanie dłużnika do rejestru dłużników. BIG-i dysponują odpowiednimi narzędziami, które pomagają w egzekwowaniu zaległych należności. Są nimi: naklejki informujące o współpracy z BIG, pieczątka do wykorzystywania na własnych dokumentach finansowych z informacją o możliwości umieszczenia dłużnika w rejestrze (ostrzeżenie, mówiące o konsekwencji zalegania z płatnością jeszcze zanim dojdzie do zaległości)*, formularz wezwania do zapłaty z ostrzeżeniem o wpisie do BIG*, umieszczenie Informacji Gospodarczej o niespłacanych zobowiązaniach dłużnika w BIG, powiadomienie o umieszczeniu Informacji Gospodarczej w BIG wysyłane do dłużnika*. * Wzory powyższych dokumentów, oznaczonych gwiazdką można znaleźć w rozdziale X Załączniki 29

30 Stosowana przez BIG miękka windykacja jest skutecznym, szybkim i mało stresującym sposobem odzyskiwania zaległych płatności. Według danych BIG InfoMonitor: w 40% przypadków samo wysłanie wezwania do zapłaty z informacją o zamiarze umieszczenia danych dłużnika w BIG i o konsekwencjach tego działania skutkuje zwrotem należności, kolejne 35% dłużników zwraca zaległości po umieszczeniu ich danych w Rejestrze Dłużników BIG. Zaletą miękkiej windykacji jest mobilizowanie płatników do regularnego i terminowego wywiązywania się ze zobowiązań. Metoda szczególnie sprawdza się w sytuacjach, gdy przyczyną zaległości są: brak dyscypliny płatniczej, brak efektywnych metod egzekucji zadłużenia i poczucie bezkarności dłużników. Miękka windykacja jest profesjonalnym instrumentem finansowym, po który coraz częściej sięgają zarówno instytucje państwowe i samorządowe, jak i przedsiębiorcy z różnych sektorów gospodarki Potwierdzanie wiarygodności Trzecim obszarem funkcjonowania BIG jest potwierdzanie wiarygodności finansowej przedsiębiorców. Możliwe jest zarówno potwierdzanie własnej wiarygodności finansowej jak również sprawdzanie wiarygodności innych firm, kontrahentów. Narzędziem, które to umożliwia jest certyfikat aktualizowany on- line. Potwierdza, że dana firma nie posiada zaległych zobowiązań finansowych. Dla partnerów biznesowych, jak również konsumentów to sygnał, że nawiązanie współpracy lub skorzystanie z usług tej firmy jest bezpieczne finansowo. Dla firmy, która posiada certyfikat to także ważny element budowania wizerunku firmy, z którą warto nawiązać relacje biznesowe. Firma, która chce uzyskać tego rodzaju dokument, musi spełnić określone kryteria m.in. przejść pozytywnie weryfikacje w bazach z informacjami gospodarczymi. 3. Dostęp do Rejestru Dłużników BIG w wymiarze technicznym BIG-i stanowią platformę wymiany informacji gospodarczej (IG). Uczestnikami tego systemu są wszystkie podmioty rynku, które wprowadzają lub pobierają informacje gospodarcze. Dane z Rejestrów Dłużników BIG mogą pobierać wszystkie podmioty gospodarcze (należy wspomnieć, że osoby fizyczne mają dostęp jedynie do informacji o przedsiębiorcach). Jeżeli chodzi o wprowadzanie danych do systemu, to katalog podmiotów uprawnionych do tego działania jest szerszy. Uprawnienia do mają praktycznie wszyscy, w tym konsumenci. Wyjątkiem są wierzytelności publiczno-prawne tj. mandaty, podatki, czy opłaty sądowe. Obieg informacji gospodarczych zachodzący za pośrednictwem systemu BIG InfoMonitor Osoba fizyczna lub firma (klient), po podpisaniu umowy z BIG, wyznacza użytkowników do współpracy z biurem. Każdy wytypowany przez klienta użytkownik otrzymuje login i hasło do systemu BIG. Na tej podstawie ma możliwość wprowadzania IG do Rejestru Dłużników BIG i ich pobierania z BIG. Klienci BIG InfoMonitor otrzymują możliwość korzystania z usług biura za pośrednictwem: a) strona internetowa rozwiązanie dla firm, organizacji i osób prywatnych, które mają jednostkowe potrzeby sprawdzania i umieszczania informacji gospodarczych. Dostęp do systemu jest w tym wypadku jednostanowiskowy, 30

31 b) System WebService technologia sieciowa służąca do wymiany informacji pomiędzy systemami, przeznaczona dla firm i organizacji, które przetwarzają setki informacji gospodarczych, c) CPU-CPU, popularnie zwane połączeniem Server-Server rozwiązanie najbardziej optymalne dla firm i organizacji, które mają potrzeby weryfikacji IG liczonych w setkach / tysiącach. Jest najbardziej wydajny, ale i najdroższy w realizacji wymaga serwera IBM WebSphere po stronie klienta. 4. Zasady działania Biur Informacji Gospodarczej Ustawa o BIG określa zasady i tryb postępowania z informacjami gospodarczymi dotyczącymi wiarygodności płatniczej przedsiębiorców i konsumentów Kto i jakie Informacje Gospodarcze może przekazywać do BIG? IG do BIG może przekazywać szeroki krąg wierzycieli, w tym konsumenci oraz wierzyciele wtórni (tj. firmy windykacyjne, faktoringowe, fundusze sekurytyzacyjne, czy też inne podmioty, które nabyły wierzytelności). Do BIG może być przekazana każda wierzytelność z wyjątkiem wierzytelności publicznoprawnych, takich jak np. niezapłacone podatki, składki rentowo emerytalne, grzywny, mandaty i kary pieniężne Czyje dane mogą zostać przekazane do BIG? Do BIG może trafić każdy dłużnik z wyjątkiem tzw. dłużników publicznoprawnych, czyli dłużników z tytułu niezapłaconych podatków, składek rentowo emerytalnych, grzywien, mandatów i kar pieniężnych Sposoby przekazywania danych dłużników do BIG Istnieją dwa sposoby przekazywania danych dłużników do BIG. Pierwszy dotyczy przekazywania wierzytelności wynikającej z określonego stosunku prawnego, zaś drugi zaległości z tytułem wykonawczym. Każde z tych rozwiązań jest przeznaczone dla określonej grupy podmiotów i wymaga spełnienia określonych przez Ustawę o BIG warunków Warunki przekazywania IG wynikających z określonego stosunku prawnego (najczęściej z umowy) do przekazywania IG są uprawnione podmioty funkcjonujące na rynku (z wyjątkiem konsumentów), zobowiązanie powstało w związku z określonym stosunkiem prawnym, łączna kwota wymagalnych zobowiązań dłużnika, będącego konsumentem, wobec wierzyciela wynosi co najmniej 200 zł, zaś dłużnika nie będącego konsumentem co najmniej 500 zł, od terminu płatności upłynęło co najmniej 60 dni, upłynął co najmniej miesiąc od wysłania przez wierzyciela (listem poleconym albo do rąk własnych) wezwania do zapłaty, zawierającego ostrzeżenie o zamiarze przekazania danych do BIG Warunki przekazywania IG potwierdzonych tytułem wykonawczym do przekazywania IG są uprawnione wszystkie podmioty funkcjonujące na rynku, w tym konsumenci, wierzytelność została potwierdzona tytułem wykonawczym (czyli prawomocnym wyrokiem sądu lub ugodą zawartą przed sądem, które zostały opatrzone klauzulą wykonalności), kwota i okres zaległości są bez znaczenia, upłynęło co najmniej 14 dni od wysłania przez wierzyciela listem poleconym albo doręczenia dłużnikowi do rąk własnych wezwania do zapłaty, zawierającego ostrzeżenie o zamiarze przekazania danych do BIG. Tytuł wykonawczy to np.: wyrok sądowy opatrzony klauzulą wykonalności ugoda zawarta przed sądem, opatrzona klauzulą wykonalności 31

32 5. BIG, a zadłużenie w Polsce BIG-i, oprócz podstawowej, prowadzą również działalność szkoleniową oraz edukacyjną, m.in. poprzez publikowanie raportów na temat zadłużenia oraz różnorodnych analiz Raporty BIG InfoMonitor Raport InfoDług Przygotowany na podstawie danych zamieszczonych w Rejestrze Dłużników BIG InfoMonitor, w bazach BIK SA i Systemu BANKOWY REJESTR ZBP. To kompleksowa, ogólnopolska publikacja, informująca o zaległych płatnościach Polaków, dzięki której opinia publiczna jest na bieżąco informowana o skali problemu. Raport wydawany kwartalnie, od sierpnia 2007 r. Zawiera dane m.in. o: profilu klienta podwyższonego ryzyka, łącznej kwocie zaległych płatności, liczbie klientów podwyższonego ryzyka, przeterminowanym zadłużeniu ze względu na płeć oraz miejsce zamieszkania, lista miast z największą liczbą nierzetelnych dłużników, 10 najbardziej zadłużonych osób w Polsce. Do raportu często dołączane są również wyniki badań opinii publicznej, dotyczących istotnych z punktu widzenia bezpieczeństwa obrotu i rozwoju gospodarczego Raport BIG Przedstawia wyniki badania przeprowadzanego wśród przedstawicieli trzech segmentów rynku: dostawców usług finansowych i masowych oraz innych przedsiębiorców. Raport ukazuje się kwartalnie od listopada 2007 r. Jego kluczowym elementem jest Wskaźnik Bezpieczeństwa Działalności Gospodarczej (Wskaźnik BIG), który mierzy poziom bezpieczeństwa w biznesie i pozwala monitorować, w jakim stopniu problemy płatnicze wpływają na funkcjonowanie firm Raporty KRD Kompleksowy Raport o Długach Raport powstaje we współpracy i przy wykorzystaniu ogólnodostępnych informacji gromadzonych przez NBP, Ministerstwo Finansów, MSWiA oraz danych pochodzących z baz własnych KRD. Wydawany jest kwartalnie od sierpnia 2008 r., można w nim znaleźć m.in. informacje dotyczące: nieregulowanych w terminie długów dłużników znajdujących się w bazie KRD, niespłaconych długów wobec banków, zobowiązań wobec gmin, zadłużenia wynikającego m.in. z: podatków i ceł, mandatów, czynszów Portfel należności polskich przedsiębiorstw Badanie prowadzone w oparciu o kwestionariusz ankietowy. Raport wydawany kwartalnie od lutego 2009 r., można dowiedzieć się z niego m.in. jakie są: oceny i prognozy sytuacji finansowej przedsiębiorstw w Polsce, oceny i prognozy portfela należności w polskich firmach, identyfikacja skali problemu nieterminowej obsługi zobowiązań w przedsiębiorstwach, określenie struktury terminowej przeterminowanych należności polskich przedsiębiorstw, identyfikacja barier wynikłych z nieterminowej obsługi zobowiązań, określenia kosztów ponoszonych przez przedsiębiorstwa wskutek występowania zatorów płatniczych. 32

33 V Rynek wymiany informacji kredytowych w Polsce Patrycjusz Rozpiątkowski 1. Geneza i rola BIK S.A. BIK, czyli Biuro Informacji Kredytowej S.A. zostało utworzone przez 21 największych banków z inicjatywy Związku Banków Polskich 29 października 1997 r., po ciężkich doświadczeniach związanych z upadłościami banków w pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych. Była to odpowiedź na wzrastającą liczbę zagrożonych kredytów w polskim sektorze bankowym. Celem powołania BIK było zbudowanie kompleksowej bazy danych zawierającej informacje o zobowiązaniach kredytowych klientów banków. BIK jest instytucją utworzoną i działającą na podstawie art. 105 ust. 4 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe: Art. 105 ust. 4 ustawy Prawo bankowe 4. Banki mogą, wspólnie z bankowymi izbami gospodarczymi, utworzyć instytucje upoważnione do gromadzenia, przetwarzania i udostępniania: 1) bankom - informacji stanowiących tajemnicę bankową w zakresie, w jakim informacje te są potrzebne w związku z wykonywaniem czynności bankowych oraz w związku ze stosowaniem metod statystycznych, o których mowa w art. 128 ust. 3 oraz w art. 128d ust. 1, 2) innym instytucjom ustawowo upoważnionym do udzielania kredytów informacji stanowiących tajemnicę bankową w zakresie, w jakim informacje te są niezbędne w związku z udzielaniem kredytów, pożyczek pieniężnych, gwarancji bankowych i poręczeń. 4a. Instytucje utworzone na podstawie ust. 4 mogą udostępniać, z zastrzeżeniem ust. 4a1 i 4a2, biurom informacji gospodarczej działającym na podstawie ustawy z dnia 9 kwietnia 2010 r. o udostępnianiu informacji gospodarczych i wymianie danych gospodarczych (Dz. U. Nr 81, poz. 530) dane w drodze teletransmisji. 4a1. Udostępnianie danych na podstawie ust. 4a może nastąpić, jeżeli wierzyciel występujący o udostępnienie tych danych uzyskał pisemne upoważnienie osoby, której dotyczą te dane. Upoważnienie określa zakres danych przeznaczonych do udostępnienia. 4a2. Sposób udostępniania danych określa umowa o współpracy między instytucją utworzoną na podstawie ust. 4 a biurem informacji gospodarczej. Umowa zawiera wzór upoważnienia, o którym mowa w ust. 4a1. 4b. Banki mogą udostępniać biurom, o których mowa w ust. 4a, dane o zobowiązaniach powstałych z tytułu umów związanych z dokonywaniem czynności bankowych, jeżeli umowy te zawierają klauzule informujące o możliwości przekazania danych do tych biur. 4c. Klauzule, o których mowa w ust. 4b, zawierają informacje o warunkach, na jakich banki przekazują dane, o których mowa w art. 14 ust. 1 i art. 15 ust. 1 ustawy, o której mowa w ust. 4a. 4d. Instytucje, utworzone zgodnie z ust. 4, mogą udostępniać instytucjom finansowym, będącym podmiotami zależnymi od banków, informacje o zobowiązaniach powstałych z tytułu umów związanych z wykonywaniem czynności bankowych, jeżeli umowy te zawierają klauzule informujące o możliwości przekazania danych do tych instytucji finansowych. Obecnie akcjonariuszami Biura jest 11 największych banków oraz Związek Banków Polskich: 33

34 Biuro Informacji Kredytowej S.A.: gromadzi, przetwarza, udostępnia Informacje na temat klientów banków i SKOK-ów. Są to dane osobowe umożliwiające identyfikację danego klienta, informacje o złożonych wnioskach kredytowych oraz aktualnych bądź spłaconych zobowiązaniach kredytowych, z uwzględnieniem terminowości ich spłat: W Biurze gromadzone są informacje dotyczące kredytów gotówkowych, hipotecznych, odnawialnych i zobowiązań na karcie kredytowej. BIK przetwarza w administrowanym przez siebie zbiorze informacje kredytowe o klientach banków i SKOK-ów i ich rachunkach, które przekazywane są cyklicznie przez te instytucje w formie tzw. wsadów informacyjnych. Wsady informacyjne zawierają m.in. dane osobowe klientów, dane na temat kredytu, takie jak: data powstania, rodzaj kredytu, okres na jaki kredyt został udzielony, waluta kredytu, terminowość spłat, a także informacje o zadłużeniu, podjętej przez bank windykacji czy egzekucji należności oraz o zamknięciu rachunku (i powodach tego zamknięcia). Informacje znajdujące się w BIK dotyczą wszystkich rachunków kredytowych, jakie prowadzą lub prowadziły banki, a więc zarówno tych obsługiwanych prawidłowo, jak i tych, które spłacane są lub spłacane były nieterminowo. Innymi słowy: BIK przetwarza wszystkie informacje kredytowe przekazane przez bank zarówno pozytywne (kredyty spłacane terminowo), jak i negatywne (kredyty spłacane z opóźnieniem). Dzięki działalności BIK udało się znacząco: oraz zwiększyć bezpieczeństwo udzielanych kredytów i pożyczek zmniejszyć do minimum czas oczekiwania na podjęcie decyzji kredytowej. To ważne nie tylko dla banków, ale także dla ich klientów oczekujących na kredyt. Krótsza i łatwiejsza procedura, to niższe koszty: Niespłacony kredyt to kłopot nie tylko kredytobiorcy, ale też straty i dodatkowe koszty dla banku, które muszą być pokryte z marż na spłacanych regularnie kredytach. W konsekwencji konieczne jest zastosowanie wyższych marż, a co za tym idzie przedstawienie przez bank mniej konkurencyjnej oferty. Informacje o historiach kredytowych osób ubiegających się o kredyt, dostarczane bankom przez BIK, pozwalają minimalizować ryzyko związane ze spłatą kredytów, jak również wspierają odpowiedzialne kredytowanie. Dzięki informacjom z BIK banki już w momencie wnioskowania przez klienta o kredyt mają świadomość, czy kredyt dla danej osoby niesie wysokie ryzyko strat. Blisko 90 proc. danych w bazie BIK to informacje pozytywne, które świadczą o rzetelnie spłacanych zobowiązaniach i pozwalają klientom budować pozytywną historią kredytową. W ciągu tych kilkunastu lat działalności BIK, zbudowany został sprawnie działający i obejmujący praktycznie cały sektor bankowy system wymiany informacji kredytowej. Dzięki temu banki: uzyskują lepszą jakość portfela kredytowego, mogą uzyskiwać lepsze wyniki finansowe lepiej chronią depozyty swoich klientów Mechanizm działania systemu wymiany informacji kredytowej jest niezwykle prosty: banki przekazują cyklicznie (raz na miesiąc) informacje na temat klientów i ich rachunków kredytowych - są to tzw. wsady informacyjne. Pamiętać należy, że BIK nie udziela kredytów oraz nie podejmuje decyzji kredytowych. BIK jedynie przekazuje zgromadzone w swojej bazie informacje, które są oceniane zgodnie z polityką każdego banku i wówczas podejmowana jest decyzja kredytowa. Obecnie z BIK współpracuje już 98 proc. polskich banków komercyjnych i 95 proc. banków spółdzielczych. 34

35 Z usług BIK korzystają placówki należące do banków komercyjnych, Krajowej Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo-Kredytowej (zrzeszającej kilkadziesiąt Spółdzielczych Kas Oszczędnościowo-Kredytowych) oraz kilkuset banków spółdzielczych i banków zrzeszających. System Wymiany Informacji Kredytowej BIK Klient Indywidualny i wymiany danych gospodarczych Działalność BIK prowadzona jest w oparciu o zasady: Wzajemności: Prawo do korzystania z informacji mają wszystkie banki oraz instytucje ustawowo upoważnione do udzielania kredytów zobowiązując się przekazywać do BIK regularnie pełne i kompletne dane swoich kredytobiorców, zgodnie z zawartymi umowami. Wiarygodności: Za poprawność i wiarygodność informacji dostarczonych do baz danych BIK odpowiedzialność ponoszą banki/skok-i. BIK odpowiada za zgodność informacji przekazywanych do użytkowników z danymi źródłowymi oraz zobowiązuje się do nie zmieniania ani modyfikowania przekazywanych danych. Neutralności: BIK nie udziela bankom informacji, które mogłyby stanowić tajemnicę handlową, np. nie jest podawana nazwa instytucji, z której pochodzi informacja o kliencie. Zapytanie zawsze dotyczy konkretnej osoby, a pytający musi podać niezbędne dane identyfikacyjne klienta, odnośnie którego sformułowane jest zapytanie. Maksymalnego bezpieczeństwa: Wszelkie informacje gromadzone i wymieniane pomiędzy BIK a użytkownikami mają charakter tajemnicy bankowej. Zwrócić należy również uwagę na istniejące zabezpieczenia w postaci odpowiedniego sprzętu oraz procedur wewnętrznych i zewnętrznych, które uniemożliwiają dostanie się przechowywanych przez BIK danych w niepowołane ręce. Warto wiedzieć, że rejestry kredytowe to nie wymysł współczesnych kredytodawców. Pierwsze rejestry informacji w Polsce powstały już w okresie międzywojennym. Były to firmy, bądź osoby fizyczne specjalizujące się w udzielaniu informacji o kondycji finansowej innych instytucji, ułatwiające zawieranie transakcji handlowych. Poza granicami naszego kraju, biura informacyjne powstały już ponad 100 lat temu. W Niemczech takie rejestry prowadziły firmy dostarczające usługi energetyczne. Osoby, które terminowo regulowały rachunki za energię były wpisywane na listę pozytywnych płatników i z tego tytułu miały liczne korzyści m.in. możliwość zakupu sprzętu elektronicznego na raty. 2. Mechanizm i zasady wymiany informacji kredytowej Historia kredytowa i zdolność do wywiązywania się z zaciągniętych zobowiązań z dnia na dzień ma coraz większe znaczenie w całym obrocie gospodarczym. Posiadanie wiedzy w tym zakresie jest szczególnie istotne dla instytucji finansowych, które udzielając kredytów w celu kalkulacji kosztów z nimi związanych muszą weryfikować wiarygodność potencjalnych i obecnych kredytobiorców. 35

36 Trzeba mieć świadomość tego, że na koszt pojedynczego kredytu składa się także koszt zabezpieczenia ryzyka, jakie bank czy SKOK podejmuje pożyczając klientowi pieniądze. Należy więc uznać, że im więcej informacji o zobowiązaniach posiadają instytucje finansowe, tym lepiej dla: sektora bankowego (instytucje funkcjonujące na rynku mogą udzielać kredytów rzetelnym kredytobiorcom zmniejszając przy tym ryzyko niemożności zaspokojenia przysługującego im roszczenia); klientów, którzy mogą oczekiwać niższych kosztów usługi bankowej. Aby zapewnić możliwie jak najpełniejszy przepływ informacji o historiach kredytowych Polaków, przy zachowaniu wymogów przewidzianych przepisami prawa, został w Polsce stworzony system wymiany informacji kredytowej i danych gospodarczych, którego liderem jest Biuro Informacji Kredytowej. Warto nadmienić, iż przepływ informacji pomiędzy instytucjami funkcjonującymi na rynku wymiany informacji niesie korzyści nie tylko dla tych podmiotów, ale również dla samych klientów. Dzięki tak sprawnej wymianie informacji, klienci ubiegający się o kredyt czy pożyczkę są zobowiązani do dostarczenia minimalnej liczby dokumentów, bowiem większość danych niezbędnych do podjęcia decyzji kredytowej instytucje pozyskują w ramach systemu wymiany informacji. Bank, zanim udzieli kredytu, weryfikuje, czy dane klienta figurują w prowadzonym przez Związek Banków Polskich Systemie BANKOWY REJESTR oraz sprawdza historię kredytową klienta w Biurze Informacji Kredytowej. Dodatkowo bank ma możliwość kierowania zapytania do Biura Informacji Gospodarczej (BIG) celem sprawdzenia czy klient nie posiada długów wobec innych podmiotów oraz czy płaci regularnie rachunki np.: za telefon, światło, czy gaz. Gdyby nie sprawnie funkcjonujący system wymiany informacji kredytowej i wymiany danych gospodarczych, zaświadczenia od wskazanych podmiotów klient musiałby pozyskiwać we własnym zakresie. 36

37 BIK działa na podstawie restrykcyjnych przepisów Prawa bankowego dotyczących ochrony tajemnicy bankowej i danych osobowych. Wykorzystuje do tego celu najwyższe standardy gromadzenia i przetwarzania danych. Dzięki temu, że Biuro Informacji Kredytowej współpracuje praktycznie z całym polskim sektorem bankowym, instytucje finansowe mają gwarancję, że informacje o kredytobiorcach, które znajdują się w bazie BIK są pełne, rzetelne i wiarygodne. Biuro Informacji Kredytowej, jako lider rynku wymiany informacji, pomaga budować zaufanie wśród wszystkich jego uczestników. Z kolei dzięki zwiększonej wiarygodności i rzetelności rośnie bezpieczeństwo na rynku kredytowym. BIK umożliwia budowanie pozytywnej historii kredytowej każdemu. To otwiera drogę do otrzymania kredytu, jak również uzyskania lepszych warunków usług bankowych. Blisko 90 proc. informacji, które znajdują się w BIK to informacje kredytowe pozytywne. BIK zwiększa pewność obrotu na rynku kredytowym, posiada wiedzę o ok. 98 proc. rynku kredytowego dane o klientach banków i SKOK-ów. BIK jest neutralny, nie dokonuje oceny klienta i jego sytuacji, nie podejmuje decyzji kredytowych jedynie przedstawia rzeczywistość oraz wskazuje, jakie jest prawdopodobieństwo, że dana osoba spłaci kredyt, czy pożyczkę. BIK wspiera bezpieczne kredytowanie, pomaga zapobiegać nadmiernemu zadłużaniu się klientów. BIK, dzięki dostępowi do ogólnopolskiej bazy Dokumenty zastrzeżone, pozwala ograniczyć ryzyko oszustwa i wyłudzeń na dane klientów. Dzięki temu chroni ich przed poważnymi trudnościami. BIK zwiększa bezpieczeństwo, przechowywanych w bankach i SKOK-ach, depozytów klientów. Poprzez komunikację z rynkiem BIK zwiększa świadomość finansową kredytobiorców. 3. Kredyt konsumencki Ustawa z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (wejście w życie 18 grudnia 2011 r.) implementuje do polskiego porządku prawnego Dyrektywę 2008/48/WE w sprawie umów o kredyt konsumencki: Zapisy Dyrektywy 2008/48/WE mają na celu: oraz zapobieżenie nieodpowiedzialnemu kredytowaniu ochronę konsumentów przed nadmiernym zadłużeniem. Dla realizacji tych celów Dyrektywa nakazuje (art. 8 i art. 9) zapewnienie wszystkim kredytodawcom z krajów członkowskich UE, udzielającym kredytów konsumenckich, niedyskryminacyjnego dostępu do baz danych (takich, jak baza danych BIK) w celu oceny zdolności kredytowej konsumenta. Ustawa o kredycie konsumenckim dotyczy kredytów oraz pożyczek, w wysokości nie większej niż zł albo równowartość tej kwoty w walucie innej niż waluta polska, w szczególności takich jak: kredyt ratalny, kredyt w koncie, kredyt samochodowy, pożyczka gotówkowa. Niektóre zapisy ustawy odnoszą się również do kredytu hipotecznego: Przed zawarciem kontraktu konsument będzie musiał zostać poinformowany m.in. o całkowitej kwocie kredytu, wymaganym wkładzie własnym, zasadach i terminach spłaty kredytu, całkowitej kwocie do spłaty, koszcie kredytu. Kredytodawca oraz pośrednik kredytowy zobowiązany będzie do przedstawienia kredytobiorcy pełnej umowy w sposób jasny i zrozumiały. 37

38 Kredytodawca przed zawarciem umowy o kredyt konsumencki jest zobowiązany do dokonania oceny ryzyka kredytowego konsumenta. (art. 9 ust. 1 Ustawy o kredycie konsumenckim): Obowiązek dokonywania oceny ryzyka kredytowego został nałożony na banki przez ustawę Prawo bankowe. Ustawa o kredycie konsumenckim rozszerza ten obowiązek na instytucje finansowe, udzielające kredytów konsumenckich, których zapisy ustawy Prawo bankowe nie obowiązują. Ocena ryzyka kredytowego dokonywana jest na podstawie informacji uzyskanych od konsumenta lub na podstawie informacji zawartych w bazie danych lub zbiorze danych kredytodawcy. (art. 9 ust. 1 Ustawy o kredycie konsumenckim): Zgodnie z art. 9 ust. 3 Ustawy o kredycie konsumenckim konsument jest zobowiązany do przedstawienia, na żądanie kredytodawcy, dokumentów i informacji niezbędnych do dokonania oceny ryzyka kredytowego. Ustawa o kredycie konsumenckim w art. 5 p. 15 definiuje bazy danych jako: zbiory danych prowadzone dla celów oceny ryzyka kredytowego przez instytucje, o których mowa w art. 105 ust. 4 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe, oraz biura informacji gospodarczej, o których mowa w ustawie z dnia 9 kwietnia 2010 r. o udostępnianiu informacji gospodarczych i wymianie danych gospodarczych. Bank udzielający kredytu konsumenckiego ma obowiązek oceny ryzyka kredytowego przy uwzględnieniu dodatkowych wymogów wynikających z art. 70 Prawa bankowego (uwzględnić należy także regulacje sektorowe, przede wszystkim rekomendacje Komisji Nadzoru Finansowego). Art. 70 ustawy Prawo bankowe 1. Bank uzależnia przyznanie kredytu od zdolności kredytowej kredytobiorcy. Przez zdolność kredytową rozumie się zdolność do spłaty zaciągniętego kredytu wraz z odsetkami w terminach określonych w umowie. Kredytobiorca jest obowiązany przedłożyć na żądanie banku dokumenty i informacje niezbędne do dokonania oceny tej zdolności. 2. Osobie fizycznej, prawnej lub jednostce organizacyjnej nie mającej osobowości prawnej, o ile posiada zdolność prawną, które nie mają zdolności kredytowej, bank może udzielić kredytu pod warunkiem: 1) ustanowienia szczególnego sposobu zabezpieczenia spłaty kredytu, 2) przedstawienia niezależnie od zabezpieczenia spłaty kredytu programu naprawy gospodarki podmiotu, którego realizacja zapewni - według oceny banku - uzyskanie zdolności kredytowej w określonym czasie. 3. Kredytobiorca jest obowiązany umożliwić podejmowanie przez bank czynności związanych z oceną sytuacji finansowej i gospodarczej oraz kontrolę wykorzystania i spłaty kredytu. 4. Przepis ust. 2 stosuje się odpowiednio przy udzielaniu kredytu nowoutworzonemu przedsiębiorcy, osobie prawnej lub jednostce organizacyjnej niemającej osobowości prawnej, o ile posiada zdolność prawną. 5. Na wniosek ubiegającego się o kredyt przedsiębiorcy, bank przekazuje, w formie pisemnej, wyjaśnienie dotyczące dokonanej przez siebie oceny zdolności kredytowej. Opłata za sporządzenie takiego wyjaśnienia powinna być odpowiednia do wysokości kredytu. 6. Przepis ust. 5 stosuje się odpowiednio do przedsiębiorcy ubiegającego się o pożyczkę pieniężną. Kredytodawca ma obowiązek: udzielenia konsumentowi bezpłatnej informacji o wynikach sprawdzenia ryzyka kredytowego w bazie danych, wskazania bazy danych, w której dokonano sprawdzenia w przypadku gdy odmówił konsumentowi udzielenia kredytu na podstawie informacji zawartych w bazie danych. Bazą danych w rozumieniu ustawy o kredycie konsumenckim jest baza danych BIK. Ocena ryzyka kredytowego może zostać dokonana w oparciu o zawarte w niej dane. 38

39 W przypadku odmowy udzielenia kredytu konsumenckiego na podstawie informacji kredytowych zawartych w bazie danych BIK rekomendowane jest stosowanie klauzuli: Treść klauzuli została wypracowana przez Komitet ds. Kredytu Konsumenckiego i Rady Prawa Bankowego przy ZBP w uzgodnieniu z BIK. Bank informuje, że odmowa udzielenia kredytu konsumenckiego dokonana została między innymi na podstawie informacji zawartych w bazie danych Biura Informacji Kredytowej S.A. z siedzibą w Warszawie, Biuro Obsługi Klienta, ul. Postępu 17a, Warszawa. Sprawdzenia danych można dokonać w drodze zapytania skierowanego bezpośrednio do bazy danych. Zgodnie z art. 7 Ustawy o kredycie konsumenckim, kredytodawcy oraz pośrednicy kredytowi zobowiązani są do zawierania w przekazach reklamowych tzw. katalogu standardowych informacji, tj.: stopa procentowa; całkowita kwota kredytu; rzeczywista roczna stopa oprocentowania, wraz ze wskazaniem, czy jest ona stała, zmienna, czy mieszana oraz koszty po stronie konsumenta, które mają być uiszczone przy podpisaniu umowy; okres obowiązywania umowy o kredyt, jeśli jest ona warunkiem zawarcia umowy kredytowej; w stosownych przypadkach cena gotówkowa i kwota wszystkich zaliczek (kredyt w formie odroczonej płatności) oraz jeśli to możliwe całkowita kwota do zapłaty przez konsumenta oraz wysokość wszystkich rat; Ustawa o kredycie konsumenckim zobowiązuje kredytodawców oraz pośredników kredytowych do przygotowania i przekazania informacji odnośnie podstawowych warunków na jakich oferowany jest kredyt konsumencki w formie Standardowego Europejskiego Arkusza Informacyjnego (SEAI). Po otrzymaniu SEAI klient: ma możliwość żądać wyjaśnienia i odpowiedzi na wszelkie wątpliwości jakie pojawią się po otrzymaniu przez niego SEAI przed momentem zawarcia umowy kredytowej (asysta przedkontraktowa), nie jest zobligowany do skorzystania z proponowanej mu oferty, ma możliwość porównania ofert przygotowanych przez różne instytucje finansowe oraz wybrania opcji, która w największym stopniu zaspokaja w danej chwili jego potrzeby, ma możliwość porównania ofert banków prowadzących działalność na terenie całej Unii Europejskiej. Wydłużenie terminu na odstąpienie przez konsumenta od umowy o kredyt konsumencki do 14 dni bez podania przyczyny: Dotychczas konsument miał zagwarantowany 10-dniowy termin na odstąpienie od umowy. Konsument nie ponosi żadnych dodatkowych kosztów związanych z odstąpieniem od umowy o kredyt konsumencki. Jedyne koszty jakie zobligowany jest zapłacić to odsetki za okres od dnia wypłaty kredytu do dnia spłaty kredytu. Kredytodawcy nie przysługują żadne inne opłaty, z wyjątkiem bezzwrotnych kosztów poniesionych przez niego na rzecz organów administracji publicznej oraz opłat notarialnych. Zmiana art. 105 ust. 4 Prawa bankowego wprowadzona Ustawą o kredycie konsumenckim umożliwia instytucjom kredytowym z innych krajów członkowskich UE dostęp do bazy danych BIK - otwarcie transgranicznej wymiany informacji kredytowych. 4. Dane klienta w bazie BIK Biuro Informacji Kredytowej S.A. w ramach prowadzonej działalności gromadzi, przetwarza i udostępnia informacje na temat klientów banków i SKOK-ów. W Biurze gromadzone są informacje dotyczące kredytów gotówkowych, ratalnych, hipotecznych, odnawialnych i zobowiązań na karcie kredytowej. Dane klienta trafiają do BIK z chwilą złożenia przez niego w banku czy SKOK-u wniosku o produkt o charakterze kredytowym. Bank nie musi pozyskiwać zgody na przeszukanie baz BIK, wystarczy jedynie klienta o tym poinformować. BIK przetwarza w administrowanym przez siebie zbiorze informacje o klientach banków i SKOK-ów i ich rachunkach, które przekazywane są cyklicznie przez te instytucje w formie tzw. wsadów informacyjnych. 39

40 Wsady informacyjne zawierają m.in. dane osobowe klientów, dane na temat kredytu, takie jak: data powstania zobowiązania, rodzaj kredytu, okres na jaki kredyt został udzielony, kwota przyznanego kredytu, waluta kredytu, terminowość spłat, a także informacje o zadłużeniu, podjętej przez bank windykacji czy egzekucji należności oraz o zamknięciu rachunku (i powodach tego zamknięcia). Informacje znajdujące się w BIK dotyczą wszystkich rachunków kredytowych, jakie prowadzą lub prowadziły banki, a więc zarówno tych obsługiwanych prawidłowo, jak i tych, które spłacane są lub spłacane były nieterminowo. Innymi słowy: BIK przetwarza wszystkie informacje kredytowe przekazane przez bank czy SKOK zarówno pozytywne (kredyty spłacane terminowo), jak i negatywne (kredyty spłacane z opóźnieniem). Instytucje współpracujące z BIK co miesiąc przekazują do Biura zaktualizowane dane dotyczące najważniejszych parametrów zobowiązania, przede wszystkim: kwotę do spłaty, wysokości limitu w przypadku kart kredytowych, typu kredytu, raty kredytu, statusu opóźnienia, liczby dni opóźnienia, statusu windykacji. Główne systemy BIK, z których generowane są raporty, dla banków i SKOK-ów to: System Informacji BIK Klient Indywidualny System Informacji BIK Przedsiębiorca Dzięki danym zawartym w tych systemach, kredytodawcy mogą oceniać wiarygodność swoich klientów (zarówno klientów indywidualnych jak i przedsiębiorców). System Informacji BIK - Klient Indywidualny to największa baza BIK zawierająca informacje na temat klientów indywidualnych i ich zobowiązań (np. kredyty konsumpcyjne, mieszkaniowe, odnawialne). Jest cenny źródłem wiedzy na temat kredytobiorców, co stwarza możliwość oferowania bardziej atrakcyjnych produktów kredytowych na preferencyjnych warunkach dla wiarygodnych klientów. W ramach Systemu Informacji BIK - Klient Indywidualny dane są gromadzone w trzech bazach: BIOM: Baza Informacji o Monitoringu baza gromadząca wszystkie okresowe zapytania o aktywność kredytową klientów, jakie są kierowane przez banki i SKOK-i do BIK. Bank pobierając raport BIK nie uzyskuje informacji w tym zakresie, ale już klient na swoim raporcie z BIK-u będzie miał informację o tym, które instytucje składały zapytanie o jego aktywność kredytową. BIORK: Baza Informacji o Rachunkach Kredytowych baza danych zawierająca informacje uzyskiwane ze wsadów informacyjnych przekazywanych do BIK przez banki i SKOK-i. BIOZ: Baza Informacji o Zapytaniach. Baza ta gromadzi wszystkie zapytania na temat klientów, jakie są kierowane przez banki i SKOK-i do Biura Informacji Kredytowej. System Informacyjny BIK - Przedsiębiorca to drugi co do wielkości zbiór informacyjny BIK. Dzięki danym zawartym w tym systemie podmioty współpracujące z BIK mają dostęp do informacji o przeszłych i aktualnych zobowiązaniach kredytowych zaciąganych przez: osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą, rolników, spółki osobowe, spółki kapitałowe, inne jednostki organizacyjne. 5. Okresy przetwarzania przez BIK danych o zobowiązaniach Banki i SKOK-i przekazują do Biura Informacji Kredytowej dane dotyczące swoich klientów oraz ich zobowiązań zarówno tych spłacanych terminowo jak i z opóźnieniem. Informacje te są przekazywane na 40

41 podstawie umowy zawartej pomiędzy bankiem/skok-iem i BIK. Podstawą przetwarzania danych przez BIK są Prawo bankowe oraz Ustawa o ochronie danych osobowych. Dane klienta spłacającego zobowiązanie są przetwarzane w BIK: Od chwili ich przekazania do BIK, aż do wygaśnięcia zobowiązania. Jeśli klient wyraził zgodę na przetwarzanie jego danych po wygaśnięciu zobowiązania, dane te są udostępniane bankom i SKOK-om w celu oceny zdolności kredytowej i analizy ryzyka kredytowego dodatkowo przez okres wskazany przez Klienta. Zgodnie z art. 105a ust. 2 Prawa bankowego, instytucje, w tym m.in. BIK, mogą przetwarzać informacje stanowiące tajemnicę bankową w zakresie dotyczącym osób fizycznych po wygaśnięciu zobowiązania wynikającego z umowy zawartej przez tę osobę z bankiem lub inną instytucją ustawowo upoważnioną do udzielania kredytów, pod warunkiem uzyskania na to jej pisemnej zgody. Taka zgoda może być w każdym czasie odwołana. Dane klienta mogą być przetwarzane i udostępniane bez jego zgody w celu oceny zdolności kredytowej przez okres nie dłuższy niż 5 lat po wygaśnięciu zobowiązania, jeżeli dane klienta zostały przekazane do BIK i jeśli spełnione są łącznie następujące warunki: oraz klient dopuścił się zwłoki w spłacie powyżej 60 dni upłynęło co najmniej 30 dni od poinformowania klienta przez bank lub SKOK o zamiarze przetwarzania dotyczących klienta informacji stanowiących tajemnicę bankową bez jego zgody (o czym stanowi art. 105a ust. 3 Prawa bankowego). Zgodnie z art. 105a ust. 3 Prawa bankowego instytucje, w tym także BIK, mogą przetwarzać informacje stanowiące tajemnicę bankową, dotyczące osób fizycznych po wygaśnięciu zobowiązania wynikającego z umowy zawartej z bankiem lub inną instytucją ustawowo upoważnioną do udzielania kredytów, bez zgody osoby, której informacje dotyczą, gdy osoba ta nie wykonała zobowiązania lub dopuściła się zwłoki powyżej 60 dni w spełnieniu świadczenia wynikającego z umowy zawartej z bankiem lub inną instytucją ustawowo upoważnioną do udzielania kredytów, a po zaistnieniu tych okoliczności upłynęło co najmniej 30 dni od poinformowania tej osoby przez bank lub inną instytucję ustawowo upoważnioną do udzielania kredytów o zamiarze przetwarzania dotyczących jej informacji stanowiących tajemnicę bankową, bez jej zgody. Dla celów związanych ze stosowaniem przez banki metod statystycznych dane dotyczące zobowiązań klientów mogą być przetwarzane w BIK przez okres 12 lat od dnia wygaśnięcia zobowiązania. W takim przypadku nie są podawane dane osobowe klienta, a jedynie dane statystyczne. Przetwarzanie danych dla tego celu nie wymaga zgody klientów: Zgodnie z art. 105a ust. 4 Prawa bankowego banki oraz instytucje, o których mowa w art. 105 ust. 4 (w tym BIK) Prawa bankowego, mogą przetwarzać informacje stanowiące tajemnicę bankową dotyczące osób fizycznych po wygaśnięciu zobowiązania wynikającego z umowy zawartej z bankiem lub inną instytucją ustawowo upoważnioną do udzielania kredytów, bez zgody osoby, której informacje dotyczą, dla celów stosowania metod statystycznych, o których mowa w art. 128 ust. 3 Prawa bankowego. Informacje te mogą być wykorzystywane przez banki dla celów stosowania metod statystycznych przy szacowaniu ryzyka kredytowego. Długość okresu przechowywania informacji wynika z postanowień Unijnych Dyrektyw oraz nowelizacji ustawy Prawo bankowe, które nakładają obowiązek szacowania ryzyka kredytowego, przy wykorzystaniu zaawansowanych metod statystycznych i danych historycznych obejmujący okres pełnego cyklu koniunkturalnego. Według danych NBP okres ten wynosi w przypadku Polski 12 lat. Do systemu BIK przekazywane są przez banki dwa rodzaje zgody udzielonej przez klienta banku/skok-u na przetwarzanie danych po wygaśnięciu zobowiązania: oraz zgoda indywidualna zgoda ogólna 41

42 W obu przypadkach: konieczne jest świadome wyrażenie zgody przez klienta istnieje możliwość odwołania zgody w każdym czasie. Zgoda indywidualna zgoda udzielana przez klienta na podstawie art. 105a ust. 2 ustawy Prawo bankowe, dotycząca możliwości przetwarzania przez bank i BIK danych dotyczących konkretnego zobowiązania kredytowego po jego wygaśnięciu. Jeżeli klient wyraził zgodę na przetwarzanie danych po wygaśnięciu zobowiązania i informacja o tym została przekazana do BIK, takie informacje są udostępniane wszystkim uczestnikom wymiany przez okres, na który została udzielona zgoda (nie dłużej niż 5 lat). Zgodę indywidualną można wyrazić już w chwili podpisywania umowy kredytowej lub w trakcie spłacania kredytu. Zgoda ta może być w każdym czasie odwołana: Klient może w każdym czasie odwołać swoją zgodę na przetwarzanie danych osobowych w banku, któremu wcześniej udzielił zgody na przetwarzanie danych i przekazanie ich do BIK. Odwołanie powinno nastąpić w formie oświadczenia, w którym klient cofa zgodę na przetwarzanie swoich danych osobowych oraz wnosi o zaprzestanie ich przetwarzania i udostępniania. Jeżeli klient nie wyraził zgody na przetwarzanie danych po wygaśnięciu zobowiązania i informacja o tym została przekazana do BIK, takie informacje nie będą udostępniane innym uczestnikom wymiany. O ile nie zostały spełnione przesłanki z art. 105a ust. 3 ustawy Prawo bankowe, tj.: oraz klient dopuścił się zwłoki w spłacie powyżej 60 dni upłynęło co najmniej 30 dni od poinformowania klienta przez bank lub SKOK o zamiarze przetwarzania dotyczących klienta informacji stanowiących tajemnicę bankową bez jego zgody. Zgoda ogólna zgoda na przetwarzanie przez Biuro Informacji Kredytowej informacji, stanowiących tajemnicę bankową, dotyczących wszystkich zobowiązań klienta po ich wygaśnięciu oraz zobowiązań już wygasłych (na dzień udzielenia zgody) wobec banków oraz instytucji ustawowo upoważnionych do udzielania kredytów w celu oceny zdolności kredytowej i analizy ryzyka kredytowego. Udzielenie zgody ogólnej przez klienta umożliwia bankom i innym instytucjom upoważnionym do udzielania kredytów pełną ocenę historii kredytowej i wiarygodności kredytowej klienta oraz analizę ryzyka kredytowego: Treść klauzuli zgody ogólnej: Ja, niżej podpisany(a) wyrażam zgodę / nie wyrażam zgody* na przetwarzanie przez. (nazwa i siedziba Banku) oraz instytucje utworzone na podstawie art. 105 ust 4 ustawy Prawo Bankowe, w tym Biuro Informacji Kredytowej S.A. z siedzibą w Warszawie dotyczących mnie informacji stanowiących tajemnicę bankową, po wygaśnięciu moich zobowiązań wynikających z Umowy, w celu oceny zdolności kredytowej i analizy ryzyka kredytowego. Udzielona przeze mnie zgoda obejmuje również prawo do przetwarzania przez instytucje utworzone na podstawie art. 105 ust 4 ustawy Prawo Bankowe w tym Biuro Informacji Kredytowej S.A. z siedzibą w Warszawie danych dotyczących wszystkich moich zobowiązań po ich wygaśnięciu oraz zobowiązań wygasłych na dzień niniejszego świadczenia wobec Banku, innych banków i instytucji ustawowo upoważnionych do udzielania kredytów, w celu oceny zdolności kredytowej i analizy ryzyka kredytowego. Potwierdzam, iż zostałem (-am) poinformowany (-a), że powyższa zgoda może być w każdym czasie odwołana. Zgoda ta może być w każdym czasie odwołana: Klient może wyrazić/odwołać zgodę poprzez złożenie pisemnego oświadczenia o wyrażeniu/odwołaniu zgody ogólnej: osobiście w siedzibie Biura Obsługi Klienta BIK lub poprzez przesłanie oświadczenia droga pocztową - listem poleconym na adres: Biuro Obsługi Klienta BIK; ul. Postępu 17A; Warszawa 42

43 Warto poinformować klienta, że jeśli chce być postrzegany, jako wiarygodny uczestnik rynku finansowego powinien wyrazić zgodę na przetwarzanie informacji o swoich spłaconych zobowiązaniach. Dzięki temu pozytywna historia spłat jego zobowiązań będzie dostępna dla innych instytucji sektora finansowego, nie tylko w trakcie, ale również po spłaceniu zobowiązań. Kredytobiorcy, którzy posiadają pozytywną historię kredytową, są dla banków klientami godnymi zaufania. Pozytywna historia kredytowa może przełożyć się na: skrócenie lub uproszczenie procedur, korzystniejsze warunki finansowe, tj.: niższe oprocentowanie kredytu, obniżenie opłat i prowizji. Brak lub niepełna wiedza o historii kredytowej klientów ogranicza bankom zastosowanie premii za posiadanie pozytywnej historii kredytowej. 6. Prawo do wglądu i korekty danych Biuro Informacji Kredytowej gromadzi dane o historii kredytowej klientów banków i SKOK-ów, a także informacje o zapytaniach składanych przez te instytucje. Dostęp do tych informacji mają nie tylko instytucje finansowe, ale również sami klienci, którzy mogą sprawdzić, jakie informacje zgromadziło o nich Biuro: dwa razy w roku - bezpłatnie - przy wykorzystaniu tzw. Informacji Ustawowej, bez ograniczeń - odpłatnie - poprzez pobranie raportów BIK przeznaczonych dla konsumentów. Informacje udostępniane klientom zawierają te same dane, które przekazywane są przez BIK bankom i SKOK-om. Informacja ustawowa - informacja dotycząca danych osobowych wnioskodawcy, przetwarzanych w zbiorach BIK, udostępniana wnioskodawcy w trybie art. 33 ust. 1 Ustawy o ochronie danych osobowych nie częściej niż raz na 6 miesięcy (art. 32 ust. 5). Podstawą udostępniania informacji ustawowej jest wniosek podpisany i złożony (osobiście w BOK lub za pośrednictwem Poczty Polskiej) przez wnioskodawcę lub osobę upoważnioną: Wniosek o udostępnienie informacji ustawowej składa się w formie pisemnej. Formularze wniosku dostępne są na stronach internetowych BIK lub w BOK. Aby wniosek mógł być przyjęty do realizacji, powinien być podpisany przez wnioskodawcę oraz powinien zawierać następujące dane wnioskodawcy: imię i nazwisko, nazwisko rodowe, adres zameldowania (kod pocztowy, miasto, ulica, nr domu, nr mieszkania), adres, na który ma zostać dostarczona informacja ustawowa (kod pocztowy, miasto, ulica, nr domu, nr mieszkania) w przypadku wniosku przesłania informacji ustawowej za pośrednictwem Poczty Polskiej, datę urodzenia, rodzaj dokumentu tożsamości, serię i numer dokumentu tożsamości, PESEL. Wnioski o udostępnienie informacji ustawowej przesyła się na adres: Biuro Informacji Kredytowej S.A. Biuro Obsługi Klienta; ul. Postępu 17A; Warszawa z dopiskiem: Informacja ustawowa. Odbiór informacji ustawowej może nastąpić: osobiście w BOK lub na wyraźne życzenie wnioskodawcy, informacja ustawowa może być wysłana listem poleconym na adres wskazany we wniosku. 43

44 Zgodnie z zapisami Ustawy o ochronie danych osobowych informacja ustawowa udostępniana jest w terminie do 30 dni od dnia doręczenia wniosku do BOK. Bez ograniczeń klient może skorzystać z dostępu do swojej historii kredytowej przy wykorzystaniu innych produktów BIK tj.: Raport plus podstawową różnicą w stosunku do informacji ustawowej jest to, że raport plus zawiera dodatkowo segment podsumowań zawierający szczegółowe informacje o łącznej liczbie zobowiązań danego klienta. Dostępny jest również w wersji angielskiej. Raport plus z informacją o ocenie punktowej poza segementem podsumowań, zawiera informacje z raportu plus oraz dodatkowo informację o ocenie punktowej naliczonej przez BIK, którą bank może wziąć pod uwagę przy ocenie klienta. Dostępny jest również w wersji angielskiej. Raport wydawany jest na pisemny wniosek, który należy przesłać listem poleconym do Biura Obsługi Klienta z dopiskiem raport lub przedłożyć osobiście w BOK. Raport można odebrać osobiście w BOK po okazaniu potwierdzenia dokonania opłaty za raport lub otrzymać listem poleconym na wskazany adres. Stan realizacji wniosku (np. to, czy wniosek wpłynął już do BOK drogą pocztową lub został już z BOK wysłany do klienta) można sprawdzić poprzez wpisanie na stronie w sekcji stan realizacji wniosku unikalnego numeru wygenerowanego dla wniosku o raport skierowanego przez klienta do BOK. Możliwe jest również pobranie raportu w kilku bankach posiadających serwisy bankowości internetowej: Wniosek o udostępnienie Raportu dostępny jest w BOK lub poprzez łącze na stronie internetowej BIK (www.bik.pl). Po jego wypełnieniu wniosek należy wydrukować i podpisać. Do wniosku należy dołączyć dowód wpłaty za raport. Klient jest zobowiązany do uiszczenia całkowitej opłaty za Raport, w zależności od wybranej opcji, na numer konta zgodny z wygenerowanym i dołączonym do wniosku wypełnionym formularzem przelewu / wpłaty. W przypadku stwierdzenia, na podstawie pobranego z BIK raportu (plus lub plus z informacją o ocenie punktowej) / informacji ustawowej, że informacje zamieszczone w bazie danych BIK są niepoprawne lub nieaktualne, konieczne jest zgłoszenie zastrzeżeń bezpośrednio w tym banku lub SKOK-u, gdzie zaciągnięte było zobowiązanie: Informacja o tym, do jakiego banku czy SKOK-u należy się udać znajduje się w raporcie (plus i plus z informacją o ocenie punktowej) / informacji ustawowej. Wówczas bank lub SKOK sprawdza, czy uwagi są uzasadnione. Jeśli rzeczywiście pojawił się błąd, stosowne poprawki przekazane zostają do bazy BIK. W razie zaistnienia sporu z bankiem lub SKOK-iem co do stanu faktycznego, klient ma możliwość zwrócić się o jego rozstrzygniecie do arbitra bankowego: Zmiany dokonywane są wyłącznie przez bank, z którego dane pochodzą, poprzez przesłanie do BIK poprawnych, zaktualizowanych danych lub pisemnego wniosku o dokonanie korekty w danych, których dotyczyła reklamacja wnioskodawcy. Z tego względu informacje w bazie BIK mogą się pojawić z opóźnieniem. BIK oferuje współpracującym z Biurem instytucjom możliwość dokonania modyfikacji większości danych w czasie rzeczywistym, tj. z chwilą wprowadzenia tych danych przez pracownika Banku/SKOK-u przy wykorzystaniu tzw. korekt online. Wówczas dokonanie stosownej zmiany, bez udziału pracownika BIK, trwa kilka minut. Należy podkreślić, że BIK jest tylko i wyłącznie administratorem danych o klientach, które uzyskuje od banków i SKOK-ów: Rola BIK ogranicza się wyłącznie do przekazywania zgromadzonych informacji w uzgodnionym formacie. W prowadzonej bazie danych BIK nie może: usuwać danych, wprowadzać zmian w informacjach dotyczących klienta. Powyższe nie jest możliwe nawet na wniosek klienta w udokumentowanych przez niego przypadkach. Jeśli w ocenie banku lub SKOK-u zaistnieje podstawa prawna lub faktyczna do usunięcia danych może to nastąpić tylko na pisemny wniosek tego banku lub SKOK-u jako dysponenta danych i pierwotnego administratora. 44

