RYZYKO UBEZPIECZENIOWE

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "RYZYKO UBEZPIECZENIOWE"

Transkrypt

1 Daria Stefańska Magdalena Szymkiewicz UMK Toruń RYZYKO UBEZPIECZENIOWE 1. WPROWADZENIE Konferencja Organizacyjno prawne aspekty funkcjonowania ubezpieczeń, w której bierzemy udział ma na celu poszerzyć wiedzę oraz spojrzenie na tematykę ubezpieczeń. W związku z tym zagadnienie: ryzyko ubezpieczeniowe, jego źródła i manipulacje, wydaje się być odpowiednim tematem do podjęcia dyskusji. Pojęcie ryzyka jest uniwersalne, dotyczy działalności politycznej, gospodarczej i społecznej. Pomimo częstego występowania ryzyka w każdej dziedzinie działalności człowieka, jest ono tematem często pomijanym. Szczególnego znaczenia nabiera w działalności gospodarczej, gdzie jego realizacja pociąga za sobą określone skutki finansowe. Powoduje to, że istota ryzyka, metody jego pomiaru oraz zarządzanie ryzykiem stają się tematem coraz większej liczby publikacji z różnych dziedzin nauki. W ubezpieczeniowej teorii ryzyka trzeba rozróżnić takie pojęcia jak: ryzyko, niebezpieczeństwo i hazard: 1. Ryzyko to pojęcie szerokie. 2. Niebezpieczeństwo rozumie się jako przyczynę lub źródło straty. 3. Hazard oznacza zespół warunków i okoliczności, w których dane niebezpieczeństwo się realizuje DEFINICJA RYZYKA UBEZPIECZENIOWEGO Istnieją dwa charakterystyczne podejścia do zagadnień ryzyka ubezpieczeniowego. Pierwsze, charakterystyczne dla myśli ekonomicznej, traktuje ryzyko przez pryzmat niebezpieczeństw postrzeganych jako przyczyna rzeczywistych zdarzeń społeczno- 1 W. Ronka-Chmielowiec, Ryzyko w ubezpieczeniach metody oceny, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej im. Oskara Langego, Wrocław 1997, s

2 ekonomicznych. Drugie podejście, charakterystyczne dla prawa ubezpieczeniowego, traktuje ryzyko od strony skutków wystąpienia niebezpieczeństw. A. Willet w roku 1901 w The Economic Theory of Risk Insurance jako pierwszy próbował podać definicję naukową ryzyka ubezpieczeniowego. Według Willeta ryzyko jest czymś obiektywnym, związanym z subiektywną niepewnością. W 1921 r. F.H. Knight w pracy Risk, Uncertainly and Profit opublikował swoja koncepcję niepewności mierzalnej i niemierzalnej; pierwszą nazwał ryzykiem, drugą niepewnością sensu stricto. Nie można stworzyć jednolitej kompleksowej definicji ryzyka ubezpieczeniowego. W roku 1966 Komisja do spraw Terminologii Ubezpieczeniowej USA opublikowała dwie oficjalne definicje ryzyka ubezpieczeniowego. Pierwsza definicja uwzględniała pojęcie niepewności. Druga koncentrowała się na zagadnieniach praktyki ubezpieczeniowej. Cechy charakteryzujące naturę ryzyka ubezpieczeniowego: 1. Natura ryzyka jest niejednorodna (nie ma możliwości podania jednoznacznej, uniwersalnej definicji). 2. Ryzyko występuje w co najmniej dwóch różnych aspektach: - obiektywnym, - subiektywnym. 3. Ryzyko może być badane w różnych kontekstach, jako: - niebezpieczeństwo, - hazard, - niepewność, - prawdopodobieństwo. 2 Zgodnie z pracą E. J. Vaughana Fundaments of Riks and Insurance można podać kilka najczęściej spotykanych definicji ryzyka ubezpieczeniowego: 1. ryzyko jest szansą nastąpienia straty ryzyko należy rozumieć jako możliwość lub prawdopodobieństwo, że coś się wydarzy, lub jako stopień tego prawdopodobieństwa. Pierwsze z tych znaczeń traktuje ryzyko jako szansę straty, która nie jest mierzalna. Natomiast szansa straty jest kwantyfikowalna procentowo lub w ułamkach. 2. ryzyko jest możliwością nastąpienia straty możliwość to prawdopodobieństwo zajścia określonego zdarzenia zawarte między zerem a jednością i w tym znaczeniu ryzyko jest niewiadomą. 2 A. Śliwiński, Ryzyko ubezpieczeniowe : taryfy - budowa i optymalizacja, Poltext, Warszawa 2002r., s

3 3. ryzyko jest stanem, w którym istnieje możliwość straty ryzyko to pewien stan rzeczywistości, w którym istnieje możliwość niekorzystnego odchylenia się wyniku rzeczywistego od wyniku założonego lub oczekiwanego w danej sytuacji i tu ryzyko jest mierzalne za pomocą prawdopodobieństwa wystąpienia straty. 4. ryzyko jest dyspersją rezultatów rzeczywistych i oczekiwanych ocenia się stopień rozrzutu wyników w stosunku do pozycji centralnych lub średnich. 5. ryzyko jest prawdopodobieństwem wyniku innego niż oczekiwany, 6. ryzyko jest niepewnością, 7. ryzyko jest niebezpieczeństwem, 8. ryzyko oznacza przedmiot ubezpieczenia KLASTFIKACJA RYZYKA UBEZPIECZENIOWGO Ryzyko może być klasyfikowane według różnych kryteriów, co wynika przede wszystkim z jego niejednoznaczności oraz trudnej do zidentyfikowania natury, dlatego bardzo ważne jest jego znaczenie i funkcje klasyfikacji. Analizując literaturę polską i zagraniczną, wyodrębniamy cztery podstawowe funkcje klasyfikacji ryzyka: funkcja poznawcza, funkcja metodologiczna, funkcja praktyczna, funkcja kwantyfikacji. Funkcja poznawcza ma niewątpliwe znaczenie dla teorii ubezpieczeniowej. Brak jednoznacznej systematyki ryzyka zubaża rozumienie istoty i natury tego zjawiska. Klasyfikacja ryzyka ubezpieczeniowego posiada również walor metodologiczny, ułatwiając czy wręcz warunkując komunikatywny język i metody badawcze stosowane w obrębie teorii ubezpieczeń. Teoria ubezpieczeniowa, poprzez analizę ryzyka ubezpieczeniowego, powinna stworzyć swoje własne klasyfikacje tegoż ryzyka. Celem stworzenia takiej klasyfikacji jest przede wszystkim oddzielenie ryzyk ubezpieczanych od nieubezpieczalnych oraz stworzenie grup ryzyk dających się unormować prawnie, co jest niezbędne do stworzenia ogólnych warunków umowy ubezpieczenia. 4 Podział ryzyka jest równie ważny w praktyce ubezpieczeniowej, ponieważ dzięki niemu możliwe jest określenie zasad i technik identyfikacji, kwantyfikacji oraz selekcji ryzyk. Z powodu niejednoznaczności ryzyka również i jego klasyfikacja jest stworzona na różne sposoby. Pewne ryzyka sklasyfikowane do danej grupy po przyjęciu innych kryteriów mogą 3 W. Ronka-Chmielowiec, op. cit., s A. Śliwiński, op. cit., s