45 Za poprawność i wiarygodność informacji dostarczonych do baz danych Biura odpowiedzialność ponoszą banki i SKOK-i. BIK odpowiada wyłącznie za zgodność informacji przekazywanych do użytkowników z danymi źródłowymi uzyskanymi od banków i SKOK-ów. Wzrost świadomości klientów banków i SKOK-ów w zakresie funkcjonowania BIK, jak również dynamiczny wzrost ilości przetwarzanych danych doprowadziły do zwiększenia wymagań odnośnie jakości i aktualności danych przetwarzanych przez banki i BIK. 7. Raporty BIK 7.1. Raporty dla banków, SKOK-ów oraz instytucji współpracujących z BIK Biuro Informacji Kredytowej prowadząc swoją działalność w ramach systemu wymiany informacji kredytowej: gromadzi, przetwarza, udostępnia informacje o historii kredytowej klientów banków oraz SKOK-ów w formie raportów. Raport BIK - usystematyzowany zbiór informacji gromadzonych bazach BIK na temat danego klienta i jego zobowiązań, udostępniany w odpowiedzi na złożone przez uprawniony podmiot zapytanie. Pełny Raport Kredytowy zawiera: Nagłówek Raportu Dane z zapytania: Zapisy Bazy Informacji o Zapytaniach (BIOZ) Podsumowanie kredytowe osoby fizycznej Segment uwag i ostrzeżeń Segment oceny punktowej * Baza Informacji o Zapytaniach (BIOZ) Baza Informacji o Rachunkach Kredytowych (BIORK) Zapytanie o raport konsumenta z Biura Informacji Gospodarczej (BIG) * Segment generowany w sytuacji złożenia o niego zapytania Statusy Płatności wg kryteriów BIK: 0 zaległość 0-30 dni 1 zaległość dni 2 zaległość dni 3 zaległość powyżej 180 dni W windykacja- wypowiedziana umowa! E egzekucja - wypowiedziana umowa! U umorzony O odzyskany W zależności od zakresu danych udostępnianych w raporcie oraz podstawy złożenia zapytania w bazie BIK Klient Indywidualny wyróżniamy następujące rodzaje raportów: Bankowy Raport Kredytowy Klient Indywidualny Bankowy Raport Monitorujący Klient Indywidualny Bankowy Raport Zarządzanie Klientem Indywidualnym Bankowy Raport Monitorujący Klient Indywidualny Przedsiębiorca 45

46 Wymienione powyżej raporty BIK mogą być uzupełnione o dane z przeszukania bazy Biura Informacji Gospodarczej InfoMonitor, a Bankowy Raport Kredytowy Klient Indywidualny dodatkowo o dane z Systemu DOKUMENTY ZASTRZEŻONE (system prowadzony przez Związek Banków Polskich) Bankowy Raport Kredytowy Klient Indywidualny Umożliwia określenie zdolności kredytowej oraz wiarygodności klienta w chwili ubiegania się o kredyt (lub inny produkt bankowy o charakterze kredytowym). Zapytanie o klienta celem uzyskania raportu może być złożone wyłącznie w momencie, gdy klient złożył formalny wniosek w banku o: przyznanie produktu o charakterze kredytowym zmianę posiadanego produktu kredytowego (m.in. podwyższenie kwoty kredytu, wydłużenie okresu spłaty). Informacje o złożonych zapytaniach dotyczących klienta są prezentowane innym uczestnikom wymiany informacji z BIK w segmencie Baza Informacji o Zapytaniach (BIOZ ) przez okres ostatnich 12 miesięcy od daty złożenia zapytania przez bank Bankowy Raport Monitorujący Klient Indywidualny Daje bankom możliwość pozyskiwania informacji (w tym również w formie cyklicznej) o swoich klientach, którzy: posiadają w banku, co najmniej jedno czynne zobowiązanie lub są związani czynnym zobowiązaniem w relacji poręczyciel, dostawca zabezpieczenia lub pełnomocnik, a informacje o tym fakcie są przekazywane do BIK. Zakres informacyjny na Bankowym Raporcie Monitorującym Klient Indywidualny odpowiada w podstawowym zakresie Bankowemu Raportowi Kredytowemu Klient Indywidualny, różnica tkwi w przyczynie złożenia zapytania. Zapytanie może zostać złożone wyłącznie w celu monitorowania stanu zobowiązań klienta banku, który składa zapytanie. Jeśli klient w banku posiada zobowiązanie, o którym informacje są przekazywane do BIK, ale występuje z wnioskiem o przyznanie nowego zobowiązania, to bank w takiej sytuacji powinien złożyć zapytanie o Bankowy Raport Kredytowy Klient Indywidualny. Informacje o złożonych, przez inne banki, zapytaniach o Bankowy Raport Monitorujący Klient Indywidualny nie są udostępniane na raportach Bankowy Raport Zarządzanie Klientem Indywidualnym Raport udostępniany w związku z wykonywaniem czynności bankowych, związanych z zarządzaniem klientem innych niż udzielenie nowego zobowiązania i/lub monitorowanie zobowiązań kredytobiorcy. Zakres informacyjny odpowiada Bankowemu Raportowi Monitorującemu Klient Indywidualny. Zapytanie może zostać złożone o klientów, którzy są związani z bankiem pytającym: umową o charakterze innym niż kredytowa lub złożyli stosowne wnioski/dokumentację, by zostać klientem banku pytającego. Informacje o złożonych zapytaniach o Bankowy Raport Zarządzanie Klientem Indywidualnym nie są udostępniane innym bankom na raportach BIK. 46

47 Bankowy Raport Monitorujący Klient Indywidualny Przedsiębiorca Raport udostępniany w celu monitorowania przez banki sytuacji i aktywności kredytowej swoich klientów, będących osobami fizycznymi prowadzącymi działalność gospodarczą. Zwracane w raporcie informacje dotyczą zobowiązań Klienta jako osoby fizycznej, a nie zobowiązań z tytułu prowadzonej działalności. W okresie przejściowym do momentu uruchomienia odpowiednich funkcjonalności Systemu Informacji BIK Przedsiębiorca Zakres informacyjny odpowiada w podstawowym zakresie Bankowemu Raportowi Kredytowemu Klient Indywidualny. Zapytanie może być złożone o klientów będących osobami fizycznymi prowadzącymi działalność gospodarczą i posiadającymi zobowiązanie w banku pytającym. Informacje o złożonych zapytaniach o Bankowy Raport Monitorujący Klient Indywidualny - Przedsiębiorca nie są udostępniane innym bankom na raportach BIK. Relacje Konsumenta do wniosku lub rachunku: główny kredytobiorca /współkredytobiorca poręczyciel dostawca zabezpieczenia pełnomocnik (do rachunku) przystępujący do długu W rachunku musi zawsze być: jeden główny kredytobiorca lub jeden główny kredytobiorca i współkredytobiorca lub co najmniej dwóch współkredytobiorców Scoring to metoda, która polega na prognozowaniu prawdopodobieństwa wystąpienia pewnego zdarzenia związanego z klientem: Ostateczna ocena punktowa jest sumą punktów uzyskanych przez klienta za poszczególne elementy jego profilu (charakterystyki). Istnienie zależności między charakterystykami klienta a jego wiarygodnością kredytową nie powinno dziwić. Podobne zależności są powszechnie znane i wykorzystywane w innych dziedzinach m.in. w ubezpieczeniach. Liczne badania pokazały, że np. młodzi kierowcy stosunkowo częściej powodują wypadki niż starsi, czyli prawdopodobieństwo wypadku a zatem również ryzyko dla firmy ubezpieczeniowej zależy od wieku kierowcy. Dlatego firmy ubezpieczeniowe zwykle stosują tzw. zwyżki za młody wiek, co oznacza, że młodzi kierowcy muszą płacić wyższe składki za ubezpieczenie OC. Z kolei osoby, które mogą pochwalić się bez wypadkową jazdą w ostatnich latach, z dużym prawdopodobieństwem nie spowodują wypadku również w najbliższym czasie i dlatego mogą liczyć na zniżki za bezszkodowość. Podobnie istnieje duża szansa, że osoby, które dotychczas terminowo spłacały swoje kredyty, będą dalej prawidłowo obsługiwać swoje zobowiązania, mogą więc otrzymać wyższe oceny punktowe. Polega ona na określeniu wiarygodności kredytowej klienta na podstawie porównania jego profilu z profilem klientów, którzy już otrzymali kredyty. Im bardziej profil danego klienta jest podobny do profilu klientów terminowo spłacających swoje kredyty w przeszłości, tym lepszą ocenę punktową otrzyma ten klient. Do każdego Raportu BIK Klient Indywidualny mogą być dołączone oceny punktowe BIK: BIKSco CreditRisk Ocena punktowa klienta dokonywana jest w oparciu o informacje o dotychczasowej współpracy klienta z bankami. Prognozuje prawdopodobieństwo wystąpienia sytuacji, w której klient (właściciel/ lub współwłaściciel rachunku) będzie miał co najmniej jedno zobowiązanie, w którym pojawi się zaległość powyżej 90 dni, zobowiązanie to otrzyma status w windykacji, egzekucji, umorzone lub odzyskane. 47

48 Prawdopodobieństwo prognozowane jest na 12 miesięcy licząc od daty naliczenia oceny punktowej. Zakres wartości punktowej od 192 do 631 Im większa liczba punktów, tym lepsza ocena klienta. BIKSco ProCredit Prognozuje prawdopodobieństwo wystąpienia klienta o nowy produkt kredytowy (skłonność klienta do zaciągnięcia nowego kredytu). Prawdopodobieństwo prognozowane jest na pozostałą część miesiąca, w którym klientowi została naliczona ocena punktowa oraz na kolejne 3 miesiące. Zakres wartości punktowej od 231 do 805 Im większa liczba punktów, tym większa skłonność klienta do zaciągnięcia nowego zobowiązania. BIKSco Hipoteczny Model oceny ryzyka kredytowego, oferowany w trybie off-line (wkrótce także on-line), dedykowany do monitorowania portfela kredytów hipotecznych. Jest to model statystyczny, behawioralny BIK, pozwalający uzyskać prognozę ryzyka kredytowego związanego z klientem lub transakcją na okres 12 miesięcy (zgodnie z wymaganiami NUK). BIKSco Hipoteczny zapewnia: precyzyjny monitoring ryzyka portfela kredytów hipotecznych; wykorzystanie hipotezy mówiącej o tym, że kredyty hipoteczne są ostatnim produktem klienta, który przestaje być spłacany w przypadku jego kłopotów finansowych; bezpieczeństwo portfela hipotecznego, dostarczając informacje o ryzyku kredytowym w horyzoncie najbliższych 12 miesięcy; obiektywną ocenę ryzyka klienta/transakcji Raporty dla klientów indywidualnych osób fizycznych Raporty konsumenckie Na całym świecie bardzo popularną formą sprawdzania jakie informacje znajdują się o nas samych w biurach kredytowych są tak zwane raporty o sobie. Raporty te służą zarówno w celach informacyjnych jak i w celu uwiarygodnienia się przed innymi osobami/instytucjami. Powszechnym zjawiskiem w wielu krajach na świecie jest sytuacja w której klienci wynajmując mieszkanie, kupując samochód czy kupując towar na raty legitymują się takim raportem przez co otrzymują korzystniejsze warunki płatności i pokazują tym samym że są rzetelni i wiarygodni. W Polsce można zaobserwować że trend ten zaczyna się dopiero kształtować a Biuro Informacji Kredytowej w tym pomaga. Zgodnie z ustawą raz na pół roku możemy pobrać taki raport o sobie aby sprawdzić jakie dane o nas samych znajdują się w bazach BIK. Zapamiętaj: Udziel zgody! Jeśli chcemy być postrzegani jako atrakcyjny uczestnik rynku finansowego powinniśmy dążyć do tego, aby pozytywna historia spłat naszych zobowiązań była dostępna dla innych instytucji sektora finansowego, nie tylko w trakcie, ale również po spłaceniu zobowiązania. Wyrażając zgodę na przetwarzanie danych po wygaśnięciu zobowiązania, tworzymy wspólnie z BIK swój pozytywny portret finansowy, tak wysoko ceniony przez wiele instytucji. Takiej zgody możemy udzielić w banku, w którym bierzemy lub braliśmy kredyt oraz w Biurze Obsługi Klienta BIK. Zapamiętaj: BIK nie jest żadną Czarną listą, większość danych zgromadzonych w BIK to dane pozytywne, pokazujące że przysłowiowy Jan Kowalski miał lub ma zobowiązanie i je rzetelnie spłacał lub spłaca. Błędem jest w związku z tym myślenie, że do BIK przekazywane są tylko informacje negatywne. Z danych przekazywanych do BIK powstaje finansowy obraz klienta. Każdy klient ma więc wpływ na to, jak będzie wyglądała jego historia kredytowa. Jeśli kredyt spłacamy terminowo, w bazie BIK znajdują się 48

49 dane pozytywne. Jeśli jest spłacany z opóźnieniem, w bazie BIK znajdują się również dane negatywne (ale tylko w przypadku opóźnienia dłuższego niż 60 dni). Zapamiętaj: Historia kredytowa to najlepsza rekomendacja aby uwiarygadniać się przed instytucjami finansowymi i potencjalnymi partnerami biznesowymi Brak wiedzy o Twojej historii kredytowej uniemożliwia bankom lub SKOK-om zastosowanie swoistej premii za Twoją rzetelność finansową. Zapamiętaj: Decyzję kredytową zawsze podejmuje bank lub SKOK. BIK przekazuje wyłącznie informacje na temat osoby o którą instytucja składa zapytanie i jej historii kredytowej historii kredytowej. Informacje te są następnie wykorzystywane przez te instytucje w procesie podejmowania decyzji kredytowej. Ocena taka dokonywana jest w oparciu o obowiązujące w banku lub SKOK-u wewnętrzne zasady i politykę w zakresie przyznawania kredytów. Dostęp dla klientów indywidualnych do informacji zgromadzonych w BIK poprzez portal internetowy: Pakiety BIK: Profil Kredytowy Plus: wchodzi w skład Pakietu Monitoring, umożliwia wgląd do danych kredytowych konsumenta na ekranie, w ramach Pakietu klient może 12 razy pobrać dane z BIK. Zawartość: Podsumowanie zobowiązania w trakcie spłaty, liczba innych zobowiązań, liczba zapytań Ocenę punktową 49

50 Zobowiązania w trakcie spłaty, w których klient przestał być stroną umowy, zamknięte, przetwarzane w celu stosowania metod statystycznych Zapytania Informację o upadłości konsumenckiej. Alert Strażnik Kredytu: wchodzi w skład Pakietu Ochrona oraz Monitoring. Alert jest wysyłany jako SMS lub w przypadku zarejestrowania w BIK zapytania kredytowego. Otrzymanie alertu to informacja nt. rozpoczęcia przez bank procedury weryfikacji wiarygodności. Jeśli klient nie składał wniosku kredytowego, a otrzymał alert, może zaistnieć podejrzenie wyłudzenia kredytu. Alert Twoje Kredyty: wchodzi w skład Pakietu Monitoring. Alert jest wysyłany jako SMS lub wtedy, kiedy do BIK wpływa informacja o tym, że kredyt nie jest spłacany w terminie. Informacja Ustawowa: wchodzi w skład każdego pakietu BIK. Udostępniana na mocy Ustawy, nie częściej niż raz na 6 miesięcy. Zawartość: Dane z wniosku o raport Dane osobowe z zapytań i zobowiązań kredytowych Dane dot. zobowiązań kredytowych Informacja o upadłości konsumenckiej. Profil Kredytowy Mini: wchodzi w skład każdego pakietu BIK. Zawartość: Liczba zobowiązań, Liczna zapytań Liczba instytucji przekazujących dane Informację o możliwości naliczenia oceny punktowej. Korzyści dla konsumentów: Sprawdzanie historii kredytowej w dogodnym dla siebie czasie, przygotowanie do wizyty w banku. W dowolnej chwili poznanie oceny punktowej, liczonej w ten sam sposób jak dla banków. Dzięki częstemu dostępowi do danych, możliwość obserwacji zmian wysokości oceny punktowej. Alarm SMS, gdy tylko ktoś spróbuje wyłudzić kredyt. Alarm SMS, w sytuacji przekazania do BIK informacji o opóźnieniach w spłacie. Kontrola spłaty poręczanych kredytów. Kontrola poprawności danych, jakie banki przekazują do BIK. 8. Korzyści z istnienia BIK dla klienta BIK gromadzi informacje o wszystkich, udzielonych przez banki i SKOK-i, kredytach: gotówkowych, ratalnych, mieszkaniowych, kartowych, od momentu złożenia wniosku o kredyt (nawet jeśli został odrzucony), do czasu spłaty przyznanego produktu kredytowego. Odnotowywane są zarówno raty kredytu spłacane w terminie, jak też każde opóźnienie w ich spłacie. Dla banków oraz innych instytucji uprawnionych do udzielania kredytów, dostęp do danych, które gromadzi BIK jest wsparciem w podejmowaniu decyzji kredytowych, pomaga ocenić sytuację klienta, oszacować jego zdolność i wiarygodność kredytową przed udzieleniem mu kredytu. Jeśli więc klient zaciąga kredyt i później regularnie go spłaca, taka informacja pojawia się w Biurze Informacji Kredytowej i tworzy pozytywną historię kredytową. Bank analizując ryzyko kredytowe patrzy przychylniej na osobę, o której wiadomo, że spłacała do tej pory regularnie raty kredytów, niż na osobę anonimową, o której nie może znaleźć żadnych informacji. Warto 50

51 informować klientów, że osoby, które posiadają w BIK pozytywną historię kredytową mają szansę na otrzymanie lepszych warunków niż te osoby, które takiej historii nie posiadają. Pozytywna historia kredytowa to potencjalnie szybsza decyzja i lepsze warunki kredytowania. Jeśli klient chce być postrzegany jako atrakcyjny uczestnik rynku finansowego powinien sam dążyć do tego, aby pozytywna historia spłat jego zobowiązań była dostępna dla innych instytucji sektora finansowego, nie tylko w trakcie, ale również po spłaceniu zobowiązania. Warto w rozmowie z klientem wskazywać mu korzyści, jakie może nieść dla niego udzielenie zgody na przetwarzanie jego danych także po spłacie zobowiązania. Należy informować klientów, że zgodę taką można wyrazić: już w chwili podpisywania umowy kredytowej lub w trakcie spłacania kredytu. Istotne jest by uświadamiać klientom, że wyrażenie zgody w stosownym dokumencie daje im możliwość korzystania z pozytywnej historii kredytowej. Pozytywna historia kredytowa to najlepsza rekomendacja dla banków i SKOK-ów, to kronika solidności regulowania zobowiązań finansowych. W krajach zachodnich, a w szczególności w Stanach Zjednoczonych, budowanie tzw. pozytywnej historii kredytowej jest standardem. Ludzie już od najmłodszych lat starają się zaciągać drobne kredyty, aby dzięki ich regularnym spłatom, sukcesywnie budować swoją historię. Później jest im dużo łatwiej negocjować kredyty na większe kwoty, w tym długofalowe zobowiązania jak np. kredyt hipoteczny. Dobrze jest podkreślać w rozmowie z klientami, że każdy z nas ma wpływ na to, jak będzie wyglądał jego portret finansowy. Jeśli raty kredytu spłacane są terminowo, w bazie BIK znajdują się dane pozytywne. Jeśli jest spłacany z opóźnieniem, w bazie BIK mogą znaleźć się również dane negatywne. Warto walczyć ze stereotypem, że do BIK trafiają tylko negatywne informacje i komunikować klientom, że w bazie BIK znakomitą większość (około 90 %) stanowią dane odnoszące się do tych klientów, którzy mają pozytywną historię kredytową, i dla których fakt ten stanowi czynnik wspierający przy staraniach o kredyt. Warto informować klientów, że mogą oni zweryfikować jak ich historia kredytowa została oceniona przez BIK wystarczy pobrać raport z BIK z oceną punktową. Dobrze jest uświadomić klientom, że wysokość tej oceny tak naprawdę zależy od nich samych. W przypadku oceny punktowej BIK, szczególnie istotny wpływ na jej wysokość ma to, jak dotychczas spłacane były posiadane kredyty czy karty kredytowe. Wskazane jest, aby w rozmowach z klientami podkreślać, iż ocena punktowa jest zależna od historii kredytowej: im lepiej są spłacane kredyty tym jest ona wyższa. Wpływ na ocenę ma również to, kiedy wystąpiły opóźnienia im dalej w przeszłości, tym mniej może to wpływać na ocenę. Rozmowy o sprawach finansowych, w tym o kredytach i pożyczkach są bardzo trudne, tym bardziej jeśli po przeciwnych stronach są pracownik banku czy SKOK-u i klient, który często nie ma szerokiej wiedzy w tej tematyce. Dlatego w kontaktach z klientami warto odwoływać się do przykładów z życia codziennego. Nawet w rodzinie, gdy ktoś komuś pożycza pieniądze lub poręcza kredyt, robi to, bo wierzy, że zobowiązanie zostanie spłacone. Podobnie BIK wraz ze świadomymi finansowo klientami, tworzy na rynku wymiany informacji zaufanie, które jest podstawą każdej pozytywnej relacji. Warto zauważyć, że tak jak w relacjach rodzinnych tak i w sektorze finansowym konieczne jest zaufanie. Z jednej strony bank musi mieć zaufanie do klienta by udzielić mu pożyczki czy kredytu. Podobnie klient powierzając swoje oszczędności instytucji finansowej, chce mieć pewność, że zostaną one dobrze ulokowane. Warto nadmienić klientowi, że instytucje finansowe przyjmują w depozyt pieniądze by następnie je inwestować i dzięki temu mogą osiągać zyski, z których klient otrzymuje odsetki. Pożyczki oraz kredyty są taką właśnie inwestycją. Im większe przekonanie banku czy SKOK-u, że zobowiązania zostaną terminowo spłacone tym większe bezpieczeństwo oszczędności klienta. 51

52 9. Wymiana transgraniczna Usługa transgranicznej wymiany informacji o kredytobiorcach umożliwia bankom w poszczególnych krajach Unii Europejskiej pozyskiwanie danych o kredytobiorcach posiadających zobowiązania w innych krajach Unii Europejskiej: Obecnie BIK współpracuje z niemieckim biurem kredytowym SCHUFA, w toku są prace nad wymianą transgraniczną z Wielką Brytanią, Holandią i stopniowo z pozostałymi krajami Unii Europejskiej. W bazie SCHUFA zgromadzone są dane o zobowiązaniach finansowych niemal 120 tys. osób, które mają adres zamieszkania lub miejsce urodzenia w Polsce. Teraz Polak starający się o kredyt w Niemczech, a docelowo w dowolnym państwie Wspólnoty, będzie mógł za pośrednictwem BIK i jego partnerów prowadzących analogiczną działalność za granicą, wylegitymować się swoją pozytywną historią kredytową z innego kraju. Polacy mieszkający w Niemczech mogą korzystać ze swojej historii kredytowej zbudowanej w kraju, również w kontaktach z bankami niemieckimi. Z kolei polskie banki mogą sięgać po historie kredytowe osób, które wcześniej zaciągały kredyty w bankach niemieckich. Możliwość zaprezentowania swojej pozytywnej historii kredytowej zbudowanej w innym kraju może znacząco ułatwić uzyskanie kredytu. Podstawę prawną dla międzybankowego systemu wymiany informacji kredytowej stanowią dwie regulacje: ART. 105 UST. 4 ustawy Prawo bankowe Art. 105 ust. 4 ustawy Prawo bankowe umożliwia bankom wspólnie z bankowymi izbami gospodarczymi utworzenie instytucji (BIK) upoważnionej do gromadzenia, przetwarzania i udostępniania bankom informacji stanowiących tajemnicę bankową w zakresie, w jakim informacje te są potrzebne w związku z wykonywaniem czynności bankowych. DYREKTYWA UE 2008/48/WE Dyrektywa UE 2008/48/we określa warunki umożliwiające kredytodawcom z innych państw członkowskich dostęp do baz danych wykorzystywanych w danym państwie do oceny zdolności kredytowej konsumentów. Dyrektywa realizuje jedno z zasadniczych założeń jednolitego rynku usług finansowych, czyli zapewnienie możliwości korzystania przez konsumenta z kredytów detalicznych w dowolnym kraju Unii Europejskiej (zintegrowany rynek kredytów detalicznych). W Polsce przepisy tej dyrektywy implementuje Ustawa z 12 maja 2011r. o kredycie konsumenckim, o której szerzej w module dotyczącym kredytu konsumenckiego. Obowiązujące w Polsce i w Unii Europejskiej regulacje dotyczące instytucji kredytowych oraz kredytodawców udzielających kredytów konsumenckich nakładają obowiązek badania zdolności kredytowej klienta przed udzieleniem kredytu. Banki mają szczególne obowiązki w tym zakresie, wynikające również z uregulowań sektorowych wydawanych przez organy nadzorcze: Przykładem są rekomendacje Komisji Nadzoru Finansowego. Jedna z ostatnich, tzw. Rekomendacja T, dotycząca dobrych praktyk w zakresie zarządzania ryzykiem detalicznych ekspozycji kredytowych określa wyraźnie obowiązek badania zdolności kredytowej w oparciu o dane pochodzące z zewnętrznych baz danych, takich jak BIK. Racjonalny kredytodawca, a przede wszystkim bank, powinien dokonać oceny ryzyka kredytowego bazując na jak najszerszym zakresie danych dotyczących danego klienta. Dla banków możliwość pozyskania informacji o historii kredytowej klienta za granicą (Polaka lub Niemca, a docelowo obywateli innych krajów Unii Europejskiej) stanowi istotne rozszerzenie dostępnego dotychczas zakresu danych i zapewnia możliwość pełniejszej oceny wiarygodności kredytowej ich klientów. W wymianie transgranicznej biura kredytowe występują w roli pośredników w pozyskiwaniu informacji o zobowiązaniach kredytowych klientów polskich oraz zagranicznych banków. Banki w Polsce mają możliwość składania zapytań o raporty transgraniczne po podpisaniu z BIK stosownej umowy: Podpisanie umowy nie obliguje do korzystania z raportów, oznacza tylko gotowość do korzystania z usługi. Wprowadzenie przez BIK możliwości korzystania z raportów kolejnego biura kredytowego nie oznacza dla banku żadnych zmian, aneksów do umowy. 52

53 Tylko kilka kroków dzieli bank od pozyskania za pośrednictwem BIK informacji kredytowych z zagranicznego biura kredytowego: podpisanie przez bank stosownej umowy z BIK podpisanie przez klienta upoważnienia weryfikacja upoważnienia przez pracownika banku (następuje poprzez potwierdzenie zgodności danych identyfikacyjnych klienta wskazanych w upoważnieniu z danymi identyfikacyjnymi zawartymi w okazanym przez klienta dokumencie tożsamości). przesłanie do BIK zapytania z prośbą o raport transgraniczny (Zapytanie kierowane do zagranicznego biura nie jest rejestrowane i przechowywane w Bazie Informacji o Zapytaniach (BIOZ) Systemu Informacji BIK. Jest ono natomiast odnotowywane w systemach informatycznych biur zagranicznych). przekazanie przez BIK zapytania z banku do odpowiedniego zagranicznego biura kredytowego akceptacja zapytania przez zagraniczne biuro i przesłanie raportu transgranicznego (w formie zaszyfrowanego pliku) do BIK przesłanie przez pracownika BIK raportu transgranicznego do banku W celu ochrony tajemnicy handlowej i przestrzegania zasad konkurencji, raporty przekazywane w wymianie transgranicznej, identycznie jak raporty przekazywane w ramach wymiany informacji kredytowej w Polsce, nie zawierają nazw banków, w których klient ma lub miał zobowiązania. W celu poprawnej interpretacji raportów transgranicznych, BIK udostępnia bankom przewodnik po raporcie wraz z objaśnieniem znaczenia poszczególnych pól i wskazaniem, które z nich są najistotniejsze z punktu widzenia określenia zdolności kredytowej klienta. Obywatele Niemiec są czwartą najliczniej reprezentowaną w bazie BIK grupą obcokrajowców (po obywatelach Ukrainy, Wielkiej Brytanii oraz Rosji). Przed nawiązaniem przez Biuro Informacji Kredytowej współpracy z niemieckim biurem kredytowym SCHUFA, pozyskiwanie za pośrednictwem BIK informacji o zobowiązaniach obywateli niemieckich w ich lokalnych bankach nie było możliwe dla banków w Polsce. Niemożliwe było również pozyskiwanie informacji o historiach kredytowych Polaków mieszkających wcześniej na emigracji. 10. Różnice pomiędzy BIK S.A. a BIG InfoMonitor S.A. BIK, czyli Biuro Informacji Kredytowej oraz BIG Biuro Informacji Gospodarczej często są mylone ze sobą ze względu na podobnie brzmiącą nazwę. Mimo iż w obu przypadkach podstawową działalnością jest gromadzenie, przetwarzanie i udostępnianie informacji o zobowiązaniach finansowych, są to odrębne instytucje, działające na podstawie różnych przepisów prawa: BIK zgodnie z prawem bankowym BIG-i (w tym BIG InfoMonitor S.A.) zgodnie z ustawą o udostępnianiu informacji gospodarczych i wymianie danych gospodarczych Biuro Informacji Kredytowej: Informacje o każdym zaciągniętym w banku lub SKOK-u kredycie przekazywane są do bazy BIK. Nie ma określonej minimalnej kwoty zobowiązania, czy liczby dni opóźnienia w spłacie, które powodują przekazanie danych. W BIK znajdują się przede wszystkim informacje pozytywne - jest to około 90 % wszystkich danych. Informacje są aktualizowane przez banki i SKOK-i co najmniej raz w miesiącu. Biura informacji gospodarczej: Do BIG-ów przekazywane są informacje nie tylko z banków, ale także z innych sektorów gospodarki oraz od osób fizycznych. BIG-i gromadzą, przetwarzają i udostępniają informacje gospodarcze o zadłużeniu konsumentów i przedsiębiorców. 53

54 Informacje o dłużnikach przekazują do BIG m.in. pozabankowe instytucje finansowe, firmy telekomunikacyjne, zakłady ubezpieczeń, spółki miejskie i gminne, jednostki samorządu terytorialnego, operatorzy telewizji kablowej i satelitarnej, dostawcy internetu, wspólnoty i spółdzielnie mieszkaniowe, małe i średnie przedsiębiorstwa. Coraz więcej przedsiębiorców korzysta z usług biur informacji gospodarczej, dzięki którym można nie tylko sprawdzić wiarygodność płatniczą potencjalnych kontrahentów, ale także odzyskać zaległe należności. Aby dowiedzieć się, czy dana firma lub konsument nie boryka się z problemami finansowymi wystarczy pobrać w Biurze Informacji Gospodarczej InfoMonitor raport o przedsiębiorcy lub konsumencie. W raporcie zawarte są informacje, czy dane przedsiębiorstwo/osoba fizyczna figuruje w Rejestrze Dłużników BIG, na jaką kwotę zalega oraz przez kogo informacja została dopisana do Rejestru. Do BIG-ów trafiają głównie tzw. informacje negatywne dotyczące nieregulowanych zobowiązań. Dokumenty można pobrać na trzy sposoby: osobiście, np. w Punkcie Obsługi Klienta BIG InfoMonitor na ul. Postępu 17A w Warszawie; listownie; poprzez portal po uprzednim zarejestrowaniu. Konsument, posiadający dokument tożsamości, może dopisać swojego dłużnika do rejestru dłużników BIG, pod warunkiem, że posiada tytuł wykonawczy z sądu, potwierdzający, że roszczenie faktycznie istnieje: Zgodnie z wymogiem ustawowym konsument może przekazać dane dłużnika do Rejestru Dłużników BIG po upływie 14 dni od wysłania do dłużnika, listem poleconym, wezwania do zapłaty z ostrzeżeniem o zamiarze dokonania wpisu do Rejestru Dłużników BIG. Rejestr Dłużników BIG jest to rejestr prowadzony przez BIG InfoMonitor S.A., z którym w ramach prowadzonej działalności współpracuje BIK. Tytuł wykonawczy to dokument sądowy nakazujący spłatę zobowiązań, opatrzony klauzulą wykonalności. Przedsiębiorca nie musi posiadać tytułu wykonawczego potwierdzającego zobowiązanie - może wpisać dłużnika do rejestru dłużników BIG na podstawie podpisanej umowy z BIG InfoMonitor: Dane dłużnika można przekazać do Rejestru Dłużników BIG 30 dni po wysłaniu do niego listem poleconym wezwania do zapłaty z ostrzeżeniem o zamiarze dokonania wpisu do Rejestru Dłużników BIG. Przedsiębiorca może przekazać informację o zadłużeniu, wynikającą z określonego stosunku prawnego pomiędzy wierzycielem a dłużnikiem (np. umowa, faktura) lub stwierdzoną tytułem wykonawczym*. * Zgodnie z obowiązującym prawem BIG-i nie mają możliwości przechowywania informacji historycznych - Wierzyciel ma ustawowy obowiązek usunięcia informacji gospodarczej z Rejestru Dłużników BIG w terminie 14 dni od daty zaksięgowania na swoim rachunku spłaty całości zobowiązania. W przeciwnym razie grozi mu grzywna w wysokości 30 tys. zł. Muszą natomiast być spełnione następujące warunki: Jeżeli dłużnik jest konsumentem: zaległość musi opiewać na kwotę minimum 200 zł, a od terminu zapłaty minęło przynajmniej 60 dni; Jeżeli dłużnik jest przedsiębiorcą: zaległość musi opiewać na kwotę minimum 500 zł, a od terminu zapłaty minęło przynajmniej 60 dni. BIK w ramach prowadzonej działalności współpracuje z Biurem Informacji Gospodarczej InfoMonitor S.A. prowadzącym rejestr dłużników BIG. Dzięki temu BIG InfoMonitor jako jedyny z działających w Polsce BIG-ów umożliwia dostęp do baz Biura Informacji Kredytowej oraz Związku Banków Polskich: Związek Banków Polskich prowadzi, funkcjonujący on-line, Ogólnopolski System BANKOWY REJESTR. Jest to narzędzie wykorzystywane przez banki w pierwszej fazie oceny ryzyka związanego z potencjalnym klientem banku. Umożliwia wymianę informacji identyfikujących klientów nie wywiązujących się ze swych zobowiązań wobec banków, gdy łączna wartość zobowiązań przekracza: 54

55 200 zł w przypadku konsumentów, 500 zł w przypadku przedsiębiorców, a świadczenia powstałe w wyniku tych zobowiązań są wymagalne od co najmniej 60 dni. BIG InfoMonitor stanowi platformę informacji pomiędzy sektorem bankowym i pozostałymi sektorami gospodarki. Podstawowe różnice w funkcjonowaniu BIK oraz BIG Liczba instytucji na rynku Istnieje tylko jedno Biuro Informacji Kredytowej Podstawa prawna Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe Kto przekazuje informacje? Kto korzysta z informacji zgromadzonych w Biurze? Jakiego rodzaju zobowiązania notowane są w bazie? banki Spółdzielcze Kasy Oszczędnościowo- Kredytowe (SKOK-i) banki SKOK-i Wszelkie zobowiązania wynikające z zawarcia umowy kredytowej z bankiem lub SKOK-iem partnerem BIK, zarówno spłacane regularnie (ok. 90% danych w bazie), jak również przeterminowane (ok. 10%) W Polsce działają trzy biura informacji gospodarczej, ale tylko BIG InfoMonitor współpracuje z BIK Ustawa z dnia 9 kwietnia 2010 r. o udostępnianiu informacji gospodarczych i wymianie danych gospodarczych Informacje przekazują m.in.: zakłady ubezpieczeń, banki i SKOK-i, świadczący usługi leasingu, factoringu lub forfaitingu, operatorzy telekomunikacyjni, świadczący usługi dostawy energii elektrycznej, instytucje pośrednictwa kredytowego, spółdzielnie i wspólnoty mieszkaniowe, domy maklerskie, operatorzy telewizji kablowej i satelitarnej, jednostki samorządu terytorialnego oraz spółki miejskie i gminne, mali i średni przedsiębiorcy wszystkich branż, osoby fizyczne Przedsiębiorstwa, instytucje i konsumenci, którzy zawarli z BIG umowę (także banki) Zobowiązania przeterminowane - od terminu zapłaty minęło przynajmniej 60 dni, minimalna kwota wymagalnego zobowiązania dla konsumentów to 200 zł, a dla przedsiębiorców 500 zł (w przypadku tytułu wykonawczego termin i kwota zaległości nie mają znaczenia), i zarówno w jednym jak i drugim przypadku upłynął co najmniej miesiąc od wysłania wezwania do zapłaty, zgodnie z Art. 14, ust. 1, pkt.3 Ustawy o udostępnianiu informacji gospodarczych i wymianie danych gospodarczych z dn. 9 kwietnia 2010 r. 55

56 VI Informacje o rynku nieruchomości System Analiz i Monitorowania Rynku Obrotu Nieruchomościami (AMRON) Agnieszka Gołębiowska 1. Wprowadzenie znaczenie dostępu do informacji dla rozwoju rynku nieruchomości w Polsce Rynek nieruchomości należy w naszym kraju do jednego z najbardziej dynamicznie rozwijających się sektorów gospodarki narodowej. Udział budownictwa w PKB od kilku lat systematycznie wzrasta i przekroczył poziom 7%. Udział rynku nieruchomości nakładów na budynki i budowle od kilku lat stanowi ponad 50% nakładów inwestycyjnych na środki trwałe i wykazuje stałą tendencję wzrostową. Każdego roku na rynku nieruchomości przeprowadzonych jest ponad 600 tys. transakcji skutkujących przepływem strumienia pieniądza na poziomie przekraczającym 100 mld złotych. Nieruchomości to towar kluczowy dla gospodarki narodowej, a w coraz większym wymiarze również podstawowy filar stabilizacji majątkowej polskich rodzin. Coraz większego znaczenia dla bezpieczeństwa obrotu na rynku nieruchomości nabiera dostęp do wiarygodnej, pełnej i aktualnej informacji o nieruchomościach. Wzrost zainteresowania informacją o nieruchomości, zwłaszcza w zakresie weryfikacji jej wartości i monitorowania ryzyka związanego z kredytowaniem, został dostrzeżony już pod koniec lat 90. XX wieku, kiedy finansowanie zakupu nieruchomości kredytem bankowym stawało się coraz łatwiej dostępne zarówno od strony formalnej, jak i kosztowej, natomiast dostęp do wiarygodnej informacji o wartości nieruchomości nabrał zupełnie innego, dużo poważniejszego znaczenia po ostatnim globalnym kryzysie finansowym zapoczątkowanym amerykańskim kryzysem subprime na rynku nieruchomości mieszkaniowych. 2. Publiczny zasób informacji o nieruchomościach Historia tworzenia systemu gromadzenia informacji o nieruchomościach w Polsce zaczyna się w pierwszej połowie XIX wieku, kiedy to powstały pierwsze katastry gruntowe (później również budynkowe), czyli zbiory dokumentów dotyczących nieruchomości, w tym map oraz rejestrów gruntowych zawierających informacje o użytkownikach/ właścicielach 5. Już wówczas zdawano sobie sprawę z wagi przejrzystej i wiarygodnej informacji o nieruchomościach, między innymi dla celów fiskalnych czy ustalania granic. Po roku 1955 kataster zastąpiony został ogólnopaństwową ewidencją gruntów i budynków, służącą za ( ) podstawę planowania gospodarczego, wymiaru podatków i świadczeń, skupu i obowiązkowych dostaw (par. 1 ustęp 2 Dekretu o ewidencji gruntów i budynków 6 ). Idea rejestru usprawniającego rynkowy obrót nieruchomościami ustąpiła miejsca zasadom gospodarki planowej. Nowoczesny system zapewniający dostęp do aktualnej i wiarygodnej informacji wszystkim podmiotom działającym na rynku obrotu nieruchomościami był jednym z obszarów prac i przygotowań związanych z przystąpieniem Polski do Unii Europejskiej. Narodowy Program Przygotowania do Członkostwa w UE przyjęty przez Radę Ministrów w dniu 12 czerwca 2001r. wśród licznych priorytetów wymienia 5 Por. Wolski Jacek, Zakład Geoekologii i Klimatologii, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, Kataster podatku gruntowego na ziemiach polskich rys historyczny oraz geodezyjne i kartograficzne zasady sporządzania 6 Dekret z dnia 2 lutego 1955r. o ewidencji gruntów i budynków (Dz. U z 1955r., Nr 30, poz. 163) 56

57 tworzenie zintegrowanego systemu katastralnego (priorytet ). W uzasadnieniu zwrócono uwagę na ( ) znaczącą rolę obrotu nieruchomościami w rozwoju gospodarki rynkowej. Sprawność w gospodarowaniu majątkiem, w tym w wykorzystywaniu nieruchomości, jest uwarunkowana możliwością szybkiego dostępu do informacji. Znaczenie zasobów tego typu informacji będzie stale wzrastało, stąd konieczność zbudowania infrastruktury informacyjnej o nieruchomościach, będącej podstawowym elementem systemu katastralnego. 8 Zakładanym stanem docelowym miało być stworzenie bazy danych o nieruchomościach będącej źródłem rzetelnej i aktualnej informacji o wartości i o właścicielach gruntów, budynków i lokali oraz powiązania tej bazy z księgami wieczystymi i ewidencją podatkową jako komponentami Systemu Katastralnego. Dokument zakładał wprowadzenie jednolitego w skali kraju systemu informatycznego zapewniającego łączność pomiędzy rejestrami wchodzącymi w skład Systemu Katastralnego oraz tego Systemu z innymi rejestrami i ewidencjami publicznymi w roku Na mocy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 grudnia 2004r. 9, w grudniu 2009r. (pięć lat później) utworzono Zespół ds. Rządowego Programu Rozwoju Zintegrowanego Systemu Informacji o Nieruchomościach. Do zadań Zespołu należy m.in. inicjowanie działań mających na celu rozwój i wdrażanie projektów na rzecz poprawy jakości i wiarygodności informacji o nieruchomościach gromadzonych w rejestrach publicznych. Tymczasem w 2006 roku Najwyższa Izba Kontroli opublikowała raport z kontroli Zintegrowanego Systemu Katastralnego, który zawierał jednoznaczną negatywną ocenę stanu realizacji programu, zwłaszcza w odniesieniu do poniesionych nakładów finansowych. 22 lutego 2013 roku w Dzienniku Ustaw opublikowano rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 17 stycznia 2013 r. w sprawie zintegrowanego systemu informacji o nieruchomościach 10. Rozporządzenie stanowi akt wykonawczy do ustawy Prawo geodezyjne i kartograficzne. Określa sposób, tryb oraz standardy techniczne tworzenia i prowadzenia zintegrowanego systemu informacji o nieruchomościach oraz treść, formę i sposób przekazywania zawiadomień o zmianach danych dokonywanych w poszczególnych rejestrach publicznych, mających znaczenie dla innych rejestrów włączonych do ZSIN. Zadaniem systemu będzie poprawa wiarygodności rejestrów publicznych poprzez usprawnienie procesów pozyskiwania, wymiany, aktualizacji i udostępniania informacji o nieruchomościach. W ramach ZSIN współpracować będą: ewidencja gruntów i budynków, KW, PESEL, REGON, TERYT, państwowy rejestr granic i powierzchni jednostek podziałów terytorialnych kraju, krajowy system ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności. Akt wszedł w życie 9 marca 2013 roku. W wyniku postępowania przetargowego ogłoszonego przez Główny Urząd Geodezji i Kartografii, którego przedmiotem było utworzenie zintegrowanego systemu informacji o nieruchomościach oraz wsparcie procesu ujawnienia w księgach wieczystych prawa własności nieruchomości Skarbu Państwa oraz jednostek samorządu terytorialnego, 24 maja 2013r. Planowo wdrożenie pełnej funkcjonalności ZSIN potrwa 48 miesięcy, czyli do 9 września 2016 roku jedenaście lat później, niż zakładano pierwotnie. 7 Lista dokumentów przyjętych w ramach Narodowego Programu Przygotowania do Członkostwa w Unii Europejskiej dostępne są pod adresem: 8 Źródło: Narodowy Program Przygotowania do Członkowstwa w Unii Europejskiej, priorytet 30.8, 10 Tekst rozporządzenia dostępny jest pod adresem: 10 Tekst rozporządzenia dostępny jest pod adresem: 57

58 Wadą ZSIN jest świadoma rezygnacja z przetwarzania cen i wartości nieruchomości, które stanowią istotną informację na rynku obrotu nieruchomościami. Do stworzenia ZSIN niezbędne jest ujednolicenie danych zawartych w powiatowych bazach EGiB oraz ich harmonizacja z innymi rejestrami, dlatego aktualnie prowadzone są prace nad nowelizacją rozporządzenia Ministra Rozwoju Regionalnego i Budownictwa z dnia 29 marca 2001r. w sprawie ewidencji gruntów i budynków. W projekcie nowelizacji zawarto specyfikację modelu danych ewidencji gruntów i budynków oraz rejestru cen i wartości nieruchomości, a także wprowadzono obowiązek stosowania formatu wymiany danych GML, zastępując aktualnie obowiązujący, choć nie wszędzie wdrożony, format SWDE. Ujednolici to sposób prowadzenia bazy EGiB i RCiWN, jednak w perspektywie aż 36 miesięcy od daty wejścia w życie nowelizacji (tyle czasu przewidziano na wdrożenie formatu GML). Obecnie informacje o nieruchomościach zapewnia dostęp do publicznych zbiorów prowadzonych w ramach: - Ewidencji Gruntów i Budynków (EGiB) prowadzonej w Starostwach Powiatowych (przez Powiatowe Ośrodki Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej) lub Urzędach Miast na prawach powiatu, w Wydziałach Geodezji/ Gospodarki Nieruchomościami/ Katastru lub podobnych na podstawie ustawy Prawo Geodezyjne i Kartograficzne 11 oraz Rozporządzenia Ministra Rozwoju Regionalnego i Budownictwa z 29 marca 2001r. 12 w sprawie ewidencji gruntów i budynków. Ewidencja prowadzona jest zazwyczaj w kilku/ kilkunastu rejestrach, w tym czterech rejestrach składających się na operat ewidencyjny (rejestr gruntów, rejestr budynków, rejestr lokali oraz rejestr cen i wartości i nieruchomości) - Rejestru Cen i Wartości Nieruchomości (RCiWN) prowadzonego przez Starostę w ramach operatu ewidencyjnego na postawie art. 74 Rozporządzenia Ministra Rozwoju Regionalnego i Budownictwa z 29 marca 2001r. w sprawie ewidencji gruntów i budynków. Starosta prowadzi rejestr cen nieruchomości określonych w aktach notarialnych oraz wartości nieruchomości określonych przez rzeczoznawców majątkowych w operatach szacunkowych, których wyciągi przekazywane są do ewidencji gruntów i budynków. Rejestracji podlegają ceny oraz wartości, a także m.in. adres, numery działek ewidencyjnych wchodzących w skład nieruchomości, rodzaj nieruchomości, pole powierzchni nieruchomości gruntowej, data zawarcia aktu notarialnego lub określenia wartości oraz inne dostępne dane o nieruchomościach i ich częściach składowych. - Centralnej Bazy Danych Ksiąg Wieczystych (EKW), czyli elektronicznego systemu dostępu do ksiąg wieczystych prowadzonych na mocy ustawy Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece 13. Księgi wieczyste prowadzone są w celu ustalenia stanu prawnego nieruchomości i są jawne, co oznacza, że każdy ma prawo przeglądać zawartość ksiąg. Co więcej, rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych gwarantuje, iż w razie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym, treść księgi rozstrzyga na korzyść tego, kto przez czynność prawną z osobą uprawnioną według treści księgi nabył własność lub inne prawo rzeczowe. 3. Jawność informacji teoria vs. rzeczywistość Informacje o nieruchomościach gromadzone w powiatowych rejestrach i ewidencjach są jawne (art. 24 ust. 2 Ustawy Prawo geodezyjne i kartograficzne 14 ) i każdy (art. 24 ust. 4 ww. Ustawy) może żądać 11 Dz. U. z 2010 nr 193 poz z późn. zm. 12 Dz. U. z 2001 nr 38 poz. 454 z późn. zm. 13 Dz. U. z 1982r., nr 19, poz. 147 z późn.zm. 14 Dz. U. z 2010r., Nr 193, poz z późn. zm. 58

59 udostępnienia informacji zawartych w operacie ewidencyjnym - z zastrzeżeniem danych osobowych właścicieli, użytkowników wieczystych lub osób władających lub reprezentujących podmioty władające. Zasadę jawności informacji o transakcjach, których przedmiotem są nieruchomości, potwierdza również art. 2 Ustawy o księgach wieczystych i hipotece, zgodnie z którym księgi wieczyste oraz wszystkie informacje w nich ujawnione są jawne. Zasada jawności ksiąg wieczystych nabrała nowego, głębszego i zdecydowanie bardziej bezpośredniego wymiaru od czerwca 2010r., kiedy to księgi wieczyste dostępne są bezpłatnie on-line za pośrednictwem strony internetowej Ministerstwa Sprawiedliwości. Sposób prowadzenia ewidencji oraz szczegółowy zakres informacji objętych ewidencją oraz gromadzonych w rejestrze cen i wartości nieruchomości, określa Rozporządzenie w sprawie ewidencji gruntów i budynków 15. Dostęp do rejestrów jest odpłatny zasady pobierania opłat i ich wysokość reguluje Rozporządzenie w sprawie wysokości opłat za czynności geodezyjne i kartograficzne 16. Praktyka niestety zdecydowanie odbiega od zapisów ustawowych, co mieliśmy okazję zweryfikować podejmując próby pozyskania z powiatowych rejestrów cen i wartości danych o nieruchomościach na potrzeby bazy danych o nieruchomościach Systemu Analiz i Monitorowania Rynku Obrotu Nieruchomościami prowadzonej przez Związek Banków Polskich. Poszukując źródeł informacji o nieruchomościach, które mogłyby zasilić bazę danych AMRON, w roku 2009 przeprowadzona została akcja pilotażowa związana z zakupem danych i zakresem informacyjnym danych możliwych do zakupienia w 47 starostwach powiatowych i urzędach miast. Celem akcji było uzyskanie informacji dotyczących liczby i jakości gromadzonych danych oraz kosztu ich pozyskania. Uzyskany w wyniku tej akcji realny obraz polskiego systemu gromadzenia informacji o nieruchomościach i świadomości prawa w starostwach powiatowych i urzędach miast budzi zaniepokojenie. Co więcej, od tamtego czasu nic się nie zmieniło - ponowna próba zorientowania się w sytuacji, która przeprowadzona została w grudniu 2012r., potwierdziła wnioski z roku Mimo stosunkowo ścisłych wytycznych obowiązującego prawa, każdy urząd inaczej interpretuje przepisy dotyczące zarówno kwestii możliwości lub braku możliwości zakupu danych gromadzonych w rejestrze cen i wartości (sporo urzędów odmawia dostępu do zasobów rejestru powołując się na niejawność rejestru oraz anachroniczny i nieobowiązujący już przepis interesu prawnego), formy współpracy w zakresie zakupu, jak również kosztu związanego z udostępnieniem zasobu tego rejestru (dziewięć różnych stawek opłat za udostępnienie zasobów rejestru cen i wartości nieruchomości w oparciu o jedno przywoływane powyżej rozporządzenie). W piśmie z dnia 30 października 2009r. stanowiącym odpowiedź na zapytanie Związku Banków Polskich dotyczące wykładni obowiązujących przepisów w zakresie dostępności zasobów rejestrów i ewidencji, Główny Geodeta Kraju powołując się na nowelizację Prawa geodezyjnego i kartograficznego 17 z dnia 9 stycznia 2009r. stwierdza jednoznacznie, iż ( ) od dnia 1 kwietnia 2009r. (tj. od dnia wejścia w życie wspomnianej nowelizacji) nie istnieją żadne formalne ograniczenia w dostępnie do informacji zawartych w rejestrze cen i wartości nieruchomości 18. Formalności związane z ustaleniem możliwości i warunków finansowych zakupu danych to etap pierwszy procesu pozyskiwania informacji; etapem drugim - stanowiącym zdecydowanie większe 15 Rozporządzenie Ministra Rozwoju Regionalnego i Budownictwa z dnia 29 marca 2001r. w sprawie ewidencji gruntów i budynków (Dz.U. z 2001r., Nr 38, poz. 454) 16 Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 19 lutego 2004r. w sprawie wysokości opłat za czynności geodezyjne i kartograficzne oraz udzielanie informacji, a także za wykonywanie wyrysów i wypisów z operatu ewidencyjnego (Dz.U. z 2004r., Nr 37, poz. 333) 17 Ustawa z dnia 9 stycznia 2009r. o zmianie ustawy Prawo geodezyjne i kartograficzne (Dz.U. z 2009r., Nr 42, poz. 334) 18 Pełen tekst pisma dostępny jest na stronie internetowej Centrum AMRON pod adresem 59

60 wyzwanie - jest fizyczne pozyskanie danych. Niejednolity standard informatyczny (a nierzadko papierowy!) rejestrów i niejednolite zasady odbioru danych (czasami pocztą elektroniczną lub pocztą tradycyjną na płycie, czasami konieczna jest wizyta osobista w celu skopiowania interesujących informacji w formie elektronicznej, a czasami osobisty odbiór wydruków komputerowych ) powoduje, iż efektywne korzystanie z zakupionych danych wymaga znacznych nakładów czasu i pracy. Dodatkowym problemem jest zazwyczaj niska wiarygodność informacji zgromadzonych w rejestrach oraz bardzo skromny zasób rejestrowanych informacji o nieruchomości i transakcji, będący pochodną niskiej jakości opisu przedmiotu transakcji w akcie notarialnym sprzedaży nieruchomości. 4. Nieznajomość rynku szkodzi O znaczeniu jawnej, przejrzystej oraz przede wszystkim wiarygodnej informacji o nieruchomościach (w tym o ich cenach i wartościach) i tym samym - o znaczeniu wiedzy dotyczącej rozwoju lokalnego rynku nieruchomości nie trzeba nikogo przekonywać. Możliwość szybkiego dostępu do informacji i umiejętność korzystania z informacji jest warunkiem prawidłowego funkcjonowania i rozwoju ekonomicznego regionu oraz zachowania przewagi konkurencyjnej, sprawności i efektywności w gospodarowaniu majątkiem gminnym czy powiatowym. Znajomość lokalnego rynku to również podstawa zaufania do władz regionu zarówno ze strony zarówno mieszkańców, jak i potencjalnych inwestorów. Prace nad wprowadzeniem ogólnopolskich rozwiązań na miarę pierwotnych założeń na szczeblu rządowym trwają i nic nie zapowiada ich szybkiej finalizacji. A tymczasem chaos informacyjny niesie ze sobą szereg niebezpieczeństw, jak chybione decyzje, utracone szanse inwestycyjne czy spadek zaufania mieszkańców. Na różnych poziomach administracji rządowej i samorządowej, a także w ramach poszczególnych grup zawodowych związanych z obsługą rynku nieruchomości, podejmowane są inicjatywy mające na celu budowanie własnych baz danych o nieruchomościach, zwłaszcza w zakresie cen i wartości nieruchomości. Nie tworzą one jednak wiarygodnego i reprezentatywnego systemu informacji o wartościach nieruchomości w skali całego kraju. Generują natomiast ogromne koszty, finansowane czy to ze środków europejskich, czy też budżetów poszczególnych instytucji i agend administracji państwowej czy samorządowej. Na obecnym stanie informacji publicznej o rynku nieruchomości tracimy wszyscy. Trudności w dostępie do wiarygodnej informacji sprzyjają nadużyciom i przestępstwom. Udzielenie informacji zależy z jednej strony od dobrej woli urzędnika, a z drugiej - od stanu informacji będącej w zasobach rejestrów publicznych, w tym również zakresu cech i atrybutów nieruchomości oraz danych o transakcji będącej przedmiotem zapytania. Z przeprowadzonych próbnych zapytań złożonych w kilkudziesięciu Powiatowych Rejestrach Cen i Wartości Nieruchomości wynika, iż proces uzyskania przez obywatela informacji trwa z reguły kilka tygodni. 5. System Analiz i Monitorowania Rynku Obrotu Nieruchomościami 5.1 Informacje podstawowe Związek Banków Polskich jest izbą gospodarczą zrzeszającą banki. Zgodnie z postanowieniami Statutu, ZBP ma za zadanie m.in. tworzyć sprzyjające warunki organizacyjne i prawne rozwoju sektora bankowego poprzez współdziałanie z organami państwa. Cele i zadania Związku realizowane są poprzez m.in. zbieranie, przetwarzanie danych oraz prowadzenie systemów bazodanowych, w których gromadzone są informacje istotne dla sektora bankowego w związku z prowadzona działalnością bankową. Jednym z nich jest System AMRON - inicjatywa sektora bankowego zainspirowana wymogami Rekomendacji J. W związku ze specyfiką finansowania hipotecznego, banki zobowiązane zostały przez nadzór bankowy do monitorowania rynku nieruchomości oraz do weryfikacji wartości nieruchomości przyjmowanych jako zabezpieczenie oraz przeprowadzania cyklicznych aktualizacji tej wartości w okresie spłaty kredytu, w oparciu o dane rynkowe. 60

61 Rekomendacja J dotycząca tworzenia przez banki baz danych odnoszących się do rynku nieruchomości, uchwalona przez Komisję Nadzoru Bankowego w dniu 20 lipca 2000r. była odpowiedzią nadzorcy na rosnącą aktywność banków w dziedzinie finansowania rynku nieruchomości i związane z tym ryzyko. Cele prowadzenia baz danych wskazane przez nadzorcę przyświecały również przedsięwzięciu międzybankowemu realizowanemu w ramach Związku Banków Polskich od roku 2002 budowie ogólnopolskiego Systemu Ewidencji Nieruchomości i Cen Transakcyjnych, międzybankowej bazy danych gromadzącej informacje zarówno o nieruchomościach, jak i transakcjach, których przedmiotem były nieruchomości. W dokumencie zaakceptowanym przez banki-założycieli Systemu oraz ZBP, formułującym koncepcję i założenia funkcjonalne przedsięwzięcia, podkreślono, iż ( ) budowane przez banki własne, z konieczności fragmentaryczne bazy danych o nieruchomościach i ich cenach transakcyjnych często nie pozwalają na wiarygodną weryfikację wartości nieruchomości, a tym samym na ograniczenie ryzyka związanego z niedostatecznym zabezpieczeniem wierzytelności. 19 Specyfika rynku nieruchomości oraz brak dostępnych źródeł informacji były podstawą decyzji o budowie na potrzeby środowiska bankowego centralnej bazy o nieruchomościach i ich cenach transakcyjnych oraz systemu międzybankowej wymiany informacji w tym zakresie, który docelowo miał być dostępny również dla rzeczoznawców majątkowych, pośredników w obrocie nieruchomościami, starostw powiatowych, GUGiK, urzędów skarbowych, firm ubezpieczeniowych i innych podmiotów zaangażowanych na rynku nieruchomości. W prace nad budową Systemu (wówczas pod roboczą nazwą Ewidencji Nieruchomości i Cen Transakcyjnych - ENCT) zaangażowanych było wielu specjalistów, którzy znając specyfikę rynku nieruchomości zaprojektowali bazę danych wraz z zaimplementowanymi modelami analitycznymi. W pracach Grupy Roboczej w latach obok ekspertów bankowych i przedstawicieli środowisk naukowych Akademii Ekonomicznej we Wrocławiu i Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, uczestniczyli przedstawiciele Generalnego Inspektoratu Nadzoru Bankowego, Urzędu Głównego Geodety Kraju, Ministerstwa Sprawiedliwości oraz Polskiej Federacji Stowarzyszeń Rzeczoznawców Majątkowych. Efektem prac Komitetu Sterującego przy ZBP, w skład którego weszli przedstawiciele banków o największym wówczas doświadczeniu i udziale w finansowaniu budownictwa mieszkaniowego, jest System Analiz i Monitorowania Rynku Obrotu Nieruchomościami (AMRON) - ogólnopolska, wystandaryzowana baza danych o cenach i wartościach nieruchomości wyposażona w narzędzia statystyczne i analityczne pozwalające na przeprowadzanie szczegółowych analiz rynku nieruchomości, zarówno w skali ogólnopolskiej, jak również lokalnej. System udostępniony został bankom we wrześniu 2004 roku, jednak dopiero dyskusja nad pierwszą Rekomendacją S w roku 2006 uświadomiła potrzebę korzystania z tego typu instrumentu, przyczyniając się do znacznego wzrostu zainteresowania uczestnictwem w Systemie. Obecnie 20 w Systemie uczestniczą 34 banki komercyjne i ponad 50% działających banków spółdzielczych. Od roku 2010 System AMRON dostępny jest dla wszystkich uczestników rynku obrotu nieruchomościami. Administrowaniem i rozwojem Systemu AMRON zajmuje się Centrum AMRON, jednostka organizacyjna Centrum Prawa Bankowego i Informacji Sp. z o.o spółki będącej 100% własnością ZBP powołaną do obsługi bankowych systemów wymiany informacji gospodarczych i finansowych. Centrum AMRON pełni rolę specjalistycznego ośrodka analityczno-badawczego oferującego dostęp do informacji oraz szeroko rozumiane analizy wszystkim uczestnikom rynku nieruchomości. Oferta Centrum AMRON to cykliczne, standardowe raporty o rynku nieruchomości i publikacje analityczne, a także specjalistyczne raporty opracowywane na indywidualne zamówienie, dotyczące określonego segmentu rynku, lokalizacji i przedziału czasowego. 19 Memorandum Informacyjne Komitetu ds. Finansowania Nieruchomości ZBP dotyczące Systemu Ewidencji Nieruchomości i Cen Transakcyjnych z dnia 18 listopada 2002 roku 20 Stan na dzień 30 września 2013r. 61

62 Centrum AMRON współpracuje z towarzystwami ubezpieczeniowymi, Agencją Nieruchomości Rolnych, rzeczoznawcami majątkowymi i pośrednikami w obrocie nieruchomościami, a także z deweloperami, firmami doradczymi i jednostkami administracji samorządowej. Z bazy korzysta również Narodowy Bank Polski, Prokuratura Generalna oraz Urząd Komisji Nadzoru Finansowego. 5.2 Regulacje nadzorcze regulujące zakres i zasady uczestnictwa banków w Systemie AMRON Świadomość ryzyk związanych z gwałtownym rozwojem rynku nieruchomości obserwowanym pod koniec lat 90. ubiegłego wieku oraz równoczesnym wzrostem zaangażowania banków na rynku finansowania nieruchomości z jednej strony, a z drugiej z brakiem doświadczeń polskiego sektora bankowego związanych z bezpiecznym kredytowaniem hipotecznym oraz zmiennością trendów i niedojrzałym charakterem polskiego rynku nieruchomości stanowiła podstawę do wydania przez nadzór bankowy (ówcześnie Głównego Inspektora Nadzoru Bankowego) Rekomendacji J dotyczącej tworzenia przez banki baz danych odnoszących się do rynku nieruchomości. Potrzeba prowadzenia przez banki własnych baz danych o rynku nieruchomości została już zasygnalizowana w Rekomendacji F z 12 listopada 1998r. dotyczącej podstawowych kryteriów stosowanych przez Komisję Nadzoru Bankowego przy ocenie regulaminów wyceny nieruchomości wydawanych przez banki hipoteczne. Rekomendacja J została uchwalona w dniu 20 lipca 2000 roku. Uzasadniając 21 wprowadzenie nowych regulacji nadzorca wskazywał, iż posiadanie bazy danych Zgodnie z zapisami Rekomendacji stanowić miało istotny czynnik prawidłowego funkcjonowania działalności kredytowej banków zaangażowanych w finansowanie nieruchomości. Gromadzone i systematycznie uaktualniane informacje miały być podstawą do przeprowadzania przez banki analizy rynku nieruchomości, oddziałujących na niego czynników i ryzyka. Wśród celów tworzenia i prowadzenia bazy danych o nieruchomościach nadzorca wskazywał: - możliwość oceny aktualnego stanu rynku nieruchomości oraz wyznaczanie trendów i prognoz wartości nieruchomości - poprawa jakości wycen nieruchomości na potrzeby banków baza stanowić powinna narzędzie wspomagające przeprowadzanie wycen bądź weryfikację ekspertyz zewnętrznych - wypracowanie i upowszechnienie standardów i ujednolicenie gromadzonych informacji o nieruchomościach - weryfikacja i aktualizacja wartości nieruchomości stanowiących zabezpieczenia ekspozycji kredytowych dla potrzeb zarządzania ryzykiem z wykorzystaniem metod statystycznych - wzrost przejrzystości rynku nieruchomości i łatwiejsze rozpoznanie związanego z nim ryzyka Rekomendowana baza danych powinna stanowić na bieżąco aktualizowany zbiór informacji, zapewniający jednak dostęp do informacji historycznych. Duży nacisk położono na rzetelność i kompleksowość bazy w opinii nadzorcy w bazie powinny być gromadzone różnorodne informacje z możliwie wszystkich dostępnych źródeł, a także odpowiednia wielkość i dobór próby statystycznej, która umożliwiać powinna rejestrację informacji obejmujących cały rynek. W bazie powinny być gromadzone dane dotyczące charakterystyki nieruchomości, jej otoczenia (zarówno w skali mikro, jak i makro), jak również ogólnej sytuacji ekonomiczno-prawnej. W styczniu 2011 roku Komisja Nadzoru Finansowego przeprowadziła badanie ankietowe, którego celem było zweryfikowanie zaangażowania banków w gromadzenie informacji o rynku nieruchomości i świadomości znaczenia tych informacji. Wobec gwałtownego, choć często nieostrożnego i nadmiernego, rozwoju kredytowania hipotecznego i efektów tej działalności w postaci kryzysu finansowego, rozważna polityka banków w zakresie finansowania nieruchomości, przyjmowanie adekwatnych zabezpieczeń w postaci hipoteki i wykorzystywanie narzędzi zapewniających możliwie najpełniejszą wiedzę o kredytowanych nieruchomościach uznane zostały za priorytetowe cele zarządzania ryzykiem wierzytelności hipotecznych. Tymczasem wynik ankiety potwierdził, że zainteresowanie banków korzystaniem z własnych lub zewnętrznych źródeł wiedzy na temat rynku nieruchomości było umiarkowane. Wnioski z badania wskazały na konieczność doprecyzowania 21 Pismo Komisji Nadzoru Bankowego z dnia 28 lipca 2000r. (sygn. NB/BASB/IV/331/00 62

63 anachronicznej Rekomendacji J z roku 2000, która nie odnosiła się w wystarczającym stopniu do takich kwestii, jak wiarygodność i kompletność informacji o rynku, jego zmianach i cykliczności, minimalny zakres danych czy sposób gromadzenia danych i analizowania na ich podstawie ryzyka związanego z rynkiem nieruchomości. Podjęte przez nadzór i konsultowane z sektorem bankowym prace nad nową Rekomendacją J miały na celu doprecyzowanie zasad prowadzenia baz danych, oceniania ich wiarygodności oraz wykorzystywania baz w procesie oceny i monitorowania wartości zabezpieczeń hipotecznych. Co istotne, przy projektowaniu założeń do nowej Rekomendacji, zwłaszcza podczas prac nad załącznikiem stanowiącym zestaw informacji, które powinny być w bazie gromadzone, Komisja Nadzoru Finansowego wykorzystała dotychczasowe doświadczenia sektora bankowego i wiele rozwiązań wypracowanych i zaimplementowanych dotychczas w Systemie AMRON stanowiło podstawę zaleceń sformułowanych w ostatecznej wersji Rekomendacji. Pierwszy projekt Rekomendacji w nowym brzmieniu przedstawiony został do konsultacji sektorowych 05 kwietnia 2011r., ostateczna wersja przyjęta została w dniu 11 września 2012 roku. W trakcie prac nad nowelizacją Rekomendacji J, Komisja Nadzoru Finansowego wielokrotnie podkreślała znaczenie możliwie najpełniejszej wiedzy o polskim rynku nieruchomości dla bezpieczeństwa banków i całego sektora bankowego. Rozważna polityka finansowania transakcji na rynku nieruchomości, w tym zwłaszcza ostrożne podejście do określenia wartości zabezpieczenia na nieruchomości i konsekwentne, cykliczne monitorowanie zmian tej wartości w czasie obsługi kredytu przez kredytobiorcę, to szczególnie istotne kwestie, zwłaszcza w kontekście doświadczeń ostatnich kilku lat. Dlatego tak istotny - w opinii nadzorcy - jest dostęp wszystkich banków do ( ) wiarygodnej i kompletnej informacji o rynku nieruchomości, aktualnych oraz historycznych danych, które pokazywałyby zmiany zachodzące na tym rynku w ujęciu długo i krótkookresowym, a zwłaszcza jego cykliczności. Dane te powinny uwzględniać lokalny charakter rynku nieruchomości i długookresowy charakter zachodzących na nim zmian. 22 We wstępie do nowej Rekomendacji J nadzorca wskazuje na konieczność prowadzenia niezależnie od posiadanych baz wewnętrznych jednej, wspólnej dla całego sektora bankowego bazy danych systematycznie zasilanej zarówno ze źródeł bankowych przez wszystkie banki finansujące nieruchomości, jak również ze źródeł pozabankowych. To stanowisko powtórzone zostało w Rekomendacji 6, gdzie stwierdzono, iż Banki powinny aktywnie włączać się w system zewnętrznej (międzybankowej) wymiany informacji, tworząc w tym celu wspólną dla wszystkich banków zewnętrzną (międzybankową) bazę danych, która powinna być systematycznie zasilana przez wszystkie banki objęte Rekomendacją czyli te banki, w których udział ekspozycji kredytowych zabezpieczonych hipotecznie (zarówno na nieruchomościach mieszkaniowych, jak i komercyjnych) we własnych portfelach kredytowych przekracza 10%. Zewnętrzna (międzybankowa) baza danych zdefiniowana została w słowniczku pojęć jako niezależny od banku wystandaryzowany system gromadzenia i przetwarzania danych, w którym gromadzone są w sposób systematyczny dane o rynku nieruchomości, obejmujące w szczególności charakterystyki nieruchomości oraz informacje dotyczące cen i wartości nieruchomości umożliwiające przeprowadzanie analiz i monitorowanie rynku nieruchomości. Rekomendowane bazy danych o nieruchomościach powinny służyć przede wszystkim do weryfikacji wartości zabezpieczeń na nieruchomości i ich aktualizacji w całym okresie obowiązywania umowy kredytowej. Z punktu widzenia porównywalności danych, kluczowe znaczenie mają ujednolicone standardy w zakresie gromadzenia informacji w bazach. Załącznik do Rekomendacji definiuje informacje, które 22 Wstęp do Rekomendacji J z dnia 11 września 2012r. dotyczącej zasad gromadzenia i przetwarzania przez banki danych o nieruchomościach 63

64 powinny być w bazie gromadzone, dzieląc je na dane obligatoryjne, fakultatywne warunkowo* oraz fakultatywne: - obligatoryjne obowiązujące od dnia wejścia w życie Rekomendacji (tj. od 1 października 2013 r.) - fakultatywne warunkowo* w ciągu 3 lat od przyjęcia Uchwały dot. Rekomendacji J KNF rozważy zmianę na obligatoryjne (po weryfikacji poprawy możliwości pozyskiwania przez banki tych informacji) - fakultatywne bank wprowadzający ma dowolność wprowadzania ich do bazy Wiarygodność wykorzystywanej przez bank bazy danych zdefiniowana została w Rekomendacji 7. Wymienione cechy wiarygodnej bazy można podzielić na dwie kategorie. Pierwsza do kategorie obiektywne, czyli: - wiarygodna baza jest systematycznie zasilana informacjami ze źródeł uznanych za wiarygodne, określonych w samej Rekomendacji, - posiada odpowiednio duży zasób informacji historycznych oraz aktualnych o poszczególnych, lokalnych rynkach, - informacje gromadzone są w sposób wystandaryzowany, - baza gwarantuje wysoką jakość informacji zwrotnych, - system informatyczny obsługujący bazę jest wydajny i bezpieczny. Natomiast pozostałe warunki uznania bazy za wiarygodną dotyczą każdego indywidualnego banku i związane są z wewnętrznymi procedurami i regulacjami: - dane zgromadzone w wiarygodnej bazie pozwalają na dokonywanie oceny i monitorowania wartości zabezpieczenia na nieruchomości sposób przeprowadzania oceny oraz monitorowania wartości zabezpieczenia definiowanych przez KNF jako zbiór możliwych do wykorzystania przez bank instrumentów, metod, technik itd. (np. metody statystyczne, baza danych, wycena innego rzeczoznawcy majątkowego, ocena opracowana przez osobę posiadającą odpowiednie kwalifikacje), które pozwoliłyby na wiarygodną weryfikację wartości nieruchomości przyjmowanej jako zabezpieczenie 23 należy do banku i powinno być zdefiniowane w wewnętrznych procedurach i regulacjach - baza danych jest obsługiwana przez osoby/ komórki organizacyjne o odpowiednich kompetencjach, a zasady wykorzystywania oraz weryfikowania informacji pochodzących z bazy regulowane są w wewnętrznych procedurach bankowych. Zgodnie z Rekomendacją 2., gromadzone dane powinny pozwolić na ocenę i monitorowanie wartości zabezpieczenia na nieruchomości, prowadzenie analiz rynku oraz w przypadku banków istotnie zaangażowanych (czyli takich, dla których udział portfela ekspozycji kredytowych zabezpieczonych hipotecznie przekracza 2% wartości ekspozycji kredytowych zabezpieczonych hipotecznie dla całego sektora bankowego w Polsce) na ocenę ryzyka zmiany wartości zabezpieczeń. Rekomendacja J definiuje również zalecane źródła gromadzonych w bazie informacji, do których zaliczono wiarygodne, dostępne i możliwe do pozyskania dane, w szczególności o: - cenach transakcyjnych, dla których banki oceniały wartość nieruchomości, w oparciu o umowę sprzedaży nieruchomości (umowę przedwstępną i przyrzeczoną, zawartą w formie aktu notarialnego), - wartościach nieruchomości ujawnionych w operatach szacunkowych zamówionych u rzeczoznawcy majątkowego, - wartościach zabezpieczenia hipotecznego na podstawie dokonanej przez bank oceny wartości zabezpieczenia na nieruchomości. 23 Pismo Zastępcy Przewodniczącego Komisji Nadzoru Finansowego z dnia 29 lipca 2011 r. skierowanym do Prezesa Związku Banków Polskich (znak: DOR/WR1/75/2/ŁR/11) 64

65 Rekomendację J należy odnosić do wszystkich rodzajów i typów nieruchomości, które stanowią lub stanowić będą przedmiot zabezpieczenia ekspozycji kredytowej. Klasyfikacja typów nieruchomości umieszczona została w załączniku do Rekomendacji. Rekomendacja dotyczy wszystkich kredytów zabezpieczonych hipotecznie na nieruchomościach udzielonych od daty rozpoczęcia obowiązywania Rekomendacji J, jednak niezależnie od tego zdaniem nadzorcy banki powinny dążyć do tego, aby wszystkie dane dotyczące nieruchomości, na których zostało ustanowione zabezpieczenie hipoteczne, spełniały kryteria określone w Rekomendacji J. Zalecenia KNF weszły w życie z dniem 1 października 2013 r. Obowiązek korzystania z baz danych w celu monitorowania ryzyka wierzytelności hipotecznych nakłada na banki również Rekomendacja S dotycząca dobrych praktyk w zakresie zarządzania ekspozycjami kredytowymi zabezpieczonymi hipotecznie, której czwarta wersja przyjęta została przez Komisję Nadzoru Finansowego w dniu 18 czerwca dokument wchodzi w życie w dniu 1 stycznia Rekomendacja nakłada na banki obowiązek korzystania z baz danych o nieruchomościach, śledzenia zmian zachodzących na rynku nieruchomości, a także oceny i monitorowania wartości zabezpieczenia na nieruchomości z wykorzystaniem metod statystycznych w oparciu o bazy danych o nieruchomościach, przy czym definicje obu pojęć zostały ujednolicone z brzmieniem wprowadzonym w Rekomendacji J. Ocena wartości zabezpieczenia na nieruchomości oznacza oszacowanie przez bank możliwej do uzyskania wartości zabezpieczenia na nieruchomości danej ekspozycji kredytowej, aktualnej na moment udzielania kredytu, dokonane w oparciu o metody statystyczne lub na podstawie analizy rynku nieruchomości. Natomiast monitorowanie wartości zabezpieczenia na nieruchomości to oszacowanie przez bank możliwej do uzyskania wartości zabezpieczenia na nieruchomości w ramach procesu monitorowania zmian cen nieruchomości przyjętych jako zabezpieczenie danej ekspozycji kredytowej, dokonane w dowolnym momencie obowiązywania umowy kredytu w oparciu o metody statystyczne lub na podstawie analizy rynku nieruchomości. Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 16 grudnia 2008r. (z późn.zm.) w sprawie zasad tworzenia rezerw na ryzyko związane z działalnością banków 24 dopuszcza wykorzystanie metod statystycznych przy określaniu podstawy tworzenia rezerw celowych na ryzyko związane z ekspozycjami kredytowymi bank może przeprowadzać przeglądów i aktualizacji wartości zabezpieczeń, o które pomniejsza się podstawę tworzenia rezerw celowych, na podstawie własnych lub międzybankowych baz danych i w sytuacji, gdy spadek rynkowych cen zabezpieczeń od daty dokonania ostatniej wyceny przez rzeczoznawcę może mieć znaczący wpływ na wartość zabezpieczenia, bank powinien zlecić ponowną wycenę. 5.3 Struktura bazy danych AMRON W bazie danych AMRON gromadzone są informacje dotyczące charakterystyki nieruchomości, ich lokalizacji oraz informacje dotyczące cen transakcyjnych pochodzących z aktów notarialnych, wartości z wycen, ofert i innych wiarygodnych źródeł. Liczba danych w zasobach bazy AMRON przekroczyła poziom rekordów. 25 Podstawowym elementem bazy jest nieruchomość, do której dopisywane są kolejne zdarzenia dotyczące danej nieruchomości i generujące informację o jej cenie lub wartości. Opis każdej nieruchomości i transakcji odbywa się poprzez wprowadzenie informacji kwalifikowanych jako dane obligatoryjne (bez których System nie zaakceptuje nowego rekordu) i pozostałe dane opisowe. Wystandaryzowany, szczegółowy opis każdej nieruchomości i wbudowane słowniki 24 Dz. U. z 2008 nr 235 poz z późn. zm. 25 Stan na dzień 30 września 2013r. 65

66 umożliwiają precyzyjne filtrowanie zasobów bazy danych i przeprowadzanie analiz specyficznych, dokładnie sparametryzowanych segmentów rynku nieruchomości, wyodrębnionych zarówno ze względu na lokalizację, typ nieruchomości, rok budowy czy też inne, bardziej szczegółowe atrybuty bądź czynniki zewnętrzne o charakterze lokalnym. Baza AMRON to dane o wszystkich typach nieruchomości: - nieruchomości gruntowe (grunt leśny, grunt pod zabudowę, grunt rolny), - nieruchomości mieszkalne (budynek mieszkalny jednorodzinny/ rezydencja, budynek mieszkalny wielorodzinny/kamienica), - nieruchomości lokalowe (lokal mieszkalny, lokal użytkowy), - nieruchomości komercyjne (biurowe/handlowe/usługowe), - obiekty użyteczności publicznej (szpitale/zoz, szkoły/przedszkola, obiekty sportowo-rekreacyjne), - nieruchomości rolnicze i zaplecza rolniczego, - nieruchomości komunalne (stacje uzdatniania wody, wysypiska śmieci, oczyszczalnie ścieków), - nieruchomości przemysłowe (magazyny/centra logistyczne, stacje paliw, obiekty zaplecza motoryzacji). Opis każdej nieruchomości i transakcji odbywa się poprzez wprowadzenie przez użytkownika informacji kwalifikowanych jako dane obligatoryjne (czyli takie, bez których System nie zaakceptuje nowego rekordu) i pozostałe dane opisowe. Pełen zakres danych opisujący nieruchomość i transakcję obejmuje ponad 30 cech i jest zróżnicowany ze względu na typ nieruchomości. Wystandaryzowany, szczegółowy opis każdej nieruchomości i wbudowane słowniki umożliwiają precyzyjne filtrowanie zasobów bazy danych i przeprowadzanie analiz specyficznych, dokładnie sparametryzowanych segmentów rynku nieruchomości, wyodrębnionych zarówno ze względu na lokalizację, typ nieruchomości, rok budowy czy też inne, bardziej szczegółowe atrybuty bądź czynniki zewnętrzne o charakterze lokalnym. Każda informacja wprowadzona do bazy ma zdefiniowane źródło pochodzenia, a Administrator Systemu jest w stanie zidentyfikować użytkownika i ma prawo dla weryfikacji wprowadzonych danych zażądać przedłożenia dokumentu źródłowego, który był podstawą wpisu. W bazie zdefiniowano szereg źródeł informacji o wartości nieruchomości: - przedwstępna umowa sprzedaży (rynek pierwotny/ rynek wtórny) - umowa sprzedaży (rynek pierwotny/ rynek wtórny) - wycena zabezpieczenia bankowego wartość nieruchomości określona przez bank na potrzeby zabezpieczenia wierzytelności - operat szacunkowy informacja o wartości nieruchomości określonej w operacie szacunkowym sporządzonym przez rzeczoznawcę majątkowego - darowizna - oferta - wartość ubezpieczeniowa - aport do spółki - przetarg - sprzedaż przez komornika - sprzedaż przez syndyka - inne (nie zdefiniowane powyżej) Link do EKW to nowa funkcjonalność Systemu AMRON umożliwiająca przejście do przeglądarki EKW na stronie Ministerstwa Sprawiedliwości. Nieruchomości zarejestrowane w bazie AMRON mogą być flagowane i opisywane jako nieruchomości podejrzane (czyli takie, których stan faktyczny nie jest zgodny ze stanem opisanym w dokumentach, będące przedmiotem podejrzanych transakcji lub takich, których dokumenty budzą podejrzenia). Wpis na czarną listę dokonywany jest przez administratora Centrum AMRON na wniosek użytkowników. 66

67 5.4 Charakterystyka Systemu AMRON Zasady funkcjonowania Systemu (w tym w szczególności zasada wzajemności oraz odpowiedzialność każdego z uczestników za jakość i kompletność wprowadzanych danych) pozostały niezmienne od początku funkcjonowania Systemu. Jednak sam System jest nieustannie rozwijany i dostosowywany do zmieniającej się rzeczywistości rynkowej i regulacyjnej. Obecnie System zapewnia dostęp do trzynastu typów standardowych raportów w tym raportu umożliwiającego aktualizację wartości nieruchomości przyjętej jako zabezpieczenie kilka lat wcześniej, funkcjonalność mapy cyfrowej, bazę wewnętrzną stworzoną na potrzeby monitorowania portfela zabezpieczeń hipotecznych wyposażoną w raporty zabezpieczeń hipotecznych, rozwiązania ułatwiające zasilanie bazy danych w tym szczegółowe, wystandaryzowane słowniki. System AMRON stanowi istotne źródło informacji na temat stanu rynku nieruchomości w Polsce. Umożliwia rejestrację, przechowywanie i przetwarzanie danych o nieruchomościach, w tym w szczególności: - gromadzenie i udostępnianie wybranych danych dotyczących nieruchomości, przeglądanie danych w postaci tabelarycznych raportów, - przedstawianie (wykresy) informacji na temat kształtowania się jednostkowych cen na rynku, - udostępnianie analiz prezentujących statystyki oraz aktualne trendy zmian wartości nieruchomości, budowanie modeli służących prognozowaniu wartości nieruchomości, - możliwość aktualizowania, uzupełniania i weryfikowania danych o nieruchomościach, - wiarygodną weryfikację wartości nieruchomości możliwość monitorowania różnego rodzaju ryzyka związanego z kredytowaniem, uwzględniając przy tym współczynniki ryzyka pozyskiwania szacowanej wartości rynkowej. Każdy podmiot uczestniczący w AMRON ma możliwość tworzenia w Systemie bazy danych własnych zbioru informacji dotyczących nieruchomości będących zabezpieczeniem udzielonych kredytów hipotecznych bądź będących przedmiotem finansowania. Identyfikacja danych własnych oraz danych wprowadzonych przez innych uczestników umożliwia porównywanie informacji o wartościach, precyzyjne analizowanie własnego portfela zabezpieczeń w podziale na indywidualnie określone segmenty, według indywidualnie dobranych kryteriów i w porównaniu z analogicznymi podbazami danych obcych. Dzięki wystandaryzowaniu cech opisujących nieruchomości oraz zdefiniowaniu źródeł informacji, możliwy jest bardzo precyzyjny dobór nieruchomości i transakcji, które mają być przedmiotem analizy oraz podstawą do wygenerowania jednego ze standardowych raportów. System umożliwia przeglądanie danych o nieruchomościach prezentowanych w postaci tabelarycznej oraz wykonywanie analiz statystycznych na zdefiniowanej próbce danych: - Raporty tabelaryczne w zależności od typu raportu (podstawowy lub rozszerzony) zawierają informacje o nieruchomościach i transakcjach, z podziałam na typy nieruchomości i lokalizacje. - Raporty ilościowe zestawienie/porównanie liczby transakcji dla wybranej lokalizacji w funkcji czasu, porównanie liczby transakcji dla kilku lokalizacji. - Raporty statystyczne analiza średnich cen w funkcji czasu lub lokalizacji, analizy ilościowe i przekrojowe raporty prezentujące stan rynku, uwzględniające dane mikro i makroekonomiczne. - Raporty analityczne m.in. raport trendu zmian cen jednostkowych nieruchomości oraz predykcja wartości aktualizacja wartości nieruchomości. - Funkcjonalność mapy GIS wyszukiwanie nieruchomości poprzez zaznaczenie interesującego obszaru oraz wizualizację danych własnych Uczestnika zgromadzonych w Systemie na mapie. Funkcjonalność map cyfrowych wykorzystana została również w raportach statystycznych dostępnych w Systemie. Nowością są raporty specjalistyczne prezentujące m.in. ceny gruntów rolnych oraz dynamikę zmian na tym rynku w podziale na lokalizację, przedział powierzchni oraz klasyfikację gruntów wg rodzajów użytkowania. 67

68 Istniejąca w Systemie możliwość importu przez użytkownika danych należących do zdefiniowanej przez niego próby do własnego systemu operacyjnego stwarza dodatkowe możliwości obróbki tych danych według własnych potrzeb i algorytmów. Podjęcie współpracy z Systemem AMRON nie wymaga od użytkowników żadnych dodatkowych nakładów technicznych. System jest aplikacją internetową. Każdy użytkownik korzystający z przeglądarki internetowej może mieć dostęp do aplikacji, przy minimalnych wymaganiach technicznych stacji roboczej. Kompetencje użytkownika określane są indywidualnie poprzez zdefiniowanie uprawnień biznesowych i przypisanych grup uprawnień. Mogą one być dodatkowo ograniczone przez definiowanie dostępu do poszczególnych typów nieruchomości, źródeł informacji oraz zakresu terytorialnego Usługi dodatkowe świadczone przez Centrum AMRON Centrum AMRON prowadzi szeroko rozumianą działalność analityczno-badawczą. Wyniki naszych badań publikujemy w raportach dostępnych na stronie internetowej Kwartalny Ogólnopolski raport o kredytach mieszkaniowych i cenach transakcyjnych nieruchomości (powszechnie znany jako Raport AMRON-SARFIN) ugruntował już swoją pozycję lektury obowiązkowej dla wszystkich uczestników rynku nieruchomości. Ogólnopolski charakter tych raportów sprawia jednak, że dają one poglądowy obraz zjawisk zachodzących na rynku mieszkaniowym w skali całego kraju. Informacje na temat kształtowania się średnich cen nieruchomości na lokalnych rynkach prezentowane są w cyklu publikacji analitycznych. W ofercie Centrum AMRON znajdują się raporty dotyczące cen lokali mieszkalnych, działek budowlanych oraz gruntów rolnych dla 120 lokalizacji. Analizę poszczególnych rynków otwierają raporty prezentujące dane historyczne od roku Raporty bieżące zawierają informacje o średnich cenach transakcyjnych lokali mieszkalnego w ostatnich czterech kwartałach na największych rynkach mieszkaniowych, w miastach wojewódzkich oraz miastach powiatowych, a także o lokalnych rynkach działek budowlanych oraz gruntów rolnych będą aktualizowane w cyklu kwartalnym. Raport indywidualny to narzędzie umożliwiające wyznaczenie aktualnej wartości konkretnej nieruchomości, przygotowane z myślą o każdym uczestniku rynku. Dzięki szczegółowemu opisowi lokalizacji i standardu mieszkania, możliwe jest uzyskanie informacji o przewidywanej bieżącej wartości wraz z informacją o wiarygodności analizy. W pierwszym etapie oferta ta dotyczy lokali mieszkalnych na terenie Warszawy, Poznania, Wrocławia, Krakowa, Łodzi i Gdańska. Raporty Centrum AMRON to również raporty specjalistyczne przygotowywane na indywidualne zamówienie, w tym m.in.: - analiza lokalizacji pozwalająca ocenić potencjał wybranej działki i określić właściwy segment rynku planowanej inwestycji - raport cen transakcyjnych mieszkań w wybranej lokalizacji, pomocny zwłaszcza w fazie weryfikacji - założeń inwestycyjnych, fazie planowania inwestycji, a także jako narzędzie do monitorowania sytuacji rynkowej - kwartalny raport cen mieszkań dla wybranego miasta doskonałe narzędzie monitorowania sytuacji rynkowej - raport o rynku kredytów hipotecznych w wybranym mieście - raport o rynku gruntów pod zabudowę jedno bądź wielorodzinną w wybranych lokalizacjach 68

69 VII Przeciwdziałanie wykorzystaniu cudzej tożsamości do celów przestępczych Grzegorz Kondek System powstał w 1997 r., a jego administratorem jest Związek Banków Polskich. Pozwala zidentyfikować ponad 2,3 miliony zastrzeżonych dokumentów (czerwiec 2013 r.), wśród których znajdują się m.in. dowody osobiste (też tymczasowe), paszporty polskie, paszporty zagraniczne, karty pobytu, prawa jazdy, książeczki wojskowe, książeczki marynarskie, karty płatnicze. 1. Cele prowadzenia Systemu DZ eliminowanie z obrotu skradzionych i sfałszowanych dokumentów, ograniczanie wykorzystywania cudzej tożsamości w celu dokonana oszustwa, wzmacnianie bezpieczeństwa i rzetelności w obrocie gospodarczym i podnoszenie poziomu zaufania, ograniczanie ryzyka oraz obniżka kosztów działalności i cen usług, ograniczanie szarej strefy, wyższy wzrost gospodarczy, przeciwdziałanie praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu. 2. Podstawowe rodzaje przestępstw z użyciem cudzej tożsamości ukrywanie majątku oraz obracanie pieniędzmi przy użyciu cudzej tożsamości wyłudzenia kredytu oraz towarów i usług realizowanych z odroczonym terminem płatności, wynajem mieszkań w i pokoi hotelowych w celu unikania opłat lub kradzieży wyposażenia, wynajem mieszkań w celu ich dalszego seryjnego podnajmu (jedno mieszkanie, w krótkim czasie wynajmuje się nawet kilkunastu chętnym jednocześnie pobierając od wszystkich kaucję), kradzież wartościowych przedmiotów z wypożyczalni (np. samochody), fikcyjna działalność gospodarcza (oszustwa wobec przedsiębiorców i wyłudzenia podatków). Codziennie kilkadziesiąt przypadków podobnego działania jest blokowanych. To pokazuje skalę problemu. Na przykładzie sektora bankowego wiadomo, że w pierwszym półroczu 2013 r. zablokowano ponad 2,8 tysiąca prób wyłudzeń kredytów na łączną kwotę 158 mln zł. 3. Zasady funkcjonowania Systemu DZ System DZ w istotny sposób ogranicza możliwość realizacji transakcji oszukańczej. System DZ to: sprawdzenie i potwierdzenie czy dokumenty tożsamości, którymi legitymuje się Kontrahent, nie zostały zgłoszone przez ich pierwotnych właścicieli, jako zagubione czy skradzione, rozbudowany tryb przyjmowania zastrzeżeń (ponad 20 tysięcy placówek bankowych; zastrzeżenie w dokonane jednym oddziale jest błyskawicznie przekazywane do wszystkich uczestników Systemu), dostęp do informacji o najnowszych zastrzeżeniach (częsta aktualizacja danych co kilkanaście minut), łatwy i szybki dostęp do danych (np. poprzez stronę www), Sprawdzenia dokumentów może dokonać każdy przedsiębiorca, który podpisał umowę na uczestnictwo w Systemie. W odpowiedzi na zapytanie otrzymuje się informację, czy dane o dokumencie tożsamości figurują lub nie figurują w Centralnej Bazie Danych Systemu DZ (czyli czy dokument został zastrzeżony czy nie). Najprostszym i najbardziej uniwersalnym sposobem pracy z Systemami jest wykorzystanie przeglądarki internetowej. Istnieje także możliwość dostępu do danych poprzez interfejs XML, co umożliwia zaszycie systemu ochrony bezpośrednio do systemu informatycznego używanego przez przedsiębiorcę/bank. 69

70 VIII ELEKTRONICZNE PŁATNOŚCI I ROZLICZENIA 1. Wprowadzenie prof. Remigiusz Kaszubski, Paweł Widawski Systemy płatności oraz realizowane przy ich wykorzystaniu usługi płatnicze stanowią krwioobieg każdej gospodarki. Przedsiębiorcy, osoby indywidualne oraz podmioty administracji publicznej codziennie uczestniczą w dokonywaniu lub otrzymywaniu milionów transakcji płatniczych. Najstarszym i najbardziej powszechnym systemem płatności jest system gotówkowy, jednak coraz większe znaczenie odgrywają płatności elektroniczne zarówno w obszarze transakcji wysokokwotowych jak i detalicznych. Pełnią one szczególną rolę w rozwoju szeroko pojętej gospodarki elektronicznej. Newralgiczne ich znaczenie jest szczególnie widoczne w rozwoju handlu elektronicznego (e-commerce) zarówno w obszarze dóbr fizycznych, dóbr wirtualnych jak i e-usług. Kluczową rolę na rynku płatności elektronicznych odgrywają banki. Jednak dynamiczny rozwój nowych technologii oraz liberalizacja rynku powoduje wzrost roli niebankowych dostawców usług płatniczych w obszarze płatności detalicznych instytucji pieniądza elektronicznego oraz instytucji płatniczych. Na poziomie Unii Europejskiej od kilku lat, w ramach budowy jednolitego rynku płatności, mają miejsce działania zmierzające do zintegrowania rynków usług płatniczych krajów członkowskich. Działania, wspierane przez ideę polityczną, jaką jest budowa wspólnego rynku UE i materializacja podstawowych wolności traktatowych takich jak swoboda przepływu kapitału, swoboda świadczenia usług, swoboda przedsiębiorczości, realizowane są w kilku płaszczyznach. Pierwsza to stworzenie nowej infrastruktury prawnej dla rynku płatności. Jej efektem jest Dyrektywa o usługach płatniczych, a także szereg działań o charakterze samoregulacyjnym i standaryzacyjnym prowadzonych przez Europejską Radę ds. Płatności w ramach projektu SEPA (Single Euro Payments Area - Jednolity Rynek Płatności w Euro). Druga z płaszczyzn to budowa w ramach SEPA nowych paneuropejskich systemów płatności w euro systemu Polecenia Przelewu SEPA, Polecenia Zapłaty SEPA a także nowych ram dla płatności kartami (SEPA Cards Framework). Powyższe działania w perspektywie kilku lat doprowadzą do bardzo istotnych zmian na rynku płatności, wzrostu znaczenia paneuropejskich (systemy SEPA) i międzynarodowych systemów płatności oraz wzrastającej roli innowacyjnych dostawców usług płatniczych. 2. Płatności elektroniczne w Europie i na świecie prof. Remigiusz Kaszubski 2.1. Podstawowe informacje o rynku płatności elektronicznych Płatności elektroniczne to pojęcie szerokie i pozwalające na różnorodną kategoryzację. Przed pokazaniem różnic między płatnościami elektronicznymi a nieelektronicznymi warto przybliżyć pojęcie płatności. Płatność, w dużym uproszczeniu, oznacza transfer środków pieniężnych między stronami transakcji płatniczej (zleceniodawcą płatności płatnikiem i odbiorcą płatności). W szczególnych przypadkach zleceniodawca i odbiorca może być tą samą osobą (np. przelew pomiędzy dwoma rachunkami tej samej osoby). Realizacja płatności zwykle prowadzi do zwolnienia ze zobowiązania strony zobowiązanej (dłużnika, płatnika) wobec drugiej strony płatności (wierzyciela, beneficjenta). Nie jest to jednak warunek konieczny, aby daną transakcję uznać za płatność. Dyrektywa o usługach płatniczych (2007/64/EC) definiuje płatność niezwykle szeroko i zalicza do tej kategorii każdy transfer środków zarówno na rachunek płatniczy i z rachunku płatniczego, jak również transfer pomiędzy rachunkami płatniczymi. Do kategorii płatności zaliczane są także usługi nie wymagające posiadania przez użytkownika usługi płatniczej rachunku płatniczego (np. przekazy pieniężne). Choć brak jednolitej definicji płatności elektronicznych przyjmuje się, że sformułowania elektroniczne używa się w celu wskazania na płatności inne niż gotówkowe lub oparte na instrumentach papierowych (czek). Tak więc, płatnościami elektronicznymi są zarówno płatności kartą jak i płatność poleceniem 70

71 przelewu inicjowane w sposób elektroniczny lub zlecenia mające inne charakter (np. zlecenie stałe), ale dokonywanych przy pomocy Internetu lub elektronicznych urządzeń samoobsługowych. Płatności nieelektroniczne mogą być przeprowadzane między płatnikiem a odbiorcą w sposób bezpośredni, np. poprzez zapłacenie gotówką. Płatności elektroniczne wymagają jednego lub więcej podmiotów pośredniczących, w szczególności banków, instytucji pieniądza elektronicznego lub instytucji płatniczych. Innym warunkiem realizacji płatności elektronicznych jest istnienie rachunku płatniczego, często w postaci rachunku technicznego, do którego użytkownik nie musi mieć dostępu. Całość działań związanych z przeprowadzeniem płatności nazywa się cyklem płatniczym lub rozliczeniowym. Cykl rozliczeniowy składa się z kilku podstawowych elementów: 1) Stosunek zobowiązaniowy pomiędzy użytkownikiem (płatnikiem i/lub odbiorca płatności) a dostawcą usług płatniczych. Zwykle stosunkiem umownym łączącym powyżej wymienione podmioty jest umowa o rachunek płatniczy występująca w postaci umowy o rachunek bankowy. 2) Mechanizm przekazywania zleceń/instrukcji płatniczych między użytkownikami i dostawcami usług płatniczych, czyli sposób inicjowania zlecenia płatniczego, autoryzacji i autentykacji, co jest objęte szczegółową regulacją. 3) Mechanizm rozliczania zleceń płatniczych, czyli procedura przetwarzania komunikatów płatniczych, która pozwala ustalić uczestnikom transakcji wzajemne pozycje wobec siebie (wysokość wzajemnego długu lub wierzytelności). 4) Aby transakcja płatnicza mogła skutkować transferem środków pomiędzy dostawcami usług płatniczych musi nastąpić rozrachunek proces transferu środków na podstawie pozycji ustalonych wcześniej w procesie rozliczenia. Rozrachunek może być dwustronny (bilateralny) lub wielostronny (multilateralny), brutto lub netto w zależności od ustaleń i charakterystyki systemu. Płatności elektroniczne możemy usystematyzować na wiele sposobów i według różnych kryteriów takich jak, wartość pojedynczej transakcji, sposób inicjacji zlecenia płatniczego, rodzaj wykorzystywanego do tego instrumentu. W pierwszej kolejności należy dokonać rozróżnienia między płatnościami wysokokwotowymi, a niskokwotowymi czyli detalicznymi. Dodatkowo coraz częściej funkcjonuje w obrocie pojęcie mikropłatności oraz płatności o niskiej wartości. Brak jednak obecnie precyzyjnych granic pomiędzy poszczególnymi kategoriami. Z punktu widzenia sposobu realizacji transakcji płatności wysokokwotowe są zwykle realizowane w czasie rzeczywistym w systemach rozrachunku brutto. Płatności detaliczne natomiast realizowane są w systemach rozrachunku netto w systemach sesyjnych. Inny podział to instrumenty obciążeniowe i uznaniowe. Instrumenty uznaniowe to takie, w których wykonanie transakcji płatniczej inicjuje płatnik podmiot dokonujący płatności (np. polecenie przelewu). W instrumentach obciążeniowych to odbiorca płatności inicjuje płatność (karty płatnicze, polecenie zapłaty). Podział ze względu na wykorzystywany instrument: płatności kartą, usługi bankowości internetowej, polecenie przelewu i polecenie zapłaty inicjowane poza sferą bankowości internetowej i samoobsługowymi urządzeniami elektronicznymi. Możemy wyróżnić także: Podział płatności według charakteru operacji z punktu widzenia banku: a) płatności klientowskie, jeżeli zleceniodawcą lub zleceniobiorcą płatności jest klient banku, b) płatności międzybankowe, jeżeli płatność dotyczy operacji własnej pomiędzy bankami. Podział płatności według bliskości stron rozliczenia: a) płatności typu face-to-face, tj. płatności bezpośrednie, b) płatności zdalne ( remote payments ), tj. płatności wykonywane bez konieczności bezpośredniego kontaktu stron rozliczenia, Podział płatności według częstotliwości dokonywania tego samego rodzaju płatności: a) płatności masowe, tj. cykliczne płatności na rzecz podmiotów świadczących usługi przeznaczone dla masowego odbiorcy (tj. masowych wierzycieli), b) płatności jednorazowe. 71

72 Podział płatności według kwoty płatności: a) płatności detaliczne lub niskokwotowe, b) płatności wysokokwotowe (najczęściej płatności między bankami wynikające z transakcji na rynku międzybankowym lub płatności klientowskie o bardzo wysokich kwotach), Podział płatności według umiejscowienia stron rozliczenia lub ich rachunków: a) płatności krajowe płatności dokonywane pomiędzy osobami lub podmiotami w ramach danego kraju, b) płatności transgraniczne płatności dokonywane pomiędzy osobami lub podmiotami znajdującymi się w różnych krajach, oznaczające transfer środków pieniężnych poprzez granice. Podział płatności bezgotówkowych według miejsca obsługi rachunków bankowych stron rozliczenia: a) rozliczenia wewnątrzbankowe - w przypadku gdy dłużnik i wierzyciel są klientami tego samego banku, b) rozliczenia międzybankowe - w przypadku posiadania przez dłużnika i wierzyciela (może to być ta sama osoba) rachunków w różnych bankach (rozliczenie międzybankowe oraz wynikający z niego rozrachunek międzybankowy dokonywane są w systemach międzybankowego transferu funduszy) Płatnosci elektroniczne w kontekście europejskim W związku z kontynuacją budowy wspólnego rynku UE oraz wysiłkami związanymi z realizacją Strategii Lizbońskiej (w szczególności Financial Services Action Plan), a także presją ze strony Komisji Europejskiej w 2002 r. europejski sektor bankowy rozpoczął projekt SEPA (Single Euro Payments Area Jednolity Obszar Płatności w Euro). Projekt zakładał stworzenie, do końca 2010 r., Jednolitego Obszaru Płatności w Euro i jest wyrazem samoregulacji sektora bankowego w bezprecedensowej dotąd skali. Do pierwotnej fazy projektu przyłączył się polski sektor bankowy. Koordynatorem krajowym w Polsce jest prof. Remigiusz Kaszubski. Projekt SEPA zakłada budowę dwóch nowych paneuropejskich systemów płatności: 1. SEPA Credit Transfer (polecenie przelewu SEPA). Rozrachunek tych płatności odbywa się w systemie STEP2 zgodnie ze schematem SEPA CT (SEPA Credit Transfer Scheme) i po raz pierwszy miał miejsce w dniu 28 stycznia 2008 r. Na płaszczyźnie krajowej polecenia przelewu SEPA są rozliczane przez system EuroELIXIR prowadzony przez Krajową Izbę Rozliczeniową S.A. 2. SEPA Direct Debit (polecenie zapłaty SEPA). Podstawę prawną dla funkcjonowania tego instrumentu płatniczego stanowi dyrektywa 2007/64/WE. Dodatkowo opracowano ramy funkcjonowania kart płatniczych w SEPA (SEPA Cards Framework). Komisja Europejska, zobowiązała się do zbudowania nowych ram prawnych dla usług płatniczych na wspólnym rynku, które pozwalałyby na funkcjonowania nowych systemów SEPA. W efekcie w 2007 r. przyjęta została dyrektywa 2007/64/WE z dnia 13 listopada 2007 r. w sprawie usług płatniczych w ramach rynku wewnętrznego (PSD). Dyrektywa miała zostać wdrożona do krajowych systemów prawnych i zacząć obowiązywać w poszczególnych państwach członkowskich najpóźniej do dnia 1 listopada 2009 r. Dyrektywa harmonizuje regulacje krajowe celem stworzenia jednolitego rynku usług płatniczych we Wspólnocie Europejskiej i stanowi jeden z filarów Jednolitego Obszaru Płatności w Euro (SEPA). Ponadto, wprowadzenie PSD ma na celu m.in. zwiększenie zaufania konsumentów do nowoczesnych instrumentów płatniczych. Dyrektywa jednocześnie otwiera rynek usług płatniczych na podmioty niebankowe instytucje płatnicze. Usługi płatnicze regulowane dyrektywą to: usługi umożliwiające wpłaty i wypłaty gotówkowe na/z rachunku płatniczego oraz wszelkie działania niezbędne do prowadzenia rachunku płatniczego, wykonywanie transakcji płatniczych (polecenia zapłaty, transakcje płatnicze przy użyciu karty płatniczej bądź podobnego instrumentu, przelewy bankowe, w tym zlecenia stałe), w tym transfer środków na rachunek u dostawcy usług płatniczych użytkownika lub u innego dostawcy usług płatniczych, oraz wykonywanie ww. transakcji płatniczych, jeżeli środki mają pokrycie w linii kredytowej przyznanej użytkownikowi usług płatniczych, zawieranie umów o akceptację instrumentów płatniczych, usługi przekazów pieniężnych, 72

73 wykonywanie transakcji płatniczych, w ramach których zgoda płatnika na wykonywanie transakcji płatniczej udzielana jest przy użyciu urządzenia telekomunikacyjnego, cyfrowego lub informatycznego, a płatność przekazywana jest operatorowi systemu telekomunikacyjnego, informatycznego lub operatorowi sieci, działającemu jedynie jako pośrednik między użytkownikiem usługi płatniczej a dostawcą towarów i usług. Ponadto, PSD wprowadza jednolite zasady wykonania usługi płatniczej w szczególności poprzez: określenie sposobu wyrażania zgody na wykonanie transakcji płatniczej i jej cofnięcia, określenie zasad dotyczących odpowiedzialności za nieautoryzowane transakcje oraz za nieuprawnione użycie instrumentu płatności, możliwość ubiegania się o refundacje wykonanych transakcji płatniczych, określenie momentu przyjęcia transakcji do realizacji oraz maksymalny czas wykonania transakcji (zasada d+1), zasady dotyczące odwołania transakcji płatniczej, zakaz potrąceń z kwoty transakcji. Celem SEPA jest ujednolicenia zasad transgranicznych płatności w euro w strefie. SEPA obejmuje 31 krajów Europy i dotyczy ponad banków, mln korporacji oraz małych i średnich przedsiębiorców, a także 504 mln obywateli. SEPA jest skierowana głównie do krajów strefy euro, jednakże swoim zakresem obejmuje także państwa Unii Europejskiej i EOG spoza strefy Euro, w tym Polskę. Prace związane z projektem koordynuje European Payments Council (Europejska Rada ds. Płatności). W Polsce za koordynacje projektu odpowiada instytucjonalnie Związek Banków Polskich. 3. Charakterystyka polskiego rynku elektronicznych usług płatniczych 3.1. Informacje o rynku usług płatniczych prof. Remigiusz Kaszubski, Paweł Widawski Rynek usług płatniczych w Polsce rozwija się dynamicznie: stały wzrost liczby rachunków bankowych osób fizycznych (31,7 mln rachunków bieżących w 2009 r.). Wzrost liczby rachunków bankowych osób fizycznych ma szczególne znaczenie z punktu widzenia wzrostu ubankowienia społeczeństwa, co potwierdzają wyniki dwóch niezależnych badań, przeprowadzonych przez NBP w 2009 r., które wykazały, iż 77-78% osób ma dostęp do własnego lub wspólnego konta w banku lub spółdzielczej kasie oszczędnościowo-kredytowej. Utrzymująca się tendencja wzrostowa w liczbie wydanych kart płatniczych oraz terminali POS potwierdza, że rynek kart płatniczych to najbardziej dynamicznie rozwijający się segment rynku rozliczeń detalicznych. Ponadto, na podkreślenie zasługuje fakt, iż w II półroczu 2009 r. po raz pierwszy udział liczby transakcji bezgotówkowych w ogólnej liczbie płatności dokonanych kartami płatniczymi przekroczył połowę (52%) Funkcjonujące systemy płatności elektronicznych Polecenie przelewu Polecenie przelewu polega na wydaniu bankowi dyspozycji przelania określonej kwoty z rachunku bankowego płatnika na wskazany przez niego rachunek w dowolnym banku. Z polecenia przelewu mogą korzystać osoby prawne i fizyczne posiadające rachunek bankowy. Bank wykonuje dyspozycję dłużnika w sposób przewidziany w umowie rachunku bankowego. Warunkiem wykonania polecenia przelewu jest posiadanie przez zleceniodawcę odpowiedniego pokrycia na rachunku, chyba że bank przyznał swojemu klientowi prawo do określonego limitu kredytowego. Szczególnym rodzajem polecenia przelewu jest zlecenie stałe lub na zmienną kwotę, które jest powszechnie stosowane do realizacji płatności masowych. W Polsce polecenie przelewu jest najpopularniejszą formą rozliczeń bezgotówkowych, wśród posiadaczy rachunków bankowych. Ich liczba oraz wartość transakcji systematycznie rośnie. Pomimo stałej dynamiki wzrostu wskaźnika korzystania z tego instrumentu, Polska nadal odbiega od średniej UE Polecenie zapłaty Polecenie zapłaty, wprowadzone w Polsce w 1998 r. jako nowa forma rozliczeń, jest odpowiednikiem istniejącego w krajach UE produktu o nazwie direct debit. W poleceniu zapłaty stroną inicjującą transakcję jest wierzyciel, a więc odwrotnie niż przy poleceniu przelewu. Forma rozliczeń używana dla płatności nieprzekraczających równowartości euro, jeżeli dłużnikiem jest osoba fizyczna nieprowadząca 73