4 stanowić inną grupę. Na przykład ryzyko czyste, po przyjęciu innych kryteriów, może być zaliczone do ryzyka finansowego lub majątkowego. Podobnie ryzyko finansowe może mieć charakter czysty bądź spekulatywny. Prace nad klasyfikacją ryzyka ubezpieczeniowego ciągle trwają. Wielu autorów próbuje wyodrębniać różne grupy ryzyka, wzbogacając istniejącą klasyfikację. Prace te utwierdzają tylko w przekonaniu, że nie można stworzyć stałej, niepodważalnej klasyfikacji ryzyka ubezpieczeniowego, która w pełni uwzględniałaby wszystkie jego aspekty i rodzaje. Powodem tego jest dynamiczny charakter ryzyka, które powinno być traktowane jako pewien, zmienny w czasie, proces, a nie stała cecha świata zewnętrznego. a) Ryzyko obiektywne i subiektywne Podział ten wynika z charakteru ryzyka. Zrozumienie istoty podziału ryzyka na obiektywne i subiektywne jest niezwykle ważne z punktu widzenia praktyki ubezpieczeniowej. Podział i postrzeganie wymienionych ryzyk determinuje zachowania osób i przedsiębiorstw ubezpieczeniowych. Ryzyko obiektywne jest rozumiane jako względne odchylenie straty rzeczywistej od oczekiwanej. W praktyce ubezpieczeniowej ryzykiem obiektywnym nie jest sam fakt zaistnienia szkody, lecz możliwy do zaakceptowania margines błędu rezultatów rzeczywistych od zakładanych. Miarami ryzyka obiektywnego mogą być parametry statystyki opisowej mierzące poziom odchyleń wyników rzeczywistych od wartości oczekiwanej, np. wariancja, odchylenie standardowe, współczynnik zmienności. Pomiar tego ryzyka jest tym dokładniejszy, im badana grupa jest większa. Ma tu zastosowanie prawo wielkich liczb. W praktyce ubezpieczeniowej ryzyko obiektywne odnosi się do zagrożeń o charakterze masowym. 5 Ryzyko obiektywne odnosi się do zdarzeń, których wyniku nie da się w żaden sposób przewidzieć. Ryzyko subiektywne ma charakter indywidualnej oceny możliwości wystąpienia danych skutków. W literaturze jest określane jako niepewność oparta na osobistych uwarunkowaniach psychologicznych lub nastroju duchowym. Miarą tego ryzyka może być stopień niepewności co do wystąpienia określonych strat. Jednak jest to miara trudna do 5 E. Wierzbicka, Istota i znaczenie ubezpieczeń [w:] Ubezpieczenia osobowe, pod red. E. Wierzbickiej, Wolters Kluwer, Warszawa 2008r., s

5 kwantyfikacji. Poziom ryzyka subiektywnego może być oceniany za pomocą testów psychologicznych. Wyniki takich testów są nieprecyzyjne i często niejednoznaczne. Wobec czego ryzyko subiektywne jest praktycznie niemierzalne. Pomimo tego, że ryzyko to jest niemierzalne, jego ocena jest niezwykle ważna z punktu widzenia zakładu ubezpieczeń. Ryzyko subiektywne jest jednym z czynników determinujących decyzję o ubezpieczeniu się. Na przykład wielu przedsiębiorców nie ubezpiecza majątku przedsiębiorstw, uzasadniając ten fakt niską szkodowością (niski poziom ryzyka obiektywnego) lub zbyt wysokim poziomem składek. Rozumowanie, że skoro przez kilka lub nawet kilkadziesiąt lat nie nastąpił wypadek ubezpieczeniowy, może świadczyć o niskiej subiektywnej ocenie ryzyka. W interesie przedsiębiorstw ubezpieczeniowych jest wzrost świadomości ubezpieczeniowej społeczeństwa. Można to osiągnąć wykorzystując ryzyko subiektywne. Poziom tego ryzyka, może być determinowany przez odpowiednie działania prewencyjne i politykę zakładów ubezpieczeń i państwa, której celem powinien być wzrost świadomości ubezpieczeniowej społeczeństwa. Zakłady ubezpieczeń powinny więc prowadzić kampanie promocyjne przybliżające istniejące niebezpieczeństwa. Osoby postrzegające ryzyko subiektywne wykazują większą skłonność do ubezpieczania się. Skłonność ta wynika z większej niż w pozostałych przypadkach ocenie możliwości wystąpienia straty powstałej z realizacji ryzyka obiektywnego. W związku z tym, że podział ten leży w obszarze zainteresowań praktyki ubezpieczeniowej, umieszczono go celowo w klasyfikacji ryzyka ubezpieczeniowego. 6 b) Ryzyko systematyczne i specyficzne Podział ryzyka na systematyczne oraz specyficzne po raz pierwszy podał C. Kulp. Ryzyko systematyczne dotyczy ogółu społeczeństwa. Nie może być kontrolowane, ponieważ wynika z przyczyn niezależnych od pojedynczej osoby. Ryzyko to może być związane z działaniem sił przyrody. 7 Na przykład gospodarka danego kraju charakteryzuje się danym poziomem ryzyka, wynikającym z ogólnej sytuacji ekonomicznej. Ryzyko to w zasadzie nie może być wyeliminowane. Na jego poziom można wpływać przez odpowiednią politykę rządu, banku centralnego, a także innych instytucji międzynarodowych. Ryzyko specyficzne, w odróżnieniu od systematycznego, może być kontrolowane. Jego poziom zależy bowiem od indywidualnych decyzji konsumenta. 8 6 E. Wierzbicka, op. cit., s A. Śliwiński, op. cit., s Ibidem. 5

6 Pomimo tego, że podział na ryzyko systematyczne i specyficzne wydaje się być podobnym do podziału na ryzyko obiektywne i subiektywne, istnieje tu zasadnicza różnica: ryzyko obiektywne i subiektywne dotyczy cech lub odczuć jednostki, a ryzyko systematyczne charakteryzuje pewną zbiorowość ogólną. c) Ryzyko spekulatywne i czyste Ryzyko spekulatywne dotyczy sytuacji, w której konsekwencjami jego realizacji są trzy możliwe sytuacje: strata, zysk lub brak starty bądź zysku. 9 Przykładem dobrze opisującym ten typ ryzyka może być sytuacja, gdy producent wprowadza na rynek nowy produkt, spodziewając się dużych zysków. Jeśli produkt zostanie zaakceptowany przez rynek, przedsiębiorca osiągnie spodziewane zyski, gdy produkt nie zostanie zaakceptowany producent narażony jest na straty. Koszty związane z produktem mogą zostać w całości pokryte przychodami ze sprzedaży i producent nie osiągnie zysków ani nie poniesie strat. Ryzyko to nie jest mierzalne metodami statystycznymi i nie nadaje się do ubezpieczenia. 10 Ryzyko czyste w odróżnieniu od ryzyka spekulatywnego występuje w momencie, gdy realizacja tegoż ryzyka powoduje stratę majątkową, a brak realizacji nie daje żadnych korzyści. W tym typie ryzyka występuje alternatywa między stratą a brakiem straty. Przykładem tego ryzyka może być sytuacja, gdy konsument dokonuje zakupu samochodu. W momencie realizacji ryzyka i uszkodzenia samochodu konsument ponosi określoną stratę materialną. Natomiast w przypadku wystąpienia sytuacji odwrotnej nie odnosi żadnych korzyści. Ryzyko czyste może być przedmiotem dalszych klasyfikacji. Podział ryzyka czystego przedstawił E.J. Vaughan, który w ramach ryzyka czystego wyodrębnił: - ryzyko osobiste jest to ryzyko związane z utratą możliwości zarobkowania, np. wskutek przedwczesnej śmierci, choroby, inwalidztwa, bezrobocia. - ryzyko własności jest związane z posiadaniem mienia, np. posiadając dom jesteśmy narażeni na jego zniszczenie przez pożar, co wiąże się ze stratą materialną. E.J. Vaughan wyróżnił dwa rodzaje strat związanych z ryzykiem własności: stratę bezpośrednią (direct loss), która jest 9 Ibidem. 10 E. Wierzbicka, op. cit., s