74 działalności gospodarczej, lub euro w przypadku pozostałych dłużników. Cechą odróżniającą polecenie zapłaty od polecenia przelewu, oprócz strony inicjującej płatność, jest możliwość odwołania przez dłużnika (płatnika) zrealizowanej wcześniej płatności i zwrotu zapłaconej kwoty na jego rachunek. Wykorzystanie polecenia zapłaty w Polsce jest nadal bardzo niskie i wśród krajów europejskich Polska w tym zakresie niezmiennie zajmuje miejsce w samej końcówce. Z punktu widzenia wierzycieli, jest to najwygodniejsza forma przeprowadzania rozliczeń, w szczególności ze względu na gwarancję otrzymywania płatności w terminie Karty płatnicze Ustawa z 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe w art. 4 ust. 1 pkt 4 definiuje kartę płatniczą jako kartę, która identyfikuje jednocześnie wydawcę karty i osobę upoważnioną do jej posiadania. Karta płatnicza uprawnia do dokonywania zapłaty lub wypłaty gotówki, oraz, gdy jest wydana przez bank lub instytucję ustawowo upoważnioną do udzielania kredytu, także do dokonywania zapłaty z wykorzystaniem kredytu. Nie jest jednak bezpośrednim środkiem zapłaty, ale instrumentem rozliczeń bezgotówkowych. Karta płatnicza w związku ze zmianami technologicznymi w obszarze technologii płatniczej a w szczególności w związku z migracją na standard EMV (karty z mikroprocesorem) zmienia swoją naturę zarówno techniczną jak i prawną. Obecnie kartę płatniczą, z technicznego punktu widzenia, należy rozumieć jako aplikację płatniczą, która może być zainstalowana na różnorodnych nośnikach (karta, karta sim telefonu komórkowego, mikroprocesor w breloczku, etc.). Z punktu widzenia biznesowego karta stanowi element cztero- lub trójstronnego systemu kart, w którym kluczowym elementem jest organizacja kart płatniczych (Visa, MasterCard, American Express, Dinners Club). Z prawnego punktu widzenia stanowi jedną z usług płatniczych, wymienioną z załączniku do Dyrektywy PSD. Najpopularniejsze kryterium podziału kart płatniczych to sposób realizacji przeprowadzonych przez posiadacza transakcji i według niego możemy je podzielić na: debetowe umożliwiają dokonywanie transakcji wyłącznie do wysokości środków na rachunku, kredytowe umożliwiają dokonywanie transakcji w ciężar kredytu, który jest spłacany stosownie do warunków uzgodnionych z bankiem, obciążeniowe zwane także kartami typu charge są kartami z odroczonym terminem płatności. Od kart kredytowych różni je m.in. to, że zobowiązanie spłaca są w całości raz w miesiącu. Ze względu na wygodę użytkownika oraz wydajny model biznesowy, karty płatnicze szybko rozpowszechniły się m.in. w krajach europejskich. W Polsce karty płatnicze są dynamicznie rozwijającą się usługą. Szybko rosnąca liczba kart świadczy o coraz większej wiedzy polskich konsumentów o tym instrumencie, który zapewnia stały i wygodny dostęp do środków pieniężnych, w tym wygodne i bezpieczne dokonywanie płatności bezgotówkowych Transakcje zbliżeniowe Rozwiązaniem, które ma szansę zastąpić gotówkę w transakcjach niskokwotowych, są karty zbliżeniowe. Technologia zbliżeniowa została wykorzystana przez międzynarodowe organizacje płatnicze, w ramach MasterCard i funkcjonuje pod marką PayPass, a w ramach VISA pod marką PayWave. Karty wyposażone są w mikroprocesor oraz antenę radiową umieszczoną wewnątrz karty. W celu dokonania płatności klient zbliża kartę do czytnika, bez konieczności podawania jej sprzedawcy i wkładania do terminala. Komunikacja odbywa się drogą radiową. Główną zaletą kart zbliżeniowych jest wprowadzona przez organizacje kartowe, zasada, że transakcje poniżej określonej kwoty (w Polsce 50 zł, w strefie euro 20 EUR) nie są potwierdzane PIN-em lub podpisem, co znacznie skraca czas ich realizacji. Mikroprocesory i antenki zainstalowane także w telefonach komórkowych i gadżetach elektronicznych. W przypadku telefonów na jednym mikroprocesorze instalowana jest karta telekomunikacyjna (karta telefoniczna operatora telekomunikacyjnego umożliwiająca dokonywanie połączeń telefonicznych i internetowych), jak i aplikacja płatnicza (umożliwiająca dokonywanie płatności zbliżeniowych). 74

75 Inne innowacyjne instrumenty i usługi płatnicze Płatności Mobilne Płatności z wykorzystaniem telefonu komórkowego są w Polsce na początkowym etapie rozwoju. Oferują możliwość nabywania towarów i usług przy użyciu telefonów komórkowych na zasadach podobnych jak korzystanie z kart płatniczych. Płatność można zrealizować w sklepach internetowych, jak również w tradycyjnych punktach sprzedaży. W Polsce jako pierwsza płatności mobilne uruchomiła spółka mpay S.A. Do dokonywania płatności wykorzystywane są aplikacje właściwe dla telefonów komórkowych e-przelew Najpopularniejszą metodą płatności bezgotówkowych w handlu internetowym jest tzw. e-przelew, czyli elektroniczne polecenie przelewu z rachunku bankowego z dostępem przez Internet. Według danych Związku Banków Polskich dotyczących rozwoju bankowości elektronicznej, w Polsce z bankowości internetowej aktywnie korzysta ok. 10 mln klientów (min. 4 transakcje miesięcznie) (wrzesień 2010 r.). Liczba klientów bankowości internetowej stale wzrasta, co będzie zapewne miało również wpływ na wykorzystanie e-przelewów, jako metody płatności za zakupy internetowe. Polskie sklepy akceptują płatności przelewami elektronicznymi w oparciu o bezpośrednią umowę i współpracę z bankiem lub w oparciu o współpracę z firmami pośredniczącymi, które ułatwiają akceptowanie płatności jednocześnie z kilku banków internetowych. Podmiotami tymi są tzw. zintegrowane serwisy płatności internetowych (epłatności.pl, Dotpay), a także Krajowa Izba Rozliczeniowa SA, która wprowadziła usługę PayByNet Serwisy płatności online Innowacyjnymi usługami płatniczymi, przeznaczonymi do dokonywania transakcji internetowych, są płatności realizowane za pośrednictwem serwisów płatności online. Obsługują one głównie transakcje pomiędzy osobami fizycznymi handlującymi na internetowych aukcjach, ale także zakupy sklepach internetowych jak również transakcje peer to peer. Działalność serwisów płatności online opiera się (wirtualnych) rachunkach płatniczych, które w innych państwach UE klasyfikowane są prawnie jako rachunki pieniądza elektronicznego, a podmioty świadczące tego rodzaju usługi zobowiązane są do posiadania licencji instytucji pieniądza elektronicznego. Największym, światowym systemem płatności online jest PayPal wydawca pieniądza elektronicznego, instytucja kredytowa zarejestrowana w Luxemburgu. W Polsce, poza serwisem PayPal, są MoneyBookers, PayU58, a także prowadzony wspólnie przez PayU i serwis aukcyjny Allegro system Płatności Allegro EBPP Elektroniczna prezentacja i płatność rachunków (ang. Electronic Bill Presentment and Payment) jest innowacyjną usługą płatniczą związaną z obsługą płatności masowych, dzięki której można wyeliminować papierowe faktury i rachunki w kontaktach między dostawcą masowych usług a odbiorcami. W Polsce, jako pierwsze, tę usługę wprowadziły dwa podmioty KIR SA i Blue Media SA. Dostawca usług dostarcza klientowi rachunek lub fakturę w postaci elektronicznej i umożliwia płatność w ramach bankowości elektronicznej lub poprzez stronę internetową wierzyciela (w systemie efaktura). W odróżnieniu od polecenia zapłaty klient decyduje o tym, kiedy zapłacić za rachunek lub fakturę. 4. Wybrane usługi i produkty na rynku płatności i rozliczeń elektronicznych 4.1. System ELIXIR dr T. Jończyk, dr M. Szeworska ELIXIR (Elektroniczna Izba Rozliczeniowa) to uruchomiony przez KIR S.A. w 1994 r., w pełni elektroniczny system rozliczeniowy, umożliwiający wymianę uznaniowych i obciążeniowych zleceń płatniczych. To system rozrachunku netto, w którym zlecenia wystawiane do zaksięgowania na rachunkach banków są rezultatem kompensaty wzajemnych należności i zobowiązań banków, wynikających z indywidualnych zleceń klientów. 75

76 Wyznaczone salda netto uczestników rozliczeń są prezentowane do rozrachunku w systemie NBP. Kompensata redukuje o ok. 75% kwoty środków, jaka musi być zapewniona w każdej sesji płatności. Zlecenia płatnicze mogą być kierowane do systemu we wszystkie dni w roku, natomiast sesje rozliczeniowe, w ramach których dokonywana jest wielostronna kompensata, odbywają się w dni robocze w każdym dniu rozliczeniowym (za wyjątkiem ostatniego dnia roku) przeprowadzane są trzy sesje kończące się rozrachunkiem w systemie NBP. W systemie ELIXIR, w każdym dniu rozliczeniowym, uruchamiane są 3 równorzędne sesje (przebiegi), przy czym pod względem liczby transakcji i wartości obrotów najwięcej transakcji rozliczanych jest w pierwszej sesji. Harmonogram sesji (stan na ) I przebieg II przebieg III przebieg Otwarcie wejścia 16:00 (D-1) 9:30 13:30 Zamknięcie wejścia 9:30 13:30 16:00 Przetwarzanie, rozliczenie 9:30 10:30 13:30 14:30 16:00 17:00 Rozrachunek w NBP 10:30 11:00 14:30 15:00 17:00 17:30 Raporty (gwarancja rozrachunku) 11:00 (11:45) 15:00 (15:45) 17:30 (18:15) Obok realizacji uznaniowych i obciążeniowych zleceń płatniczych, ELIXIR umożliwia także uczestnikom wymianę informacji. Do tego celu służą tzw. komunikaty informacyjne służące do przekazywania dowolnej treści oraz komunikaty reklamacyjne, za pomocą których uczestnicy informują o błędach zauważonych w rozliczonych wcześniej komunikatach. Od 1997 r. system ma charakter powszechny obsługuje wszystkie uprawnione banki polskiego systemu płatniczego. Poza bankami uczestnikami mogą być instytucje finansowe, które spełnią wymagania KIR S.A. W celu ułatwienia uczestnikom obsługi zleceń płatniczych w ramach systemu ELIXIR, Izba udostępnia bezpłatną aplikację ELIXIR-OK, która ma za zadanie usprawnić proces przetwarzania zleceń poprzez weryfikację poprawności komunikatów i przygotowanie ich do wysyłki do rozliczeń. Ułatwia ona również odbiór komunikatów otrzymywanych z opcją konwersji formatu plików. System ELIXIR jest stale udoskonalany: wprowadzane są nowe funkcjonalności oraz rozwijane są funkcjonalności już istniejące. Wśród uznaniowych zleceń płatniczych, wiodącą rolę pełni dominujące na polskim rynku klasyczne polecenie przelewu. Poza nim funkcjonują również instrumenty uznaniowe, dostosowane do specyfiki rozliczeń wpłat gotówkowych, składek ZUS i należności podatkowych na rzecz Urzędów Skarbowych. Na potrzeby międzybankowych rozliczeń obciążeniowych instrumentów płatniczych, KIR S.A. udostępnia uczestnikom systemu ELIXIR zestaw komunikatów do realizacji Polecenia Zapłaty oraz Gospodarczego Obciążenia Bezpośredniego (GOBI). Rozwiązania umożliwiają przesłanie zarówno samej instrukcji płatniczej, jak i odmowy realizacji zlecenia. Do oferty Izby należy też obsługa strony trzeciej ELIXIR Direct przyjmowanie elektronicznych zleceń płatniczych bezpośrednio od klienta, w imieniu i za każdorazową akceptacją banku. Usługa jest przede wszystkim wykorzystywana do usprawnienia procesu przyjmowania płatności od klientów generujących znaczne liczby płatności (tj. agencje płatnicze). Systemy rozliczeniowe prowadzone przez KIR S.A., z uwagi na ich centralną rolę w obsłudze płatności w ramach polskiego systemu płatniczego, zostały wyposażone w mechanizm gwarancji rozrachunku. Rozwiązanie ogranicza ryzyko systemowe, jakie może się pojawić w sytuacji niemożności wywiązania się jednego lub kilku uczestników rozliczeń ze swoich zobowiązań rozrachunkowych. W 2012 r. w systemie rozliczono ponad 1,46 mld transakcji o wartości ponad 3,76 bln złotych. Z ww. usług korzysta 49 bezpośrednich uczestników rozliczeń. Działalność charakteryzuje się wysokim wskaźnikiem dostępności na poziomie 0,9997 (październik 2012). 76

77 Polecenie przelewu Zlecenie uznaniowe, polegające na dyspozycji dłużnika obciążenia jego rachunku kwotą zobowiązania i uznania nią rachunku wierzyciela. To najczęściej wykorzystywana forma płatności przez uczestników systemu ELIXIR. Schemat działania polecenia przelewu w systemie ELIXIR Polecenie zapłaty Zlecenie obciążeniowe, inicjowane przez odbiorcę, który zleca swojemu bankowi pobranie określonej kwoty należności z rachunku płatnika. Bank odbiorcy przesyła polecenie zapłaty do banku płatnika, ten z kolei pobiera żądaną kwotę ze wskazanego rachunku i przekazuje środki do banku odbiorcy, w celu ich zapisania na rachunku zleceniodawcy rozliczenia. Stosowanie tej formy rozliczeń jest uwarunkowane przystąpieniem przez banki do Porozumienia międzybankowego w sprawie stosowania polecenia zapłaty z dnia 1 czerwca 1998 r... Zgodnie z Ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. o usługach płatniczych kwota pojedynczego polecenia zapłaty nie podlega ograniczeniu. Płatnikowi będącemu konsumentem w rozumieniu Kodeksu Cywilnego, przysługuje bezwarunkowe prawo zwrotu Polecenia Zapłaty w okresie do 56 dni kalendarzowych od dnia obciążenia jego rachunku, natomiast dla pozostałych Płatników jest to 5 dni roboczych. 77

78 Schemat działania polecenia zapłaty w systemie ELIXIR 4.2. System EuroELIXIR dr T. Jończyk, dr M. Szeworska Międzybankowy system rozliczeń, umożliwiający realizację płatności w euro zarówno w kraju, jak i relacjach transgranicznych. Zapewnia paneuropejski zasięg dzięki połączeniom z wiodącymi systemami Europy w tym z pierwszą i obecnie jedyną paneuropejską izbą rozliczeniową STEP2. Został uruchomiony przez Krajową Izbę Rozliczeniową S.A. w 2005 r. System EuroELIXIR jest nowoczesnym i uniwersalnym rozwiązaniem pozwalającym sprostać wyzwaniom wynikającym z pogłębiania integracji europejskich systemów płatności, a zwłaszcza z budową Jednolitego Obszaru Płatności w Euro (Single Euro Payments Area). Udostępniając system EuroELIXIR, Izba zapewniła uczestniczącym w nim bankom i ich klientom możliwość skierowania płatności w euro do dowolnego adresata w skali paneuropejskiej. Od stycznia 2008 r. system EuroELIXIR funkcjonuje zgodnie z zasadami SEPA posiadając status SCT Scheme Compliant Automated Clearing House. W ramach systemu prowadzonego przez KIR S.A. rozliczane są zarówno płatności zlecane i adresowane do uczestników systemu EuroELIXIR (transakcje wewnątrzsystemowe), jak i płatności z których jedną ze stron odbiorcą lub nadawcą jest bank zewnętrznego systemu rozliczeniowego, z którym KIR S.A. współpracuje (transakcje międzysystemowe). Paneuropejski zasięg systemu EuroELIXIR zapewniony jest poprzez połączenie z systemem STEP2 oraz bilateralne połączenia z wiodącymi izbami rozliczeniowymi Europy m.in. EQUENS, IBERPAY, w ramach stowarzyszenia EACHA (European Automated Clearing House Association). System EuroELIXIR obsługuje transakcje Credeuro (XCT) w formacie MT103 w relacjach wewnątrzsystemowych oraz transakcje SEPA Credit Transfer (SCT)w formacie ISO20022 XML w relacjach wewnątrz i międzysystemowych. Rozliczenia XCT w Polsce, bazujące na formacie MT103 zostały uruchomione wraz z powstaniem systemu EuroELIXIR. Komunikaty płatnicze w tym schemacie były realizowane w relacjach międzysystemowych poprzez system XCT STEP2. Jednak wraz z budową Jednolitego Obszaru Płatności w Euro, stopniowo wypierane są przez rozwiązania bazujące na formacie XML. Ostatecznie schemat XCT w relacjach międzysystemowych przesłał funkcjonować w grudniu 2011 r. Utrzymanie rozliczeń XCT w relacjach wewnątrzsystemowych planowane jest do końca 2014 roku. Rozliczenia SCT w polskim systemie rozliczeń międzybankowych zostały wprowadzone wraz z uruchomieniem SEPA. Obsługa paneuropejskiego polecenia przelewu SEPA Credit Transfer (SCT) w systemie EuroELIXIR to rozwiązanie dostosowane do jednolitych europejskich standardów, zapewnia szybką i 78

79 bezpieczną realizację uznaniowego zlecenia płatniczego w euro na terenie Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EEA) a także Szwajcarii, Monaco oraz Mayotte, St. Pierre i Miquelon. Od czerwca 2009 r. rozrachunek wszystkich zleceń płatniczych rozliczonych w systemie EuroELIXIR odbywa się na platformie TARGET2 w ramach polskiego komponentu TARGET2-NBP. Zamiana platformy rozrachunku to przede wszystkim przyspieszenie czasu realizacji płatności w euro do jednego dnia rozliczeniowego, a także szersze możliwości w zakresie kształtowania schematów uczestnictwa banków w systemie EuroELIXIR oraz poszerzenie zakresu wielostronnej kompensaty. Rozrachunek jest obecnie przeprowadzany czterokrotnie w każdym dniu pracy systemu. System EuroELIXIR spełnia następujące funkcje: rozliczanie transakcji wewnątrzsystemowych w euro, przekazywanie płatności do zewnętrznego systemu rozliczeniowego, dystrybucja płatności odebranych z zewnętrznego systemu rozliczeniowego, inicjowanie rozrachunku na platformie TARGET2. Schemat działania systemu EuroELIXIR Liczba bezpośrednich uczestników EuroELIXIR na koniec 2012 r. wyniosła 25, w tym 24 to uczestnicy rozliczeń XCT, natomiast 19 to uczestnicy rozliczeń SCT. W 2012 r. rozliczonych zostało ponad 9,7 mln transakcji, w tym blisko 9,1 mln w relacjach międzysystemowych. Wartość transakcji wyniosła ponad 52,3 mld euro. Od października 2009 r. komunikaty w standardzie SEPA stanowią ponad 50% całkowitej liczby płatności rozliczonych w systemie. Na koniec 2012 roku ten wskaźnik przekroczył już poziom 98,8%, co plasuje system EuroELIXIR w ścisłej czołówce europejskiej (wskaźnik migracji na standard SEPA w krajach Unii Europejskiej w 2012 roku wyniósł 35,5 %). Harmonogram sesji (stan na r.) I przebieg II przebieg III przebieg IV przebieg Otwarcie wejścia 15:30 (D-1) 8:30 12:00 15:30 Zamknięcie wejścia 8:30 12:00 15:30 16:45 Przetwarzanie, rozliczenie 8:30 9:30 12:00 12:30 15:30 16:10 16:45 17:15 Rozrachunek w TARGET2 9:30 10:30 12:30 13:30 16:10 16:45 17:15 17:35 Wyjście 09:30 11:00 od 12:30 od 16:10 od 17:15 Raporty po 10:30 po 13:30 po 16:45 17:40 79

80 W ramach pierwszego i drugiego przebiegu, w procesie rozliczeń uwzględniane są transakcje: wewnątrzsystemowe: XCT i SCT, międzysystemowe: SCT, data rozrachunku rozliczonych w tych przebiegach płatności to dzień bieżący (D). W ramach trzeciego przebiegu, w procesie rozliczeń uwzględniane są transakcje: wewnątrzsystemowe: XCT i SCT, międzysystemowe: SCT, data rozrachunku rozliczonych w trzecim przebiegu płatności to w przypadku transakcji wewnątrzsystemowych dzień bieżący (D), natomiast w przypadku transakcji międzysystemowych następny dzień rozliczeniowy (D+1). W ramach czwartego przebiegu, w procesie rozliczeń uwzględniane są wyłącznie transakcje: międzysystemowe SCT przychodzące z systemu STEP2. W kolejnych latach planowane jest również uruchomienie w systemie EuroELIXIR obsługi komunikatów SEPA Direct Debit (SDD), stanowiących osobną usługę. Wdrożenie tej usługi od początku istnienia SEPA było uwarunkowane przede wszystkim potwierdzeniem zainteresowania banków. Z przeprowadzanych systematycznie od 2009 roku analiz, wynika, że z uwagi na nikłe wykorzystanie instrumentów obciążeniowych w polskim systemie płatniczym, jak również na wątpliwości odnośnie modelu funkcjonalnego schematu SDD, rozwiązanie to nie jest w obszarze zainteresowań krajowych uczestników rozliczeń. Niemniej jednak wraz z wejściem w życie rozporządzenia 260/2012 Parlamentu Europejskiego i Rady z marca 2012 r., określony został termin, w którym obsługa SDD stała się obowiązkowa. Wraz ze zmianą uwarunkowań formalno-prawnych, wdrożenie obsługi SDD w systemie EuroELIXIR zostało zaplanowane na rok Aby ułatwić uczestnikom systemu jak najszybsze uzyskanie zdolności stosowania nowych instrumentów paneuropejskich, Izba przygotowała zestaw usług o charakterze opcjonalnym, umożliwiających rozłożenie w czasie i redukcję kosztów procesu dostosowawczego poszczególnych instytucji, jak i całego sektora. Za wysoką jakość i dostosowanie do wymogów rynku europejskiego, system EuroELIXIR został nagrodzony tytułem Europrodukt System Express ELIXIR G. Leńkowski Obserwowany ostatnio rozwój technologiczny oraz globalizacja obrotu gospodarczego istotnie wpływają na zmiany potrzeb klientów sektora bankowego i instytucji płatniczych. Wśród tych potrzeb coraz silniej zaznacza się potrzeba realizowania płatności natychmiastowych, czyli takich, które umożliwiają dokonanie płatności w czasie rzeczywistym - liczonym w sekundach. Najszybciej na te potrzeby odpowiedziały firmy z obszaru e-biznesu (np. firma PayPal), tworząc rozwiązania pozwalające na dokonywanie płatności w czasie rzeczywistym, o każdej porze i każdego dnia. W sektorze bankowym pierwsze rozwiązanie tego typu zaproponowała brytyjska izba rozliczeniowa VocaLink, która w 2008 roku uruchomiła w Wielkiej Brytanii system Faster Payments. W ciągu dwóch lat działania tego systemu liczba transakcji, jak i wolumen obrotów uległ podwojeniu. Płatności w czasie rzeczywistym obecnie stają się więc naturalnym kierunkiem rozwoju systemów płatniczych w Europie. Krajowa Izba Rozliczeniowa S.A., będąca operatorem systemów rozliczeniowych ELIXIR i EuroELIXIR, a więc naturalnym liderem na polskim rynku obsługi płatności w czerwcu 2012 roku uruchomiła system rozliczeń płatności natychmiastowych Express ELIXIR, przeznaczony dla klientów banków działających w Polsce. W funkcjonującym podstawowym systemie ELIXIR dedykowanym dla rozliczeń w polskich złotych, w każdym dniu roboczym przeprowadzane są trzy sesje rozliczeniowe. Umożliwia to realizację przelewu międzybankowego w ciągu kilku godzin jednego dnia roboczego przy założeniu, że bank dłużnika (nadawcy 80

81 przelewu) szybko skieruje płatność do rozliczenia, a bank wierzyciela (odbiorcy płatności) równie sprawnie dokona odpowiednich księgowań na rachunku odbiorcy. Nie jest jednak możliwa realizacja przelewu np. w soboty i niedziele oraz w dni robocze po godzinie 16:00. Taki schemat wydaje się być odpowiedni dla większości standardowych płatności, jednak coraz częściej okazuje się niewystarczający dla bardziej wymagających użytkowników instrumentów płatniczych. System Express ELIXIR wychodzi naprzeciw tym oczekiwaniom, pozwalając na realizację płatności w złotych polskich w trybie 24/7/365, czyli niezależnie od pory dnia, dnia tygodnia czy roku. Może być zatem wykorzystywany przez osoby, które zapomniały o spłacie raty kredytu i chcą ją uregulować natychmiast lub przez duże firmy do usprawnienia zarządzania środkami finansowymi, np. dla płatności za dostawy terminowe, realizowane w ostatnim dopuszczalnym momencie. Płatności w czasie rzeczywistym mogą też służyć do realizacji zakupów internetowych, w których wymagana jest natychmiastowa zapłata np. za dostęp do archiwalnych elektronicznych wydań gazet lub innych informacji udostępnianych odpłatnie. Podstawową funkcją systemu Express ELIXIR jest więc realizacja elektronicznych płatności natychmiastowych w trybie 24/7/365 poprzez udostępnienie bankom - uczestnikom nowego systemu - odpowiedniej infrastruktury teleinformatycznej, standardów technicznych oraz mechanizmów rozliczeniowych, a także zapewnienie rozliczenia tj. realnego przepływu pieniądza pomiędzy bankiem nadawcą i bankiem odbiorcą. Do rozliczenia wykorzystywany jest specjalny rachunek o charakterze powierniczym prowadzony dla KIR S.A. przez Narodowy Bank Polski w systemie SORBNET2. Realizacja płatności natychmiastowych w nowym systemie rozliczeniowym KIR S.A. oznacza więc możliwość wykonania przez klienta banku przelewu pomiędzy dwoma rachunkami bankowymi, prowadzonymi w dwóch różnych bankach, który będzie skutkował natychmiastowym obciążeniem rachunku bankowego dłużnika (czyli nadawcy przelewu) w banku nadawcy oraz natychmiastowym uznaniem rachunku bankowego wierzyciela (czyli odbiorcy przelewu) w banku wierzyciela. Co ważne, przelew taki księgowany jest bezpośrednio pomiędzy rachunkami dłużnika i wierzyciela, bez konieczności wykorzystywania rachunku podmiotu trzeciego. Zdecydowana większość transakcji realizowana jest w czasie krótszym niż kilkanaście sekund, przy zachowaniu wysokiego poziomu bezpieczeństwa transakcji, zarówno pod względem technicznym jak i prawnym. Właśnie dla zachowania odpowiedniego poziomu bezpieczeństwa systemu, w porozumieniu z bankami i w zależności od rodzaju klientów, ustanowione są limity kwotowe pojedynczych transakcji. Zgodnie z założeniami, konkretne wysokości limitów zależne są od banku i profilu jego klientów - inne limity mogą obowiązywać dla klientów indywidualnych (osób fizycznych), inne dla małych i średnich przedsiębiorstw, jeszcze inne dla korporacji. Strony takiej transakcji są standardowo identyfikowane numerami rachunków IBAN. Ogólny model systemu Express ELIXIR przedstawia się następująco: Narodowy Bank Polski (SORBNET2) Krajowa Izba Rozliczeniowa S.A. Bank nadawca Klient Moduły centralne Systemu Interfejsy dostępowe CSV Systemy wewnętrzne KIR S.A. XML Bank odbiorca Klient System wymaga współdziałania z odpowiednio funkcjonującymi systemami informatycznymi banków tak, aby możliwy był proces realizacji przelewu w czasie rzeczywistym. W szczególności system banku nadawcy musi odebrać zlecenie przelewu wygenerowane przez klienta tego banku, np. w systemie bankowości 81

82 elektronicznej, zweryfikować możliwość jego wykonania, dokonać blokady środków i przekazać odpowiednie dane do systemu Express ELIXIR. Następnie system Express ELIXIR weryfikuje, czy możliwe jest wykonanie takiego przelewu i w przypadku pozytywnego wyniku przekazuje przelew do autoryzacji do banku odbiorcy. Autoryzacja polega na sprawdzeniu, czy możliwe jest zaksięgowanie środków na rachunku bankowym odbiorcy. W przypadku pomyślnego wyniku autoryzacji następuje realizacja transakcji w systemie Express ELIXIR, a system banku nadawcy zmienia blokadę na obciążenie rachunku bankowego nadawcy. W przypadku negatywnej odpowiedzi banku odbiorcy na zapytanie autoryzacyjne lub braku możliwości realizacji transakcji z innych przyczyn, system Express ELIXIR przekazuje do banku nadawcy informację o odrzuceniu transakcji, co powoduje zdjęcie blokady z rachunku nadawcy i tym samym zwolnienie środków zablokowanych w celu realizacji płatności. Może się bowiem okazać, że wykonanie przelewu pomiędzy dwoma konkretnymi bankami nie będzie możliwe, np. z powodu czasowej niedostępności systemów informatycznych w banku odbiorcy, wynikającej z przerwy technicznej. Aby zracjonalizować koszty wdrożenia systemu rozliczeń w bankach i usprawnić jego integrację z istniejącymi systemami informatycznymi, nowy system KIR S.A. maksymalnie wykorzystuje już istniejące modele i najlepsze cechy rozwiązań funkcjonujących na rynku płatności. Dlatego też system Express ELIXIR obsługuje powszechnie stosowane w bankowości standardy komunikatów płatniczych tzn. ISO (standard oparty na języku XML, który jest wykorzystywany m.in na potrzeby instrumentów SEPA) oraz standard przecinkowy (CSV) bazujący na formacie komunikatów wykorzystywany w systemie ELIXIR. Należy zauważyć, że przyjęty w systemie mechanizm rozrachunku jest rozwiązaniem całkowicie nowatorskim. Z jednej strony gwarantuje on, że rozrachunek zostanie dokonany oraz eliminuje całkowicie ryzyko kredytowe, z drugiej strony - wymaga zaangażowania finansowego uczestników. Zgodnie z przyjętym założeniem, rozrachunek w systemie Express ELIXIR realizowany jest z użyciem środków zgromadzonych na rachunku rozliczeniowym o charakterze powierniczym, prowadzonym dla KIR S.A. w systemie SORBNET2. Uczestnicy systemu wpłacają na rachunek rozliczeniowy środki pieniężne, które ewidencjonowane są na tzw. Kontach Wewnętrznych prowadzonych dla każdego banku w systemie Express ELIXIR. Kwota utrzymywanych na rachunku powierniczym środków pieniężnych jest ustalana odrębnie dla każdego uczestnika systemu i uzależniona jest od szacowanych obrotów z tytułu przelewów natychmiastowych generowanych przez klientów tego banku. W systemie mogą być realizowane tylko takie płatności, które mają pokrycie w środkach banku nadawcy zdeponowanych na rachunku powierniczym. Raz dziennie w dni robocze przeprowadzany jest tzw. Proces Dostosowywania Płynności, polegający na przekazaniu części środków z rachunku powierniczego Izby na wskazany rachunek banku uczestnika systemu, prowadzony w systemie SORBNET2. Transfer taki realizowany jest w przypadku, gdy saldo dostępne Konta Wewnętrznego danego uczestnika przewyższa limit podstawowy tego konta o ustaloną przez bank kwotę. Zwykle banki oferują swoim klientom możliwość dokonywania płatności natychmiastowych poprzez bankowość elektroniczną, choć możliwe jest zainicjowanie usługi także w oddziale banku lub w innym, dowolnym kanale dostępu do usług bankowych w zależności od decyzji biznesowych banków. W gestii banków pozostaje także ustalanie wysokości opłaty za realizację przelewu natychmiastowego, choć, podobnie jak w systemie ELIXIR, banki mogą zaproponować przelewy natychmiastowe bezpłatnie w ramach opłat za prowadzenie rachunku wybranych grup klientów. Od samego momentu uruchomienia system rozwijał się bardzo dynamicznie jeszcze w 2012 r. przystąpiło do rozliczeń sześć banków, a już w trzecim kwartale 2013 r. aktywnych było ośmiu uczestników. Chęć integracji z systemem Express ELIXIR zadeklarowały poprzez podpisanie umowy uczestnictwa dwadzieścia trzy banki (stan na wrzesień 2013 r.). Z każdym miesiącem odnotowywany jest też znaczący wzrost liczby transakcji przetwarzanych w systemie w trzecim kwartale 2012 r., czyli bezpośrednio po uruchomieniu usługi, rozliczono niecałe transakcji, a już w drugim kwartale 2013 r. niemal Tendencja wzrostowa zauważalna jest także w przypadku wartości obrotów. 82

83 4.3. Usługi wspierające rozliczenia elektroniczne Płatności on-line (internetowe) A. Wojtczuk Podstawowe informacje o płatnościach internetowych W grupie transakcji elektronicznych jednym z najistotniejszych podzbiorów są płatności internetowe. Obejmują wszystkie operacje finansowe dokonywane na odległość za pośrednictwem urządzeń elektronicznych, takich jak komputer, telefon komórkowy czy Internet. Do transakcji tych należą m.in.: kupno sprzedaż w sklepach internetowych, przez które należy rozumieć nie tylko witryny firm oferujących dobra materialne, lecz również wszelkiego rodzaju płatne serwisy informacyjne, oparte na przykład na usłudze subskrypcyjnej, elektroniczne usługi bankowe oraz maklerskie, w szczególności internet-banking, inwestycje giełdowe, itp., transakcje pomiędzy internautami często określane mianem person-to-person payments (P2P), które przybierają postać elektronicznych przekazów pieniężnych, najczęściej spotykane w aukcjach internetowych. 26 Stosowane w zdalnym handlu (szczególnie internetowym) instrumenty płatnicze, pod względem zakresu wykorzystania można podzielić na dwie grupy, tj. uniwersalne i wirtualne. Pierwsze są stosowane zarówno w handlu internetowym, jak i w punktach handlowo-usługowych lub płatnościach masowych. Dzięki temu następuje rozpowszechnienie danego instrumentu w społeczeństwie, a tym samym wzrost zainteresowania jego wykorzystaniem przez potencjalnych użytkowników. Instrumenty wirtualne są przeznaczone wyłącznie do płatności w handlu internetowym. Z uwagi na ich wysoką specjalizację mogą być optymalnie dopasowane do charakteru realizowanych transakcji internetowych. Jednak ograniczenie ich zastosowania do transakcji wirtualnych wiąże się z mniejszym rozpowszechnieniem wśród społeczeństwa 27. W potocznym rozumieniu można użyć określenia, że płatności internetowe to nic innego jak szereg różnego typu instrumentów i metod płatności, które wykorzystywane są w handlu elektronicznym. Wszystkie formy płatności w Internecie stanowią niejako ewolucję standardowych metod płatności, które zostały ulepszone poprzez zastosowanie nowoczesnych technologii informatycznych. Pośrednio skalę opisywanych procesów ukazuje wysoka dynamika wzrostu liczby użytkowników Internetu w Polsce w latach , jak też usług bazujących na tej platformie. Procesy te przekładają się wprost na dynamiczny rozwój rynku zwanego e-commerce. Wartość polskiego rynku e-commerce w latach ( w mln PLN) Źródło: Stowarzyszenie Marketingu Bezpośredniego Finanse w gospodarce elektronicznej, Instytut logistyki i Magazynowania, Ministerstwo Gospodarki, 2007, s. 2. M. Polasik, K. Maciejewski: Innowacyjne usługi płatnicze w Polsce i na świecie, Departament Systemu Płatniczego, Narodowy Bank Polski, 2008, s

84 Rozwój rynku e-commerce sprawił, że konieczne stało się wdrożenie nowych sposobów płatności, które umożliwią szybką, wygodną i bezpieczną zapłatę za towary i usługi kupowane przez klientów sklepów internetowych, a jednocześnie będą proste w obsłudze i atrakcyjne dla użytkowników. Tradycyjne metody płatności, takie jak zwykłe przelewy bankowe, płatności realizowane w formie przekazu pocztowego albo za pobraniem, nie spełniają tych warunków. Transfer środków finansowych w tym przypadku jest zbyt wolny, a do tego formy te są mało wygodne. Uwarunkowania powodują, że z roku na rok coraz bardziej popularnym medium transferu informacji i środków finansowych staje się Internet. Wyniki badania TNS OBOP z 2010 r. pokazują, że w skali ogółu społeczeństwa z Internetu korzysta 58% Polaków (40% codziennie lub prawie codziennie), a 42% osób nie ma kontaktu z Internetem. Szczegóły w tym zakresie prezentuje poniższy rysunek. Częstotliwość korzystania z Internetu w Polsce. Źródło: Badanie TNS OBOP dla ComPress SA Internauci o preferowanych metodach płatności za zakupy internetowe oraz oczekiwaniach wobec otrzymywania e-faktur, maj 2010 r Formy płatności w Internecie Wśród najczęściej występujących obecnie metod płatności internetowych możemy wyróżnić: szybki e-przelew bankowy tzw. e-transfer (przelew online, szybki e-przelew, przelew transferowy) forma oparta o przelewy wewnątrzbankowe, wykorzystujące konta pośredniczące w ich realizacji, które w większości banków wykonywane są online. Możemy wyróżnić dwa rodzaje przelewów, w pierwszym bank prezentuje klientowi pełny (zdefiniowany) przelew, który można tylko zaakceptować bądź odrzucić, w drugim klient musi samodzielnie wypełnić wszystkie niezbędne dane. przelew bezpośredni z gwarancją realizacji oraz informacją online o jego statusie przelew oparty o tradycyjne polecenie przelewu zmodyfikowane tak, że klient w ramach bankowości elektronicznej otrzymuje gotowy zdefiniowany przelew, który po akceptacji ze strony klienta kierowany jest bezpośrednio do sklepu internetowego, w którym dokonuje zakupu. Przelew po akceptacji staje się nieodwoływalny, a sklep w trybie online otrzymuje informację o akceptacji. tradycyjny przelew bankowy wygenerowanie wzoru druku przelewu ze zdefiniowanym numerem konta bankowego oraz tytułem płatności. Po wydruku przelew opłacany jest w banku lub na poczcie. karta płatnicza (karta kredytowa) sprawdza się głównie wtedy, gdy chcemy skredytować zakup bądź dokonać płatności poza granicami kraju. Ze względu na konieczność podawania szeregu wrażliwych danych podczas transakcji, uważana jest za mniej bezpieczną niż przelewy. premium SMS płatność poprzez wiadomość SMS wysyłaną na numery o podwyższonej taryfikacji. elektroniczna portmonetka metoda podobna do przelewu z bankowości elektronicznej jednak zamiast logowania do banku, użytkownik loguje się do systemu prowadzącego wirtualne konta (wirtualne portmonetki), gdzie akceptuje płatności. Typowy system przedpłacony. Aby móc realizować płatności założyć konto w systemie prowadzącym usługę, a następnie je doładować środkami finansowymi, wpłacając je przy użyciu karty kredytowej bądź przelewu. Należy podkreślić, iż istotne jest, aby stosowana metoda płatności była dostosowana do działalności sklepu i jego klienta. Pierwszym pytaniem jakie należy sobie zadać jest to, w jaki sposób najchętniej będą płacili 84

85 klienci sklepu/witryny. Jeśli sklep internetowy sprzedaje drobne usługi czy płatny dostęp do części serwisu, czyli coś, co kosztuje kilka złotych, klient prawdopodobnie najchętniej będzie płacił poprzez SMS. Jeśli sklep sprzedaje droższe przedmioty, wtedy będzie to prawdopodobnie karta lub przelew online. Gdy sklep prowadzi sprzedaż telefoniczną, możliwa będzie płatność przez Call Center. Odsetek klientów płacących określoną metodą w sklepach internetowych w latach Źródło: Raport e-commerce 2011, V edycja, Internet Standard, IDG Przy wyborze metod płatności, które zostaną zaoferowane klientom, sklep internetowy powinien zwrócić uwagę na wiek potencjalnych klientów. Osoby do 20 lat często nie posiadają kont bankowych, wygodniejsza jest dla nich płatność za pomocą SMS Premium. Z kolei ludzie starsi, np. emeryci, rzadko korzystają z Internetu i warto stworzyć im warunki do wykorzystywania standardowych formy płatności gotówkowej, w tym np. przekazów pocztowych. W badaniach TNS OBOP z 2010 r. stwierdzono, że w opinii klientów sklepów internetowych, najwyżej ocenioną pod kątem bezpieczeństwa metodą dokonywania płatności w Internecie jest przelew bezpośredni z własnego rachunku bankowego (ocena 5,99 w skali od 0 do 10). Na drugim miejscu znalazły się płatności kartą kredytową (ocena 5,05), na trzecim płatności przez firmę pośredniczącą (ocena 4,54): Ocena metod dokonywania płatności w internecie Ocena 0 oznaczała, że dana metoda w ogóle nie jest bezpieczna, a 10 że jest bardzo bezpieczna. Średnie nie uwzględniają odpowiedzi trudno powiedzieć. Źródło: Badanie TNS OBOP dla ComPress SA Internauci o preferowanych metodach płatności za zakupy internetowe oraz oczekiwaniach wobec otrzymywania e-faktur, maj 2010 r. 85

86 Firmy/systemy obsługujące płatności internetowe Systemy płatności, opracowane przez firmy świadczące usługi płatności internetowych z wykorzystaniem przelewów, podzielić można na dwa podstawowe typy: 1) Systemy pośredniczące w przepływie środków pieniężnych Firma świadcząca usługi płatności zakłada konto w każdym banku, który jest udostępniany klientom do realizacji płatności i operując na przelewach wewnątrzbankowych świadczy przywołane usługi z wykorzystaniem przelewu jako formy płatności. Przelew przesyłany jest w wewnętrznym systemie informatycznym banku, jego realizacja odbywa się w większości przypadków on-line. Klient płacący za zamówienie złożone w sklepie internetowym, wybierając płatność przelewem, przekierowywany jest do bankowości elektronicznej banku, gdzie jest mu prezentowany gotowy zdefiniowany przelew (tylko w części banków, w większości trzeba go wypełnić samodzielnie). Przelew nie jest kierowany na konto bankowe sklepu, tylko na konto bankowe pośrednika płatności. Pośrednik, po otrzymaniu przelewu, przesyła do sklepu informację o wpływie środków, co uruchamia realizację zamówienia. 2) Systemy płatności bezpośrednich Obecnie jedynym systemem tego typu jest PayByNet, opracowany przez KIR S.A. Klient płacący za zamówienie w sklepie internetowym, wybierając płatność przelewem bezpośrednim, przekierowywany jest do bankowości elektronicznej banku, gdzie jest prezentowany gotowy, zdefiniowany przelew. Przelew kierowany jest bezpośrednio na konto bankowe sklepu. Po zaakceptowaniu przelewu przez klienta, przelew staje się nieodwoływalny, a bank przesyła do systemu PayByNet potwierdzenie jego zdefiniowania. PayByNet w trybie on-line przesyła do sklepu informację o zdefiniowaniu przelewu i zablokowaniu środków, jednocześnie gwarantując ich realizację. Porównanie funkcjonalne - korzyści System płatności bezpośrednich Systemy płatności pośrednich Pisemna gwarancja płatności. Brak pisemnej gwarancji płatności. Przelew bezpośredni - przelewy przesyłane bezpośrednio i w pełnej kwocie z konta bankowego klienta na konto bankowe sklepu. Każdy przelew traktowany jest indywidualnie. Rozliczenie i płatność prowizji następuje na koniec miesiąca w oparciu o raport generowany z systemu. Do klienta, który poda adres wysyłana jest wiadomość z linkiem do transakcji. Jeśli klient w danej chwili wstrzyma się z realizacją płatności, może do niej wrócić w dowolnym momencie poprzez kliknięcie na otrzymany link (oczywiście jeśli nie upłyną termin ważności transakcji). Opcja zapłać za mnie generowanie i przesyłanie na linka do płatności umożliwia kierowanie jej do innej osoby (student wysyła a do rodziców itp.), osoba kupująca może być inna niż płacąca. Komunikacja pomiędzy KIR a bankiem przesyłana jest po wewnętrznej sieci bankowej. Komunikacja pomiędzy sklepem a KIR S.A. dodatkowo uwierzytelniona certyfikatem. Cała wymiana informacji odbywa się po SSL. KIR S.A. posiada umowę regwarancyjną z bankami, co w przypadku zatwierdzenia przelewu przez kupującego uniemożliwia jego odwołanie. Przelew pośredni przesyłany z konta bankowego klienta na konto bankowe pośrednika, a dopiero w późniejszym terminie na konto bankowe sklepu. Kilka-kilkaset przelewów w jednej paczce z potrąconą prowizją, które trzeba rozksięgować. Prowizja potrącana w momencie płatności kwoty kierowane na konto sklepu są o nią pomniejszone. Brak możliwości powrotu do transakcji w późniejszym terminie. Brak opcji zapłać za mnie. Komunikacja jest zabezpieczona tylko połączeniem SSL bez możliwości instalacji i uwierzytelnienia certyfikatem. Żaden z konkurentów KIR S.A. nie posiada takiej funkcjonalności (w niektórych bankach przelew może zostać odwołany). 86

87 Porównanie funkcjonalne - korzyści System płatności bezpośrednich Systemy płatności pośrednich Sprzedawca sam może określić dla każdej transakcji indywidualny czas jej ważności lub taki sam czas ważności dla wszystkich transakcji (rozwiązanie takie stwarza dla sklepu dodatkowe możliwości w zakresie zarządzania sprzedażą i promocjami). W przypadku reklamacji sprzedawca przekazuje środki pieniężne bezpośrednio na konto kupującego (z którego wpłynęły), nie płacąc żadnej dodatkowej prowizji. Natychmiastowa informacja dla sklepu o zatwierdzeniu lub odrzuceniu przez klienta transakcji. W systemie PayByNet każdy bank wdrażany jest bezpośrednio i integrowany z PayByNet (przelew wypełniany jest automatycznie, komunikacja potwierdzająca poprawność transakcji odbywa się po wewnętrznej sieci miedzybankowej). Po wdrożeniu banku z konta każdego banku można płacić na konto w dowolnym innym banku. Każdy przelew traktowany jest indywidualnie. Rozliczenie i płatność prowizji następuje na koniec miesiąca w oparciu o raport generowany z systemu. Czas ważności transakcji jest z góry określony i nie może być zmieniony. Sprzedawca zwraca środki na konto pośrednika i dopiero pośrednik po pobraniu opłaty zwraca pieniądze na konto klienta. W razie zwrotu środków na konto klienta prowizja może być pobierana dwukrotnie lub pobierana jest prowizja za wykonanie przelewu zwrotnego. Informacja nie zawsze natychmiastowa i bez gwarancji realizacji. Linkowane są systemy płatności (paybylinki) oferowane przez banki oparte o przelewy wewnętrzne. Mając konto w mbanku przez mtransfer można płacić tylko na konta w mbanku. Od kilku do kilkuset przelewów przysłanych w jednej paczce z potrąconą prowizją, które trzeba rozksięgować. Prowizja potrącana już w momencie płatności. - kwoty wpływające na konto sklepu są pomniejszone o prowizję. Źródło: Opracowanie własne KIR S.A. Wyniki badania TNS OBOP z 2010 r. pokazują, że istotna większość klientów sklepów internetowych (61%), preferuje bezpośrednią realizację płatności. Informacje wskazują, że każdy sklep internetowy, a szczególnie te rozpoczynający działalność, przed udostępnieniem określonych metod realizacji płatności powinien uwzględnić także płatności bezpośrednie. Preferowana przez klientów forma płatności elektronicznych w Internecie Źródło: Badanie TNS OBOP dla ComPress SA Internauci o preferowanych metodach płatności za zakupy internetowe oraz oczekiwaniach wobec otrzymywania e-faktur, maj 2010 r. W celu zachęcenia klientów do szerszego korzystania z usług firm świadczących usługi płatności internetowych, firmy te uruchamiają usługi dodatkowe np. sprzedaż ratalną, ważną dla sklepów z towarami o wyższej wartości (sprzęt AGD, telewizory czy sprzęt komputerowy itp.). Na przykład ecard umożliwia 87

88 obsługę zleceń stałych, a więc płatności abonamentowych (cyklicznych), które nadają się np. dla operatorów komórkowych, którzy pobierają od klientów okresową opłatę. Korzystanie z systemów płatności wiąże się z kosztami. Wszystkie opłaty i prowizje od wpłat pokrywa sprzedawca, czyli sklep internetowy. Wysokość prowizji zależeć może m.in. od: wybranego systemu płatności, wybranej metody płatności, formy prawnej podmiotu, czy wysokości miesięcznych obrotów. Zasada działania jest następująca: klient wybiera metodę płatności i dokonuje wpłaty na konto systemu (co trwa kilka minut). następnie system zbiera pojedyncze przelewy od kupujących, potwierdzając wpłatę sprzedawcy, który może wówczas wysłać towar. Pieniądze są następnie, po pomniejszeniu o prowizję oraz inne koszty, przekazywane sprzedawcy jednym przelewem zbiorczym np. raz w tygodniu. Rozwiązanie to w pewnym stopniu ułatwiło działalność sklepom internetowym, jednocześnie czyniąc płatności online wygodniejszymi dla użytkowników. Klient ma możliwość wyboru z szerszej gamy metod i systemów płatności tj.: DotPay (do 2007 r. znany pod nazwą AllPay) to system płatności założony w 2000 r. Formy stosowane w systemie to: przelewy transferowe i przelewy; karty płatnicze; elektroniczne portmonetki; płatności gotówkowe; płatności SMS i MMS; kupony Ukash; płatności telefonem komórkowym mpay; płatności Pay Per Call. DotPay oferuje możliwość płatności ratalnych (usługa erata) oraz umożliwia także płatności kartami płatniczymi w walutach obcych tym, którzy oferują swoje produkty klientom zagranicznym. PayU Spółka powstała w 2006 r. w celu przejęcia obsługi płatności od spółki PAYBACK, która z kolei wchodzi w skład Grupy Allegro. Firma oferuje dwie usługi kierowane do różnych grup odbiorców: o Platnosci.pl System służący do obsługi sklepów internetowych i e-biznesów. Umożliwia klientom płatności różnymi kanałami. Są to: przelewy bankowe; karty płatnicze; płatności gotówkowe. Wysokość prowizji jest ustalana indywidualnie dla każdego klienta na podstawie m.in. wysokości miesięcznych obrotów czy charakteru działalności. Stałe są prowizje za usługę SMS Premium. o Płacę z Allegro Ideą systemu jest obsługa pojedynczych transakcji wykonywanych w Internecie przez osoby prywatne. System dedykowany do obsługi transakcji na platformie aukcyjnej Allegro (jest marketingową kopią systemu Płatności.pl). Przelewy24 Serwis należy do firmy DialCom24. Pośredniczy w przekazywaniu płatności między sprzedawcą (sklepem internetowym) a kupującym, oferując następujące metody zapłaty: przelewy online; karty płatnicze; elektroniczne portmonetki; płatności SMS; płatności SkyCash; płatności PayTel. Dla osób nieposiadających konta bankowego ani karty płatniczej, Przelewy24 udostępniają płatności z tzw. przedpłatą. ecard spółka założona w 2000 r., działająca jako agent rozliczeniowy i nadzorowana przez Prezesa NBP. Od 2006 r. firma notowana na Warszawskiej Giełdzie Papierów Wartościowych. Podstawą działalności spółki jest obsługiwanie płatności internetowych. Udostępnia następujące kanały płatności: eprzelewy; karty płatnicze; elektroniczną portmonetkę PayPal; płatności SMS Premium; usługę wydrukuj i zapłać (usługa ecard, umożliwiająca obsługę płatności gotówkowych, przeznaczona dla osób nieposiadających konta bankowego czy Internetu); płatności za pośrednictwem Call Center (wpłaty kartami płatniczymi dokonywane telefonicznie); stałe zlecenie obciążenia karty (rozwiązanie dla klientów pobierających opłaty cyklicznie z karty płatniczej kupującego). doładowanie telefonów komórkowych (za pośrednictwem serwisu Polpay.net). Transferuj.pl system należący do firmy Brachia S.J., powstał w 2008 r., a od stycznia 2010 r. udostępnia swoje usługi dla e-commerce. Obsługuje następujące kanały płatności: przelewy online; płatności gotówkowe; karty płatnicze; elektroniczną portmonetkę Moneybookers. W systemie trwają prace nad wdrożeniem płatności e- Gold, WebMoney, PayPal oraz płatności SMS. Istotną wadą tego systemu jest to, że wszystkie dane do przelewu klient musi wypełniać samodzielnie, co może powodować szereg błędów. Analogicznie dane wypełnia się w standardowym przelewie z bankowości elektronicznej więc działanie tego systemu jest najbardziej kontrowersyjne. 88

89 Cashbill Spółka utworzona w 2008 r. przez firmę Media Systems. Nie jest to typowy system płatności, a raczej firma, która kieruje przeróżne usługi do szybko rozwijającego się sektora e-commerce. I tak, oprócz płatności online, Cashbill oferuje ofertę usług GSM i różnego rodzaju reklamę w Internecie. W ramach płatności internetowych udostępnia następujące kanały płatności: przelewy bankowe; karty płatnicze; płatności telefonem komórkowym mpay; płatności SMS - kody SMS Premium. BlueCash serwis należący do spółki Blue Media. Nie jest to stricte system płatności. Umożliwia wykonywanie szybkich przelewów bankowych pomiędzy dwoma dowolnymi bankami. W BlueCash można także płacić, znając jedynie numer telefonu komórkowego odbiorcy. Wystarczy wpisać ten numer zamiast numeru konta i dokonać płatności. Odbiorca dostanie wówczas SMS ze specjalnym kodem i będzie mógł odebrać przelew na dowolne konto bankowe. Moneybookers międzynarodowa elektroniczna portmonetka zarejestrowana w Wielkiej Brytanii. Działają zgodnie z prawem UE i podlegają kontroli Urzędu Regulacji Rynków Finansowych w Wielkiej Brytanii. Firma zasięgiem obejmuje niemalże cały świat, działając przede wszystkim na terenie Europy. System jest wykorzystywany głównie na zachodzie Europy. W Polsce obsługuje kilka form płatności: przelewy internetowe; karty płatnicze; płatności tradycyjnym przekazem bankowym. PayByNet system gwarantowanych płatności internetowych opracowany przez KIR S.A. specjalnie na potrzeby obsługi handlu elektronicznego. Obecnie najszybszy sposób płatności w Internecie, dzięki któremu zamówienie może zostać zrealizowane od razu po zatwierdzeniu przelewu przez klienta. PayByNet jest jedynym w Polsce serwisem umożliwiającym realizację płatności bezpośrednio z konta bankowego klienta na konto bankowe sklepu Przykład systemu płatności internetowych na podstawie PayByNet System realizuje następujące zadania: działa w rozproszonym środowisku sieciowym, jest dostępny dla wszystkich użytkowników z każdego komputera posiadających dostęp do sieci Internet w trybie 24x7x365 dni w roku, przekazywanie w sposób bezpieczny informacji o płatnościach klienta na rzecz sklepu internetowego do banku klienta, w którym możliwe będzie jej zaakceptowanie lub odrzucenie, prezentowanie sklepowi informacji o płatnościach dokonywanych na ich rzecz przez klientów. O wysokim standardzie i bezpieczeństwie usługi świadczy zakwalifikowanie jej 31 stycznia 2006 r. przez NBP do systemów autoryzacji i rozliczeń oraz wyrażenie zgody na prowadzenie tego systemu przez KIR S.A. Oferta wdrożenia usługi PayByNet kierowana jest z jednej strony do banków oferujących klientom dostęp do rachunku za pośrednictwem Internetu, z drugiej strony adresowana jest do sklepów internetowych sprzedających usługi i towary w globalnej sieci oraz do tych, które planują wejść na rynek e-commerce. Uczestnikami PayByNet są: Klient będący zarówno klientem sklepu jak i banku dla którego PayByNet to wygodny (polecenie przelewu) instrument uznaniowy, pozostawiający klientowi decyzję o zapłacie, Sklep internetowy dla którego PayByNet to szybka informacja o dokonaniu płatności będąca równocześnie gwarancją zapłaty za zrealizowaną sprzedaż, Bank dla którego PayByNet to nieodwołalny i automatyczny przelew, KIR S.A. operator systemu PayByNet - pełniąca rolę centrum wymiany informacji o transakcjach i będąca gwarantem bezpieczeństwa i dokonanych płatności. Funkcjonowanie systemu PayByNet przedstawia się następująco: 1) Na stronie sklepu klient dokonuje wyboru towarów/usług oraz wybiera jako formę płatności PayByNet. 2) Klient zostaje przekierowany na witrynę PayByNet, gdzie prezentowana jest informacja o płatności oraz lista banków, za pośrednictwem których można ją zrealizować. 3) Po dokonaniu wyboru banku i zatwierdzeniu poprawności danych klient zostaje przekierowany do systemu bankowości elektronicznej wybranego banku. 4) W systemie bankowości elektronicznej prezentowane jest polecenie przelewu do akceptacji. 5) Po akceptacji bank przesyła do systemu PayByNet informacje w trybie on-line o dokonanej płatności. 6) Sklep internetowy otrzymuje z systemu PayByNet informację o zatwierdzeniu płatności. 89

90 7) Pozwala to sklepowi na natychmiastową realizację zamówienia. W standardowym trybie rozliczeniowym środki pieniężne wpływają na rachunek bankowy sklepu internetowego. Schemat funkcjonowania systemu PayByNet Przekazywanie informacji o płatności w relacji sklep internetowy KIR S.A. Źródło: Opracowanie własne KIR S.A. W relacji sklep internetowy KIR S.A. proces przekazywania informacji o płatności składa się z etapów: 1) Pobranie danych z formularza zamówienia Po wybraniu przez klienta sklepu metody dokonania płatności usługą PayByNet, serwer sklepu przygotowuje do wysłania do KIR S.A. informację o płatności, która zawiera: Identyfikator sklepu internetowego (NIP) wskazany w Umowie na korzystanie z systemu PayByNet Jednoznaczny identyfikator płatności w relacji sklep internetowy KIR S.A. (numer zamówienia nadawany przez sklep internetowy i przesyłany do KIR S.A.) Dopuszczalny czas akceptacji płatności określona przez sklep internetowy data i godzina, do której sklep ten związany jest ofertą Kwota płatności Waluta płatności - obecnie parametr może przyjmować wyłącznie wartość PLN (złoty polski) Adres poczty elektronicznej klienta sklepu internetowego pole opcjonalne (wypełniane przez klienta sklepu internetowego na stronie PayByNet bądź przesyłane przez sklep internetowy i ustawiane na tej stronie jako domyślne) Numer rachunku bankowego sklepu internetowego Adres URL, pod który ma zostać przekierowana przeglądarka klienta sklepu internetowego po dokonaniu płatności 2) Wywołanie za pośrednictwem opracowanej przez KIR S.A. biblioteki kryptograficznej metody podpisującej i kodującej informację o płatności lub przygotowanie płatności i zabezpieczanie za pośrednictwem algorytmu SHA-1 3) Umieszczenie zakodowanej informacji o płatności w treści wywołania metody HTTP POST odwołującego się do URL witryny PayByNet w KIR S.A. Przekazywanie informacji o płatności w relacji KIR S.A. - bank oraz bank - KIR S.A. Poszczególne procesy tej relacji przebiegają następująco: 1) Na podstawie informacji otrzymanej od sklepu, KIR S.A. przesyła w formie zaszyfrowanej do wybranego przez klienta banku wszystkie niezbędne informacje potrzebne do realizacji płatności. 2) Klient sklepu, po zalogowaniu się w kanale internetowym wybranego banku, akceptuje polecenie przelewu, przygotowane przez bank na podstawie informacji, którą otrzymał od KIR S.A. Tak przyjęta filozofia minimalizuje ryzyko błędów i zapewnia komfort klientowi, którego zadaniem jest jedynie podjęcie decyzji o zaakceptowaniu płatności. 90

91 3) Bank w trybie on-line potwierdza KIR S.A. wykonanie przez klienta płatności. 4) KIR S.A. aktualizuje status płatności w bazie i wysyła zwrotnie do banku informacje o wyniku operacji. 5) Równocześnie sklep otrzymuje w trybie on-line uwierzytelnione przez KIR S.A potwierdzenie o dokonaniu danej płatności. Przekazywanie informacji w relacji KIR S.A. sklep internetowy W relacji tej przekazywanie informacji może się odbywać w dwóch wariantach: 1) Wariant 1 jest to wariant dedykowany dla małej liczby transakcji (poprzez ) 2) Wariant 2 jest to wariant dedykowany dla dużej liczby transakcji (poprzez WebService) Wariant 1 Powiadamianie sklepu o zmianie statusu dotyczących go płatności odbywa się w następującym trybie: 1) KIR S.A. informuje sklep internetowy o zmianie statusu płatności przy użyciu wiadomości poczty elektronicznej (SMTP) z zawartym łączem do informacji o płatności w bazie danych KIR S.A.; 2) Sklep łączy się (bezpieczny protokół SSL) ze wskazanym przez KIR S.A. serwerem WWW; 3) KIR S.A. wyświetla formularz logowania do systemu PayByNet; 4) Sklep uwierzytelnia się w systemie; 5) KIR S.A. prezentuje informację o płatności. Wariant 2 Powiadamianie sklepu o zmianie statusu dotyczących go płatności odbywa się w następującym trybie: 1) KIR S.A. aktualizuje status transakcji w udostępnionym przez sklep WebService; 2) WebService sklepu odpytuje WebService KIR o status swoich transakcji. Realizacja płatności na rzecz sklepu internetowego Po zaakceptowaniu przez klienta sklepu polecenia przelewu na jego rzecz, bank dokonuje blokady środków. Po uzyskaniu potwierdzenia od KIR S.A. o aktualizacji statusu płatności przesłanego przez bank, bank generuje zlecenie płatnicze (przelew) na rachunek sklepu wskazany w informacji o płatności. Bank zobowiązany jest zrealizować przelew nie później niż w następnym dniu rozliczeniowym (N+1) następującym po momencie przekazania informacji o płatności. Dzień rozliczeniowy jest dniem zawartym w harmonogramie działania systemu ELIXIR (dni robocze z wyłączeniem dni wolnych i świąt). Dla każdej informacji o płatności bank generuje oddzielny przelew. Sklep ma możliwość uzgadniania płatności przychodzących na jego rachunek bankowy z informacją o płatności. Uzgadnianie płatności przychodzących umożliwia zamieszczany przez bank w polu tytułem, identyfikator zamówienia. Nadmienić należy, że zawartość pola tytułem różni się od zawartości informacji o płatności przesyłanej przez sklep do KIR S.A. występowaniem nazwy skróconej sklepu zarejestrowanej w bazie systemu PayByNet. Nazwa skrócona zastępuje identyfikator (NIP), przesyłany w relacji sklep KIR S.A. Zamiany dokonuje system PayByNet w momencie przekazywania do banku informacji o płatności. Rozwiązanie to ułatwia skojarzenie akceptowanego przelewu przez klienta ze sklepem, w którym dokonał zakupów. Bezpieczeństwo wymiany informacji między uczestnikami systemu PayByNet Bezpieczeństwo wymiany informacji między stronami użytkownikami i klientami usługi PayByNet jest zapewnione poprzez zastosowanie w ramach systemu PayByNet w Izbie następujących mechanizmów: 1) W relacji Izba-Bank oraz Bank-Izba uwierzytelnienie oraz poufność informacji o płatnościach zapewnia: Izba, przy użyciu klucza prywatnego Izby (w relacji Izba-Bank), Bank, przy użyciu klucza prywatnego Banku (w relacji Bank-Izba), wymiana informacji prowadzona jest w dedykowanej sieci bankowej. 2) W relacji Izba-Sprzedawca, Sprzedawca-Izba: stosując algorytm SHA-1, poprzez protokół SSL, przez Sprzedawcę, przy użyciu klucza prywatnego Sprzedawcy (w relacji Sprzedawca-Izba). 91

92 Podpisywanie i weryfikowanie podpisów elektronicznych wykonywane jest przy wykorzystaniu dedykowanej biblioteki kryptograficznej opracowanej przez Izbę i udostępnionej klientom usługi PayByNet. System PayByNet w elektronicznej administracji publicznej Sprawna e-administracja to szybki obieg informacji, możliwość kontaktów z urzędem oraz składania wniosków on-line bez konieczności fizycznej obecności obywatela. Ogniwem wstrzymującym procesowanie spraw były kwestie związane z wnoszeniem opłat i przedstawianiem potwierdzeń ich wniesienia na rzecz szeroko rozumianej administracji państwowej, bądź konieczność osobistego pojawienia się obywatela w biurze obsługi urzędu w celu zakupu i naklejenia znaczków skarbowych lub uiszczenia opłaty skarbowej. W celu usprawnienia procesu, w 2009 r. na mocy umowy zawartej z Ministerstwem Spraw Wewnętrznych i Administracji, system PayByNet został zintegrowany z elektroniczną Platformą Usług Administracji Publicznej (epuap). To pierwszy system umożliwiający wnoszenie opłat urzędowych drogą elektroniczną i pozwalający na generowanie Elektronicznego Poświadczenia Opłaty (EPO), jako potwierdzenia. Docelowym, istotnym odbiorcą funkcjonalności jest cała administracja państwowa i samorządowa. Do systemu, poprzez platformę epuap, przystąpiły już pierwsze urzędy. KIR S.A. prowadzi rozmowy z wieloma innymi jednostkami administracji publicznej zarówno samorządowej, jak i centralnej, które planują udostępnienie swoich usług na platformie epuap wraz z systemem płatności PayByNet. Schemat funkcjonowania PayByNet dla administracji publicznej Źródło: Opracowanie własne KIR S.A. Zintegrowany z elektroniczną Platformą Usług Administracji Publicznej (epuap) system PayByNet pozwala na realizację przelewów bezpośrednich pomiędzy interesantem a urzędem. Uruchomienie systemu PayByNet w ramach elektronicznej Platformy Usług Administracji Publicznej (epuap) oznacza, że dostępna będzie możliwość załatwiania sprawy urzędowej bez potrzeby wychodzenia z domu. epuap to platforma informatyczna, za pomocą której jednostki administracji publicznej będą mogły świadczyć usługi drogą elektroniczną. Do tego niezbędna jest możliwość realizowania opłat za usługi przez Internet, ale ta funkcja była do tej pory niedostępna na platformie. Dzięki PayByNet, każdy urząd korzystający z epuap-u, będzie mógł pobierać opłaty z tytułu świadczonych usług oraz opłat skarbowych. 92

93 EBPP (INVOOBILL 28 ) R. Kłosiński, G. Karolak Rozdział ma przybliżyć procesy związane z tworzeniem i dystrybucją faktur oraz realizacją płatności za nie, a w szczególności usprawnienia, jakie w tych procesach wprowadza usługa typu EBPP (Electronic Bill Presentment and Payment - Elektronicznej Prezentacji i Płatności Rachunków). Płatności bezgotówkowe i gotówkowe można podzielić wg różnych kryteriów 29, jednakże w odniesieniu do celu rozdziału, podstawowym kryterium podziału są płatności jednorazowe (okazjonalne np. za zakup w sklepie internetowym) i masowe. Płatności masowe (regularne) to cykliczne płatności na rzecz podmiotów świadczących usługi dla masowego odbiorcy. Płatności mogą być dokonywane w formie gotówkowej lub bezgotówkowej (np. polecenie przelewu, polecenie zapłaty). To, z jakiej formy płatności dłużnik skorzysta nie w każdym przypadku zależy tylko od niego. W praktyce występują przypadki podejmowania przez wierzyciela autonomicznych decyzji. Ma to miejsce np. w przypadku płatności bezgotówkowych, dokonywanych za pośrednictwem polecenia zapłaty bądź karty kredytowej lub płatności gotówkowych, realizowanych w kasie wierzyciela czy sieci specjalizowanych pośredników finansowych (np. UniKasa Banku Handlowego, TransKasa banku BPH itp.) 30. Oczywiście, samo udostępnienie płatności przez wierzyciela nie oznacza, że dłużnicy będą korzystać z danej formy płatności. Stąd, ciekawe jest spojrzenie na preferencje Polaków. Z badań wynika, że najczęściej dokonują oni opłat rachunków za masowe usługi (gaz, prąd, telefon itd.) na poczcie, a więc w formie gotówkowej. Nieco rzadziej rachunki opłacane są w bankach. Prawie 18% dorosłych Polaków dokonuje opłat przez Internet. Mniej niż 7% preferuje dokonywanie opłat w sieci wyspecjalizowanych pośredników Tradycyjny proces prezentowania klientowi rachunków oraz ściągania należności Tradycyjny model kolekcji należności (nie stosuje efaktur i innych elektronicznych rozwiązań do prezentacji i płatności faktur), składa się z następujących procesów: 1) naliczanie należności (system bilingowy), 2) drukowanie i rozsyłanie do klientów faktur/rachunków papierowych, 3) regulowanie przez klientów należności za pomocą gotówki lub instrumentów bezgotówkowych, 4) zaksięgowanie u wierzyciela spływających należności na kontach klientów, 5) kontrola prawidłowości spłat, 6) windykacja należności przeterminowanych. Tradycyjny proces prezentowania i opłacania rachunków Źródło: Opracowanie własne KIR S.A. 28 Usługa występowała poprzednio pod nazwą handlową Bilix. 29 Porównaj Program rozwoju obrotu bezgotówkowego w Polsce na lata (projekt) podrozdział 1.2 Rodzaje płatności bezgotówkowych i gotówkowych, maj 2010 r. 30 Np. umożliwienie dokonywania płatności poleceniem zapłaty wymaga podpisania umowy z bankiem. 31 Badanie TNS OBOP dla ComPress S.A. Opinie Polaków na temat masowych płatności, realizacja sierpnia 2008 r. 93

94 W zależności od skali działania, branży czy zakresu usług, które wierzyciel oferuje klientom, oraz używanych systemów informatycznych, obsługa procesu kolekcji należności może się znacznie różnić u poszczególnych wierzycieli. Proces ten zawsze zawiera cykliczne przetwarzanie danych obejmujące: taryfikację i naliczenie należności, kontrolę jakości generowanych danych, proces drukowania i kopertowania faktur/rachunków oraz proces ich dystrybucji do klientów, a następnie obsługę płatności przychodzących od klientów i ewentualnie windykacją należności (np. przy wykorzystaniu tzw. miękkiej windykacji z Biurem Informacji Gospodarczej). Po stronie odbiorców faktur i rachunków otrzymanych od wierzycieli, zanim dojdzie do uregulowania należności przez dłużnika, proces dokonywania zapłaty może wymagać szeregu czynności. W przypadku przedsiębiorstw jest to bardziej skomplikowane niż w przypadku osób fizycznych (gospodarstw domowych) gdyż dokonanie zapłaty wiąże się z czynnościami związanymi z np. akceptacją faktury (weryfikacja zgodności z zamówieniem, kontraktem, wymaganą jakością towarów itd.), czy też akceptacją dokonania płatności, która na ogół wykonywana jest przez kilka osób o różnych poziomach kompetencji. Proces przepływu płatności między dłużnikiem i wierzycielem zajmuje określony czas, dłuższy w przypadku korzystania z instrumentów gotówkowych w porównaniu z instrumentami bezgotówkowymi, tym samym wpływa na terminowość otrzymania środków przez wierzyciela i w razie istotnych masowych opóźnień, może mieć wpływ na płynność finansową wierzyciela. Na ogół wierzyciele zapobiegają formalnie takim sytuacjom poprzez zobowiązanie dłużników, w ramach łączącego ich kontraktu, do regulowania opłat w taki sposób, aby wskazany na fakturze termin płatności odnosił się do terminu zaksięgowania środków na rachunku bankowym wierzyciela. Tym samym, na dłużniku spoczywa obowiązek takiego doboru instrumentu płatniczego i czasu zlecenia płatności, aby zapewnić spełnienie powyższego warunku. Uzgadnianie płatności przychodzących wiążę się dla wierzyciela z rozliczeniem informacji o wpłatach w systemie bilingowym, rozliczeniem wpłat wątpliwych, reklamacją wpłat nierozpoznanych, uruchomieniem procesów windykacyjnych w razie braku wpłat. Uzgadnianie płatności przychodzących może być wspierane przez usługi bankowe, np. jednym z narzędzi ułatwiających obsługę procesu jest stosowanie dedykowanego każdemu klientowi oddzielnego numeru rachunku bankowego wierzyciela w standardzie NRB. Analiza biznesowa procesu kolekcji należności na przykładzie firmy telekomunikacyjnej 32 : 1) W firmach telekomunikacyjnych wysyłka faktur generuje większość kosztów związanych z obsługą korespondencji (ok. 95% korespondencji wysyłanej przez firmę telekomunikacyjną to faktury). 2) Koszt wydruku oraz wysyłki jednej faktury firmy szacują na poziomie ok. 1,5-1,6 PLN (z tego ok. 90% to koszty wysyłki, a pozostała część jest związana z wydrukiem). Dla operatora, który posiada 2 mln klientów koszty wydruku oraz wysyłki faktur papierowych w skali roku sięgają ok. 38 mln PLN. 3) Czas trwania procesu fakturowania oraz płatności w przypadku wierzycieli masowych wynosi od 19 do 40 dni, średnio ok. 30 dni od momentu zakończenia cyklu bilingowego. Długi czas trwania procesu skutkuje niższymi przychodami z inwestycji (np. lokaty) lub zwiększonymi kosztami obsługi zadłużenia. Dla średniej wielkości operatora telekomunikacyjnego skrócenie cyklu spływu wszystkich należności o połowę może oznaczać korzyści finansowe w wysokości ponad 630 tys. PLN w skali miesiąca 33, co daje ok. 7,6 mln PLN w skali roku. 4) Wysyłka faktur papierowych nie tylko jest związana z wysokimi kosztami obsługi, ale również nie zawsze jest skuteczna (brak pewności, że przesyłka trafi do klienta). 5) W przypadku tradycyjnych sposobów realizacji płatności istnieje ryzyko związane z błędnym rozliczaniem wpłat od klientów (m.in. wynikające z dowolności w wypełnianiu przez klientów przelewów oraz koszty związane z windykacją klientów 34 ). Dla średniej wielkości operatora roczne koszty związane z błędnym rozliczaniem wpłat mogą sięgać nawet 1,7 mln PLN Na podstawie raportu Możliwość wykorzystania usługi EBPP w procesie Bill-to-Pay operatora telekomunikacyjnego przygotowanego na zlecenie KIR S.A. przez Roland Berger Strategy Consultants, maj 2009 r. Założenie dla 2 mln abonentów, średniego miesięcznego przychodu z abonenta 85 PLN i kosztem kapitału 9% w skali roku. Średni wskaźnik liczby wezwań do zapłaty do liczby wszystkich dokumentów wysyłanych przez operatora telekomunikacyjnego jest szacowany na ok. 0,5%. Założenie 2 mln abonentów, 0,75% wpłat wątpliwych, średnio 20 minut na wyjaśnienie niezgodności przez 1 pracownika. 94

95 Usługa Elektronicznej Prezentacji i Płatności Rachunków (EBPP) jako usprawnienie procesu kolekcji należności Usługa EBPP (Electronic Bill Presentment and Payment - Elektronicznej Prezentacji i Płatności Rachunków) polega na dostarczeniu klientowi (nabywcy towarów lub usług od wierzyciela) przez wierzyciela elektronicznej formy rachunku lub faktury i umożliwieniu klientowi łatwego dokonania w sposób elektroniczny płatności za te rachunki lub faktury. Podstawowymi podmiotami w ramach usługi EBPP są z jednej strony wierzyciele, a z drugiej klienci. Cechą charakterystyczną usługi EBPP jest udostępnianie klientom przez wierzycieli elektronicznych dokumentów wraz z jednoczesnym umożliwieniem dokonania zapłaty (usługa samej prezentacji, bez umożliwienia dokonywania płatności nazywana jest Electronic Bill Presentment - EBP). We wszystkich dotychczasowych wdrożonych usługach EBPP medium służącym komunikacji między wierzycielami i jego klientami jest sieć Internet. Należy jednak zauważyć nowe inicjatywy realizacji usługi EBPP z wykorzystaniem telefonów komórkowych (w obszarze tzw. płatności mobilnych) Modele usługi EBPP 1) Model bezpośredni wierzyciel-klient Jedną z form bezpośrednich relacji wierzyciel-klient jest wysyłanie w formie wiadomości dokumentów w postaci elektronicznej przez wystawcę (wierzyciela) na adres klienta (czasem łącznie z możliwością dokonania zapłaty przy wykorzystaniu instrumentów płatniczych dostępnych poprzez Internet). Rozwój Internetu zaowocował wprowadzeniem innej formy prezentacji dokumentów: na stronach internetowych wierzyciela. Klient, po zalogowaniu się na stronę wierzyciela i zapoznaniu się z dokumentami, może dokonać zapłaty za rachunek poprzez dołączone do tego rozwiązania instrumenty płatnicze typu pay by link. Realizacja usługi EBPP w modelu bezpośrednim może występować w kilku odmianach, ze względu na siłę (pozycję rynkową) podmiotu preferującego dane rozwiązanie: wierzyciel, stanowiąc silniejszą stronę w relacji z klientem, może oferować rozwiązanie, decydując o zakresie jego funkcjonalności i oferowanych formach płatności lub klient, będąc stroną silniejszą, może wymóc na wierzycielu korzystanie z rozwiązania preferowanego przez niego. Typowe przykłady to relacja wierzyciela typu duża firma telekomunikacyjna i jej klienta oraz relacja wierzyciela dostawcy produktów i jej klienta dużej sieci handlowej. Obydwa te przypadki mogą funkcjonować, jako przykład usługi EBPP, jednakże będą się znacząco różnić funkcjonalnością. 2) Model Konsolidatora Tu występuje podmiot (operator usługi), który zapewnia proces dystrybucji dokumentów w postaci elektronicznej do wielu klientów w imieniu wielu wierzycieli. Konsolidator jest podmiotem niezależnym od wierzycieli i świadczy usługi na rzecz możliwie jak największej ich liczby. Zasadniczą zaletą wykorzystania konsolidatora jest możliwość stworzenia usługi EBPP o powszechnym charakterze, łączącym jednocześnie możliwie dużą liczbę wierzycieli, ze znaczną liczbą klientów, przez jeden kanał. Charakter i funkcje spełniane przez podmiot konsolidujący mogą być różne, zależne od kraju wdrożenia, jego lokalnej specyfiki, potrzeb poszczególnych podmiotów uczestników usługi (wierzycieli i klientów). Na podstawie obserwacji istniejących na świecie wdrożeń można wskazać zakres informacji dostarczanych przez wierzyciela, jako kryterium opisu jego funkcji. W zakresie prezentowanej informacji o rachunkach można wyróżnić dwa podejścia: prezentowanie pełnego zakresu (ang.: thick model) gdzie wierzyciel rezygnuje z innego regularnego kanału komunikacji z klientem, prezentowanie ograniczonej informacji (np. kwota i termin zapłaty) (ang.: thin model), przy jednoczesnym funkcjonowaniu osobnego kanału komunikacji między klientem a wierzycielem, za pomocą którego dostarczana jest pełna wiedza o zobowiązaniu klienta względem wierzyciela. Konsolidator może dokonywać prezentacji za pomocą specjalnie do tego celu dedykowanej strony internetowej lub portalu internetowego bądź poprzez bankowość internetową. 95

96 Własna strona internetowa konsolidatora lub prezentacja informacji poprzez portal pozwala klientowi zapoznać się z dokumentami, a następnie dokonać zapłaty jedną z dostępnych form typowych dla handlu internetowego (np. karta płatnicza, płatności przelewem z bankowości internetowej typu Pay By Link). Ryzyko polega na tym, że klienci mogą nie zechcieć okazać zaufania takiemu podmiotowi i nie powierzą mu obsługi swoich rachunków. Brak zaufania może dotyczyć również oferowanych metod płatności, narażonych na ryzyko typowe dla handlu internetowego. Alternatywnym rozwiązaniem jest prezentowanie informacji poprzez bankowość internetową. Informacja od wierzyciela, agregowana przez konsolidatora, przekazywana może być do banków poszczególnych klientów i umieszczana w kanałach bankowości internetowej. 3) Model Agregatora W miarę rozwoju form komunikacji i występujących na rynku rozwiązań usługi EBPP niezbędne jest zapewnienie klientowi jednego punktu dostępu do jego dokumentów. Połączenie występujących na rynku modelu bezpośredniego wierzycielskiego oraz różnych rozwiązań z obszaru modelu konsolidacyjnego i pozostałych modeli usługi EBPP, w celu zaprezentowania klientowi w jednolity sposób informacji, może zapewnić podmiot świadczący usługi agregacji dokumentów klienta. Świadczeniu usługi agregacji nie sprzyja brak standaryzacji i podnoszenie poziomu bezpieczeństwa w rozwiązaniach, z których dane klienta są pobierane. 4) Model outsourcingowy usługi EBPP Usługa EBPP może być świadczona na rzecz wierzyciela przez firmy świadczące usługi outsourcingowe w zakresie obsługi korespondencji masowej. Firmy te mogą poszerzyć zakres działalności o przygotowywanie dokumentów w postaci elektronicznej i umożliwienie ich prezentowania oraz opłacania w sposób ustalony z wierzycielem, np. dla części klientów dokumenty zostaną przekazane do usługi EBPP świadczonej przez podmiot A, a pozostała część będzie prezentowana w serwisie internetowym wierzyciela oraz poprzez np. bank internetowy. Liczbę kombinacji ogranicza aktualny stan rynku, zainteresowanie klientów i aspekty ekonomiczne. Analogicznie, model może być oferowany przez inne firmy np. zajmujące się obsługą procesów związanych z obiegiem dokumentów (w tym skanowaniem, archiwizacją dokumentów papierowych i elektronicznych) lub firmy informatyczne dostarczające wierzycielowi m.in. systemy FK (finansowo-księgowe) czy bilingowe. 5) Model platform handlowych Szereg platform świadczy usługi typu EBPP, łącząc odbiorców i dostawców, zapewniając elektroniczną wymianę informacji, na końcu ułatwiając proces płatniczy między partnerami z segmentu B2B. 6) Model serwisów Podmioty mogą również świadczyć usługi EBPP w oparciu o wysyłanie w formie wiadomości dokumentów w imieniu wierzyciela na wskazany przez klienta adres , oferując możliwość dokonania zapłaty przy wykorzystaniu instrumentów płatniczych dostępnych poprzez Internet. Usługi te zwalniają wierzyciela z konieczności wdrażania własnego rozwiązania, a w przypadku sukcesu, dają mu podstawę do rozważenia uruchomienia prac po swojej stronie zmierzających do samodzielnego wdrożenia usługi EBPP (np. w modelu bezpośrednim wierzycielskim czy poprzez konsolidatora) Opis usługi EBPP (INVOOBILL) realizowanej przez KIR S.A. Analizy KIR S.A. wykazały, że w Polsce brakuje nowoczesnego narzędzia płatniczego, które umożliwiałoby szybkie, wygodne i jednocześnie bezpieczne opłacanie rachunków, a polecenie zapłaty (direct debit), nie zdobyło popularności wśród klientów. Po konsultacjach z wierzycielami i bankami, opracowano system elektronicznej prezentacji i płatności rachunków (EBPP) o nazwie własnej INVOOBILL. Usługa świadczona w modelu konsolidatora, z wykorzystaniem dostępu do klientów poprzez internetowe kanały bankowe. Cechą charakterystyczną INVOOBILL, odróżniającą ją od innych rozwiązań EBPP, jest wybór bankowego konta internetowego klienta, jako miejsca dostarczania faktur, rachunków i innych informacji przekazywanych przez wierzycieli oraz usprawnienie funkcji płatności również poprzez internetowe konto klienta. Płatność za prezentowane zobowiązanie dokonywana jest z użyciem bezgotówkowego instrumentu płatniczego (polecenia przelewu), realizowanego z rachunku bankowego płatnika (zleceniodawcy) na rzecz wierzyciela (beneficjenta), wskazanego na fakturze poprzez system płatności ELIXIR lub jako przelew 96

97 wewnętrzny nie przechodząc przez pośredniczące rachunki bankowego operatora usługi 36. Przelew jest automatycznie przygotowywany przez system bez udziału człowieka, co z jednej strony ułatwia klientowi realizację płatności a z drugiej eliminuje błędy, jakie powstawałyby w przypadku wypełniania przelewu przez klienta. INVOOBILL to usługa adresowana do wierzycieli, którzy posiadają stałe relacje z klientami (spółki energetyczne, telekomunikacyjne, operatorzy telewizji, firmy ubezpieczeniowe, dostawcy Internetu itp.) oraz do klientów wyżej wymienionych instytucji, czyli wszystkich osób fizycznych oraz przedsiębiorstw korzystających z bankowości internetowej, którzy cyklicznie regulują rachunki i faktury. Funkcjonalność usługi polega na zastąpieniu informacji przekazywanej dotychczas w formie papierowej przez wierzycieli do ich klientów w kopercie, tymi samymi informacjami, ale przekazywanymi w wersji elektronicznej do klienta w postaci tzw. przesyłki (odpowiednik koperty papierowej, zawierający informacje w postaci elektronicznej) poprzez system INVOOBILL. Schemat działania usługi INVOOBILL Źródło: Opracowanie własne KIR S.A. 1) Wierzyciel, np. zakład energetyczny, zamiast wysyłać do klienta kopertę zawierającą rachunek lub fakturę i pozostałe materiały drukowane, dostarcza do KIR S.A. dokumenty w formie elektronicznej. 2) KIR S.A., jako operator usługi INVOOBILL, grupuje zebrane dane według klientów i udostępnia je bankowi. 3) Bank prezentuje klientowi otrzymane z systemu INVOOBILL dane poprzez system bankowości internetowej. 4) Klient zapoznaje się z prezentowanymi danymi i akceptuje (lub nie) płatność. 5) Bank informuje KIR S.A. o statusie przetwarzania danego dokumentu, w tym o fakcie zaakceptowania bądź odmowie wykonania płatności. 6) KIR S.A. grupuje otrzymane z banków informacje, które przekazuje wierzycielom w ustalonej formie. 7) Przepływ środków z tytułu opłaconych rachunków i faktur z banku klienta do banku wierzyciela realizowany jest standardowo poprzez system płatności ELIXIR lub jako przelew wewnętrzny. W ramach usługi INVOOBILL można przekazywać obrazy faktur lub elektroniczną fakturę (e-fakturę) bądź inne dokumenty informujące klienta dostawcy o wysokości zobowiązania. Decyzja o wyborze rodzaju dokumentu oraz ewentualnych innych dodatkowych dokumentach, które klient otrzymywał dotąd pocztą w formie papierowej np.: bilingi, informacje o ofercie itp., pozostaje w gestii dostawcy usług. W usłudze INVOOBILL występują dwa obszary funkcjonalne, które dotyczą: 1) aktywacji i dezaktywacji usługi: Aktywacja usługi dokonywana jest przez klienta w serwisie transakcyjnym banku oraz u wierzyciela. Taki sposób aktywowania usługi daje wszystkim uczestnikom dwie główne korzyści: nie jest wymagane przekazywanie żadnych danych osobowych klienta w procesie aktywacji, 36 Porównaj z pkt Płatności internetowe.. 97

98 za rachunki klienta, który nie ma dostępu do konta internetowego, może płacić wskazana osoba np. ktoś z bliskiej rodziny. Dezaktywacja usługi jest możliwa przez klienta w każdym czasie poprzez serwis transakcyjny banku lub u wierzyciela. 2) cyklicznej wymiany danych dostawcy usługi z systemem INVOOBILL: przesyłanie przez dostawcę poprzez system przesyłek adresowanych do konkretnego klienta na jego internetowe konto bankowe, pobieranie przez dostawcę z systemu informacji o stanie przetwarzania przesyłek (czy faktura została odebrana, czy dokonano płatności itp.), jak i informacji związanych z zarządzaniem procesem aktywacji/dezaktywacji usługi. Klienci otrzymują rachunki w formie elektronicznej i regulują je jednym kliknięciem za pośrednictwem internetowego dostępu do konta bankowego Kluczowe korzyści wynikające z wykorzystania usługi EBPP Dla wierzyciela: 1) Redukcja kosztów wydruku i wysyłki faktur oraz innych materiałów faktura jest dostarczana w formie elektronicznej na internetowy rachunek bankowy klienta (podobnie jak dodatkowe dokumenty, takie jak wydruki billingowe, materiały promocyjne, noty odsetkowe, etc.). 2) Efektywne zarządzanie należnościami skrócenie cyklu spływu należności oraz informacja zwrotna do operatora o statusie płatności. 3) Ograniczenie kosztów obsługi wpłat wątpliwych ograniczenie liczby błędów kłopotliwych na etapie księgowania wpłat. 4) Zwiększenie satysfakcji klientów usprawnienie komunikacji i poprawa jakości obsługi, a w efekcie ograniczenie migracji klientów (ang. churn). Połączenie przywiązania klienta do usługi operatora oraz banku jest dodatkowym czynnikiem wpływającym na niższą skłonność klienta do odejścia. 5) Wzmocnienie wizerunku firmy nowoczesnej innowacyjne kanały kontaktu z klientem. 6) Wizerunek firmy dbającej o środowisko naturalne rezygnacja z papierowej formy komunikacji. Dla klienta: 1) Prostota i terminowość płacenia procedury płacenia rachunku, sprowadzone do jednego kliknięcia myszką oraz pewność dotarcia faktury, warunkująca terminowość uregulowania należności. 2) Oszczędność czasu brak konieczności uzupełniania danych do przelewu i brak możliwości popełnienia błędów w tym zakresie. 3) Wygoda możliwość opłacania rachunków bez wychodzenia z domu, wystarczy chwila, by zalogować się do systemu bankowości internetowej i zaakceptować płatności oczekujące na realizację. 4) Pełna kontrola stanu konta INVOOBILL pozwala na realizację płatności tylko po akceptacji klienta. 5) Łatwość zarządzania płatnościami INVOOBILL gromadzi wszystkie rachunki i faktury w jednym miejscu, dzięki czemu nie ma obawy, że niezapłacony rachunek lub faktura gdzieś się zagubi: "Zdecydowana większość respondentów (klientów końcowych) pozytywnie ocenia fakt dostarczania faktur elektronicznych do jednego, centralnego miejsca w postaci indywidualnego konta bankowego. Respondenci zauważyli, że logowanie się na osobne konta dostawców generowałoby potencjalnie szereg problemów takich jak chociażby czasochłonność oraz konieczność pamiętania wielu kodów i haseł do kont na poszczególnych stronach." Podmioty świadczące usługi typu EBPP w kraju i za granicą Na rynku polskim, poza KIR S.A., usługi typu EBPP świadczone są przez kilka podmiotów, jednakże nie są one świadczone w modelu konsolidatora z wykorzystaniem kanałów bankowych Na podstawie Badania preferencji i potrzeb partnerów i klientów końcowych (BILIX), ARC Rynek i Opinia na zlecenie KIR S.A., grudzień np. Blue Media Sp. z o.o., ComArch S.A., BillBank Sp. z o.o., BillNet S.A., Billbird S.A. oraz Altar Sp. z o.o. 98

99 Na rynku zagranicznym można wskazać rozwiązania z zakresu EBPP i często szerszego, związanego z obsługą elektronicznych faktur: Austria: EBPP GmbH, Belgia: Isabel (Zoomit), Belgia: Certipost, Dania: PBS (efaktura), Finlandia: Finvoice (działalność w obszarze EBPP prowadzi tam szereg podmiotów takich jak Itella, Basware, Logica, Anilinker i TietoEnator), Francja: France Telekom (Telefact), EDF-GDF, Cegedim, Deskom, Seres i b-process, Niemcy: występują podmioty aspirujące do roli konsolidatora: Ariba, First Business post, Seeburger, TietoEnator, Itella, Deutsche Post, Włochy: CBI service, Norwegia: BBS (efaktura), Szwecja: E-Giro (BGC), E-Faktura (Nordea), Infodata, Itella, Stralfors, TietoEnator i Logica, Szwajcaria: PayNet (Telekurs), Wielka Brytania: OneVu (VocaLink), Accountis, Burns ecommerce, Microgen, Logica, JP Morgan/Xign, OB10, Royal Mail i Tradocs SWIFT G. Cheetham, L. Supińska Podstawowe informacje o SWIFT SWIFT (Society Worldwide Interbank Financial Telecommunication) to globalna platforma komunikacyjna do realizacji międzynarodowych transakcji finansowych, utworzona w 1973 r. przez 239 banków z 15 krajów w celu standaryzacji komunikacji i znalezienia uniwersalnego języka dla wiadomości finansowych. Zanim powstał SWIFT instytucje finansowe na całym świecie komunikowały się między sobą używając poczty, teleksu, telefonu lub nośnika danych jakim była taśma magnetyczna. Większość z tych narzędzi telekomunikacji nie była bezpieczna dla danych finansowych i rodziła potrzebę manualnych interwencji, co z kolei przekładało się na wysokie ryzyko liczby błędów. Cały proces obsługi transakcji finansowych trwał bardzo długo. SWIFT stał się pierwszą bezpieczną i zautomatyzowaną usługą przetwarzania danych. W 1977 r. został wysłany pierwszy komunikat. Początkowo SWIFT obsługiwał tylko banki, wykorzystujące sieć dla realizacji płatności transgranicznych. W ciągu następnych lat do grona uczestników SWIFT dołączyły inne instytucje finansowe: brokerzy/dealerzy, giełdy papierów wartościowych, instytucje depozytoworozliczeniowe (1987 r.), instytucje handlu zagranicznego (1995 r.) oraz infrastrukturalne tj. izby rozliczeniowe (1998), a od 2001 r. również korporacje. Obecnie organizacja posiada klientów w 214 krajach, którzy generują dziennie łącznie ponad 20 milionów komunikatów co daje prawie 5 mld komunikatów rocznie (lipiec 2013). SWIFT jest kompilacją trzech elementów: Społeczności, którą tworzą użytkownicy SWIFT i zarazem są jego współwłaścicielami dzięki posiadanym udziałom. Zarząd wybierany jest spośród członków, w związku z tym instytucje finansowe mają realny wpływ na wszelkie strategiczne decyzje dotyczące przyszłych projektów. Platformy komunikacyjnej zapewniającej bezpieczeństwo i niezawodność, umożliwiającej instytucjom na całym świecie wymianę danych finansowych na zasadach poufności i integralności. Standardów dla elektronicznej wymiany komunikatów finansowych. SWIFT jest jednym z podmiotów uczestniczących w tworzeniu standardów rynku finansowego. 39 Na podstawie rozdziału 2.6 Geographic overview z raportu E-invoicing 2010 European market quide, Euro Banking Association (EBA) and Innopay, version 1.0, May

100 Chcąc być liderem na rynku, SWIFT rozwija działalność wykorzystując nowe technologie i biorąc pod uwagę potrzeby biznesowe społeczności finansowej. Wspiera także integrację europejską, budując standardy i rozwijając usługi dla płatności SEPA (Single Euro Payment Area). Zwraca dużą uwagę na rynki wschodzące, pomagając i wspierając w budowaniu usług finansowych BRIC+ (Brasil, Russia, India, China plus Africa). SWIFT ulepsza proces automatyzacji (STP) nie tylko na rynku płatności, ale również bierze pod uwagę rynek papierów wartościowych i instrumentów pochodnych. Aby umożliwić działalność operacyjną między członkami, SWIFT rozwinął koncepcję jednego wspólnego okna dla wszystkich użytkowników (SWIFTNet single window) opartą na sieci IP (Internet Protocol). Oznacza to, iż SWIFTNet jest platformą komunikacyjną, która umożliwia, poprzez jeden kanał łączności, dostęp do wszystkich produktów i usług SWIFT. Koncepcja jednego wspólnego okna daje możliwość dostępu zarówno do SWIFTSolutions, jak również umożliwia komunikację z instytucjami finansowymi i przedsiębiorstwami. Do niedawna sieć SWIFT była wykorzystywana głównie do przesyłania komunikatów transgranicznych między bankami. Ostatnio ta platforma komunikacyjna jest adoptowana przez paneuropejskie i krajowe systemy rozliczeniowe. SWIFT, jako bezpieczna platforma umożliwiająca przesyłanie danych finansowych, jest wykorzystywany przez kilkadziesiąt systemów rozliczeniowych, zarówno wysoko (RTGS Real Time Gross Settlement) jak i niskokwotowych (LVP Low Value Payments). Sieć SWIFTNet jest również wykorzystywana do komunikacji z nowym systemem do rozrachunku międzybankowego w złotych NBP SORBNET2. W szczególności SWIFT zapewnia dostęp do następujących infrastruktur rynkowych (Market Infrastructures): TARGET2 (RTGS) rozliczanie płatności wysokokwotowe realizowane w EUR, EBA STEP2 (LVP) rozliczanie płatności SEPA w EUR, CLS system rozliczeń wielowalutowych. Tradycyjnym i najstarszym mechanizmem przesyłania danych finansowych jest FIN. Jednym z głównych uczestników SWIFT są banki. SWIFT jest dla banków główną platformą komunikacyjną do realizacji międzynarodowych transakcji finansowych. W ramach FIN, SWIFT stworzył 10 kategorii komunikatów, które obsługują takie obszary biznesowe jak: płatności i czeki, transfery miedzy instytucjami finansowymi, rynek treasury (FX, money market), inkasa, akredytywy i gwarancje, rynek papierów wartościowych, metali szlachetnych, czeków podróżniczych, zarządzanie środkami pieniężnymi i wyciągi bankowe. Każda z kategorii posiada określony szereg typów wiadomości (MT) pozwalający na realizacje transakcji w ramach danego obszaru finansowego. Komunikaty FIN to standardy, które umożliwiają porozumiewanie się instytucjom finansowym. Każda z instytucji posiada swój BIC (Business Identifier Code), który umożliwia identyfikację nadawcy i odbiorcy wiadomości. Banki poprzez rozbudowaną sieć relacji międzybankowych i korespondenckich w SWIFT mogą realizować wszelkie transakcje zarówno w kraju jak i za granicą. Innym ze standardów, które wykorzystuje SWIFT jest XML (extensible Markup Language). Jako że XML jest stosowany obecnie przez wiele systemów, SWIFT wykorzystuje XML w swoich komunikatach (MX). Standardy SWIFT oparte na bazie XML są tworzone zgodnie z zasadami UNIFI (ISO20022). Mogą być z łatwością przetłumaczone na wewnętrzne i krajowe standardy. Pozwala to na pełną automatyzację typu end-to-end, eliminuje językowe bariery i pozwala na krótszy czas procesu. SWIFT oferuje gamę interaktywnych rozwiązań, które odpowiadają na dzisiejsze potrzeby biznesowe usług dających możliwość uzyskania informacji w czasie rzeczywistym, w myśl zasady czas to pieniądz. Dane przekazywane w czasie rzeczywistym pozwalają instytucjom finansowym uzyskać informacje tu i teraz. SWIFT zaadoptował nowe technologie aby zaoferować nowe zaawansowane usługi aby sprostać nowym potrzebom biznesowym. Do rozwiązań opartych na bazie XML I FIN należą m. in.: Cash Reporting daje możliwość instytucji finansowej do zarządzania gotówką w czasie rzeczywistym, Accord usługa matchowania potwierdzeń w czasie rzeczywistym, obsługuje komunikaty z grupy MT3xx, Exceptions and Investigations pozwala na pełną automatyzację obsługi reklamacji i wyjątków. 100

101 Najmłodszą grupą użytkowników SWIFT są przedsiębiorstwa, które mogą korzystać z jego sieci w komunikacji z bankami, lecz nie mogą wysyłać komunikatów miedzy sobą. Dostęp do sieci SWIFT jest oparty na określonych zasadach. Przedsiębiorstwa mogą być uczestnikami wybierając jeden z trzech modeli: TRCO (Tresury Counterparty) dla wiadomości dotyczących transakcji rynku skarbu, MA-CUG, gdzie przedsiębiorstwa mogą przesyłać komunikaty w ramach określonej grupy użytkowników, do której muszą być zarejestrowane, SCORE, gdzie przedsiębiorstwa mogą wysyłać komunikaty do wszystkich banków i korzystać z konkretnego zestawu wiadomości. Warunkiem zarejestrowania w modelu jest rekomendacja banku, który leży na terenie kraju znajdującego się na liście członkowskiej FATF (Financial Action Task Force) SWIFT Service Bureau SWIFT Service Bureau jest nie należącą do organizacji SWIFT instytucją. Dzięki odpowiednio utworzonej infrastrukturze oferuje dostęp do sieci SWIFTNet. Jest dostawcą usług dla użytkowników SWIFT w zakresie wspomagania pracy przy zarządzaniu i przetwarzaniu komunikatów przesłanych do sieci. Działa wyłącznie w imieniu użytkowników SWIFT, oznacza to, że nie posiada uprawnień do wysyłania i otrzymywania komunikatów we własnym imieniu. Idea SWIFT Service Bureau polega na umożliwieniu użytkownikom SWIFT dostępu do SWIFTNet na zasadzie współdzielenia łącza lub całej niezbędnej infrastruktury. Dzięki temu koszty korzystania ze SWIFT są znacznie niższe niż w przypadku budowania własnej infrastruktury dostępowej. Dodatkowe zalety takiego rozwiązania to możliwość uzyskania wsparcia technicznego przy implementacji usługi oraz bieżącego wsparcia administratorskiego i operacyjnego w uzgodnionym zakresie po jej uruchomieniu. To szczególnie ważne przede wszystkim dla nowych użytkowników SWIFT, zwłaszcza na rynkach innych niż finansowe, np. rynku przedsiębiorstw, gdzie brakuje specjalistów znających rozwiązania SWIFT. Z usług SWIFT Service Bureau korzysta wielu klientów, którzy współdzielą infrastrukturę teleinformatyczną i inne zasoby SWIFT Service Bureau. Infrastruktura SWIFT Service Bureau jest zbudowana z komponentów o parametrach pozwalających na korzystanie z całego wachlarza usług jakie oferuje SWIFT. Klienci za pośrednictwem platformy Service Bureau mają dostęp nie tylko do usługi wymiany komunikatów finansowych SWIFTNet FIN, ale uzyskują dostęp do infrastruktur rynkowych takich jak system rozliczeń SORBNET2,TARGET2 czy STEP2, a także wiele innych. Platforma SWIFT Service Bureau umożliwia dostęp również do wielu rozwiązań biznesowych, takich jak Cash reporting raportowanie o stanie kont w czasie rzeczywistym i wiele innych, czy rozwiązania dla przedsiębiorstw SWIFT for Corporates SWIFT w Polsce Na całym świecie zarejestrowanych jest 122 biur serwisowych i partnerów usługowych SWIFT. Korzystanie z ich usług przez polskich klientów jest jednak związane ze stosunkowo wysokimi wydatkami dodatkowymi wynikającymi z koniecznością pokrycia kosztów podróży i noclegów konsultantów. KIR S.A. jako firma lokalna, ma możliwość zaproponowania konkurencyjnych cen w porównaniu z zagranicznymi dostawcami podobnych usług. W Polsce od 2004 r. KIR S.A. świadczy usługę SWIFT oferując instytucjom finansowym usługę dostępu do sieci telekomunikacyjnej SWIFTNet. Pierwotnie infrastruktura SWIFT Service Bureau została zbudowana na potrzeby systemu EuroELIXIR, który w warstwie komunikacyjnej wykorzystuje usługę FileAct dostępną w sieci SWIFTNet do wymiany zleceń płatniczych z paneuropejską izbą rozliczeniową STEP2. Naturalną konsekwencją tego kroku było wykorzystanie infrastruktury SWIFT i zarejestrowanie KIR S.A. jako SWIFT Service Bureau - pośrednika w dostępie do sieci SWIFTNet. Usługa dostępu do sieci SWIFTNet polega na pośrednictwie KIR S.A. w przesyłaniu komunikatów do/z sieci SWIFTNet, przy wykorzystaniu infrastruktury teleinformatycznej Izby. Dodatkową opcję stanowi możliwość używania tzw. stanowiska zastępczego zlokalizowanego w siedzibie Izby, na wypadek awarii połączenia automatycznego między bankiem i SWIFT Service Bureau. W ofercie KIR S.A. znajduje się również usługa Help Desk w zakresie weryfikacji poprawności teletransmisji danych do i z sieci SWIFTNet. Infrastruktura telekomunikacyjno-aplikacyjna SWIFT Service Bureau umożliwia elektroniczne przesyłanie komunikatów do/z sieci SWIFTNet z/do dowolnej lokalizacji. Klient łączy się z SWIFT Service Bureau za 101

102 pomocą dedykowanego łącza działającego w ramach sieci Extranet (Exatel lub Polpak) lub szyfrowanego łącza internetowego. Infrastruktura SWIFT Service Bureau pozwala na korzystanie ze wszystkich mechanizmów transferu danych dostępnych w sieci SWIFTNet FIN, FileAct, InterAct, Browse. Schemat funkcjonowania SWIFT Service Bureau Źródło: Raport SWIFT Współpraca KIR S.A. z organizacją SWIFT w ramach programu SWIFT Service Partner zapewnia klientom dostęp do wysokiej jakości usług, wymagających obecności konsultantów swiftowych w siedzibie klienta. W ramach SWIFT Service Partner KIR S.A. oferuje polskim użytkownikom SWIFT możliwość uzyskania profesjonalnej pomocy technicznej w języku ojczystym w zakresie instalacji, migracji i bieżącego wykorzystania interfejsów swiftowych po konkurencyjnych cenach. Certyfikowani przez SWIFT eksperci Izby dysponują szeroką wiedzą w zakresie podstawowej funkcjonalności interfejsów swiftowych. Katalog usług KIR S.A. jako SWIFT Service Partner obejmuje: Implementację oprogramowania SWIFT. Wdrażanie u klientów produktów z rodziny SWIFT Alliance i SWIFTNet Link. Prowadzenie projektów migracji bankowej infrastruktury dostępowej do SWIFTNet. Udzielanie klientom niezbędnej pomocy w przygotowaniach do projektów migracji i jej realizacji. Świadczenie usług wsparcia technicznego w ramach podpisanych z klientami kontraktów serwisowych. Regularne wykonywanie zadań konserwacyjnych na serwerach SWIFT Alliance u klienta. Prowadzenie szkoleń i konsultacji w zakresie produktów i usług swiftowych na żądanie klientów. Organizowanie na wniosek klienta lub grupy klientów szkoleń tematycznych dotyczących produktów, poszczególnych aplikacji lub usług. Udzielanie konsultacji w zakresie wyboru produktów i usług oraz ich bieżącego wykorzystywania. Rozwój oferty Izby w zakresie usług SWIFT będzie zmierzać w kierunku rozszerzania wachlarza funkcjonalności istniejących rozwiązań oraz tworzenia nowych produktów i usług, pod kątem wejścia na nowe rynki. W tym celu w czerwcu 2013 roku infrastruktura SWIFT Service Bureau została rozbudowana o platformę integrującą IPLA pozwalającą m.in. na transformację danych pomiędzy formatami nieswiftowymi (ang. proprietary format) i swiftowymi (MT, MX), agregację i deagregację komunikatów, kontrolę duplikatów komunikatów, walidację danych transakcyjnych zgodnie z wyznaczonymi przez klienta kryteriami/ regułami SWIFT, mapowanie danych, wzbogacanie zawartości komunikatów, kopiowanie danych do katalogów do zewnętrznego przetwarzania, szyfrowanie przesyłanych danych, monitorowanie statusu przesłanych i otrzymanych danych biznesowych z aplikacji biznesowej do/z SWIFT, konfigurowanie i zarządzanie połączeniami z jedną lub wieloma aplikacjami biznesowymi z wykorzystaniem plików. W ten sposób klienci, którzy skorzystali z rozszerzonej oferty uzyskali możliwość wymiany zleceń płatniczych z systemem SORBNET2, bez konieczności wprowadzania zmian po stronie swoich systemów transakcyjnych. 102