7 związana z samą szkodą (jeśli dom zostaje zniszczony pożarem, wówczas właściciel traci jego wartość) i stratę pośrednią (indirect loss), występującą jako konsekwencja straty bezpośredniej. Właściciel zniszczonego domu musi zapewnić sobie i rodzinie zastępcze miejsce zamieszkania, a w przyszłości odbudować stracone mienie, czyli ponieść stratę bezpośrednią. Strata bezpośrednia może być zminimalizowana przez ubezpieczenie. - ryzyko odpowiedzialności występuje w sytuacji, kiedy strata materialna jest wynikiem nieumyślnego bądź zamierzonego działania osób trzecich. Z ryzykiem tym związany jest istniejący system ubezpieczeń obowiązkowych, np. ubezpieczenie obowiązkowe pojazdów, rolników z tytułu prowadzenia gospodarstw rolnych. - ryzyko z winy innych obejmuje sytuacje, kiedy to my, przez działanie niezamierzone, powodujemy szkodę materialną dotykającą kogoś innego. Przykładem tego ryzyka może być nieumyślne spowodowanie wypadku drogowego. W USA przyczyną wielu pożarów są niedopałki papierosów wyrzucane przez kierowców. 11 d) Ryzyko statyczne i dynamiczne Jest to kolejny bardzo ważny podział ryzyka ubezpieczeniowego. Klasyfikacja ta uwzględnia czynnik czasu. Dzieli ryzyka na niezależne od czasu oraz zmieniające się w czasie. Ryzyko statyczne istnieje niezależnie od czasu. 12 Według E.J. Vughana może pojawić się nawet wówczas, gdy nie będzie postępu gospodarczego. Jest to ryzyko, które występuje niezależnie od zmian związanych z postępem ekonomicznym, technologicznym i cywilizacyjnym. 13 Ryzyko dynamiczne ma odmienny charakter. Jest to ryzyko związane ściśle ze zmianami ekonomicznymi, organizacyjnymi i technologicznymi. 14 W literaturze podkreśla się, że ten podział również nie jest konsekwentny. Istnieją bowiem ryzyka, które mają charakter zarówno statyczny, jak i dynamiczny (np. poziom śmiertelności danej populacji). 15 Jak pisze E. Kowalewski, śmiertelność z jednej strony wykazuje cechy statyczne, z drugiej zaś zależy od poziomu konsumpcji, rozwoju medycyny i innych czynników społecznych wpływających pośrednio na długość życia człowieka. 11 A. Śliwiński, op. cit., s Ryzyko to może przejawiać się jako np. działanie żywiołów przyrody. 13 W. Ronka-Chmielowiec, op. cit., s Ibidem. 15 Przykładem jest kryzys sub prime, który wystąpił w 2008r. 7

8 e) Ryzyko finansowe i niefinansowe Podział na ryzyko finansowe i niefinansowe wynika z charakteru strat powstałych na skutek realizacji określonego ryzyka. Ryzyka finansowe charakteryzują się tym, że ich realizacja powoduje stratę finansową. Ryzyka te występują przede wszystkim w ubezpieczeniach majątkowych. Ryzyka niefinansowe stwarzają określone negatywne skutki dla otoczenia (np. w życiu jednostki czy w działalności gospodarczej podmiotów), lecz nie zawsze skutki te muszą mieć bezpośredni charakter finansowy. Nie można zakładać, że ubezpieczane są tylko ryzyka finansowe. W momencie realizacji ryzyka niefinansowego powstaje przyszła potrzeba finansowa. 16 f) Ryzyko fundamentalne i partykularne Kryterium tego podziału to źródło ryzyka, jego masowe oddziaływanie oraz rozmiar jego następstw. Ryzyko fundamentalne ma charakter bezosobowy. Konsekwencją jego realizacji są straty odczuwalne przez całe społeczeństwo. Ryzyko partykularne ma charakter osobowy. Realizacja tego ryzyka wynika z określonych działań jednostki, choć często może być również od niej niezależna. Straty wynikające z realizacji tego ryzyka mają wpływ na zachowanie jednostki (np. kradzież, podpalenie). Natomiast w przypadku katastrofy lotniczej czy samochodowej realizacja ryzyka partykularnego powoduje straty jednostki, ale jest od niej niezależna. 17 g) Ryzyko probabilistyczne i estymacyjne Podział ten został po raz pierwszy podany przez F.H. Knighta. Wynika on bezpośrednio z możliwości kwantyfikacji ryzyka. Ryzyko probabilistyczne dzieli się na aprioryczne, dające się obliczyć metodami matematycznymi, i statystyczne, dające się obliczyć na podstawie danych statystycznych. 16 A. Śliwiński, op. cit., s Ibidem. 8