103 Rynek usług SWIFT w Polsce Adresaci usług Adresatami usług SWIFT Service Bureau są klienci (głównie banki i inne instytucje finansowe) zainteresowani usługami dostępu do sieci SWIFTNet oraz klienci dążące do wzrostu bezpieczeństwa realizowanych transakcji transgranicznych, dla których infrastruktura SWIFT Service Bureau stanowi backup dla posiadanego rozwiązania. Prowadzone są również działania mające na celu rozszerzenie grona klientów o przedsiębiorstwa dla których oferta KIR stanowi nowoczesne rozwiązanie biznesowe pozwalające na uzyskanie przewagi konkurencyjnej Potencjał, wielkość i podział rynku Potencjalnymi klientami SWIFT są banki (outsourcing dostępu do SWIFTNet, a także możliwość skorzystania z dodatkowych rozwiązań SWIFTSolutions lub dostępem do infrastruktur rynkowych takich jak np. SORBNET2 czy TARGET2), przedsiębiorstwa (zainteresowane uproszczeniem komunikacji z instytucjami finansowymi oraz usprawnieniem zarządzania gotówką poprzez wprowadzenie rozwiązań SWIFTNet for Corporates), instytucje finansowe (dla których komunikacja z wykorzystaniem sieci SWIFTNet pozwala na standaryzację i automatyzację przepływów biznesowych powiązanych z ich działalnością na rynku finansowym. Szacowany rynek odbiorców usług SWIFT wynosi w przypadku banków 63 potencjalnych klientów, polskich przedsiębiorstw 200, podmioty rynku finansowego 100. KIR S.A. jest jedyną polską firmą oferująca usługi SWIFT Service Bureau (SSB) i SWIFT Service Partner (SSP). Obecnie klientami SSB jest 19 banków, 1 agent transferowy i 1 kantor elektroniczny, co oznacza, że KIR świadczy usługę dostępu do SWIFTNet dla ponad 1/3 użytkowników SWIFT w Polsce Bariery wejścia na rynek i inne ograniczenia Podstawowymi barierami wejścia na rynek są: Kryzys ekonomiczny fuzje banków, ograniczenie wydatków poprzez wycofywanie się z inwestycji i rozpoczętych projektów IT. Niewielka znajomość na rynku polskim rozwiązań biznesowych oferowanych przez SWIFT konieczność budowania świadomości o nowych produktach i usługach SWIFT dłuższy czas i większe koszty pozyskania nowych klientów. Niewielka znajomość na rynku polskim rozwiązań biznesowych oferowanych przez SWIFT konieczność budowania świadomości o nowych produktach i usługach SWIFT dłuższy czas i większe koszty pozyskania nowych klientów. Powiązania działających na rynku polskim podmiotów gospodarczych z zagranicznymi firmami o zasięgu globalnym. Brak doświadczeń we wdrażaniu usług na rynkach niebankowych. Ograniczone zasoby ludzkie wpływ na proces pozyskiwania nowych klientów w związku z udziałem w realizacji projektów Izby Perspektywy rozwoju Wśród najistotniejszych przewidywanych zmian otoczenia usług SWIFT należy wymienić: Wzrost znaczenia dostępu pośredniego do sieci SWIFTNet. Tendencje do unifikacji, harmonizacji procesów biznesowych, poszukiwanie rozwiązań pozwalających na ich automatyzację. Inicjatywy na rynku papierów wartościowych (TARGET2Securities) standaryzacja i harmonizacja w ramach UE. SWIFTNet Cash reporting, Exception&Investigation, Trade Services Utility, BPO uzyskanie przewagi konkurencyjnej. 103

104 Wzrost zainteresowania outsourcingiem usług utrzymaniowych oraz zwiększenie zapotrzebowania na usługi konsultingowe w związku z rozwojem usług SWIFT. Skutkiem ww. projektów i uwarunkowań jest stwarzanie nowych okazji biznesowych dla usług SWIFT Izby, ze względu na generowanie popytu na łączność ze SWIFTNet oraz usługi konsultingowe w zakresie nowych produktów. Do podstawowych czynników decydujących o przewadze konkurencyjnej usług SWIFT oferowanych przez KIR S.A. należą: Izba jest jedyną polską firmą oferującą usługi SSB i SSP (język polski, konkurencyjne ceny, lokalne wsparcie). Wysoko wykwalifikowana kadra dwóch pracowników z certyfikatami eksperta technicznego SWIFT, jeden z certyfikatem trenera SWIFT. Oferta oparta na najnowszych technologiach. Dobra reputacja firmy. Rozwój usług SWIFT dla przedsiębiorstw interesującą oferta biznesowa dla przedsiębiorstw dostępna w sieci SWIFTNet za pośrednictwem Service Bureau KIR S.A. Nawiązanie kontaktów z firmą SAP głównym dostawcą aplikacji ERP dla przedsiębiorstw. Wzrost zainteresowania rozwiązaniami pozwalającymi na usprawnienie wymiany dokumentów elektronicznych pomiędzy przedsiębiorstwem i jego bankami. Ogólnoświatowe tendencje na rynkach finansowych do pełnej automatyzacji procesów i outsourcingu usług. Rozwijający się rynek usług finansowych OGNIVO M. Markiewicz Geneza wdrożenia usługi w Polsce Genezą usługi było zgłoszenie od przedstawicieli banków problemów z realizacją reklamacji i zapytań w relacjach międzybankowych. Banki zwracały uwagę na niski stopień automatyzacji procesów (forma papierowa, brak baz danych kontaktów) i związane z tym koszty. Postulowały, by środowisko bankowe wypracowało w tym zakresie ujednolicone rozwiązanie, wśród potencjalnych platform wymiany informacji wymieniając nie tylko ELIXIR, ale i telefon, , sieć SWIFT czy serwisy Reuters i Bloomberg. W trakcie konsultacji okazało się, że obecnie, dostępne w ramach systemu ELIXIR, komunikaty informacyjne nie odpowiadają zapotrzebowaniom banków, gdyż nie zapewniają trybu on-line, szybkości w przekazaniu informacji i dostępności. Aplikacja użytkownika systemu ELIXIR nie spełnia powyższych postulatów, stąd naturalnym rozwiązaniem stało się opracowanie dedykowanej witryny do wymiany informacji związanych z rozliczeniami. Poprzez konsultacje z bankami, m.in. na forum Komitetu ds. Systemu Płatniczego w Związku Banków Polskich, a także z innymi jednostkami organizacyjnymi Izba wypracowała szczegółowe założenia usługi oraz sposoby jej wdrożenia. Konsultacje potwierdziły zainteresowanie banków usługą, poprawność merytoryczną założeń, a także jej wykonalność. W wyniku dyskusji wewnętrznych okazało się, że stworzona do obsługi reklamacji i zapytań witryna mogłaby także posłużyć do obsługi szeregu innych usług np. pomocy technicznej czy opartego o sieć Internet monitoringu systemów. Większość z tych usług jest już obecnie świadczona przez Izbę poprzez inne kanały (telefon, terminal głównego komputera). Udostępnienie tych usług na jednolitej platformie pozwoli na usprawnienie komunikacji w relacjach pomiędzy bankami, oraz z Izbą i ZUS a także na znaczne zwiększenie jakości usług. Tak powstała usługa OGNIVO, która służy do wymiany informacji związanych z rozliczeniami pomiędzy Uczestnikami systemów ELIXIR i EuroELIXIR, Izbą i pozostałymi podmiotami. Pozwala na usprawnienie realizowanego przez banki czasochłonnego procesu realizacji zapytań i reklamacji, jak również poprzez wdrożenie kolejnych modułów na usprawnienia wymiany informacji pomiędzy uczestnikami usługi. Produkcyjne uruchomienie nastąpiło w 1 marca 2007 r., kiedy to ruszył pierwszy moduł dedykowanej witryny internetowej, który pozwala na natychmiastowe przekazanie, za pośrednictwem OGNIVO, 104

105 informacji (zapytań) między użytkownikami. Witryna obsługiwana jest przy pomocy przeglądarki internetowej. Użytkownikami modułu są wszystkie banki w Polsce. Obecnie Izba udostępnia między innymi następujące moduły: moduł reklamacji i zgłoszeń uczestnicy: banki, ZUS, KIR S.A., Poczta Polska, moduł monitoringu sald uczestnicy: banki, bezpośredni uczestnicy systemów rozliczeniowych systemów ELIXIR i/lub EuroELIXIR, moduł awaryjnego kopiowania plików BIF uczestnicy: banki, bezpośredni uczestnicy systemów rozliczeniowych systemów ELIXIR i/lub EuroELIXIR, moduł elektronizacji zgód poleceń zapłaty uczestnicy: banki i odbiorcy (wierzyciele), moduł do przenoszenia rachunków/usług płatniczych uczestnicy: banki Moduł reklamacji i zgłoszeń Moduł reklamacji i zgłoszeń umożliwia elektroniczną wymianę zapytań i reklamacji pomiędzy bankami, ZUS, Pocztą Polską i KIR S.A. Zapytania są przesyłane na podstawie dedykowanych formularzy zgłoszeń, w których opracowano zakres przekazywanych informacji. Każde zgłoszenie ma zdefiniowane pola w zależności od wybranego powodu zapytania, a zakres pól został opracowany przez użytkowników modułu. Przykładowo lista zapytań do banku wyróżnia następujące powody: prośba o zwrot płatności do nadawcy - błędny nr rachunku, prośba o podanie daty zaksięgowania środków - odbiorca nie dostał uznania, prośba o dodatkowe dane dot. tytułu płatności, prośba o korektę nazwy nadawcy. Dzięki modułowi przesyłane reklamacje i zapytania pomiędzy uczestnikami bez zbędnej zwłoki docierają do odpowiednich pracowników w banku celem uruchomienia postępowania wyjaśniającego Moduł monitoringu sald Moduł monitoringu sald opracowany na potrzeby Departamentu Gospodarki Pieniężnej w banku. Jest związany z dwoma systemami rozliczeniowymi: ELIXIR oraz EuroELIXIR i pozwala na sprawne zarządzanie płynnością finansową banku. Głównym atutem jest bieżąca aktualizacja informacji o saldach i obrotach banku z podziałem na zlecenia obciążeniowe i uznaniowe, dzięki czemu można monitorować informacje w trakcie przebiegu rozliczeniowego jak i w przypadku uruchomienia Gwarancji Rozrachunku Moduł awaryjnego kopiowania plików BIF Moduł awaryjnego kopiowania plików BIF wykorzystywany w sytuacjach awarii dedykowanego łącza do Izby pomiędzy aplikacją oddziałową ELIXIR/EuroELIXIR, a aplikacją centralną systemu rozliczeniowego. Moduł ma na celu umożliwić w jak najprostszy sposób obsługę eksportu plików BIF na bramkę FTP oraz importu plików BIF z bramki FTP. Produkcyjne uruchomienie modułu nastąpiło 8 czerwca 2009 roku Moduł elektronizacji zgód poleceń zapłaty Ciekawym przypadkiem jest moduł elektronizacji zgód poleceń zapłaty. Usługa polecenia zapłaty została wprowadzona do polskiego systemu rozliczeniowego z inicjatywy banków zrzeszonych w ZBP, które zasugerowały NBP tę formę rozliczeń. Idea ta wynikła przede wszystkim z chęci udostępnienia przez banki ich klientom instrumentu bezgotówkowego, przeznaczonego do opłacania masowych, regularnych płatności, którym jego użytkownicy za granicą mogli posługiwać się od dawna. Stąd w polskim systemie rozliczeniowym polecenie zapłaty funkcjonuje dopiero od ponad 10 lat i choć ta forma zapłaty nie jest jeszcze powszechnie wykorzystywanym instrumentem płatniczym na polskim rynku to z roku na rok można obserwować jej stopniowy wzrost wykorzystania w transakcjach bezgotówkowych. 105

106 Moduł został wdrożony po wprowadzeniu zmian do Porozumienia międzybankowego z 1 czerwca 1998 r. w sprawie stosowania polecenia zapłaty. Przedmiotem Porozumienia jest ustalenie warunków zasad realizacji polecenia zapłaty oraz rozrachunków międzybankowych z tego tytułu, w którym umieszczono następujące zapisy: 5 1. Rozliczenia w formie polecenia zapłaty są inicjowane przez odbiorcę na podstawie udzielonej przez płatnika zgody, z obowiązkowym wykorzystaniem unikatowych identyfikatorów: płatnika, odbiorcy i płatności. 2. W procesie rejestracji zgody/cofnięcia zgody stosuje się formę: 1) papierową z wykorzystaniem formularza zgody, którego wzór stanowi załącznik numer 2 oraz formularza cofnięcia zgody, którego wzór stanowi załącznik 2a do Porozumienia, 2) elektroniczną przy wykorzystaniu w procesie dystrybucji OGNIVO (modułu do przekazywania zgody/cofnięcia zgody do rejestracji zgody/cofnięcia zgody). 3. Podmiot przyjmujący zgodę/cofnięcie zgody jest obowiązany do uzyskania od płatnika wszystkich elementów zgody/cofnięcia zgody oraz identyfikacji płatnika. Elementy zgody/cofnięcia zgody pozyskane drogą elektroniczną muszą być potwierdzone przez podmiot przyjmujący zgodę/cofnięcie zgody w sposób jednoznacznie identyfikujący płatnika i umożliwiający rejestrację zgody/cofnięcia zgody po stronie banku płatnika. 4. W przypadku stosowania elektronicznej formy przekazania zgody/cofnięcia zgody między bankami - do rejestracji wykorzystywane jest OGNIVO. 5. Rejestracja i aktualizacja danych odbiorców w OGNIVO odbywa się na podstawie danych przesłanych do KIR S.A. przez banki odbiorców. 6. OGNIVO umożliwia utworzenie elektronicznego dokumentu zgody/cofnięcia zgody przez bank płatnika. Informacja o utworzeniu elektronicznego dokumentu zgody/cofnięcia zgody przez bank płatnika jest przekazywana przy wykorzystaniu OGNIVO do banku odbiorcy. 12. Z dniem r. komunikacja między bankami dotycząca rejestracji zgody/cofnięcia zgody może być dokonywana wyłącznie w formie elektronicznej, przy uwzględnieniu postanowień ust. 4. Z tym dniem zaprzestaje się stosowania wymiany dokumentów pomiędzy podmiotami uczestnikami Porozumienia, w formie papierowej. Moduł został udostępniony we wrześniu 2008 r. Izba opracowała moduł przy współpracy funkcjonującego w ramach ZBP Zespołu ds. realizacji Porozumienia w sprawie stosowania polecenia zapłaty. Opracowana koncepcja pozwala na przesłanie obrazu zgody (odwołania) polecenia zapłaty przez bank Odbiorcy do banku Płatnika. W procesie rejestracji obrazów może uczestniczyć również Odbiorca, który ma dostęp do podglądu statusów zgód (odwołań), które jego dotyczą Moduł do przenoszenia rachunków/usług płatniczych Komisja Europejska oraz EBIC (Europejski Komitet Sektora Bankowego) wskazały na konieczność opracowania europejskiego standardu dotyczącego mobilności rachunków bankowych w każdym państwie członkowskim UE. W związku z powyższym ZBP opracował dokument: Rekomendacja ZBP dotycząca dobrych praktyk w zakresie przenoszenia rachunków oszczędnościowo-rozliczeniowych dla klientów indywidualnych na polskim rynku bankowym. Wdrożenie Rekomendacji w polskim sektorze bankowym nastąpiło 1 stycznia 2010 roku. ZBP rekomendowało OGNIVO do wymiany informacji między bankami w zakresie przenoszenia rachunków klientów indywidualnych: Rozdział VIII. Wymiana informacji/ dokumentacji między bankami W celu zapewnienia terminowego, sprawnego i bezpiecznego przenoszenia rachunków, wymiana informacji/ dokumentacji pomiędzy dotychczasowym a nowym bankiem odbywa się w formie elektronicznej, z wykorzystaniem aplikacji OGNIVO udostępnionej przez Krajową Izbę Rozliczeniową S.A., zapewniającej jednoznaczność i bezpieczeństwo przesyłanych danych. 106

107 Produkcyjne uruchomienie modułu nastąpiło 1 stycznia 2010 r. Główna funkcjonalność pozwala na przesyłanie obrazów pełnomocnictw i wniosków oraz wymianę danych związaną z przenoszeniem usług płatniczych do nowego banku. Aplikacja pozwala również na generowanie zbiorczych statystyk/raportów o przenoszonych rachunkach i usługach, które są cyklicznie przesyłane przez ZBP do Komisji Europejskiej. 107

108 IX NARZĘDZIA ELEKTRONICZNEGO BIZNESU 1. Bezpieczeństwo elektronicznego biznesu (podpis elektroniczny i inne metody uwierzytelniania) 1.1. Podstawowe informacje o podpisie elektronicznym P. Rawa Podpis elektroniczny jest pojęciem szerokim. Zgodnie z art. 3 pkt 1 ustawy o podpisie elektronicznym są to dane w postaci elektronicznej, które wraz z innymi danymi, do których zostały dołączone lub z którymi są logicznie powiązane, służą do identyfikacji osoby składającej podpis. W tej definicji mieści się wiele metod identyfikacji i uwierzytelniania wykorzystywanych przez współczesne narzędzia komunikacji elektronicznej. Można powiedzieć, że nawet zwykły podpis złożony pod em spełnia wymogi definicji. Jednak gros polskiej ustawy o podpisie elektronicznym zostało poświęcone bezpiecznemu podpisowi elektronicznemu, który został zdefiniowany dużo bardziej szczegółowo. Ponadto zostały jasno określone metody jego składania i weryfikacji. Po analizie metod można dojść do wniosku, że do składania i weryfikacji bezpiecznych podpisów elektronicznych używa się technologii podpisu cyfrowego. Ta sama technologia może być używana także do składania zwykłego podpisu elektronicznego, czyli tego, który został zdefiniowany w ustawie bardzo szeroko i dopuszcza także inne metody identyfikacji i uwierzytelniania. Zależności pomiędzy podpisem elektronicznym a bezpiecznym podpisem elektronicznym technologicznie bazującym na podpisie cyfrowym przedstawia tabela: Podpis elektroniczny w rozumieniu ustawy zwykły podpis elektroniczny Urządzenie do składania podpisu Certyfikat w rozumieniu ustawy Wydawca certyfikatu brak wymogów zwykły certyfikat podmiot świadczący usługi certyfikacyjne bezpieczny podpis elektroniczny bezpieczne urządzenie do składania podpisu elektronicznego kwalifikowany certyfikat kwalifikowany podmiot świadczący usługi certyfikacyjne Konstrukcja podpisu cyfrowego bazuje na algorytmach szyfrowania z kluczem publicznym. Podstawą działania tego typu szyfrów są dwa klucze: prywatny (dla zachowania bezpieczeństwa, musi pozostać pod wyłączną kontrolą właściciela) oraz publiczny (wraz z informacjami o właścicielu, w postaci certyfikatu klucza publicznego jest udostępniany wszystkim zainteresowanym). W dużym uproszczeniu do składania podpisów elektronicznych wykorzystuje się klucz prywatny, zaś do weryfikacji podpisu można użyć tylko i wyłącznie klucza publicznego pochodzącego z danej pary. Dzięki tej własności podpis elektroniczny pozwala jednoznacznie ustalić, kto jest autorem podpisanego dokumentu. Jeżeli podpis został pozytywnie zweryfikowany mógł zostać złożony jedynie przez osobę wskazaną w certyfikacie, która posiadała klucz prywatny tworzący z danym kluczem publicznym jedną parę. W praktyce złożenie bezpiecznego podpisu elektronicznego, równoważnego z mocy prawa podpisom własnoręcznym jest stosunkowo proste. Aby to zrobić trzeba się zaopatrzyć w zestaw do jego składania. Na podstawowy zestaw składa się: certyfikat kwalifikowany; karta kryptograficzna; aplikacja do składania i weryfikacji bezpiecznych podpisów elektronicznych; czytnik kart. 108

109 Proces złożenia podpisu polega na wskazaniu dokumentu do podpisania i postępowaniu zgodnie z zaleceniami aplikacji, która poprosi o włożenie karty do czytnika i podanie kodu PIN, co pozwoli, przy pomocy klucza prywatnego zapisanego na karcie wygenerować podpis elektroniczny pod dokumentem. Bezpieczny podpis elektroniczny, często traktowany jest, jako odpowiednik podpisu własnoręcznego. Tymczasem zapewnia on znacznie więcej. W przypadku dokumentu papierowego nawet po podpisaniu możliwe jest dokonanie zmian. Podpis elektroniczny całkowicie wyklucza tego typu manipulacje na dokumentach elektronicznych. Jakakolwiek zmiana podpisanego dokumentu spowoduje, że podpis elektroniczny nie zostanie poprawnie zweryfikowany podczas sprawdzania dokumentu przez odbiorcę. Ponadto podpis elektroniczny jest unikalny dla każdego dokumentu i uniemożliwia dołączanie do innych dokumentów, co może mieć miejsce w przypadku podpisu złożonego na papierze. Dzięki tym zaletom podpis elektroniczny zapewnia bezpieczną i niezaprzeczalną komunikację w sieci internetowej. Firmy zajmujące się podpisem elektronicznym nie sprzedają podpisów elektronicznych, a jedynie narzędzia do ich składania. Każdy użytkownik zestawu może przy użyciu swojego klucza prywatnego zapisanego na karcie kryptograficznej i aplikacji podpisującej złożyć tyle podpisów elektronicznych ile chce. Technologia kluczy publicznych może być wykorzystywana do wielu zastosowań, w tym: podpisywania dokumentów, weryfikacji podpisów, znakowania czasem, szyfrowania Podpisywanie dokumentu elektronicznego Dzięki zestawowi do składania podpisów elektronicznych można podpisać właściwie każdy dokument elektroniczny w dowolnym formacie. Wystarczy wskazać go aplikacji podpisującej. Aplikacja, wygeneruje tzw. skrót, czyli jednoznaczne odwzorowanie dokumentu. Skrót zostaje poddany procesowi szyfrowania przy udziale klucza prywatnego z pary kluczy posiadanej przez osobę podpisującą dokument. W ten sposób zaszyfrowany skrót jest podpisem elektronicznym dla tego dokumentu. Nadawca może ten dokument, z dołączonym podpisem cyfrowym (zaszyfrowanym skrótem), wysłać do odbiorcy, który będzie mógł poddać ten podpis weryfikacji. Nadawca Proces składania podpisu elektronicznego pod dokumentem Odbiorca Dokument elektroniczny Dokument elektroniczny z zaszyfrowanym skrótem, czyli podpisem elektronicznym Klucz prywatny nadawcy Funkcja skrótu Skrót Szyfrowanie Źródło: Opracowanie własne KIR S.A Weryfikacja podpisu elektronicznego Weryfikacja podpisu odbywa się po otrzymaniu przez odbiorcę dokumentu wraz z dołączonym podpisem. Nie ma znaczenia, czy podpis jest wysłany w osobnym pliku, czy w jednej paczce z dokumentem. I tak zawiera w sobie skrót podpisanego, oryginalnego dokumentu, który jednoznacznie odwzorowuje jego treść. 109

110 Skrót jest zaszyfrowany kluczem prywatnym nadawcy można go zatem bez zagrożenia bezpieczeństwa przesyłać dokument i podpis w osobnych plikach. Odbiorca, wykorzystując aplikację weryfikującą, wskazuje plik z podpisem do weryfikacji. Aplikacja, przy użyciu klucza publicznego, zawartego w certyfikacie (certyfikat nadawcy z reguły wysyłany jest razem z podpisem), deszyfruje zaszyfrowany wcześniej skrót. W wyniku procesu deszyfrowania otrzymujemy skrót. Jednocześnie aplikacja z dokumentu podpisanego generuje, przy użyciu funkcji skrótu (ogólnie znanej), skrót z dokumentu otrzymanego przez odbiorcę. Następnie obydwa skróty są porównywane i jeśli są takie same, to oznacza, że dokument został podpisany przez osobę wskazaną w certyfikacie, a jego treść nie była przez nikogo zmieniania od momentu podpisania. W opisie procesu były używane pojęcia szyfrowania i deszyfrowania, nie oznacza to jednak, że dokument, który podpisujemy jest nieczytelny dla kogokolwiek, kto go przechwyci. Dokument może być wysłany do odbiorcy w osobnym, czytelnym dla wszystkich pliku bez zagrożenia jego integralności, dzięki temu, że skrót jest wysyłany w postaci zaszyfrowanej kluczem prywatnym nadawcy. Technologia klucza publicznego pozwala szyfrować dokumenty, ale samo podpisanie dokumentu nie powoduje, że jest on nieczytelny dla osób trzecich. Zapewnia jedynie, że nikt takiego dokumentu nie sfałszuje i nie podszyje się pod nadawcę. Podczas weryfikacji podpisu występuje także potrzeba sprawdzenia, czy certyfikat używany do weryfikacji nie został zawieszony lub unieważniony. Służą do tego publikowane w internecie przez wydawców certyfikatów tzw. listy CRL (Certificate Revocation List). Każdorazowo, przy weryfikacji podpisu, aplikacja weryfikująca może sprawdzić, czy certyfikat nie został unieważniony lub zawieszony, co oznaczałoby, że jest umieszczony na takiej liście. Proces weryfikacji podpisu pod dokumentem elektronicznym Odbiorca Skró t Dokument elektroniczny z zaszyfrowanym skrótem, czyli podpisem elektronicznym Funkcja skrótu OK? Certyfikat klucza publicznego Nadawcy Deszyfrowanie Lista CRL Skrót Źródło: Opracowanie własne KIR S.A Znakowanie czasem W momencie podpisywania dokumentu, lub w procesie weryfikacji podpisu, użytkownik może uzyskać znacznik czasu pod dokumentem. Znakowanie polega na wygenerowaniu, przy użyciu metod kryptograficznych, przez podmiot świadczący usługę, elektronicznego potwierdzenia wiążącego dany dokument z datą. Podmiot świadczący usługę znakowania czasem swoim autorytetem gwarantuje, że czas wskazany w znaczniku czasu jest czasem pochodzącym z wiarygodnego źródła. Ponadto potwierdza on, że dokument istniał w momencie wskazanym w znaczniku czasu. Zgodnie z ustawą o podpisie elektronicznym znakowanie dokumentów przez kwalifikowany podmiot świadczący usługi certyfikacyjne wywołuje skutki prawne daty pewnej w rozumieniu przepisów Kodeksu 110

111 cywilnego. Oznaczenie czasem pozwala ze stuprocentową pewnością stwierdzić, że nie był on przez nikogo modyfikowany lub datowany wstecz. Proces uzyskania znacznika czasu pod dokumentem elektronicznym Użytkownik Centrum Certyfikacji Dokument elektroniczny Internet Skrót Mar 31 09:40: Znacznik czasu Oznaczenie czasem i podpisanie przez KIR S.A. Funkcja skrótu Skrót Serwer TS zegar synchronizowany z czasem UTC po GPS 1.5. Inne metody identyfikacji i uwierzytelniania Źródło: Opracowanie własne KIR S.A. Podpis elektroniczny, wbrew pozorom, jest bardzo szerokim pojęciem także w świetle ustawowej definicji. W terminologii przyjmuje się, że inne metody zabezpieczeń, niekoniecznie wykorzystujące technologię klucza publicznego, można określać mianem podpisu elektronicznego, gdyż służą identyfikacji składającego podpis. Można wyróżnić metody identyfikacji i uwierzytelniania, które w jakiś sposób są substytucyjne dla podpisu cyfrowego weryfikowanego kwalifikowanym certyfikatem, zwłaszcza w bankowości Login i hasło Zarówno login, jak i hasło stanowią pierwszą barierę przed nieupoważnionym dostępem do konta. Bank ma tylko częściowy wpływ na to, jak mocne będzie to zabezpieczenie. O ile login zostaje nam najczęściej przydzielony, o tyle hasło musi spełnić pewne standardy wyznaczone przez sam bank. Są to najczęściej: wymóg stosowania hasła składającego się z przynajmniej 7 znaków (w zależności od banku, to minimum może wynosić nawet 10 znaków), hasło musi zawierać cyfry, małe i duże litery oraz znaki specjalne Hasło maskowane Hasło maskowane ma zapobiec skutkom posiadania w systemie keyloggera lub trojana, który przechwytuje wszystkie znaki, jakie wprowadzamy przy pomocy klawiatury. Metoda polega na wymaganiu podania jedynie niektórych znaków z naszego hasła. Za każdym razem system banku prosi o podanie innych znaków. Dzięki zabezpieczeniu, nawet w przypadku zainfekowania systemu keyloggerem, atakujący przechwyci jedynie kilka znaków, które nie dadzą mu możliwości zalogowania się na konto Klawiatura ekranowa Klawiatura ekranowa jest znana od dawna, ponieważ stanowi standardowy dodatek wielu systemów operacyjnych. Banki zauważyły wiele korzyści płynących z jej stosowania. Jeżeli użytkownik loguje się z komputera, który jest zainfekowany, jednak stosuje do tego klawiaturę ekranową, to nie ma możliwości przechwycenia jakimś programem treści czy haseł wpisywanych na stronie logowania. 111

112 Znaki z klawiatury ekranowej wybieramy i wciskamy używając myszki, dzięki temu keylogger nie rejestruje żadnej aktywności. Klawiatura ekranowa wchodząca w skład systemu Windows Obrazek antyphishingowy Sposób banalny, ale w swojej prostocie bardzo skuteczny. Mechanizm chroni przed wyłudzeniem danych po przekierowaniu klienta na spreparowaną stronę. Użytkownik wybiera (najczęściej w ustawieniach własnego konta) jeden z dostępnych obrazków, który będzie się pojawiał przy każdym logowaniu. Jego brak podczas logowania świadczyć może o tym, że padliśmy ofiarą oszustwa. Wówczas należy jak najszybciej zaprzestać wpisywania jakichkolwiek danych, opuścić witrynę i poinformować o zdarzeniu bank Kody jednorazowe Zabezpieczenie nie chroni bezpośrednio dostępu do konta banki nie wymagają podawania kodów podczas logowania. To jednak bardzo dobre zabezpieczenie, gdy ktoś uzyska nieautoryzowany dostęp do konta. Mamy do czynienia z kodami, które są wymagane jedynie raz do przeprowadzenia newralgicznej dla konta procedury np. przelewu czy zmiany danych. Po jednorazowym użyciu kod staje się nieważny. Klient może uzyskać taki kod na kilka sposobów: przy pomocy karty kodów, na której jest umieszczonych kilkadziesiąt kodów, przykrytych folią zabezpieczającą, zdzieraną w momencie uzyskiwania dostępu do konkretnego kodu: Karta z kodami jednorazowymi w postaci zdrapek za pomocą wiadomości SMS, wysyłanej na wskazany przez klienta nr telefonu komórkowego, przy pomocy tokenu, który sam generuje kody jednorazowe, ważne jedynie przez minutę. Po upływie tego czasu, wyświetlany jest nowy kod, a stary jest unieważniany Zalety korzystania z podpisu elektronicznego Podpis elektroniczny zapewnia bezpieczną i niezaprzeczalną komunikację w sieci internetowej. Najważniejsze zalety: Unikalność każdy dokument elektroniczny posiada unikalny podpis elektroniczny ściśle związany z dokumentem. Nie można podpisu elektronicznego, przygotowanego dla danego dokumentu, dołączyć do innego. Taka manipulacja zostanie wykryta w momencie weryfikacji podpisu. Integralność jakakolwiek zmiana dokumentu opatrzonego podpisem zostanie automatycznie wykryta w momencie weryfikacji przez odbiorcę podpisu elektronicznego dołączonego do dokumentu. Co, ważne w przeciwieństwie do podpisu własnoręcznego, weryfikacja podpisu elektronicznego zostanie wykona w aplikacji i nie wymaga żadnej specjalistycznej wiedzy od osoby, która weryfikuje podpis. Niezaprzeczalność tylko osoba posiadająca dane służące do składania podpisów, czyli tzw. klucz prywatny, korespondujący z danymi zawartymi w certyfikacie może wygenerować podpis elektroniczny pod danym dokumentem. 112

113 Potwierdzenie tożsamości dane osoby składającej podpis elektroniczny zawarte w certyfikacie zostały potwierdzone przez podmiot świadczący usługi certyfikacyjne. Jeżeli podpis, został pozytywnie zweryfikowany, mógł zostać złożony jedynie przez osobę wskazaną w certyfikacie, która posiadała klucz prywatny tworzący z danym kluczem publicznym jedną parę Rynek podpisu elektronicznego Potencjał, wielkość i podział rynku Rynek podpisu elektronicznego jest trudno zdefiniować. Centra certyfikacji funkcjonujące w Polsce zajmują się głównie częścią rynku obejmującą wydawanie certyfikatów wraz z urządzeniami niezbędnymi do złożenia e-podpisu (sprzedaż zestawów, odnowienia), sprzedażą znaczników czasu i oprogramowania powiązanego z e-podpisem (aplikacje, komponenty programistyczne). W tym kontekście potencjał rynku w znacznej mierze zależy od uregulowań prawnych. Obecnie pozwalają one wykorzystać certyfikaty kwalifikowane (wraz z urządzeniami) do następujących zastosowań: przesyłanie deklaracji do ZUS, US, przesyłanie danych do GIIF, GIODO, KRS, podpisywanie i znakowanie czasem dokumentacji medycznej, podpisywanie e-faktur, kontakty z urzędami administracji publicznej. Potencjalne zastosowania podpisu elektronicznego mogą sięgać znacznie dalej, np. w kontaktach przedsiębiorców między sobą lub z bankami. Jednak ich upowszechnienie następuje stosunkowo powoli. Z danych udostępnianych przez ZUS na podstawie dobrowolnie podawanych wartości przez podmioty kwalifikowane, wynika że liczba aktywnych certyfikatów kwalifikowanych wyniosła w 2012 r. ponad sztuk. Oznacza to, że przy założeniu średniej ceny netto w wysokości 200 zł (część certyfikatów obecnie aktywnych pochodzi z odnowień, stąd niższa cena zestawu), wartość rynku oscyluje w granicach zł. Większość rynku została jednak już zagospodarowana w 2008 r. Jeżeli nic nie zmieni się w przepisach prawnych i nadal ZUS będzie wymagał certyfikatów kwalifikowanych do kontaktów, to mimo wyczerpania rynku nowych certyfikatów kwalifikowanych pozostanie rynek certyfikatów odnawianych, który można szacować na poziomie około zł co dwa lata, gdyż większość wydanych certyfikatów ma dwuletni okres ważności. Rynkiem w znacznej mierze podzieliły się trzy największe podmioty kwalifikowane, choć jak wiadomo pojawiają się kolejne, chętne do prowadzenia tego typu działalności Bariery wejścia na rynek i inne ograniczenia Aspekty prawne w obszarze podpisu elektronicznego są bardzo istotne dla prowadzenia tej działalności. Jednocześnie są one swego rodzaju impulsem rozwoju lub ograniczania rynku w zależności od konstrukcji przepisów. Wynika to z faktu, że większość zastosowań podpisu elektronicznego powstało dzięki przepisom prawnym i mają one istotny wpływ na popyt na zestawy do składania podpisów. Przykładem może być popyt wywołany przez przepisy prawne dotyczące GIIF, GIODO, e-faktury, a przede wszystkim ZUS. Niekorzystne zmiany prawa mogą doprowadzić do zaniknięcia popytu na produkty obecnie oferowane przez centra certyfikacji działające w Polsce. Dodatkową barierą wejścia na rynek są koszty związane z uruchomieniem infrastruktury technicznej, która jest niezbędna przy świadczeniu usług kwalifikowanych. Dodatkowo wejście na rynek kwalifikowanych usług certyfikacyjnych wymaga wpisania na listę prowadzoną przez Ministerstwo Gospodarki po przejściu audytu organizowanego przez to Ministerstwo. 21 września 2009 r. kolejne dwa podmioty uzyskały wpis do rejestru kwalifikowanych podmiotów świadczących usługi certyfikacyjne. 113

114 Podmioty na rynku Krajowa Izba Rozliczeniowa S.A. Usługi kieruje głównie do instytucji bankowych, finansowych, przedsiębiorstw, firm działających w obszarze e-commerce oraz administracji publicznej. Izba, jako pierwsza firma w Polsce i jedna z pierwszych w Europie, zaoferowała usługi podpisu elektronicznego. Od 2003 r. na mocy decyzji ministra gospodarki, jest kwalifikowanym podmiotem świadczącym usługi certyfikacyjne w zakresie wydawania certyfikatów kwalifikowanych oraz znaczników czasu w ramach własnego systemu SZAFIR. Aplikacja SZAFIR to oprogramowanie stworzone w celu zapewnienia funkcjonalności podpisywania dokumentów elektronicznych i weryfikowania poprawności podpisów pod dokumentami już podpisanymi. Dodatkową funkcją jest możliwość znakowania czasem. Aplikacja dostępna w wersji pełnej oraz weryfikującej, która umożliwia weryfikację zwykłego oraz bezpiecznego podpisu elektronicznego oraz znakowanie czasem podpisu w procesie jego weryfikacji. Cechami korzystnie wyróżniającymi aplikację SZAFIR spośród innych rozwiązań dostępnych na rynku są: Masowe składanie i weryfikacja podpisów, poprzez: definiowanie zadań obejmujących składanie lub weryfikację wielu podpisów jednocześnie, określenie limitu czasu lub limitu ilości operacji kryptograficznych, do osiągnięcia których możliwe będzie wykorzystywanie komponentu technicznego po jednokrotnym podaniu kodu PIN. Składanie podpisu elektronicznego w jednym z dwóch formatów dopuszczonych przez ustawę o podpisie elektronicznym. Obsługa kart kryptograficznych wydawanych przez wszystkie kwalifikowane centra certyfikacji działające na rynku polskim. Obsługa kart kryptograficznych wydawanych przez Polską Wytwórnię Papierów Wartościowych S.A. i Unizeto Technologies S.A. poprzez udostępnienie w aplikacji SZAFIR funkcjonalności oferowanych przez te centra certyfikacji. Automatyczna aktualizacja przez mechanizm porównywania wersji zainstalowanej na komputerze użytkownika z tą dostępną na serwerze KIR S.A. Nowa wersja jest pobierana i instalowana w systemie. Dostosowanie sposobu działania aplikacji do wymagań wielu użytkowników poprzez definiowanie dedykowanych konfiguracji. Zmiana aktywnej konfiguracji może być chroniona hasłem. Obsługa earchiwum w ramach usługi EDDM (Electronic Document Delivery and Management), która umożliwia bezpieczne przechowywanie dokumentów elektronicznych z szybkim i łatwym dostępem. Szczegółowa funkcjonalność aplikacji SZAFIR obejmuje składanie zwykłego oraz bezpiecznego podpisu elektronicznego w formacie PKCS#7 i XAdES. KIR S.A. posiada największą na rynku własną sieć dystrybucji zestawów do składania e-podpisów, na którą składają się placówki we wszystkich miastach wojewódzkich i w Koszalinie. Ponadto, w zakresie wydawania zestawów, współpracuje z niektórymi bankami, a także z kilkuset firmami informatyczno-wdrożeniowymi Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych S.A. PWPW oferuje produkt o nazwie Sigillum. Firma inwestuje w nowe technologie, w tym swoje centrum certyfikacji elektronicznej. Ma stosunkowo silną pozycję w sektorach związanych z administracją publiczną i jednostkami samorządowymi. PWPW nie posiada własnych punktów rejestracji, poza tym umieszczonym w centrali w Warszawie. Sieć sprzedaży opiera się na współpracy z bankiem Nordea, a także z firmami informatycznymi, szczególnie spółkami ZETO. Łącznie PWPW posiada niespełna 100 punktów rejestracji na terenie całego kraju Unizeto Technologies S.A. Wieloprofilowa firma z sektora IT. Podstawowy obszar ich działania to projektowanie i integracja systemów, tworzenie rozwiązań zapewniających bezpieczeństwo systemów i komunikacji elektronicznej oraz usługi IT. Są jedną z czołowych firm na rynku usług certyfikacyjnych związanych z podpisem elektronicznym, a także największym Domem Oprogramowania PKI (ang. Public Key Infrastructure) w Polsce. 114

115 Infrastruktura Klucza Publicznego, którą posługuje się CERTUM Powszechne Centrum Certyfikacji, jest rozwiązaniem autorskim, stworzonym we współpracy z kadrą naukową Zachodniopomorskiego Uniwersytetu Technologicznego (dawna Politechnika Szczecińska). Sieć punktów rejestracji Unizeto obejmuje cztery punkty własne w Szczecinie, Warszawie, Koszalinie, Katowicach i Lublinie. Ponadto firma zachęca do korzystania z usług notariuszy w celu potwierdzania tożsamości osób podpisujących umowę (tzw. punkty potwierdzania tożsamości), a także posiada rozległą sieć partnerską blisko 200 firm informatycznych Safe Technologies S.A. Safe Technologies S.A. jest zarejestrowana w Raszynie, prawdopodobnie powiązana ze znanymi na polskim rynku bezpieczeństwa firmami Enigma oraz COMP. Spółka ta 21 września 2009 r. uzyskała wpis do rejestru kwalifikowanych podmiotów E-Telbank Sp. z o.o. Firma założona w lutym 2001 r. przez Bankowe Przedsiębiorstwo Telekomunikacyjne "TELBANK" S.A., które objęło wszystkie udziały. Po zmianach własnościowych właścicielem spółki jest firma Exatel. Głównym celem E-Telbank Sp. z o.o. jest prowadzenie działalności gospodarczej w zakresie udostępniania kanałów dla elektronicznego obrotu finansowego, w tym dla bankowości elektronicznej i płatności elektronicznych. Ośrodek Certyfikacji PolCert, działając w oparciu o koncepcję Zaufanej Trzeciej Strony, świadczy usługi certyfikacji kluczy publicznych. Aby móc oferować klientom certyfikaty o zasięgu międzynarodowym, akceptowane również na terenie Unii Europejskiej. E-Telbank Sp. z o.o. nawiązał strategiczną współpracę z firmą GlobalSign, największym w Europie dostawcą zaufanych usług certyfikacyjnych bazujących na certyfikacji WebTrust. Siła E-Telbanku polega na ugruntowanych relacjach w środowisku bankowym. 2. Dokumenty elektroniczne, w tym efaktura J. Wysocki, A. Rabiega 2.1. Geneza i istota dokumentu elektronicznego Dynamiczna informatyzacja wszystkich dziedzin życia gospodarczego, społecznego a nawet prywatnego sprawia, że nowe akty prawne regulujące kwestie gospodarki elektronicznej wymagają dodatkowych interpretacji i analiz. Używanie internetu i komputerów stanowi normę np. w zakresie gromadzenia, klasyfikacji i porządkowania informacji w innych niż tradycyjne postaciach. To skutkuje koniecznością ustawodawczego zagospodarowania nowych bytów, jakie stanowią dokumenty wytworzone w postaci elektronicznej, szczególnie że nie posiadają fizycznej postaci. Dokument elektroniczny, podobnie jak papierowy, jest stosowany w obrocie prawnym, gospodarczym oraz w zwykłych stosunkach międzyludzkich, stąd potrzeba zdefiniowania jego pojęcia, określenia struktury i cech charakterystycznych oraz wskazania praktycznych korzyści i problemów, jakie ze sobą niesie. Problematyka dotycząca dokumentów elektronicznych jest bardzo szeroka, ale trudności interpretacyjne wynikające z braku jednoznaczności przyjętej terminologii, różnorodności systemów informatycznych czy regulacji prawnych w skali światowej nie sprzyjają jej powszechnemu zrozumieniu. Stwierdzenie, że cechą charakterystyczną dokumentu elektronicznego jest zapisanie zawartej w nim informacji w formie pozwalającej na jej otrzymanie, odtworzenie, przetworzenie i przekazanie za pomocą komputera wydaje się dość oczywiste, ale nie rozwiązuje np. kwestii sposobu przechowywania takiego dokumentu przez określony czas, czy zapewnienia nienaruszalności jego wiarygodności. 115

116 W aktach prawnych UE, na których bazuje polski ustawodawca, dokument elektroniczny określono jako zbiór danych wprowadzonych lub przechowywanych na dowolnym nośniku przez system informatyczny lub podobny układ, które mogą być odczytane lub wyświetlone przez osobę lub przez tego rodzaju system lub układ, a także wszelkiego rodzaju prezentacja i wszelkiego rodzaju przedstawienie tych danych w formie drukowanej lub innej. 40 Decyzją Komisji Europejskiej uregulowano także sposób odpowiedniego przechowywania w systemach dokumentu elektronicznego i związanych z nim danych, jednoznacznie wskazując, że w trakcie całego cyklu życia dokumentu (od powstania do chwili zniszczenia) trzeba zapewnić: aby był przechowywany w takiej postaci, w jakiej został sporządzony, wysłany lub otrzymany, lub w postaci, która pozwala na zachowanie nienaruszalności nie tylko treści dokumentu, ale również towarzyszących mu metadanych 41 czyli danych opisujących kontekst, zawartość i strukturę dokumentów, a także zarządzanie nimi w czasie, zgodnie z zasadami stosowania przepisów dotyczących zarządzania dokumentami. Poza tym, metadane mają gwarantować niezmienny w czasie sposób prezentowania oraz zachowanie znaczenia zawartości dokumentu elektronicznego, niezależnie od systemów, w których są przetwarzane, aby jego treść i towarzyszące mu metadane były czytelne przez cały okres przechowywania dla wszystkich osób posiadających upoważnienie, aby dla dokumentu wysłanego lub otrzymanego drogą elektroniczną, informacje pozwalające na ustalenie jego pochodzenia i adresata, a także data i godzina wysłania lub otrzymania należały do zakresu przechowywanych metadanych. 42 Występujące w polskim prawie definicje dokumentu elektronicznego i związane z nim regulacje mają dość duży poziom ogólności, przez co rodzą liczne wątpliwości osób zainteresowanych tą tematyką. Do najważniejszych aktów prawnych z obszarów administracji, nie występujących jednak w prawie cywilnym i kodeksie postępowania cywilnego, zaliczyć należy: 1) Ustawę z 18 września 2001 r. o podpisie elektronicznym (Dz. U. nr 130, poz. 1450), 2) Ustawę z 17 lutego 2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne (Dz. U. nr 64, poz. 565), 3) Ustawę z dnia 18 lipca 2002 r. o świadczeniu usług drogą elektroniczną (Dz. U. nr 144, poz. 1204). Posługując się rodzimym ustawodawstwem, a dokładnie artykułem 3 pkt 2 Ustawy z 17 lutego 2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne (Dz. U. z 2005 r. nr 64, poz. 565 z późn. zm.), możemy zdefiniować dokument elektroniczny jako stanowiący odrębną całość znaczeniową zbiór danych uporządkowanych w określonej strukturze wewnętrznej i zapisany na informatycznym nośniku danych. Niekiedy do interpretacji dokumentu elektronicznego stosuje się zapisy prawa karnego, zgodnie z którymi dokumentem jest każdy przedmiot lub inny zapisany nośnik informacji, z którym jest związane określone prawo, albo który ze względu na zawartą w nim treść stanowi dowód prawa, stosunku prawnego lub okoliczności mającej znaczenie prawne". 43 Najszerzej, ale i najmniej obrazowo dokument definiuje polska norma dotycząca opisu bibliograficznego dokumentów elektronicznych (PN-ISO 690-2:1999), w myśl której to dokument dostępny za pośrednictwem techniki komputerowej, czyli zawierający informację zapisaną w sposób czytelny dla komputera. 44 Z ww. definicji wynika, że dokument elektroniczny musi jednocześnie spełniać cztery warunki, tzn.: być zbiorem danych, stanowić odrębną całość znaczeniową, mieć określoną strukturę wewnętrzną, zostać zapisany na informatycznym nośniku danych. 40 Por. Artykuł 3 w Decyzji Komisji z dn. 7 lipca 2004 r. zmieniającej jej regulamin wewnętrzny (2004/563/WE, Euratom). 41 Ibidem. Z kolei w projekcie dyrektywy INSPIRE, przedstawionym przez Komisję Europejską w lipcu 2004 r., określając ramy prawne dla ustanowienia oraz funkcjonowania Infrastruktury Informacji Przestrzennej w Unii Europejskiej (Infrastructure for Spatial Information in Europe - INSPIRE), metadane zdefiniowane są jako informacje opisujące zbiory danych przestrzennych, jak i usługi danych przestrzennych oraz umożliwiające ich odnalezienie, inwentaryzację i usuwanie [Dyrektywa INSPIRE]. 42 Por. Artykuł 7 w Decyzji Komisji z dn. 7 lipca 2004 r. zmieniającej jej regulamin wewnętrzny (2004/563/WE, Euratom). 43 Por. Kodeks Karny, art. 115 par. 14 Ustawy z 6 czerwca 1997 r. (Dz. U. z 1997 r. nr 88, poz. 553 z późn. zm.). 44 Por. M. Nahotko, Metadane. Sposób na uporządkowanie Internetu, Kraków 2004, s

117 Niestety, nie rozwiązuje to wszystkich wątpliwości interpretacyjnych. Bezsprzecznie, fakt bycia zbiorem danych odróżnia dokument elektroniczny od dokumentu w tradycyjnym rozumieniu, problemem pozostaje jednak brak definicji owego zbioru danych", w tym w Ustawie o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne. Z kolei definicja znajdująca się w art. 7 pkt 1 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych (Dz. U. z 2002 r. nr 101, poz. 926 z późn. zm.) nie do końca odnosi się do dokumentów elektronicznych, gdyż traktuje zbiór danych jako każdy posiadający strukturę zestaw danych o charakterze osobowym, dostępnych według określonych kryteriów, niezależnie od tego, czy zestaw ten jest rozproszony lub podzielony funkcjonalnie". Podobnie sytuacja wygląda przy próbie ustalenia, czy dokument elektroniczny stanowi odrębną całość znaczeniową. Zasadniczo przyjmuje się, że występuje ona wówczas, gdy plik stanowiący dokument elektroniczny lub ich zbiór tworzy zrozumiałą całość, ale jest to raczej dość swobodna interpretacja. Korzystniej przedstawia się kwestia określonej struktury wewnętrznej, opisanej Rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 30 października 2006 r. w sprawie niezbędnych elementów struktury dokumentów elektronicznych. 45 W myśl rozporządzenia niezbędnym elementem są: treść oraz metadane, które stanowią zestaw logicznie powiązanych z dokumentem elektronicznym usystematyzowanych informacji opisujących ten dokument i umożliwiających jego wyszukiwanie, kontrolę, zrozumienie i długotrwałe przechowanie oraz zarządzanie. Rozporządzenie wskazuje, że dokumenty elektroniczne mają być zapisywane w strukturze umożliwiającej automatyczne wyodrębnienie treści oraz metadanych, a dokumenty przygotowane do przesyłania za pomocą środków komunikacji elektronicznej dodatkowo sporządzane w formacie XML. Wymóg zapisywania metadanych ułatwia ich automatyczne przetwarzanie w systemach informatycznych, wpływając na efektywność zarządzania informacją. Wskazanymi przez ustawodawcę metadanymi są: identyfikator, twórca, tytuł, data, format, dostęp, typ, relacja, odbiorca, grupowanie, kwalifikacja, język, opis, uprawnienia. Można przyjąć, że dokument elektroniczny składa się z dwóch kluczowych elementów, tj. z widocznej dla użytkownika treści oraz czytelnych dla komputera metadanych, których stopień rozbudowania (nie wszystkie metadane muszą opisywać dokument) zależy od instytucji opracowującej dokument. Ostatnim warunkiem, który musi spełniać dokument jest zapisanie na dowolnym informatycznym nośniku danych, za który uznaje się materiał lub urządzenie służące do zapisywania, przechowywania i odczytywania danych w postaci cyfrowej lub analogowej. Taki nośnik może być dowolny np. płyta CD lub DVD, karta pamięci SD czy dysk przenośny, ale ważne jest, aby umożliwiał odtworzenie dokumentu na ekranie monitora. Kolejnym aktem prawnym, na który warto zwrócić uwagę jest Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dn. 24 lipca 2007 r. w sprawie warunków udostępniania formularzy i wzorów dokumentów w postaci elektronicznej (Dz. U nr 151, poz. 1078). Zgodnie z nim powołane zostało Centralne Repozytorium Wzorów Pism w Formie Dokumentów Elektronicznych, do którego instytucje publiczne zobowiązane zostały przekazywać wzory lub formularze elektroniczne pozwalające odbiorcom usług certyfikacyjnych wnoszenie podań i wniosków oraz innych czynności w postaci elektronicznej w przypadkach, gdy przepisy prawa wymagają składania ich w określonej formie lub według wzoru. Opublikowany na stronach MSWiA wzór dokumentu elektronicznego składa się z trzech plików: 1) pliku XML opisującego wzór dokumentu, zawiera podstawowe informacje o dokumencie i jest tworzony na podstawie określonych reguł (określa jaką treść ma zawierać dokument), 2) pliku XSD opisującego struktury dokumentu elektronicznego (jego wzór), czyli tak zwanej schemy XML, (określa jak zbudowany ma być plik xml), 45 Informacje ze strony Strukturę dokumentu elektronicznego regulują także Rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z 29 września 2005 r. w sprawie warunków organizacyjno-technicznych doręczania dokumentów elektronicznych podmiotom publicznym (Dz. U. z 2005 r. nr 200, poz. 1651) oraz z 11 października 2005 r. w sprawie minimalnych wymagań dla systemów teleinformatycznych określających strukturę fizyczną oraz logiczną dokumentu elektronicznego (Dz.U. z 2005 r. nr 212, poz. 1766). 117

118 3) pliku XSL służącego do wygenerowania wizualnej wersji dokumentu, a więc określającego sposób prezentacji danych zawartych w tagach (<>) zwanych elementami lub znacznikami XML w postaci zbliżonej do wersji papierowej 46. Problematyka dokumentu elektronicznego stanowi ważny temat w środowisku archiwistów, które jest żywo zainteresowane uściśleniem tego pojęcia w kontekście przechowywania dokumentów elektronicznych w archiwach elektronicznych. W reakcji na tę sytuację Międzynarodowa Rada Archiwalna (MRA), której członkami są liczne instytucje i osoby prywatne z całego świata, zdefiniowała dokument elektroniczny jako specyficzny fragment wygenerowanej informacji, otrzymanej w wyniku wprowadzenia przy użyciu komputera, która zarazem daje się wprowadzić lub uzupełnić w wyniku działania, zaś ten fragment informacji winien obejmować wystarczającą treść (zawartość), kontekst i strukturę, co pozwoli na wykazanie autentyczności dokumentu elektronicznego 47. Propozycja MRA bardziej szczegółowo od ustawodawcy opisuje też kluczowe elementy dokumentu, tj.: zawartość tekst, obrazy, tabele, dźwięk, logiczna struktura informacje o ułożeniu danych, wzajemnym powiązaniu i innych cechach informatycznych stanowiących o budowie dokumentu, które są zawarte w dokumencie lub bazie danych, ewentualnie w wygenerowanym osobno pliku (logiczna struktura nie musi być zgodna ze strukturą fizyczną, która jest rezultatem przetworzenia informacji na dane w układzie bitowym), kontekst (metadane techniczne) czyli informacje określające sposób prezentacji dokumentu (jego treści); występują w postaci bazy danych lub dokumentu tekstowego 48. Podobnie jak dokumenty papierowe, dokumenty elektroniczne posiadają specyficzne cechy, które pozwalają na ich odróżnienie i zakwalifikowanie do odpowiedniej grupy. Za szczególne cechy uznaje się: wirtualny charakter wyrażający się płynnością i zmiennością formy, która nie do końca jest konkretna i ustalona, a często bywa ulotna, 49 możliwość całościowego lub nawet częściowego udostępniania bez ograniczeń miejsca i czasu, w tym zaraz po wytworzeniu, 50 brak różnicy pomiędzy oryginałem a kopiami, które mogą być tworzone w nieskończonej liczbie, klasyfikację według określonych metadanych, możliwość uwiarygodnienia oryginałów przez dokumentację procesu załatwienia spraw rejestrowaną przy pomocy metadanych oraz przez zastosowanie bezpiecznego podpisu elektronicznego; w Polsce dokument elektroniczny bez podpisu kwalifikowanego jest uznawany za nieważny jako dowód w postępowaniu sądowym i niewiarygodny w praktyce archiwalnej. 51 Stosując określone kryteria można dokonać licznych podziałów dokumentów elektronicznych na różne ich rodzaje. I tak np. w zależności od metody dostępu do danych wyróżniamy dokumenty elektroniczne o: dostępie lokalnym czyli zapisane i/lub przechowywane na fizycznym nośniku danych (np. dysk, płyta CD/DVD), wymagającym użycia komputera z urządzeniem peryferyjnym w celu ich udostępnienia, dostępie zdalnym czyli zapisane i/lub przechowywane w sieci lokalnej lub Internecie, wymagające zalogowania się do sieci w celu udostępnienia. 46 Wzory pism, które umieszcza się, przechowuje i udostępnia w tym repozytorium szczegółowo określa Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 27 listopada 2006 r. w sprawie sporządzania i doręczania pism w formie dokumentów elektronicznych (Dz. U. z 2006 r. nr 227, poz. 1664). Więcej na stronie internetowej: 47 Por. R. Peterman, Dokument elektroniczny, [w:] Naukowy Portal Archiwalny ArchNet, adres strony: i Guidelines on best practices for using electronic information. How to deal with machine-readable data and electronic documents, Bruksela 1997, s Por. wypowiedź K. Schmidta z dn nt. Co to jest struktura dokumentu elektronicznego, [w:] ifar, Archiwizacja materiałów cyfrowych i digitalizacja analogowych, 49 Por. R. Peterman, Dokument elektroniczny, [w:] Naukowy Portal Archiwalny ArchNet, adres strony: 50 Por. D. Nałęcz, Archiwa u progu ery informacji bilans otwarcia, [w:] Archiwa i archiwiści w dobie społeczeństwa informacyjnego, (red.) D. Nałęcz, Toruń 2002, s Por. H. Niestrój, Dokument elektroniczny zarys problematyki, [w:] Naukowy Portal Archiwalny ArchNet pod adresem internetowym: 118

119 Jeśli za kryterium podziału przyjmiemy wystawcę dokumentu elektronicznego, wówczas mamy: urzędowe dokumenty elektroniczne sporządzone w przepisanej formie przez powołane do tego organy państwowe i stanowiące dowód tego, co zostało w nich urzędowo stwierdzone, prywatne dokumenty elektroniczne stanowiące dowód tego, że osoby je podpisujące, złożyły oświadczenie w nich zawarte 52. W przypadku zastosowania kryterium czasu przechowywania dokumentów wymienia się dokumenty aktywne tzn. wykorzystywane w bieżącej działalności i dokumenty nieaktywne czyli zapewniające możliwość ich odczytania w razie konieczności. W obrocie gospodarczym bazującym na technologiach informatycznych szczególnie ważną rolę odgrywają: sprawne zarządzanie dokumentami oraz ich wiarygodność, zwłaszcza jeśli zostały wytworzone w postaci elektronicznej. Takie wiarygodne dokumenty nazywane są niekiedy dokumentami elektronicznymi kwalifikowanymi. Wiarygodność zapewnia m.in. bezpieczny podpis elektroniczny, składany przy pomocy urządzeń dedykowanych do tej czynności i kontrolowanych przez osobę mającą odpowiednie uprawnienia. Weryfikowany przy pomocy certyfikatu kwalifikowanego podpis gwarantuje integralność dokumentów i danych do których został dołączony oraz pozwala na rozpoznanie wszelkich wprowadzonych zmian. Tym samym, użycie bezpiecznego podpisu elektronicznego staje się w myśl Ustawy o podpisie elektronicznym równoważne pod względem skutków prawnych z własnoręcznym podpisem, pozwalając na zachowanie wartości dowodowej wszystkich podpisanych nim dokumentów. Podobnie jest z zarządzaniem dokumentacją, które w przypadku dokumentów elektronicznych wpływa na usprawnienie procesów wewnętrznych i poprawę efektywności działalności, np. w wyniku ograniczenia kosztów powierzchni niezbędnej do przechowywania dokumentacji papierowej oraz kosztów samej archiwizacji, która pozwala na skrócenie czasu wyszukiwania, wyeliminowanie wydruków papierowych czy pełną kontrolę nad ich udostępnianiem. Podsumowując, dokument elektroniczny, poza informacjami możliwymi do wygenerowania na papierze, zawiera przede wszystkim informacje (metadane), które nie są widoczne w tradycyjny sposób i mogą być rozpoznane jedynie przez maszyny cyfrowe. 53 Nie należy traktować tej formuły jako jedynej, prawdziwie obrazującej istotę dokumentu elektronicznego, gdyż nie jest jednoznaczna. Przykładowo, w opinii środowiska polskich informatyków dokument elektroniczny to plik zapisany przy pomocy programu edytującego tekst lub narzędzi tworzących bardziej złożone struktury, tj. tekst, obraz, dźwięk, który równocześnie posiada cechy dokumentu i pliku. 54 Czytelność definicji i jej przyswajalność niweluje brak jednoznaczności pojęcia plik (z ang. file), również w polskiej terminologii informatycznej, co uniemożliwia właściwe zrozumienie zagadnienia. Inną kwestią, na którą należy zwrócić uwagę jest fakt, że bardzo często o dokumencie elektronicznym mówi się dokument cyfrowy, traktując oba terminy jako synonimy. Nie jest to zgodne z rzeczywistością, gdyż nie każdy dokument wytworzony w formie cyfrowej (brak definicji w prawodawstwie) ma odpowiednie cechy, które decydują, że staje się dokumentem elektronicznym (np. skan dokumentu papierowego nie stanowi dokumentu elektronicznego). Liczne wątpliwości interpretacyjne, wynikające z braku klarownej definicji i jednoznacznych uregulowań prawnych w zakresie dokumentu elektronicznego oraz wciąż pojawiające się pytania, czy w myśl obowiązujących uregulowań prawnych dokument elektroniczny, który jest przesyłany siecią internetową jest faktycznie dokumentem elektronicznym, czy tekst napisany na komputerze albo czy elektroniczny obraz zeskanowanego dokumentu papierowego stanowią już dokument elektroniczny? Konsekwencją takiej sytuacji jest nieufność zarówno osób prywatnych, jak i podmiotów gospodarczych do stosowania dokumentu elektronicznego w obrocie gospodarczym, co istotnie hamuje rozwój gospodarki elektronicznej. W tej sytuacji edukacja i ustawowe regulacje w tym obszarze nadal wydają się niezbędne Por Kodeks postępowania cywilnego (art. 245) i kodeks postępowania administracyjnego (art. 76 ust. 1) Podobne stanowisko reprezentuje R. Peterman. Por. R. Peterman, Dokument elektroniczny, [w:] Naukowy Portal Archiwalny ArchNet, adres strony internetowej: Por. R. Peterman, Dokument elektroniczny, [w:] Naukowy Portal Archiwalny, adres strony internetowej: 119

120 2.2. Aspekty prawne, korzyści i perspektywy rozwoju faktury elektronicznej 55 Najpopularniejszym dokumentem wymienianym między partnerami biznesowymi w postaci elektronicznej jest zyskująca coraz więcej zwolenników faktura elektroniczna. Obecny stan prawny w zakresie funkcjonowania faktury elektronicznej w Polsce, zwanej też efakturą, wynika ze zmian wprowadzonych dyrektywą Rady 2010/45/UE z dnia 13 lipca 2010 r. zmieniającą dyrektywę 2006/112/WE w sprawie wspólnego systemu podatku od wartości dodanej w odniesieniu do przepisów dotyczących fakturowania. Na jej podstawie wprowadzone zostało obowiązujące od 1 stycznia 2013 r. Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 20 grudnia 2012 roku w sprawie przesyłania faktur w formie elektronicznej, zasad ich przechowywania oraz trybu udostępniania organowi podatkowemu lub organowi kontroli skarbowej (Dz. U nr 0 poz. 1528). Uzupełniające akty prawne, które należy mieć na uwadze przy wdrażaniu faktury elektronicznej do obrotu gospodarczego stanowią: a) Ustawa z 18 września 2001 r. o podpisie elektronicznym, b) Ustawa z 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług z późniejszymi zmianami, c) Ustawa z 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa, d) Ustawa z 29 sierpnia 1997 r. o świadczeniu usług drogą elektroniczną. Rozporządzenie Ministra Finansów określa sposoby i warunki wystawiania i przesyłania faktur, zasady przechowywania oraz udostępniania organom państwowym. Reguluje też formę, w jakiej powinny być wystawiane faktury korygujące i duplikaty wskazując, że podobnie jak pierwotne faktury powinny mieć formę elektroniczną. W sytuacji, gdy przeszkody formalne lub techniczne uniemożliwiają wystawianie i przesłanie korekt faktur elektronicznych wystawca może wystawić takie dokumenty w formie papierowej, jednakże z adnotacją, iż dotyczy ona faktury elektronicznej. Warunkiem sine qua non uznania faktury wystawionej w postaci elektronicznej za finansowy dokument elektroniczny, spełniający zalecenia Rozporządzenia, jest zapewnienie autentyczności jej pochodzenia oraz integralności treści przez cały okres przechowywania. Najpewniej uczynić to można poprzez zastosowanie: bezpiecznego podpisu elektronicznego w rozumieniu art. 3 pkt 2 ustawy z 18 września 2001 r. o podpisie elektronicznym, weryfikowanego przy pomocy ważnego kwalifikowanego certyfikatu (autentyczność efaktury sprawdza się poprzez weryfikację bezpiecznego podpisu elektronicznego) lub wymiany danych elektronicznych (EDI - Electronic Data Interchange), transfer biznesowej informacji transakcyjnej od komputera do komputera z wykorzystaniem standardowych, zaakceptowanych formatów komunikatu. Ponadto, zgodnie z Rozporządzeniem, wszystkie faktury wystawiane w formie elektronicznej muszą być jednocześnie w tej formie: przesyłane, w tym udostępniane odbiorcy, przechowywane przy zastosowaniu elektronicznych urządzeń do przetwarzania (łącznie z cyfrową kompresją) i przechowywania danych, z wykorzystaniem technik teletransmisji przewodowej, radiowej, technologii optycznych lub innych elektromagnetycznych środków. Wymogiem formalnym dla wystawiania i przesyłania faktur w formie elektronicznej jest akceptacja tej formy przez odbiorcę, przy czym znowelizowane przepisy w tym zakresie zostały nieco zliberalizowane i akceptacja może być wyrażona nie tylko w formie pisemnej lub elektronicznej, ale również dopuszcza się formę ustną. Potwierdzeniem akceptacji przez podatnika może być przyjęcie i opłacenie faktury elektronicznej. Jednocześnie wystawca traci prawo do wystawiania i przesyłania faktur w formie elektronicznej z chwilą otrzymania pisemnego powiadomienia od odbiorcy o wycofaniu uprzedniej akceptacji. Dodatkowo, odbiorca powinien posiadać adres poczty elektronicznej, na który zostanie przesłany załącznik z fakturą elektroniczną lub link umożliwiający dostęp do faktury elektronicznej oraz korzystać z przeglądarki internetowej do przeglądania, pobierania i weryfikowania otrzymywanych faktur (jeżeli udostępnianie faktur odbywa się z wykorzystaniem poczty elektronicznej). Jeśli faktury elektroniczne 55 Opracowano na podstawie dokumentacji zgromadzonej w Linii Biznesowej ds zarządzania dokumentacją KIR S.A. 120

121 będą wystawiane za pomocą innych narzędzi i metod, to strony powinny je ustalić, tak aby możliwe było ich udostępnianie.. Przechowywanie faktur przesłanych w formie elektronicznej musi być realizowane przez ich wystawcę oraz odbiorcę wyłącznie w formie elektronicznej i do tego w formacie, w którym zostały przesłane. Obowiązkowo, archiwizacja ma również gwarantować wspomnianą wcześniej autentyczność pochodzenia oraz integralność treści faktur elektronicznych, jak również ich czytelność przez cały okres ustawowego przechowywania, czyli standardowo przez 6 lat, licząc od początku kolejnego roku kalendarzowego. Autentyczność pochodzenia gwarantuje pewność w kwestii tożsamości podmiotu dokonującego dostawy towarów lub usługodawcy albo wystawcy faktury, zaś integralność treści potwierdza, że na fakturze nie zmieniono zamieszczonych tam danych. Jednocześnie dane gwarantujące autentyczność pochodzenia i integralność treści każdej faktury przesłanej w formie elektronicznej powinny być przechowywane i udostępniane organom podatkowym i organom kontroli skarbowej na zasadach ustalonych dla tych faktur. Zgodnie z zapisami ustawodawcy wymieniona autentyczność pochodzenia i integralność treści faktury elektronicznej są zachowane w sytuacji wykorzystania bezpiecznego podpisu elektronicznego, weryfikowanego za pomocą ważnego kwalifikowanego certyfikatu lub elektronicznej wymiany danych (EDI) jeżeli strony obowiązuje stosowanie procedur zapewniających autentyczność pochodzenia faktury i integralność jej danych. Dopuszcza się także i inne sposoby zapewnienia autentyczności pochodzenia, integralności treści i czytelności faktury, np. za pomocą dowolnych kontroli biznesowych. W przeciwieństwie do wcześniej wymienionych rozwiązań, strony wymieniające faktury elektroniczne będą jednak musiały wykazać, iż proponowane przez nie rozwiązanie gwarantuje integralność treści i autentyczność pochodzenia faktury elektronicznej oraz każdorazowo zdawać się na ocenę organu podatkowego. Należy pamiętać, że podatnik musi umożliwić na żądanie tych organów, zgodnie z odrębnymi przepisami, natychmiastowy, pełny i ciągły dostęp drogą elektroniczną do tych faktur, w szczególności zapewnić możliwość udokumentowanego poboru i wykorzystania tych faktur oraz ich wydruk przez te organy. W przypadku potrzeby przechowywania faktur poza granicami kraju, wystawione lub otrzymane w formie elektronicznej faktury mogą być tam przechowywane, ale pod warunkiem uprzedniego poinformowania w formie pisemnej naczelnika urzędu skarbowego oraz naczelnika urzędu celnego właściwego w zakresie podatku akcyzowego, w odniesieniu do podatnika tego podatku, o miejscu ich przechowywania. Polski ustawodawca precyzyjnie określa, jakie niezbędne dane musi posiadać faktura elektroniczna, ale nie wskazuje jedynego formatu pliku, w którym powinna być wygenerowana. Może to być zatem plik w dowolnym formacie, np.: pdf, docx, xml, jpg, txt czy innym. Z inicjatywy KIR S.A., Polskiej Wytwórni Papierów Wartościowych S.A., Unizeto Technologies S.A. oraz Instytutu Logistyki i Magazynowania opracowano standardowy wzorzec faktury elektronicznej dostosowany do wymagań i warunków polskich (XML), ale nie jest to standard powszechnie obowiązujący. 56 Jednakże należy dążyć do pewnej standaryzacji faktury elektronicznej, gdyż wskazanie bezpiecznego i akceptowanego przez wszystkich wzorca faktury elektronicznej pozytywnie wpłynęłoby na wzrost zainteresowania wdrożeniem takiego rozwiązania. Faktury elektroniczne muszą być dostarczone drogą elektroniczną oraz powinny być opatrzone bezpiecznym podpisem elektronicznym, który jest równoznaczny z podpisem odręcznym. Tymczasem faktury wystawione w formie papierowej mogą być dostarczane w sposób tradycyjny (pocztą) i nie muszą być podpisywane. Za czas doręczenia faktury elektronicznej uważa się moment, w którym odbiorca aktywuje dostęp do faktury. Płatności należy regulować w taki sam sposób, jak za faktury papierowe. Pod względem formalno-prawnym faktury papierowe i elektroniczne mają identyczną wartość merytoryczną i dowodową. Jedyne różnice wynikają ze sposobu dostarczania oraz rodzaju medium na którym są zapisywane. 56 Wzorzec wraz z dokumentacją jest zamieszczony na stronie internetowej pod adresem 121

122 2.3. Faktury elektroniczne w przedsiębiorstwie Decyzja przedsiębiorstwa o zastosowaniu faktur elektronicznych w relacjach biznesowych oznacza nie tylko wymierne profity finansowe, ale i korzyści niefinansowe. Szacunkowa kwota oszczędności, jakie miesięcznie można uzyskać, jest mniej więcej wprost proporcjonalna do liczby wysyłanych faktur papierowych. Im więcej faktur papierowych jest wysyłanych, tym większe są potencjalne oszczędności po przejściu na fakturę elektroniczną. Przykładowo, koszt obsługi 1 tys. faktur elektronicznych wraz z uwzględnieniem kosztów zakupu certyfikatu kwalifikowanego, dystrybucji do odbiorcy i przechowywania w elektronicznym archiwum przez okres 6 lat wynosi ok. 500 zł. Tymczasem przygotowanie i dystrybucja tej samej liczby ich papierowych odpowiedników biorąc pod uwagę tylko zakup znaczków, kopert i papieru generuje koszty rzędu zł miesięcznie. 57 A przecież pozostaje kwestia wydruku i przechowywania faktur papierowych, która niesie za sobą zapotrzebowanie na powierzchnię archiwalną. Poza tym, korzystając z dedykowanych systemów do obsługi faktury elektronicznej wystawca zyskuje możliwość otrzymywania raportów o statusie doręczenia lub niedoręczenia efaktury do odbiorcy. Drugą pozytywną stroną przejścia w obrocie gospodarczym na fakturę elektroniczną są korzyści niefinansowe, do których należą np.: proekologiczny wizerunek firmy w związku z eliminacją papieru, którego wzrastające zużycie powoduje niszczenie lasów, a produkcja przyczynia się do zanieczyszczenia wody i powietrza, poprawa bezpieczeństwa poprzez stosowanie kwalifikowanego podpisu elektronicznego do uwiarygodnienia faktury elektronicznej, bezpiecznych protokołów transmisji danych w ramach wymiany z systemami finansowo-księgowymi oraz przez ograniczenie do minimum czynnika ludzkiego w zakresie wysyłania i przechowywania efaktur (ryzyko zagubienia lub dostania się w niepowołane ręce jest w przypadku faktury papierowej dużo większe), oszczędności czasowe wynikające ze skrócenia czasu wystawienia efaktury (nawet do 0,03 sekundy) i dostarczenia jej do adresata, co trwa mniej niż wydruk i zakopertowanie faktury papierowej, a także krótszej reakcji odbiorcy w kontekście szybszego otrzymania faktury elektronicznej (skrócenie czasu działań windykacyjnych i trwania kredytu kupieckiego ma również wymiar finansowy), usprawnienia procesowe w zakresie fakturowania poprzez wyeliminowanie pracy manualnej i automatyzację procesu generowania efaktur, ich dystrybuowania oraz przechowywania (tworzenie tzw. obiegu faktur przychodowych, ew. kosztowych), a także przez umożliwienie udostępniania faktur on-line i automatyczne zaczytywanie opisujących je metadanych do systemów księgowych odbiorców. Faktura elektroniczna zyskuje na zainteresowaniu zarówno ze strony podmiotów gospodarczych, jak i osób fizycznych. Jednakże obawy przed problemami natury prawnej, szczególnie w kontekście różnych interpretacji przepisów prawa podatkowego przez sądy, urzędy skarbowe czy kancelarie prawnicze, skutecznie ograniczają zapał decydentów do szybkiego wdrożenia tego typu rozwiązań. Bezspornym wydaje się fakt, że faktura elektroniczna znajduje zastosowanie i przynosi korzyści w każdym przedsiębiorstwie, przy czym jej zalety najbardziej widoczne są w jednostkach generujących duże ilości faktur. Dotyczy to zatem tych organizacji, które prowadzą regularną sprzedaż towarów i usług oraz należą do wierzycieli masowych, a więc funkcjonujących m.in. w branży: usługowej, handlowej, telekomunikacyjnej, finansowej, ubezpieczeniowej, energetycznej, nieruchomości, transportowej oraz administracji publicznej. Pierwsze wdrożenie efaktury w Polsce miało miejsce w firmie kurierskiej Siódemka pod koniec 2006 r., kolejne były udziałem m.in. Telekomunikacji Polskiej, Neste Oil, Lotos, Ing Car, Ing CarLease, Polska Telefonia Cyfrowa, Aster City, GTS Energis, Vatenfal, Vectra, Deutsche Bank, Tele2, Netia, P4, Orange czy firmy Dialog. Niestety, z przeprowadzonych badań wynika, że w dobie gospodarki elektronicznej zaledwie 14% organizacji w Polsce posiada i wykorzystuje system informatyczny w procesie rejestracji, opisywania i akceptacji faktury, bez względu na sposób jej wytworzenia. 58 Ponadto, tylko 20% wspomnianych jednostek przechowuje faktury w formie elektronicznej, co stanowi znaczące utrudnienie dla całego procesu elektronizacji obiegu faktur i generuje niepotrzebne koszty, np. związane z wielokrotnym ich powielaniem. 57 Wyliczenia przeprowadzone w KIR S.A. przez Linię biznesową zarządzanie dokumentacją 58 Por. Raport pt. Badanie Obiegu Faktur Kosztowych 2009/2010, Kolibro Sp. z o.o., 2009/2010. Raport ten prezentuje trendy i praktyki w zakresie zarządzania dokumentami kosztowymi na próbie 337 organizacji działających na terenie Polski, reprezentujących najważniejsze gałęzie gospodarki. 122

123 Jak pokazują inne badania z tego zakresu, przedsiębiorstwa wysyłające faktury elektroniczne oraz obrazy faktur pocztą elektroniczną stanowią w Polsce niewielki procent w porównaniu do innych krajów europejskich. Przedsiębiorstwa wysyłające e-faktury oraz faktury pocztą elektroniczną Wielka Brytania 89% Estonia 82% Węgry 25% Rumunia 24% Norwegia 22% Czechy 22% Szwecja 21% Słowacja 19% Polska 11% Przedsiębiorstwa wysyłające e-faktury oraz faktury pocztą elektroniczną Dania 68% Niemcy 60% Austria 50% Finlandia 44% Łotwa 38% Litwa 29% Rosja 24% 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% Źródło: e-fakturowanie w Polsce i innych krajach europejskich, Raport Itelli, CRN nr 14/2010 Optymistycznym jest natomiast oświadczenie ponad połowy badanych firm na temat potrzeby wdrożenia systemu wspomagającego proces obiegu faktur, traktowanego jako narzędzie poprawy funkcjonowania całej organizacji. Ta deklaracja z punktu widzenia rozwoju faktury elektronicznej, że potwierdza zauważoną w badaniu korelację pomiędzy wykorzystywaniem systemu informatycznego do obiegu faktur, a skłonnością przedsiębiorstwa do akceptacji faktury w formie elektronicznej. Pomimo iż w ostatnich latach odnotowano sporo inicjatyw administracji publicznej w obszarze działalności e-urzędu, e-podatków, e-faktury, e-podpisu, e-przetargów czy e-sądu, poziom rozwoju tych usług nadal jest daleki od oczekiwań, a osiągnięcie docelowej funkcjonalności zajmie jeszcze trochę czasu. Zagadnienie faktury elektronicznej będzie coraz mocniej dotykać każdego przedsiębiorstwa działającego w Polsce, bez względu na jego wielkość czy zakres prowadzonej działalności. Nowoczesne zarządzanie przedsiębiorstwem wymaga nieustannych zmian w procesach organizacyjnych, a wdrożenie efaktury jest przełomem w zakresie optymalizacji procesu obsługi faktur, który przynosi realne oszczędności czasowe i finansowe praz pozytywny wizerunek w oczach klientów. Wprowadzenie faktur elektronicznych oznacza dla firmy wymierne korzyści finansowe wynikające nie tylko z tytułu zmniejszenia kosztów dystrybucji faktur papierowych czy ich archiwizacji, ale również z faktu przyśpieszenia rozliczeń pieniężnych w obrocie gospodarczym oraz możliwości automatycznego wprowadzania danych z faktur do systemów finansowo-księgowych Rozwiązania KIR S.A. dedykowane do obsługi efaktury 59 W celu utrzymywania odpowiedniej pozycji konkurencyjnej podmioty gospodarcze są zmuszone do kreowania nowych i innowacyjnych produktów, które będą w stanie zaspokoić coraz większe wymagania rynku, szczególnie w zakresie usług elektronicznych. Wśród instytucji, które realizują taką strategię, wywierając przy tym znaczący wpływ na rozwój polskiej gospodarki elektronicznej poprzez wprowadzanie nowych rozwiązań, znajduje się także Krajowa Izba Rozliczeniowa S.A. Przykładem takiej innowacyjnej, wspierającej rozwój dokumentu elektronicznego jest udostępniona w modelu ASP (tj. Application Service Provider) usługa invooclip 60, dla której infrastrukturę informatyczną zapewnia wyłącznie Izba. Zgodnie z polskim prawem, rozwiązanie to pozwala na sprawne podpisywanie efaktur bezpiecznym podpisem elektronicznym, a także ich dostarczanie za potwierdzeniem odbioru do wskazanego adresata. 59 Wykorzystano dokumentację opisującą usługę invooclip, opracowaną w Linii Biznesowej ds. zarządzania dokumentacją KIR S.A. 60 Usługa invooclip zastąpiła oferowaną wcześniej usługę EDDM (Electronic Document Delivery Management). 123

124 Usługa invooclip jest kierowana przede wszystkim do podmiotów, które chcą zredukować koszty działalności operacyjnej poprzez wyeliminowanie bądź ograniczenie generowania dużych ilości faktur w formie papierowej oraz są zainteresowane przyspieszeniem procesu płatności za wystawiane faktury. Nie jest w tym przypadku istotna wielkość podmiotu, ale liczba wystawianych i otrzymywanych faktur, najlepiej do kilku tysięcy w cyklu miesięcznym. W usłudze zachowane są też wszelkie obowiązujące regulacje prawne, w szczególności zapisy Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 20 grudnia 2012 r. w sprawie przesyłania faktur w formie elektronicznej, zasad ich przechowywania oraz trybu udostępniania organowi podatkowemu lub organowi kontroli skarbowej (Dz. U nr 0 poz. 1528). Usługa invooclip oferuje użytkownikom liczne funkcjonalności, umożliwiając np.: stosowanie dowolnego formatu efaktury (m.in. PDF, TIF, JPG, GIF, XML), z podpisem lub bez podpisu elektronicznego oraz konwersję danych pomiędzy różnymi formatami, gwarancję integralności i niezaprzeczalności treści za pomocą certyfikatu kwalifikowanego (bezpieczny podpis elektroniczny) lub niekwalifikowanego: zlecanie KIR S.A. podpisywania dokumentów w imieniu wystawcy (opcja), znakowanie czasem podpisanych dokumentów elektronicznych. W ramach oferowanych w usłudze invooclip funkcjonalności możemy wyróżnić szczególnie przydatne dla wystawcy oraz odbiorcy faktur elektronicznych, jak również wspólne dla obu stron. Funkcjonalnościami tymi są: wprowadzanie efaktur oraz innych dokumentów do usługi invooclip za pośrednictwem aplikacji SZAFIR, zakupionej wraz z podpisem elektronicznym (instalowanej na komputerze wystawcy) lub za pomocą komponentów programistycznych SZAFIR SDK zaimplementowanych w aplikacji wystawcy, ewentualnie z wykorzystaniem modułu masowego importu mechanizmu umożliwiającego automatyczne wczytywanie efaktur (lub innych dokumentów elektronicznych) do systemu invooclip; wsparcie w procesie pozyskiwania i zarządzania zgodami odbiorców na otrzymywanie efaktur (wystawca może też wykorzystywać dotychczasowy sposób obsługi zgód, nie korzystając z mechanizmu oferowanego w ramach usługi invooclip); przechowywanie danych w bezpiecznej infrastrukturze KIR S.A.; składanie (opcja) podpisu elektronicznego pod wszystkimi dostępnymi typami dokumentów raportowanie, obejmujące m.in. informację o odebraniu dokumentu elektronicznego przez odbiorcę, aktywność użytkowników systemu invooclip, status płatności (jeżeli wystawca korzysta z modułu płatności), ogólną ilość wczytanych dokumentów oraz wielkość przechowywanych danych (dokumentów elektronicznych) w megabajtach; wysyłanie powiadomień do odbiorcy o udostępnieniu w systemie invooclip dokumentu np. efaktury, co umożliwia natychmiastowe pobranie danego dokumentu poprzez skorzystanie z linku zawartego w powiadomieniu lub w wyniku zalogowania się odbiorcy do swojego konta; wyszukiwanie i przeglądanie efaktur według określonych kryteriów jak np.: zakres dat wystawienia, nazwa lub NIP odbiorcy, numer faktury (dokumentu), kwoty; weryfikację ważności podpisu elektronicznego oraz znacznika czasu bez konieczności instalowania dodatkowego oprogramowania; zapisywanie efaktur lub innych dokumentów przechowywanych w ramach usługi na lokalnym lub sieciowym nośniku danych i możliwość ich drukowania; otrzymywanie powiadomień ( ) o udostępnieniu w systemie invooclip dokumentu np. efaktury, co umożliwia natychmiastowe pobranie przez odbiorcę danego dokumentu poprzez skorzystanie z linku zawartego w powiadomieniu lub w wyniku zalogowania się odbiorcy do swojego konta; bezpłatne odbieranie efaktur przez odbiorcę w wyniku skorzystania z linku zawartego w powiadomieniu lub zalogowania się odbiorcy do danego konta; dokonanie (opcja) płatności internetowej z wykorzystaniem usługi PayByNet (w formie przelewu bezpośrednio na konto wystawcy), pod warunkiem, że wystawca uaktywni taką funkcjonalność; możliwość posiadania jednego konta z efakturami od wielu wystawców, co oznacza obsługę wszystkich otrzymanych efaktur w ramach jednego skonsolidowanego konta. 124

125 System umożliwia obsługę elektronicznych faktur VAT (w tym proforma i korygujących). Korekty faktur elektronicznych muszą mieć postać elektroniczną, zaś sposób obsługi i dostępu do nich jest identyczny jak dla faktury elektronicznej. Z kolei udostępnianie faktur elektronicznych organom podatkowym lub kontroli skarbowej może odbywać się na nośnikach danych lub ze stacji roboczej osoby upoważnionej przez Wystawcę lub w wyniku wysyłki via bezpośrednio z systemu invooclip. Na wniosek wystawcy istnieje również opcja założenia konta dostępowego do systemu invooclip dla kontrolera skarbowego, umożliwiającego podgląd wybranych faktur elektronicznych (np. wystawionych w danym okresie). Podpisane faktury elektroniczne, które trafiają do KIR S.A. są znakowane czasem (opcjonalnie) i zapisywane w systemie earchiwum zgodnie z ustalonymi wcześniej zasadami. Dzięki temu mogą być wyszukiwane wg nazwy odbiorcy, daty wystawienia, numeru klienta lub faktury elektronicznej, skojarzonych nazw czy NIP-u odbiorcy. Jednocześnie system automatycznie wysyła do odbiorcy drogą elektroniczną wiadomość o udostępnieniu faktury elektronicznej w systemie invooclip. Sam odbiór faktury elektronicznej następuje po zalogowaniu się odbiorcy i kliknięciu na daną efakturę, co jest rejestrowane przez system invooclip. W rezultacie wystawca faktury otrzymuje natychmiastową informację o fakcie otworzenia dokumentu przez odbiorcę. Jest to o tyle ważne, że potwierdzenie odbioru faktury stanowi dla przedsiębiorców gwarancję dotarcia danego dokumentu finansowego do adresata, przez co np. przyczynia się do przyspieszenia prawidłowego rozliczenia podatku VAT. Warunkiem koniecznym dla przesyłania faktur elektronicznych i tym samym korzystania z usługi invooclip jest uzyskanie przez wystawcę akceptacji odbiorcy na otrzymywanie faktur w tej postaci. Drugą istotną kwestią jest zapewnienie sposobu przechowywania i udostępniania faktur elektronicznych, gwarantującego autentyczność ich pochodzenia, integralność treści oraz czytelność dla odbiorców lub organów skarbowych. Rozwiązaniem tego problemu jest system earchiwum, który stanowi element funkcjonalny usługi invooclip, odpowiedzialny za bezpieczne przechowywanie faktur elektronicznych wystawcy w formacie, w którym zostały przesłane odbiorcy przez standardowy okres 6 lat. Wystawca automatycznie uzyskuje też dostęp do modułu wyszukiwania faktur w systemie earchiwum. W okresie, w którym wystawca przechowuje efaktury, dostęp do nich ma również odbiorca, który przy pomocy otrzymanego od wystawcy linku może je przeglądać, pobierać i zapisywać na lokalnych dyskach komputerowych. Wymagane jest jednak, aby odbiorca posiadał adres poczty elektronicznej, na który będzie przesłane powiadomienie o udostępnianiu dokumentu finansowego oraz komputer z dostępem do sieci internetowej. Infrastruktura teleinformatyczna KIR S.A. i zastosowane elementy bezpieczeństwa zapewniają ciągłość pracy systemu i umożliwiają dostęp do faktur elektronicznych nawet w przypadku wystąpienia zdarzeń losowych, takich jak np. przerwa w dostawie energii elektrycznej, awaria łącza do sieci Internet, itp. Usługa invooclip umożliwia integrację z zewnętrznymi systemami finansowo-księgowymi, billingowymi, ebokowymi czy systemami obiegu dokumentów. Pozwala to na automatyczne podpisywanie plików faktur generowanych przez systemy FK/ERP i przesyłanie ich do systemu earchiwum. W usłudze mogą być obsługiwane różne formaty efaktur, przy czym jeśli wystawcy i odbiorcy uda się ustalić wspólny format, możliwe będzie ich wczytywanie wraz z odpowiednimi danymi do systemów finansowo-księgowych. Zaletą systemu jest też możliwość generowania zbiorczych raportów, m.in. dotyczących statusu odebrania efaktur, jak i opcja dostarczania do klientów innych niż finansowe dokumentów elektronicznych. 125

126 Przykładowy opis czynności składających się na proces obsługi faktury elektronicznej w ramach usługi invooclip z uwzględnieniem momentu jej wystawienia przez wystawcę został zaprezentowany na rysunku. Przykładowy wariant procesu obsługi faktur elektronicznych Źródło: Opracowanie własne KIR S.A. Do najważniejszych korzyści wynikających z tytułu wdrożenia usługi invooclip zaliczyć należy: ograniczenie kosztów kopertowania, adresowania, frankowania, dostarczania przesyłek na pocztę i wypełniania dokumentów związanych z wysyłką faktur elektronicznych, ograniczenie kosztów przechowywania i zarządzania fakturami papierowymi, usprawnienie procesów wewnętrznych, dzięki skróceniu czasu wyszukiwania faktur elektronicznych w systemie (kilka sekund), utrzymanie wartości dowodowej faktur elektronicznych ze względu na ich zrównanie z wartością faktur papierowych, oszczędność czasu pracowników zaangażowanych w proces składowania i przechowywania faktur elektronicznych, przyspieszenie przepływu należności w wyniku automatycznej dystrybucji faktur elektronicznych z potwierdzeniem odbioru, zwiększenie bezpieczeństwa faktur elektronicznych ze względu na bezpieczny podpis elektroniczny oraz teleinformatyczną infrastrukturę KIR S.A., wykreowanie proekologicznego wizerunku firmy. 3. Archiwizacja elektroniczna a systemy obiegu dokumentów 3.1. Geneza i cele wdrożenia systemów informatycznych M. Raczkiewicz, J. Wysocki Dokonujący się w ostatnich latach gwałtowny postęp naukowo-techniczny w dziedzinie informatyki i telekomunikacji stał się czynnikiem sprzyjającym rozwojowi i popularyzacji systemów informatycznych. Jednocześnie systemy te zaczęto traktować jako ważne narzędzie konkurowania, skutecznie pozwalające monitorować rynek, poznawać zachowania klientów, konkurentów i innych uczestników gry rynkowej, reagować na zmiany zachodzące w otoczeniu, wymagania odbiorców i reakcje konkurentów oraz doskonalić rozwiązania służące ocenie własnej pozycji konkurencyjnej na tle innych podmiotów. 126

127 Podstawę projektowania pierwszych systemów informacyjnych stanowiły m.in. zintegrowane modele strategicznego zarządzania marketingowego, uwzględniające zarówno analizę otoczenia, jak i analizę zasobów przedsiębiorstwa. Początkowo systemy informacyjne obsługiwały jedynie procesy tworzenia, przetwarzania i przechowywania informacji przepływających wewnątrz organizacji lub pomiędzy organizacjami. W konsekwencji globalizującej się gospodarki pojawiła się jednak potrzeba rozwoju systemów informacyjnych oraz poszukiwania dla nich nowych zastosowań. Obecnie współtworzą je nie tylko organizacje, zasoby ludzkie czy zestawy danych i informacji, ale również sprzęt komputerowy, oprogramowanie, łącza telekomunikacyjne oraz odpowiedni ludzie zarządzający tymi systemami. Z kolei zastosowanie procesów informacyjnych oraz komunikacyjnych, które są realizowane przez ludzi wyłącznie za pomocą metod i środków techniki komputerowej powoduje, że przekształcają się one w systemy informatyczne (ang.: informatics systems). Te ostatnie są najbardziej rozpowszechnione i technologicznie zaawansowane, zaś ich przydatność jest coraz większa nie tylko z punktu widzenia zgromadzonych w nich danych i informacji, ale także z uwagi na możliwość wykorzystania przy podejmowaniu strategicznych decyzji biznesowych. Od lat systemy informatyczne są w sposób bezpośredni lub pośredni obecne we wszystkich dziedzinach życia, począwszy od wymiaru stricte technologicznego, a skończywszy na gospodarczym, społecznym, politycznym, czy nawet etyczno-moralnym. Wspierają one również realizację takich zadań jak: zarządzanie dokumentami elektronicznymi czy zarządzanie i kontrola realizacji procesów biznesowych. Dodatkowo, ze względu na szybkość upowszechniania się wywierają one ogromny wpływ na kształt współczesnej gospodarki, co przejawia się w ich coraz częstszym zastosowaniu w przedsiębiorstwach o różnym profilu działalności i z różnych branż (przemysłowej, handlowo-usługowej, finansowej, ubezpieczeniowej, telekomunikacyjnej, farmaceutycznej i chemicznej czy w służbie zdrowia i administracji państwowej). Skuteczność systemów w dużej mierze zależy od czynnika ludzkiego oraz wiążących się z nim procedur, gdyż brak tych elementów powoduje, że przekształcają się one w bazę technologiczną, wykorzystywaną wyłącznie do fizycznej realizacji procesów przetwarzania i przepływu informacji. Ponadto, stwarzają nowe możliwości w zakresie rozwoju firmy. Mogą być wykorzystane do uzyskania przewagi konkurencyjnej poprzez wprowadzanie nowych form zarządzania i organizacji, usprawnienie komunikacji wewnętrznej, podnoszenie produktywności, obniżkę kosztów i poprawę wyników czy rozwijanie nowych rodzajów działalności gospodarczej. 61 Warunkiem jest merytorycznie i ekonomicznie uzasadniony wybór danego systemu informatycznego, zapewniający przedsiębiorstwu przewagę korzyści nad kosztami z tytułu jego wdrożenia, a następnie efektywne wykorzystywanie przetwarzanych informacji w procesie zarządzania organizacją lub jej wybranymi obszarami. W rezultacie systemy informatyczne przyczyniają się do wzrostu konkurencyjności przedsiębiorstwa i stanowią element decydujący o skuteczności działań strategicznych Charakterystyka funkcjonujących na rynku systemów informatycznych i korzyści z ich zastosowania Obecnie najbardziej pożądanymi, ale zarazem wyjątkowo skomplikowanymi i kosztownymi są systemy informatyczne pozwalające na zarządzanie całym przedsiębiorstwem, a nie tylko jego poszczególnymi obszarami funkcjonalnymi (tj. finanse i rachunkowość, sprzedaż i zaopatrzenie, marketing i promocja, organizacja i zarządzanie). Przykładem takich systemów, które gromadzą potrzebne dane ze wszystkich lub z większości obszarów funkcjonalnych przedsiębiorstwa, przetwarzają je i szybko dostarczają wyniki w celu ułatwienia podjęcia właściwej decyzji biznesowej są systemy klasy Business Intelligence (BI). Wypierają one proste rozwiązania umożliwiające wyłącznie zarządzanie zarchiwizowanymi dokumentami i danymi elektronicznymi czy obiegiem dokumentów. W praktyce, nowoczesne systemy BI oferują przekształcanie danych w informacje, a następnie w wiedzę, która może być użyta do zwiększenia konkurencyjności firmy, stanowiąc pomocne narzędzie menedżerów i specjalistów zajmujących się analizami i strategią, przez co wpisują się w nowoczesne koncepcje i metody zarządzania. 62 W praktyce korzystanie z tych systemów sprowadza się do analityki biznesowej generowanych standardowych raportów lub wyliczanych, a kluczowych dla efektywności działania firmy wskaźników, które są weryfikowane w oparciu o różnego rodzaju narzędzia analityczne (np. OLAP, data mining). Pomocnym 61 P. Jędrzejowicz, Informatyczne systemy zarządzania, WSM w Gdyni, Gdynia 2001, s J. Brillman, Nowoczesne koncepcje i metody zarządzania, PWE, Warszawa

128 rozwiązaniem jest tworzenie hurtowni danych, które pozwalają na ujednolicenie i powiązanie danych pochodzących z różnych systemów informatycznych przedsiębiorstwa. Zastosowanie systemów BI może przynieść wymierne korzyści pod warunkiem, że przedsiębiorstwo rozpoznaje przeznaczenie takiego rozwiązania i dysponuje odpowiednimi zasobami do jego praktycznego wykorzystania. W pierwszej kolejności zainteresowanymi będą więc firmy, które posiadają duże zasoby informacji zebrane w systemach bazodanowych, potrzebują wydajnie prowadzonych analiz, zintegrowanej informacji zarządczej i konsolidacji finansowej, zamierzają w mierzalny sposób realizować swoją strategię oraz odnaleźć i usunąć słabe strony procesów biznesowych, jak również poszukują narzędzi do planowania i budżetowania swoich działań. 63 Na wykresie zaprezentowane zostały wyniki badania przeprowadzonego przez press.teleinteractive.net na próbie ponad 500 respondentów w temacie wskazania potencjalnych zalet wdrożenia systemu BI. 64 Zestawienie korzyści wynikających z wdrożenia systemu BI Źródło: Press.teleinteractive.net Systemy BI mogą występować w kilku odmianach i służyć np. jako systemy do powiadamiania kierownictwa (Executive Information Systems), wspomagania decyzji (Decision Support Systems) czy wspomagania zarządzania (Management Information Systems). Niektóre z nich posiadają wbudowane moduły do prognozowania, budżetowania lub planowania, jak również dysponują zaawansowanymi metodami analitycznymi do zarządzania przedsiębiorstwem (np. zrównoważona karta wyników). Najbardziej rozpowszechnionymi systemami informatycznymi wykorzystywanymi do zarządzania przedsiębiorstwem lub jego wybranymi obszarami są: systemy integrujące do zarządzania treścią (zasobami informacyjnymi) przedsiębiorstwa (ang.: Enterprise Content Management ECM), systemy do kontroli i zarządzania efektywnością przedsiębiorstwa (ang.: Corporate Performance Management CPM), systemy do zarządzania procesami biznesowymi przedsiębiorstwa (ang.: Bussiness Proccess Management BPM), systemy do planowania zasobów przedsiębiorstwa (ang.: Enterprise Resource Planning - ERP), systemy do zarządzania łańcuchem dostaw (ang: Supply Chain Management - SCM), systemy do zarządzania relacjami z klientami (ang.: Customer Relationship Management - CRM), systemy do zarządzania cyklem życia produktu (ang.: Product Life Cycle Management - PLCM), 63 Informacje uzyskane na stronie internetowej pod adresem: 64 Ibidem. 128

129 narzędzia do integracji systemów IT między partnerami biznesowymi (ang.: Business-to-Business Integration B2B) - (np. EDI). Spośród wymienionych systemów szczególne uznanie zyskują systemy typu ECM, które rozwiązują kwestie zarządzania dużymi ilościami treści i cyklem ich życia, tj. tworzeniem lub pozyskiwaniem informacji, zarządzaniem nią, współdzieleniem, publikowaniem, archiwowaniem oraz usuwaniem. 65 Ich zaletą jest również możliwość integracji dokumentów elektronicznych z rozmaitymi złożonymi informacjami, bazującymi na tradycyjnej dokumentacji papierowej oraz stworzenia jednorodnego środowiska pracy i zastosowania systemów wspomagających, zawierających nie tylko wyspecjalizowane oprogramowanie, ale i środowisko do tworzenia aplikacji dedykowanych na potrzeby określonego klienta. Można powiedzieć, że systemy ECM są pochodną integracji technologicznej i funkcjonalnej pojedynczych aplikacji (programów komputerowych) lub wybranych systemów informatycznych, w tym takich, jak np.: zintegrowany system zarządzania dokumentami elektronicznymi, skanowanymi i tworzonymi przez pracowników firmy (DMS Document Management System) czy system zarządzania realizacją procesów i zadań oraz obiegiem dokumentów (Workflow Management). Pojawienie się tych systemów pozwoliło wyeliminować problem budowy jednego rozwiązania informatycznego, zróżnicowanego w zakresie infrastruktury podstawowej (sprzęt, systemy operacyjne, bazy danych, sieci, aplikacje administracyjne itd.), która byłaby dostosowana do wymogów aplikacji biznesowych pochodzących od różnych producentów, jak i temat bezpiecznego przechowywania dokumentów Wielkość rynku i perspektywy rozwoju dla systemów klasy ECM Systemy typu ECM są przede wszystkim przeznaczone dla dużych i średnich organizacji, które poszukują rozwiązań wspierających główne procesy operacyjne realizowane zarówno w skali całego przedsiębiorstwa, jak i jego obszarach funkcjonalnych (tj. obsługi klienta, administracji, księgowości, sprzedaży, marketingu, kadr, logistyki, informatyki czy zarządzania). Potwierdza to liczba wdrożeń systemów ECM, których najwięcej mamy w organizacjach zatrudniających ponad pracowników i funkcjonujących w sektorach: administracji państwowej, bankowym, finansowym i ubezpieczeniowym. Jest to o tyle zrozumiałe, że ze względu na swoją złożoność i stopień zaawansowania technologicznego, jak również cenę, systemy ECM są przede wszystkim dedykowane dla tego typu odbiorców. 65 Pojęcie treści obejmuje m.in. dane, informacje i wiedzę w różnych formatach (obrazy, teksty, dokumenty, strony www, arkusze kalkulacyjne, prezentacje, wiadomości , nagrania video i inne dane multimedialne). Badania przeprowadzone przez firmę Accenture wykazały, że w ciągu następnych dwóch lat pojawi się więcej treści, niż w całej dotychczasowej historii ludzkości, a ponad 93% tych treści będzie występowało w formie elektronicznej. Por. Enterprise Content Management. Doskonałe rozwiązanie dla każdego pracownika, Dokument Techniczny Microsoft, Microsoft Corporation, listopad

130 Przykładowo, w 2009 r. ponad 60% wszystkich wdrożeń na rynku zostało zrealizowanych w tej właśnie grupie adresatów. 66 Informacje na temat skali wdrożeń zostały zaprezentowane na rysunku: Skala wdrożeń systemu ECM w 2009 r. Źródło: State of the ECM Industry 2009, 2009 AIIM Jednocześnie wartość światowego rynku rozwiązań ECM, wyliczona w oparciu o sprzedaż licencji, wzrosła w okresie od 2003 do 2008 r. prawie 2,5-krotnie, wynosząc na koniec 2008 r. ponad 3 901,9 mln USD. 67 Widać wyraźną tendencję wzrostową, co sugeruje, że jest to rynek rozwojowy z dużymi perspektywami. Poza tym, przykład wiodących przedsiębiorstw amerykańskich i europejskich pokazuje celowość tego typu inwestycji, szczególnie w relacji do korzyści, jakie niesie za sobą zastosowanie systemów informatycznych. W Polsce rozwiązania ECM również znalazły uznanie kilkudziesięciu klientów (np. Kompania Piwowarska, Allianz, Cementownia Górażdże, Ergo Hestia, Polsat Cyfrowy czy Wydawnictwa Murator). 68 Jednymi z największych dostawców systemów klasy ECM na świecie są: ECM Documentum, IBM FileNet i Open Text. Do liczących się firm można także zaliczyć SER Solution, SAP, Oracle, Microsoft czy Xerox. 69 Systemy informacyjne, szczególnie systemy klasy ECM, łączące w sobie m.in. obieg dokumentów i ich elektroniczną archiwizację, zaczynają stanowić istotny element współczesnych przedsiębiorstw, gdyż przenikają prawie każdy aspekt działalności. Niestety, są bardzo kosztowne i nie zawsze przynoszą określone korzyści, co często wynika z ich nieefektywnego i nieprzemyślanego zastosowania. Podejmując decyzję o wdrożeniu systemu trzeba mieć na uwadze, że samo dysponowanie określonym rozwiązaniem nie gwarantuje sukcesu i rzadko kiedy przekłada się na znaczącą poprawę konkurencyjności przedsiębiorstwa. Wprowadzanie zmian nie powinno odbywać się wyłącznie na zasadzie implementacji określonych środków technicznych, co jest relatywnie proste, ale przede wszystkim uwzględniać dopasowanie nowych systemów do dotychczasowej struktury wewnętrznej i kultury organizacyjnej oraz kierować się potrzebami w kontekście ich wpływu na wspieranie określonych funkcji i procesów realizowanych w przedsiębiorstwie. Wśród czynników sprzyjających rozwojowi rynku systemów klasy ECM wyróżnić należy dążenie do: automatyzacji procesów biznesowych, pozwalającej na szybkie i sprawne zarządzanie posiadanymi zasobami wiedzy i informacji oraz skutkującej wyeliminowaniem kosztownego, tradycyjnego sposobu przetwarzania dokumentów, ograniczającego efektywność pracy w organizacji, usprawnienia kontroli nad olbrzymią liczbą archiwów i dokumentów oraz ograniczenia wielokrotnego wykonywania tych samych czynności przez pracowników (np. wyszukiwania starych dokumentów lub ich tworzenia od nowa) Por. State of the ECM Industry 2009, 2009 AIIM. 67 Informacje uzyskane pod adresem internetowym: 68 Open Text rozszerza działalność w Polsce, Maj Polskimi dostawcami rozwiązań o charakterystyce ECM (CRM, BPM, ERP) są np. Contman, Comarch, Altkom, Newitech, MIS. 70 Por. Enterprise Content Management, op. cit. oraz materiały wewnętrzne KIR S.A. 130

131 Bodźcem dla rozwoju rozwiązań stały się działania legislacyjne, w tym tzw. Akt Sarbanes-Oxley, w myśl którego systemy informatyczne powinny umożliwiać prześledzenie od początku do końca wszystkich danych i zapewniać dostępność informacji źródłowych. Przepisy wsparły transformację systemów ECM z opcjonalnych w obligatoryjne, co zagwarantowało możliwe do wyegzekwowania reguły przechowywania dokumentów, radzenie sobie z informacjami niestrukturalnymi i spójne zarządzanie archiwami. 71 Systemy informatyczne typu biznesowego decydują i w coraz szerszym zakresie będą decydować o przyszłości współczesnych i przyszłych przedsiębiorstw, szczególnie, że coraz wyraźniej wykształca się tzw. globalne społeczeństwo informacyjne, które stopniowo wytycza nowe standardy prowadzenia działalności gospodarczej, cechujące gospodarkę elektroniczną Rozwiązania proponowane przez KIR S.A. 73 Systemy ECM dają możliwość stworzenia homogenicznego środowiska pracy i systemów wspomagających, zawierają zarówno specjalizowany software, jak i środowisko do tworzenia aplikacji dostosowanych dla potrzeb klienta. Mając na względzie oczekiwania rynku i dążąc do dalszego zwiększania zakresu prowadzonej działalności, KIR S.A. zdecydowała się na odejście od rozbudowy dotychczasowego systemu informatycznego do zarządzania i przechowywania dokumentów elektronicznych oraz elektronicznych obrazów dokumentów papierowych na rzecz rozwoju systemu o charakterystyce zbliżonej do rozwiązań klasy ECM, a więc integrującego zasoby informatyczne i wspierającego główne procesy operacyjne i biznesowe w przedsiębiorstwie. Pierwotny system informatyczny w swojej architekturze i logice działania bazował na systemie odczytu optycznego i module zapewniającym zdalny dostęp do przetworzonych dokumentów. Chociaż system przechodził wiele modyfikacji zwiększających zakres funkcjonalności, głównie wymuszonych wymaganiami klientów i konstruowaniem nowych wariantów usług, to z uwagi na dość sztywną i ograniczoną architekturę dalsza rozbudowa okazała się niemożliwa, a kolejne zmiany bardzo kosztowne. W rezultacie podjęta została decyzja o rozpoczęciu projektu gruntownej przebudowy istniejącego systemu informatycznego, aby: 1) wpisać się w oczekiwania rynku odnośnie rozwiązania pozwalającego na sprawne zarządzanie dokumentacją, elektroniczną archiwizację dokumentów czy bezpieczną integrację z systemami informatycznymi klientów, 2) poprawić pozycję konkurencyjną KIR S.A. na rynku podmiotów świadczących usługi elektroniczne we wskazanym obszarze, 3) zintegrować i wykorzystać funkcjonalności innych produktów KIR S.A. (invoobill, SZAFIR, PayByNet) w celu kompleksowego świadczenia usług, np. związanych z efakturą. Rozpatrując nowy system informatyczny (zwany earchiwum), jako uniwersalną platformą dla usług związanych z zarządzaniem dokumentami, spełniającą oczekiwania rynku wzięto pod uwagę stworzenie rozwiązania, które będzie w pełni skalowalne, elastyczne i wydajne. Założono budowę modułową, co umożliwia indywidualne podejście do każdego klienta, szczególnie w razie konieczności integracji z monolitycznymi systemami klientów czy przygotowania formatów plików zawierających metadane do ich zasilenia. Zastosowanie budowy modułowej pozwala na późniejsze ich wykorzystanie na potrzeby innych systemów lub usług świadczonych przez Izbę, w tym na zoptymalizowanie cen. Dodatkowo, system będzie zapewniał elastyczną konfigurację struktury i definicji obiektów administratorom klienta oraz współpracował z opcjonalnie udostępnianą, zewnętrzną aplikacją pozwalającą na skanowanie dokumentacji i automatyczny import obrazów do w odpowiednich miejsc w strukturze. Przewiduje się wykorzystanie komponentów Szafir SDK, które będą uzupełnieniem funkcjonalności i integracji z systemami zewnętrznymi (np. finansowo-księgowymi klientów). 71 Por. W. Żółcińska, Księgowość zmienia CIO, Magazyn Dyrektorów IT, 1/2006; informacje uzyskane ze strony: 72 Zasadniczym warunkiem budowy społeczeństwa informacyjnego jest dalszy i szybki rozwój technologii i infrastruktury teleinformatycznej. Por. Monitor IT nr 21/262 z 15 października Na temat gospodarki elektronicznej w Polsce więcej informacji na stronie internetowej pod adresem 73 Opracowano na podstawie dokumentacji zgromadzonej w Linii Biznesowej ds. zarządzania dokumentacją KIR S.A. 131

132 W rezultacie, ze względu na swą modułowość, nowy system earchiwum może być oferowany w całości lub jako rozwiązanie modułowe, np.: elektroniczne repozytorium z funkcją podpisu elektronicznego i obiegiem dokumentów czy system zapewniający integrację z systemami FK, usługę skanowania i przetwarzania obrazów wraz z przygotowywaniem dedykowanych zbiorów z metadanymi. Przyjmuje się również udostępnianie systemu w modelu ASP, co powinno być szczególnie istotne dla klientów w mniejszym zakresie zainteresowanych kosztownym zakupem i implementacją systemu. W zakresie usługowym system earchiwum będzie pozycjonowany pod względem udostępnianej funkcjonalności w dwóch wersjach: 1) wersji podstawowej oferującej funkcjonalność systemu do zarządzania dokumentacją (DMS), 2) wersji rozszerzonej oferującej funkcjonalność systemu do zarządzania dokumentacją (DMS) oraz systemu do zarządzania procesami biznesowymi (BPM). Poza zaspokajaniem powszechnych wymagań klientów wobec tego typu rozwiązań, np. w zakresie obsługi klienta, korespondencji czy faktur, nowy earchiwum będzie pozwalała na realizację specyficznych i indywidualnych oczekiwań ze strony największych klientów. Dzięki takiemu podejściu KIR S.A. zyska dużą elastyczność, która zwiększy jej konkurencyjność na rynku. W modelu sprzedażowym nowe rozwiązania dedykowane będą dla sektora dużych i średnich podmiotów prowadzących działalność finansową, ubezpieczeniową, telekomunikacyjną, przemysłową, handlową, farmaceutyczną, ale także dla jednostek sektora publicznego, w tym administracji państwowej i służby zdrowia. Nie bez znaczenia pozostaje też fakt, że mogą one znaleźć one zastosowanie we wszystkich obszarach funkcjonalnych przedsiębiorstwa, w szczególności w zakresie: obsługi procesów sprzedażowych, obsługi akcji marketingowych, opracowywania umów, zarządzania bazą klientów, zarządzania kontraktami i umowami, obsługi klientów i reklamacji, działań administracyjnych: obsługi korespondencji przychodzącej i wychodzącej, zarządzania instrukcjami, regulaminami, regulacjami prawnymi, obsługi kadrowej: zarządzania dokumentacją pracowniczą, wnioskami urlopowymi, szkoleniami, wiedzą w organizacji, obsługi dokumentacji finansowej, zarządzania procesami produkcyjnymi, zarządzania zakupami i dostawami, zarządzania majątkiem, zarządzania jakością, współpracy z dostawcami i odbiorcami. Spośród potencjalnych korzyści wynikających z tytułu implementacji systemu opracowywanego przez KIR S.A., które wpisują się w zalety rozwiązań charakteryzujących klasę biznesową, wyróżnić należy: możliwość wdrożenia i korzystania z rozwiązania od jednego dostawcy, minimalizację problemów integracji z istniejącymi systemami np. CRM, ERP, itp., stworzenie wspólnego środowiska do zarządzania zasobami informacyjnymi firmy, pozwalającego na efektywne wykorzystanie posiadanych informacji oraz wiedzy, jak również gwarantującego dostęp do wszystkich zasobów systemu z jednego miejsca, zwiększoną niezawodność i krótszy czas wyłączeń ze względu na jeden zintegrowany system zarządzania informacją i procesami, zwiększone bezpieczeństwo informacji i procesów wynikające z wbudowanych mechanizmów kontroli dostępu oraz uprawnień do zarządzania informacjami, optymalizację i kontrolę procesów biznesowych w oparciu o narzędzia do modelowania i optymalizacji procesów oraz wbudowane systemy kontroli wydajności pracy i terminowości wykonywania zadań, obniżenie kosztów eksploatacji systemu w związku z łatwością tworzenia nowych aplikacji oraz dostosowania systemu do bieżących potrzeb biznesowych. Znaczenie takich rozwiązań jak earchiwum, a w szczególności rozwiązań klasy BI będzie ciągle wzrastać, gdyż stwarzają one pracownikom i kierownictwu warunki sprzyjające do kreowania wiedzy oraz umożliwiają jej transformację z wiedzy wprowadzanej do systemu w wiedzę powstającą na wyjściu z systemu, czyli wiedzę wyższego poziomu. Systemy te mogą pełnić także funkcję usługową, czyli wspierającą efektywną realizację zaplanowanych działań (np. poprzez automatyzację, przyspieszenie przebiegu procesów, redukcję 132

133 kosztów), jak i innowacyjną, czyli pozwalającą na wykreowanie nowych możliwości rozwojowych, które nie byłyby możliwe bez jego zastosowania (np. dotarcie do nowych segmentów klientów, wprowadzenie na rynek innowacyjnego produktu czy też stworzenie nowego modelu konkurowania). 74 W rezultacie zastosowanie w przedsiębiorstwie systemów informatycznych może się przełożyć na zwiększenie efektywności zarządzania, a nawet wykształcenie unikalnych umiejętności w wybranych obszarach funkcjonalnych, skutkując wzrostem poziomu jego konkurencyjności. 74 Por. R. Orzechowski, Efektywne zastosowanie IT w przedsiębiorstwie, e-mentor nr 3/2007, Czerwiec

134 X Załączniki 1.1. Przykładowy Raport o Przedsiębiorcy 134

135 135

136 136

137 1.2. Przykładowy Raport o Konsumencie 137

138 138

139 139

140 140

141 1.3. Przykładowy Raport o Dokumencie 141

142 142

143 1.4. Przykładowy Raport o Sobie 143

144 144

145 145

146 1.5. Przykładowy Raport z Rejestru Zapytań 146

147 147

148 148

149 149

150 150

151 151

152 152

153 153

154 154

155 155

156 Wzór wezwań do zapłaty Wezwanie do zapłaty dla konsumenta nazwa wierzyciela adres siedziby wierzyciela kod pocztowy telefon kontaktowy Miejscowość, data Nazwa/Imię i nazwisko Ulica Kod, Miasto WEZWANIE DO ZAPŁATY z ostrzeżeniem o możliwości przekazania informacji o zaległym zadłużeniu do REJESTRU DŁUŻNIKÓW BIG InfoMonitor Informujemy, iż do dnia dzisiejszego nie odnotowaliśmy na koncie płatności dotyczących zaległego zadłużenia. W związku z tym wzywamy do niezwłocznego uregulowania poniższej należności: L.p. 1. numer dokumentu/ faktury/ rachunku Słownie do zapłaty: data wystawienia termin płatności Wymienioną kwotę należy przekazać na rachunek bankowy nr: kwota netto kwota brutto odsetki Razem do zapłaty: W przypadku braku płatności, na podstawie ustawy z dnia 9 kwietnia 2010 r. o udostępnianiu informacji gospodarczych i wymianie danych gospodarczych (Dz.U. Nr 81, poz. 530 ze zm.), informacje dotyczące Państwa zaległego zadłużenia zostaną przekazane do Rejestru Dłużników BIG prowadzonego przez: Biuro Informacji Gospodarczej InfoMonitor S.A. ul. Zygmunta Modzelewskiego Warszawa po upływie miesiąca od wysłania niniejszego wezwania. Jednocześnie informujemy, iż wyłącznie całkowita spłata zaległego zadłużenia spowoduje usunięcie informacji o zadłużeniu z Rejestru Dłużników BIG InfoMonitor. Przekazanie informacji do Rejestru Dłużników BIG InfoMonitor może uniemożliwić lub utrudnić: uzyskanie kredytów i pożyczek bankowych oraz innych usług i produktów bankowych, takich jak karty kredytowe czy limit debetowy na koncie osobistym/firmowym, uzyskanie pożyczek od SKOK-ów i firm pożyczkowych, dokonywanie zakupów na raty, zawieranie umów cywilnoprawnych takich jak umowy najmu, podpisanie lub przedłużenie umowy na telefon komórkowy, dostęp do Internetu, dostawy gazu, prądu i wielu innych usług. Informacje o działalności BIG InfoMonitor znajdują się na stronie internetowej 156

157 Wezwanie do zapłaty dla przedsiębiorcy 157

158 1.7. Wzór powiadomienia o wpisie do BIG Dla przedsiębiorcy 158

Informacja z BIK jako podstawa zapobiegania nadmiernemu zadłużeniu konsumentów. Konferencja SKEF 30 listopada 2011 r.

Informacja z BIK jako podstawa zapobiegania nadmiernemu zadłużeniu konsumentów. Konferencja SKEF 30 listopada 2011 r. Informacja z BIK jako podstawa zapobiegania nadmiernemu zadłużeniu konsumentów Konferencja SKEF 30 listopada 2011 r. Odpowiedzialne kredytowanie i pożyczanie w UE Odpowiedzialne kredytowanie produkty kredytowe

Bardziej szczegółowo

Korzystanie z informacji gospodarczej przewagą konkurencyjną firm SPRAWDZAJ KONTRAHENTÓW, ODZYSKUJ NALEŻNOŚCI, POTWIERDZAJ WIARYGODNOŚĆ

Korzystanie z informacji gospodarczej przewagą konkurencyjną firm SPRAWDZAJ KONTRAHENTÓW, ODZYSKUJ NALEŻNOŚCI, POTWIERDZAJ WIARYGODNOŚĆ Korzystanie z informacji gospodarczej przewagą konkurencyjną firm SPRAWDZAJ KONTRAHENTÓW, ODZYSKUJ NALEŻNOŚCI, POTWIERDZAJ WIARYGODNOŚĆ Źródło: Raport BIG, wrzesień 2014 r. Nieterminowe płatności a prowadzenie

Bardziej szczegółowo

Jak wykorzystać BIG w działalności sklepu internetowego? Marcin Ledworowski, Wiceprezes Zarządu BIG InfoMonitor S.A.

Jak wykorzystać BIG w działalności sklepu internetowego? Marcin Ledworowski, Wiceprezes Zarządu BIG InfoMonitor S.A. Jak wykorzystać BIG w działalności sklepu internetowego? Marcin Ledworowski, Wiceprezes Zarządu BIG InfoMonitor S.A. O czym będę mówił? Diagnoza kryzysu finansowego wzrost liczby zadłużonych firm i konsumentów

Bardziej szczegółowo

Spis treści: Wstęp. ROZDZIAŁ 1. Istota i funkcje systemu finansowego Adam Dmowski

Spis treści: Wstęp. ROZDZIAŁ 1. Istota i funkcje systemu finansowego Adam Dmowski Rynki finansowe., Książka stanowi kontynuację rozważań nad problematyką zawartą we wcześniejszych publikacjach autorów: Podstawy finansów i bankowości oraz Finanse i bankowość wydanych odpowiednio w 2005

Bardziej szczegółowo

Część I. WPROWADZENIE DO BANKOWOŚCI KORPORACYJNEJ. Rozdział 1. Wprowadzenie do bankowości korporacyjnej

Część I. WPROWADZENIE DO BANKOWOŚCI KORPORACYJNEJ. Rozdział 1. Wprowadzenie do bankowości korporacyjnej Spis treści Wstęp Część I. WPROWADZENIE DO BANKOWOŚCI KORPORACYJNEJ Rozdział 1. Wprowadzenie do bankowości korporacyjnej 1.1. Bank jako pośrednik finansowy i dostawca płynności 1.2. Segmentacja działalności

Bardziej szczegółowo

www.cpb.pl Infrastruktura sektora bankowego i główne przepływy informacji

www.cpb.pl Infrastruktura sektora bankowego i główne przepływy informacji www.cpb.pl Infrastruktura sektora bankowego i główne przepływy informacji System wymiany informacji finansowej w Polsce i na świecie rola BIK POWSTANIE BIK Powstanie BIK październik 1997. Akcjonariusze:

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

Ocena ryzyka kontraktu. Krzysztof Piłat Krajowy Rejestr Długów Biuro Informacji Gospodarczej

Ocena ryzyka kontraktu. Krzysztof Piłat Krajowy Rejestr Długów Biuro Informacji Gospodarczej Ocena ryzyka kontraktu Krzysztof Piłat Krajowy Rejestr Długów Biuro Informacji Gospodarczej Plan prezentacji Główne rodzaje ryzyka w działalności handlowej i usługowej przedsiębiorstwa Wpływ udzielania

Bardziej szczegółowo

Kredytowe instrumenty a stabilność finansowa

Kredytowe instrumenty a stabilność finansowa Monografie i Opracowania 563 Paweł Niedziółka Kredytowe instrumenty a stabilność finansowa Warszawa 2009 Szkoła Główna Handlowa w Warszawie OFICYNA WYDAWNICZA Spis treści Indeks skrótów nazw własnych używanych

Bardziej szczegółowo

Co nas wyróżnia. Ważne dane *

Co nas wyróżnia. Ważne dane * Jak powstaliśmy Biuro Informacji Kredytowej S.A. rozpoczęło działalność w 1997 roku. Powstało z inicjatywy Związku Banków Polskich oraz 23 największych banków w celu minimalizowania ryzyka kredytowego

Bardziej szczegółowo

Weryfikacja informacji o klientach podstawą prowadzenia bezpiecznego biznesu. Jolanta Dajek Trener Biznesu Ekspert ds. Zarządzania Należnościami

Weryfikacja informacji o klientach podstawą prowadzenia bezpiecznego biznesu. Jolanta Dajek Trener Biznesu Ekspert ds. Zarządzania Należnościami Weryfikacja informacji o klientach podstawą prowadzenia bezpiecznego biznesu Jolanta Dajek Trener Biznesu Ekspert ds. Zarządzania Należnościami Wizja mojej firmy transportowej Co wpływa na bezpieczeństwo

Bardziej szczegółowo

SI BIK - PRZEDSIĘBIORCA. System wymiany informacji o zaangażowaniu kredytowym

SI BIK - PRZEDSIĘBIORCA. System wymiany informacji o zaangażowaniu kredytowym SI BIK - PRZEDSIĘBIORCA System wymiany informacji o zaangażowaniu kredytowym SI BIK Przedsiębiorca ramy prawne Prawo bankowe z dnia 29 sierpnia 1997 r. (Dz.U.Nr 140 poz.939 z poźn. zmianami) Art.105 ust.

Bardziej szczegółowo

INFORMACJE PODLEGAJĄCE UPOWSZECHNIENIU, W TYM INFORMACJE W ZAKRESIE ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ EFIX DOM MALERSKI S.A. WSTĘP

INFORMACJE PODLEGAJĄCE UPOWSZECHNIENIU, W TYM INFORMACJE W ZAKRESIE ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ EFIX DOM MALERSKI S.A. WSTĘP INFORMACJE PODLEGAJĄCE UPOWSZECHNIENIU, W TYM INFORMACJE W ZAKRESIE ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ EFIX DOM MALERSKI S.A. WEDŁUG STANU NA DZIEŃ 31 GRUDNIA 2011 ROKU I. WSTĘP 1. EFIX DOM MAKLERSKI S.A., z siedzibą

Bardziej szczegółowo

Konferencja w ramach projektu ROZWÓJ ELEKTRONICZNEJ ADMINISTRACJI W SAMORZĄDACH WOJEWÓDZTWA MAZOWIECKIEGO WSPOMAGAJĄCEJ NIWELOWANIE DWUDZIELNOŚCI

Konferencja w ramach projektu ROZWÓJ ELEKTRONICZNEJ ADMINISTRACJI W SAMORZĄDACH WOJEWÓDZTWA MAZOWIECKIEGO WSPOMAGAJĄCEJ NIWELOWANIE DWUDZIELNOŚCI Konferencja w ramach projektu ROZWÓJ ELEKTRONICZNEJ ADMINISTRACJI W SAMORZĄDACH WOJEWÓDZTWA MAZOWIECKIEGO WSPOMAGAJĄCEJ NIWELOWANIE DWUDZIELNOŚCI PODZIAŁU WOJEWÓDZTWA 8 lipca 2010 r. E-GOSPODARKA WYKORZYSTAĆ

Bardziej szczegółowo

Darmowy fragment www.bezkartek.pl

Darmowy fragment www.bezkartek.pl t en m l ragek.p f wy kart o rm.bez a D ww w Recenzenci Prof. zw. dr hab. Ewa Kucharska-Stasiak Prof. zw. dr hab. Halina Henzel Opracowanie graficzne i typograficzne Jacek Tarasiewicz Redaktor Jadwiga

Bardziej szczegółowo

Źródła finansowania działalności gospodarczej

Źródła finansowania działalności gospodarczej Źródła finansowania działalności gospodarczej ŹRÓDŁA FINANSOWANIA DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ ISTOTA FINANSOWANIA DZIAŁALNOŚCI PRZEDSIĘBIORSTWA FINANSOWANIE polega na: pozyskiwaniu środków pieniężnych przez

Bardziej szczegółowo

NUK w Banku Spółdzielczym (19) System IT w zarządzaniu ryzykiem kredytowym

NUK w Banku Spółdzielczym (19) System IT w zarządzaniu ryzykiem kredytowym 1 NUK w Banku Spółdzielczym (19) System IT w zarządzaniu ryzykiem kredytowym Przyszedł czas, aby po nowemu spojrzeć na zarządzanie ryzykiem w banku spółdzielczym, zwłaszcza przed wyborem oferty systemu

Bardziej szczegółowo

System B2B jako element przewagi konkurencyjnej

System B2B jako element przewagi konkurencyjnej 2012 System B2B jako element przewagi konkurencyjnej dr inż. Janusz Dorożyński ZETO Bydgoszcz S.A. Analiza biznesowa integracji B2B Bydgoszcz, 26 września 2012 Kilka słów o sobie główny specjalista ds.

Bardziej szczegółowo

Bank Spółdzielczy w Suwałkach

Bank Spółdzielczy w Suwałkach Bank Spółdzielczy w Suwałkach POLITYKA INFORMACYJNA Banku Spółdzielczego w Suwałkach 1. Postanowienia ogólne 1. 1. Bank prowadzi przejrzystą politykę informacyjną, uwzględniającą potrzeby informacyjne

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz 2012 Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne Maciej Bieńkiewicz Społeczna Odpowiedzialność Biznesu - istota koncepcji - Nowa definicja CSR: CSR - Odpowiedzialność przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

Stowarzyszenie Klaster Grupa Meblowa HORECA. Toruń, 28.04.2015 r.

Stowarzyszenie Klaster Grupa Meblowa HORECA. Toruń, 28.04.2015 r. Stowarzyszenie Klaster Grupa Meblowa HORECA Toruń, 28.04.2015 r. GRUPA MEBLOWA HORECA 9 firm produkcyjnych oraz WSZP/UMK 2 firmy z branży informatycznej Produkcja mebli w technologiach: drewno, płyty meblowe,

Bardziej szczegółowo

Procesy informacyjne zarządzania

Procesy informacyjne zarządzania Procesy informacyjne zarządzania Społeczny ład informacyjny dr inż. Janusz Górczyński 1 Podstawowe pojęcia (1) Informacja, procesy informacyjne i systemy informacyjne odgrywały zawsze istotną rolę w przebiegu

Bardziej szczegółowo

Scoring kredytowy w pigułce

Scoring kredytowy w pigułce Analiza danych Data mining Sterowanie jakością Analityka przez Internet Scoring kredytowy w pigułce Mariola Kapla Biuro Informacji Kredytowej S.A. StatSoft Polska Sp. z o.o. ul. Kraszewskiego 36 30-110

Bardziej szczegółowo

SmartReactor szczepionka nie tylko na kryzys

SmartReactor szczepionka nie tylko na kryzys SmartReactor SmartReactor szczepionka nie tylko na kryzys SmartReator to narzędzie gwarantujące wdrożenie trzech krytycznych elementów, niezbędnych do realizacji skutecznej polityki należnościowej: 1 1

Bardziej szczegółowo

SYSTEMY KORPORACYJNEJ BANKOWOŚCI INTERNETOWEJ W POLSCE

SYSTEMY KORPORACYJNEJ BANKOWOŚCI INTERNETOWEJ W POLSCE ADAM GOLICKI SYSTEMY KORPORACYJNEJ BANKOWOŚCI INTERNETOWEJ W POLSCE Praca magisterska napisana w Katedrze Bankowości Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie pod kierunkiem naukowym dr. Emila Ślązaka Copyright

Bardziej szczegółowo

POLITYKA INFORMACYJNA SPÓŁDZIELCZEGO BANKU ROZWOJU

POLITYKA INFORMACYJNA SPÓŁDZIELCZEGO BANKU ROZWOJU POLITYKA INFORMACYJNA SPÓŁDZIELCZEGO BANKU ROZWOJU Spis treści I.Postanowienia ogólne... 3 II. Zakres ogłaszanych informacji... 3 III. Częstotliwość, formy i miejsce ogłaszania informacji... 6 IV. Zasady

Bardziej szczegółowo

Polityka Informacyjna Domu Inwestycyjnego Investors S.A. w zakresie adekwatności kapitałowej

Polityka Informacyjna Domu Inwestycyjnego Investors S.A. w zakresie adekwatności kapitałowej Polityka Informacyjna Domu Inwestycyjnego Investors S.A. w zakresie adekwatności kapitałowej Warszawa, dnia 21 grudnia 2011 roku 1 Data powstania: Data zatwierdzenia: Data wejścia w życie: Właściciel:

Bardziej szczegółowo

SYSTEM FINANSOWY Płynność instrumentów pochodnych w kontekście uwarunkowań regulacyjnych

SYSTEM FINANSOWY Płynność instrumentów pochodnych w kontekście uwarunkowań regulacyjnych SYSTEM FINANSOWY Płynność instrumentów pochodnych w kontekście uwarunkowań regulacyjnych dr Anna Chmielewska Plan Wieloaspektowa analiza rynków instrumentów pochodnych Ryzyko systemowe Kluczowe reformy

Bardziej szczegółowo

Ekonomika Transportu. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe

Ekonomika Transportu. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe Ekonomika Transportu każda zorganizowana postać podażowej strony rynku usług przemieszczania, mająca swoją nazwę i oferującą specyficzny produkt - usługę transportową Cechy: odrębność ekonomiczna odrębność

Bardziej szczegółowo

Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej

Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej Najbardziej ogólna klasyfikacja kategorii ryzyka EFEKT Całkowite ryzyko dzieli się ze względu na kształtujące je czynniki na: Ryzyko systematyczne Ryzyko

Bardziej szczegółowo

DR GRAŻYNA KUŚ. specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi

DR GRAŻYNA KUŚ. specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi DR GRAŻYNA KUŚ specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi 1. Motywacja pracowników jako element zarządzania przedsiębiorstwem 2. Pozapłacowe formy motywowania pracowników na przykładzie wybranej organizacji

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

Projekty realizowane w Banku Polskiej Spółdzielczości S.A. przy współudziale i na rzecz Zrzeszenia BPS

Projekty realizowane w Banku Polskiej Spółdzielczości S.A. przy współudziale i na rzecz Zrzeszenia BPS Projekty realizowane w Banku Polskiej Spółdzielczości S.A. przy współudziale i na rzecz Zrzeszenia BPS Departament Zarządzania Informatyką i Projektami BPS S.A. IX Spotkanie Liderów Informatyki Zrzeszenia

Bardziej szczegółowo

Spis treści: Wstęp. Część I WPROWADZENIE DO BANKOWOŚCI KORPORACYJNEJ. Rozdział 1 Wprowadzenie do bankowości korporacyjnej

Spis treści: Wstęp. Część I WPROWADZENIE DO BANKOWOŚCI KORPORACYJNEJ. Rozdział 1 Wprowadzenie do bankowości korporacyjnej Bankowość korporacyjna. Maciej S. Wiatr Bankowość korporacyjna obejmuje w ujęciu szerokim zbiór specjalistycznych operacji finansowych wykonywanych przez banki komercyjne lub ich piony organizacyjne na

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA DOTYCZĄCA ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ RBS BANK (POLSKA) S.A. ZA ROK 2011

INFORMACJA DOTYCZĄCA ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ RBS BANK (POLSKA) S.A. ZA ROK 2011 Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr 40/2012 Zarządu RBS Bank (Polska) S.A. z dnia 1 sierpnia 2012 roku INFORMACJA DOTYCZĄCA ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ RBS BANK (POLSKA) S.A. ZA ROK 2011 Dane według stanu na 31

Bardziej szczegółowo

Czy i w jaki sposób trzeba zmienić polski system bankowy?

Czy i w jaki sposób trzeba zmienić polski system bankowy? Czy i w jaki sposób trzeba zmienić polski system bankowy? Wyniki badania eksperckiego Klub Polska 2025+, Klub Bankowca 30.09.2015 r. Informacje o badaniu Czyje to stanowisko? eksperci - znawcy systemów

Bardziej szczegółowo

Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Agnieszka Alińska. Zwrotne instrumenty finansowe w procesie stymulowania rozwoju regionalnego

Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Agnieszka Alińska. Zwrotne instrumenty finansowe w procesie stymulowania rozwoju regionalnego Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Agnieszka Alińska Zwrotne instrumenty finansowe w procesie stymulowania rozwoju regionalnego Plan prezentacji System finansowy a sfera realna Rozwój w ujęciu krajowym,

Bardziej szczegółowo

A. Z zakresu przedmiotów kształcenia ogólnego. I. Gospodarka regionalna

A. Z zakresu przedmiotów kształcenia ogólnego. I. Gospodarka regionalna TEMATY, KTÓRE STUDENCI WYDZIAŁU ZAMIEJSCOWEGO W ŻYRARDOWIE STAROPOLSKIEJ SZKOŁY WYŻSZEJ POWINNI UMIEĆ OMÓWIĆ W TRAKCIE OBRONY PRAC DYPLOMOWYCH (LICENCJACKICH) A. Z zakresu przedmiotów kształcenia ogólnego

Bardziej szczegółowo

POLITYKA INFORMACYJNA W ZAKRESIE ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ EURO BANKU S.A.

POLITYKA INFORMACYJNA W ZAKRESIE ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ EURO BANKU S.A. Uchwała Zarządu Euro Banku nr DC/177/2015 z dnia 26.05.2015 Uchwała Rady Nadzorczej nr 01/06/2015 z dnia 02.06.2015 POLITYKA INFORMACYJNA W ZAKRESIE ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ EURO BANKU S.A. Wrocław, maj

Bardziej szczegółowo

Krzysztof Wawrzyniak Quo vadis BS? Ożarów Mazowiecki, styczeń 2014

Krzysztof Wawrzyniak Quo vadis BS? Ożarów Mazowiecki, styczeń 2014 1 QUO VADIS.. BS? Rekomendacja D dlaczego? Mocne fundamenty to dynamiczny rozwój. Rzeczywistość wdrożeniowa. 2 Determinanty sukcesu w biznesie. strategia, zasoby (ludzie, kompetencje, procedury, technologia)

Bardziej szczegółowo

Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia

Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia 1 Co to jest biznesplan? Biznes plan można zdefiniować jako długofalowy i kompleksowy plan działalności organizacji gospodarczej lub realizacji przedsięwzięcia

Bardziej szczegółowo

Uwarunkowania i kierunki rozwoju systemów kontroli w administracji publicznej

Uwarunkowania i kierunki rozwoju systemów kontroli w administracji publicznej Uwarunkowania i kierunki rozwoju systemów kontroli w administracji publicznej Prof AE dr hab. Wojciech Czakon Katedra Zarządzania Przedsiębiorstwem Akademia Ekonomiczna w Katowicach Program wystąpienia

Bardziej szczegółowo

BION w bankach mapa klas ryzyka i ich definicje

BION w bankach mapa klas ryzyka i ich definicje BION w bankach mapa klas ryzyka i ich definicje Ryzyko kredytowe ryzyko nieoczekiwanego niewykonania zobowiązania lub pogorszenia się zdolności kredytowej zagrażającej wykonaniu zobowiązania. Ryzyko kontrahenta

Bardziej szczegółowo

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Proces systematycznego zbierania, analizowania publikowania wiarygodnych informacji,

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 21 czerwca 2013 r. Poz. 15 OBWIESZCZENIE KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO. z dnia 21 czerwca 2013 r.

Warszawa, dnia 21 czerwca 2013 r. Poz. 15 OBWIESZCZENIE KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO. z dnia 21 czerwca 2013 r. DZIENNIK URZĘDOWY Warszawa, dnia 21 czerwca 2013 r. Poz. 15 OBWIESZCZENIE z dnia 21 czerwca 2013 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu uchwały Nr 384/2008 Komisji Nadzoru Finansowego w sprawie wymagań

Bardziej szczegółowo

Praktyka inżynierii finansowej. Założenia projektu

Praktyka inżynierii finansowej. Założenia projektu Praktyka inżynierii finansowej Założenia projektu Cel projektu Celem projektu jest analiza czynników ryzyka stopy procentowej związanych z nowo oferowanym produktem finansowym Kredytem MiŚ. Zakres prac

Bardziej szczegółowo

Przedmowa... 7 1. System zarządzania jakością w przygotowaniu projektów informatycznych...11

Przedmowa... 7 1. System zarządzania jakością w przygotowaniu projektów informatycznych...11 Spis treści Przedmowa... 7 1. System zarządzania jakością w przygotowaniu projektów informatycznych...11 1.1. Wprowadzenie...11 1.2. System zarządzania jakością...11 1.3. Standardy jakości w projekcie

Bardziej szczegółowo

STANDARD ŚWIADCZENIA USŁUGI SYSTEMOWEJ KSU W ZAKRESIE SZYBKIEJ OPTYMALIZACJI ZARZĄDZANIA FINANSAMI PRZEDSIEBIORSTWA

STANDARD ŚWIADCZENIA USŁUGI SYSTEMOWEJ KSU W ZAKRESIE SZYBKIEJ OPTYMALIZACJI ZARZĄDZANIA FINANSAMI PRZEDSIEBIORSTWA STANDARD ŚWIADCZENIA USŁUGI SYSTEMOWEJ KSU W ZAKRESIE SZYBKIEJ OPTYMALIZACJI ZARZĄDZANIA FINANSAMI PRZEDSIEBIORSTWA dla mikro- i małych przedsiębiorców Opracowane przez: Departament Rozwoju Instytucji

Bardziej szczegółowo

Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy

Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy prof. dr hab. Piotr Banaszyk, prof. zw. UEP Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Wydział Gospodarki Międzynarodowej Agenda 1. Przyczyny globalnego

Bardziej szczegółowo

Podstawowe zagadnienia opracowane na podstawie wniosków z analizy nadzorczej

Podstawowe zagadnienia opracowane na podstawie wniosków z analizy nadzorczej Stanowisko UKNF w sprawie dobrych praktyk w zakresie walutowych transakcji pochodnych - podstawowe zagadnienia opracowane na podstawie wniosków z analizy nadzorczej Zgromadzony w toku czynności nadzorczych

Bardziej szczegółowo

Polityka informacyjna Banku Spółdzielczego w Strykowie

Polityka informacyjna Banku Spółdzielczego w Strykowie Załącznik do Uchwały Rady Nadzorczej Banku Spółdzielczego w Strykowie Nr 32/15 z dnia 21.04.2015 r. Załącznik do Uchwały Zarządu Banku Spółdzielczego w Strykowie Nr 133/2015 z dnia 21.04.2015 r. Polityka

Bardziej szczegółowo

WYMIANA INFORMACJI O WIERZYTELNOŚCIACH SPRZEDANYCH

WYMIANA INFORMACJI O WIERZYTELNOŚCIACH SPRZEDANYCH WYMIANA INFORMACJI O WIERZYTELNOŚCIACH SPRZEDANYCH Spis Treści 1. Istota zagadnienia...4 2. Cel dokumentu...4 3. Sprzedaż portfela wierzytelności innemu bankowi... 4 4. Sprzedaż wierzytelności firmie windykacyjnej

Bardziej szczegółowo

Finansowanie działalności przedsiebiorstwa. Finanse 110630-1165

Finansowanie działalności przedsiebiorstwa. Finanse 110630-1165 Finansowanie działalności przedsiebiorstwa przedsiębiorstw-definicja Przepływy pieniężne w przedsiębiorstwach Decyzje finansowe przedsiębiorstw Analiza finansowa Decyzje finansowe Krótkoterminowe np. utrzymanie

Bardziej szczegółowo

Raport BIG - specjalny dodatek. Kobiecy punkt widzenia

Raport BIG - specjalny dodatek. Kobiecy punkt widzenia Raport BIG - specjalny dodatek Kobiecy punkt widzenia Wstęp Szanowni Państwo, Przedstawiamy specjalny dodatek do. edycji Raportu BIG o nastrojach wśród polskich przedsiębiorców, jest on poświęcony opiniom

Bardziej szczegółowo

Faktoring w KUKE Finance. Finansujemy rozwój Twojego biznesu

Faktoring w KUKE Finance. Finansujemy rozwój Twojego biznesu Faktoring w KUKE Finance Finansujemy rozwój Twojego biznesu Chcesz rozwijać swoją firmę, ale potrzebna do tego gotówka jest zamrożona w niezapłaconych fakturach? Potrzebujesz wzmocnić swoją pozycję konkurencyjną

Bardziej szczegółowo

UMOŻLIWIAMY WYMIANĘ PONAD 120 WALUT Z CAŁEGO ŚWIATA

UMOŻLIWIAMY WYMIANĘ PONAD 120 WALUT Z CAŁEGO ŚWIATA UMOŻLIWIAMY WYMIANĘ PONAD 120 WALUT Z CAŁEGO ŚWIATA Transakcje Spot (Transkacje natychmiastowe) Transakcje terminowe (FX Forward) Zlecenia rynkowe (Market Orders) Nasza firma Powstaliśmy w jednym, jasno

Bardziej szczegółowo

POLITYKA INFORMACYJNA W ZAKRESIE PROFILU RYZYKA I POZIOMU KAPITAŁU w Piastowskim Banku Spółdzielczym

POLITYKA INFORMACYJNA W ZAKRESIE PROFILU RYZYKA I POZIOMU KAPITAŁU w Piastowskim Banku Spółdzielczym Załącznik Nr 1 do Uchwały Zarządu PBS w Janikowie Nr 66/2015 z dnia 22 kwietnia 2015 roku POLITYKA INFORMACYJNA W ZAKRESIE PROFILU RYZYKA I POZIOMU KAPITAŁU w Piastowskim Banku Spółdzielczym w Janikowie

Bardziej szczegółowo

Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji

Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji 2 Plan prezentacji 1. Kontekst transformacji niskoemisyjnej 2. Przykładowe wyzwania

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Cel główny: Rozwój polskiej gospodarki w oparciu o innowacyjne przedsiębiorstwa Cele szczegółowe: zwiększenie innowacyjności przedsiębiorstw, wzrost konkurencyjności

Bardziej szczegółowo

Rejestry kredytowe w Europie. Członkowie Aplikanci Niezrzeszeni

Rejestry kredytowe w Europie. Członkowie Aplikanci Niezrzeszeni Rozwój rynku wymiany informacji (doświadczenia europejskie) dr Krzysztof Markowski Prezes Zarządu BIK S.A. III Kongres Gospodarki Elektronicznej 19 maja 2008 Rejestry kredytowe w Europie Członkowie Aplikanci

Bardziej szczegółowo

Ekoinnowacje w zarządzaniu przedsiębiorstwem

Ekoinnowacje w zarządzaniu przedsiębiorstwem Ekoinnowacje w zarządzaniu przedsiębiorstwem dr hab. inż. Alina Matuszak-Flejszman, prof. nadzw. UEP Poznań, 17 listopada 2014 r. AGENDA Innowacyjne podejście do zarządzania przedsiębiorstwem Warunki i

Bardziej szczegółowo

Zasady Polityki informacyjnej Mercedes-Benz Bank Polska S.A. Przyjęta na posiedzeniu Zarządu w dniu 17 czerwca 2015 roku załącznik do Uchwały 29/2015

Zasady Polityki informacyjnej Mercedes-Benz Bank Polska S.A. Przyjęta na posiedzeniu Zarządu w dniu 17 czerwca 2015 roku załącznik do Uchwały 29/2015 1/6 Spis treści A. Ustalenia ogólne... 1 B. Zakres ogłaszanych przez Bank informacji... 2 C. Zasady i terminy udzielania odpowiedzi udziałowcom oraz klientom... 5 D. Częstotliwość ogłaszania informacji...

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty Zarządzanie ryzykiem dr Grzegorz Głód Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach 14.10.2013 r. Kto chce mieć absolutną pewność przed podjęciem decyzji nigdy decyzji nie podejmie 1

Bardziej szczegółowo

Autor: Agata Świderska

Autor: Agata Świderska Autor: Agata Świderska Optymalizacja wielokryterialna polega na znalezieniu optymalnego rozwiązania, które jest akceptowalne z punktu widzenia każdego kryterium Kryterium optymalizacyjne jest podstawowym

Bardziej szczegółowo

Czy i w jaki sposób trzeba zmienić polski system bankowy?

Czy i w jaki sposób trzeba zmienić polski system bankowy? Czy i w jaki sposób trzeba zmienić polski system bankowy? Wyniki badania eksperckiego Polskie Towarzystwo Ekonomiczne 28.01.2016 r. Informacje o badaniu Czyje to stanowisko? eksperci znawcy systemów bankowych

Bardziej szczegółowo

DORADZTWO DORADZTWO W ZAKRESIE DORADZTWO MARKETINGOWE MARKETINGOWE SZKOLENIA SZKOLENIA

DORADZTWO DORADZTWO W ZAKRESIE DORADZTWO MARKETINGOWE MARKETINGOWE SZKOLENIA SZKOLENIA ZAKRES DZIAŁALNOŚCI PMG CONSULTING PMG CONSULTING PMG CONSULTING PROJEKTY PROJEKTY POMOCOWE POMOCOWE UNII UNII EUROPEJSKIEJ EUROPEJSKIEJ W ZAKRESIE ZAKRESIE ZARZĄDZANIA ZARZĄDZANIA MARKETINGOWE MARKETINGOWE

Bardziej szczegółowo

Grupa DNB Bank Polska S.A. Zasady polityki informacyjnej w zakresie adekwatności kapitałowej. Warszawa, grudzień 2014 roku

Grupa DNB Bank Polska S.A. Zasady polityki informacyjnej w zakresie adekwatności kapitałowej. Warszawa, grudzień 2014 roku Zasady polityki informacyjnej w zakresie adekwatności kapitałowej Warszawa, grudzień 2014 roku Wprowadzenie Poniższy materiał prezentuje polską wersję językową aktualnie obowiązujących Zasad polityki informacyjnej

Bardziej szczegółowo

Studia podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro finansowane przez Narodowy Bank Polski

Studia podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro finansowane przez Narodowy Bank Polski Załącznik do uchwały nr 548 Senatu Uniwersytetu Zielonogórskiego w sprawie określenia efektów kształcenia dla studiów podyplomowych prowadzonych na Wydziale Ekonomii i Zarządzania Studia podyplomowe Mechanizmy

Bardziej szczegółowo

POSIEDZENIE KOMISJI BUDŻETU I FINANSÓW PUBLICZNYCH Senat RP

POSIEDZENIE KOMISJI BUDŻETU I FINANSÓW PUBLICZNYCH Senat RP POSIEDZENIE KOMISJI BUDŻETU I FINANSÓW PUBLICZNYCH Senat RP Andrzej Roter Dyrektor Generalny Warszawa, dnia 7 listopada 2012 roku CHARAKTERYSTYKA RYNKU Wielkość rynku pożyczek bankowych i niebankowego

Bardziej szczegółowo

POLITYKA INFORMACYJNA BANKU SPÓŁDZIELCZEGO W IŁŻY

POLITYKA INFORMACYJNA BANKU SPÓŁDZIELCZEGO W IŁŻY Załącznik do Uchwały Nr 88 /2014 Zarządu Banku Spółdzielczego w Iłży z dnia 23.12.2014r. Załącznik do Uchwały Nr 84/2014 Rady Nadzorczej Banku Spółdzielczego w Iłży z dnia 23.12.2014 r POLITYKA INFORMACYJNA

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie zmianą - rozwój zarządzania procesowego wg ISO 9001:2015

Zarządzanie zmianą - rozwój zarządzania procesowego wg ISO 9001:2015 Zarządzanie zmianą - rozwój zarządzania procesowego wg ISO 9001:2015 ZAPEWNIAMY BEZPIECZEŃSTWO Piotr Błoński, Warszawa, 17.03.2016 r. Program 1. Zarządzanie zmianą - zmiany w normie ISO 9001:2015 2. Zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Pieniądz i polityka pieniężna. Działalność bankowa i polski system bankowy

Spis treści. Pieniądz i polityka pieniężna. Działalność bankowa i polski system bankowy Spis treści Pieniądz i polityka pieniężna 1. Istota pieniądza... 15 2. Funkcje pieniądza... 15 3. Współczesne formy pieniądza... 17 4. Istota i cele polityki pieniężnej państwa... 19 5. Polityka pieniężna

Bardziej szczegółowo

Biznesplan. Budowa biznesplanu

Biznesplan. Budowa biznesplanu BIZNESPLAN Biznesplan dokument zawierający ocenę opłacalności przedsięwzięcia gospodarczego [. Sporządzany na potrzeby wewnętrzne przedsiębiorstwa, jest także narzędziem komunikacji zewnętrznej m.in. w

Bardziej szczegółowo

Dotacje dla wiedzy i technologii

Dotacje dla wiedzy i technologii Dotacje dla wiedzy i technologii Ewelina Hutmańska, Wiceprezes Zarządu Capital-ECI sp. z o.o. Polskie firmy wciąż są wtórnymi innowatorami Ponad 34,5 mld zł wydały na innowacje firmy, zatrudniające powyżej

Bardziej szczegółowo

Raport z zakresu adekwatności kapitałowej Podlasko-Mazurskiego Banku Spółdzielczego w Zabłudowie według stanu na dzień 31.12.

Raport z zakresu adekwatności kapitałowej Podlasko-Mazurskiego Banku Spółdzielczego w Zabłudowie według stanu na dzień 31.12. Załącznik do Uchwały Nr 49/2014 Zarządu Podlasko-Mazurskiego Banku Spółdzielczego w Zabłudowie z dnia 10.07.2014r. Raport z zakresu adekwatności kapitałowej Podlasko-Mazurskiego Banku Spółdzielczego w

Bardziej szczegółowo

WNIOSEK KREDYTOWY / O WYDŁUŻENIE LIMITU W RAMACH RACHUNKU A...... B......

WNIOSEK KREDYTOWY / O WYDŁUŻENIE LIMITU W RAMACH RACHUNKU A...... B...... BANK Spółdzielczy w Sierpcu WNIOSEK KREDYTOWY / O WYDŁUŻENIE LIMITU W RAMACH RACHUNKU WNIOSKODAWCY A.... B.... (imię i nazwisko, nr dowodu tożsamości, adres zamieszkania, data i miejsce urodzenia, nr PESEL)

Bardziej szczegółowo

Kierunki wspierania. Wyniki projektu Insight 2030

Kierunki wspierania. Wyniki projektu Insight 2030 Warszawa, 1 marca 2012 Kierunki wspierania innowacyjności ci przedsiębiorstw. Wyniki projektu Insight 2030 Beata Lubos, Naczelnik Wydziału Polityki Innowacyjności, Departament Rozwoju Gospodarki, Ministerstwo

Bardziej szczegółowo

I. Postanowienia ogólne.

I. Postanowienia ogólne. PROCEDURY KONTROLI ZARZĄDCZEJ Załącznik Nr 1 do zarządzenia nr 291/11 Prezydenta Miasta Wałbrzycha z dnia 15.03.2011 r. I. Postanowienia ogólne. 1 Procedura kontroli zarządczej została opracowana na podstawie

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKAT PRASOWY. Badanie EOS Praktyki płatnicze w krajach europejskich 2015 Trend rosnący: Poprawa praktyk płatniczych w całej Europie

KOMUNIKAT PRASOWY. Badanie EOS Praktyki płatnicze w krajach europejskich 2015 Trend rosnący: Poprawa praktyk płatniczych w całej Europie KOMUNIKAT PRASOWY Badanie EOS Praktyki płatnicze w krajach europejskich 2015 Trend rosnący: Poprawa praktyk płatniczych w całej Europie W Europie Zachodniej tylko co piąta faktura jest regulowana po terminie

Bardziej szczegółowo

Co n a s w y r ó ż n i a

Co n a s w y r ó ż n i a Kim jesteśmy Centrum Prawa Żywnościowego to profesjonalny ośrodek doradczo- -badawczy specjalizujący się w dziedzinie prawa żywnościowego. Stanowi ono fachowe zaplecze eksperckie dla wszystkich podmiotów

Bardziej szczegółowo

KURS DORADCY FINANSOWEGO

KURS DORADCY FINANSOWEGO KURS DORADCY FINANSOWEGO Przykładowy program szkolenia I. Wprowadzenie do planowania finansowego 1. Rola doradcy finansowego Definicja i cechy doradcy finansowego Oczekiwania klienta Obszary umiejętności

Bardziej szczegółowo

Systemy informatyczne orężem walki sprzedawcy energii w walce o klienta. Warszawa 06.06.2008

Systemy informatyczne orężem walki sprzedawcy energii w walce o klienta. Warszawa 06.06.2008 Systemy informatyczne orężem walki sprzedawcy energii w walce o klienta Warszawa 06.06.2008 Agenda wystąpienia Zachowania Sprzedawców Energii w obliczu deregulacji; Różne wizje postawy konkurencyjnej w

Bardziej szczegółowo

Rola zdolności kredytowej przedsiębiorstwa w procedurze pozyskiwania kredytu bankowego - studium przypadku. dr Jacek Płocharz

Rola zdolności kredytowej przedsiębiorstwa w procedurze pozyskiwania kredytu bankowego - studium przypadku. dr Jacek Płocharz Rola zdolności kredytowej przedsiębiorstwa w procedurze pozyskiwania kredytu bankowego - studium przypadku dr Jacek Płocharz Warunki działania przedsiębiorstw! Na koniec 2003 roku działało w Polsce 3.581,6

Bardziej szczegółowo

Finansowanie wdrażania innowacji przez banki

Finansowanie wdrażania innowacji przez banki III Forum Gospodarcze InvestExpo Finansowanie wdrażania innowacji przez banki Dr inż. Jerzy Małkowski Związek Banków Polskich Chorzów, 8 kwietnia 2011 r. 1 CZYM JEST INNOWACJA? Efekty wszelkich działań

Bardziej szczegółowo

ANALIZA WSKAŹNIKOWA WSKAŹNIKI PŁYNNOŚCI MATERIAŁY EDUKACYJNE. Wskaźnik bieżącej płynności

ANALIZA WSKAŹNIKOWA WSKAŹNIKI PŁYNNOŚCI MATERIAŁY EDUKACYJNE. Wskaźnik bieżącej płynności ANALIZA WSKAŹNIKOWA WSKAŹNIKI PŁYNNOŚCI Wskaźnik bieżącej płynności Informuje on, ile razy bieżące aktywa pokrywają bieżące zobowiązania firmy. Zmniejszenie wartości tak skonstruowanego wskaźnika poniżej

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie Nr 24/2012 Rektora Uniwersytetu Wrocławskiego z dnia 28 marca 2012 r. w sprawie Polityki zarządzania ryzykiem

Zarządzenie Nr 24/2012 Rektora Uniwersytetu Wrocławskiego z dnia 28 marca 2012 r. w sprawie Polityki zarządzania ryzykiem Zarządzenie Nr 24/2012 Rektora Uniwersytetu Wrocławskiego z dnia 28 marca 2012 r. w sprawie Polityki zarządzania ryzykiem Na podstawie art. 66 ust. 2 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. - Prawo o szkolnictwie

Bardziej szczegółowo

POLITYKA INFORMACYJNA DOTYCZĄCA ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ

POLITYKA INFORMACYJNA DOTYCZĄCA ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ Załącznik nr 1 do Uchwały Zarządu nr 5/2014 Banku Spółdzielczego we Mstowie z dnia 29.01.2014r. Zatw. Uchwałą RN nr 3/2014 z dn. 30.01.2014 Tekst jednolity uwzględniający wprowadzone zmiany: 1) Uchwałą

Bardziej szczegółowo

Strategia CSR. Grupy Kapitałowej Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie. Sierpień 2015 r.

Strategia CSR. Grupy Kapitałowej Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie. Sierpień 2015 r. Strategia CSR Grupy Kapitałowej Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie Sierpień 2015 r. Misja i wartości Grupy Kapitałowej GPW Misja Grupy Kapitałowej GPW Naszą misją jest rozwijanie efektywnych mechanizmów

Bardziej szczegółowo

Polityka informacyjna

Polityka informacyjna Załącznik nr 1 do uchwały nr 1 Rady Nadzorczej Powiatowego Banku Spółdzielczego w Kędzierzynie Koźlu z dnia 18 marca 2015r. Polityka informacyjna Powiatowego Banku Spółdzielczego w Kędzierzynie - Koźlu

Bardziej szczegółowo

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA prof. nzw. dr hab. Beata Filipiak Unia Europejska stoi wobec konieczności wzmocnienia swojej międzynarodowej pozycji konkurencyjnej w obliczu zmieniających

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA FINANSÓW 1) z dnia. 2011 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA FINANSÓW 1) z dnia. 2011 r. Projekt z dnia 1 czerwca 2011 r. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA FINANSÓW 1) z dnia. 2011 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie upowszechniania informacji związanych z adekwatnością kapitałową 2) Na podstawie

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA FINANSÓW 1) z dnia. 2011 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA FINANSÓW 1) z dnia. 2011 r. Projekt z dnia 1 czerwca 2011 r. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA FINANSÓW 1) z dnia. 2011 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie upowszechniania informacji związanych z adekwatnością kapitałową 2) Na podstawie

Bardziej szczegółowo

OPIS SYSTEMU ZARZĄDZANIA RYZYKIEM

OPIS SYSTEMU ZARZĄDZANIA RYZYKIEM OPIS SYSTEMU ZARZĄDZANIA RYZYKIEM SECUS ASSET MANAGEMENT S.A. dotyczy art. 110w ust.4 Ustawy o obrocie instrumentami finansowymi z dnia 29 lipca 2005 roku tekst zmieniony ustawą z 05-08-2015 Dz. U. poz.

Bardziej szczegółowo

Monitoring procesów z wykorzystaniem systemu ADONIS

Monitoring procesów z wykorzystaniem systemu ADONIS Monitoring procesów z wykorzystaniem systemu ADONIS BOC Information Technologies Consulting Sp. z o.o. e-mail: boc@boc-pl.com Tel.: (+48 22) 628 00 15, 696 69 26 Fax: (+48 22) 621 66 88 BOC Management

Bardziej szczegółowo

BEZPIECZEŃSTWO OBROTU GOSPODARCZEGO MODUŁY WARSZTATOWE

BEZPIECZEŃSTWO OBROTU GOSPODARCZEGO MODUŁY WARSZTATOWE BEZPIECZEŃSTWO OBROTU GOSPODARCZEGO MODUŁY WARSZTATOWE WARSZTAT G-A PRAWNO-TEORETYCZNE PODSTAWY OBROTU GOSPODARCZEGO. Podstawy ekonomii. Podstawy finansów i bankowości. Pojęcie gospodarki i obrotu gospodarczego.

Bardziej szczegółowo

Finanse i Rachunkowość

Finanse i Rachunkowość Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Zestaw pytań do egzaminu licencjackiego na kierunku Finanse i Rachunkowość 1 Zestaw pytań

Bardziej szczegółowo