9 Ryzyko estymacyjne występuje w sytuacji, gdy możliwa kwantyfikacja obarczona jest dużym błędem. Powoduje to zbliżenie tego ryzyka do niepewności, przez co staje się nieubezpieczalne. 18 Podział ten, podobnie jak podział na ryzyka czyste i spekulatywne, jest niezwykle przydatny w praktyce ubezpieczeniowej. Panuje bowiem ogólne przekonanie, że tylko ryzyka dające się kwantyfikować statystycznie mogą być ubezpieczalne. h) Ryzyko osobowe i majątkowe Podział ten ma szczególne znaczenie w prawnej systematyce ubezpieczeń. Wynika z charakteru przedmiotu ubezpieczenia. Jest niezwykle przydatny do konstrukcji określonych produktów ubezpieczeniowych. Ryzyko osobowe jest to ryzyko, którego realizacja powoduje stratę w dobrach osobistych takich jak życie, zdrowie i zdolność do pracy. Ryzyko majątkowe jest to ryzyko, którego realizacja zagraża dobrom majątkowym. 19 i) Podział ryzyka ze względu na charakter niepewności W literaturze występuje podział ryzyka ze względu na charakter niepewności, który wywołuje wiele sporów i dyskusji. Występują obawy, czy klasyfikacja ta jest metodologicznie poprawna i kompletna. Celem tego podziału jest przedstawienie dotychczasowych osiągnięć nauki w zakresie ryzyka ubezpieczeniowego. Wobec czego uzasadnione jest przedstawienie i tej klasyfikacji. Wyróżnia się tu cztery główne grupy ryzyka: - ryzyko niepewności faktu realizacji charakteryzuje się niepewnością co do realizacji ryzyka (np. nie ma pewności, czy zaistnieje wypadek samochodowy czy nie). - ryzyko niepewności czasu charakteryzuje się pewnością co do realizacji ryzyka, lecz nieznany jest czas tej realizacji (np. ryzyko śmierci; śmierć jest zdarzeniem pewnym, lecz nikt nie jest w stanie określić dokładnego jej czasu). - ryzyko niepewności skutku występuje w sytuacji, kiedy jesteśmy w stanie określić czas i fakt realizacji ryzyka, ale nie mamy pewności co do jego skutku (np. meteorolodzy mogą określić czas i miejsce huraganu, nie mogą jednak określić jego skutków). 18 W. Ronka-Chmielowiec, op.cit., s Przykładem ryzyka osobowego jest wypadek powodujący niepełnosprawność, która wyklucza pracę w niektórych zawodach, za to ryzyka majątkowego jest np. pożar lub zalanie mieszkania. 9

10 - ryzyko niepewności miejsca dotyczy sytuacji, kiedy nie można określić miejsca realizacji danego ryzyka ŹRÓDŁA RYZYKA Źródła ryzyka można podzielić na dwie grupy. Pierwszą grupę tworzą elementy, na które człowiek nie ma wpływu i wynikają z podstawowych praw natury jak np. zmiany pór roku, zmiany klimatu. Do grupy drugiej należy zaliczyć czynniki kształtowane przez człowieka i zależne od niego. Może to być na przykład wykształcenie, postęp techniczny, potrzeby ludzkie, czyny niedozwolone, działania polityczne, siły natury, ryzyko zależności, zależenie się tylko od jednej grupy podmiotów. 5. ZARZĄDZANIE A MANIPULACJA RYZYKIEM Zarządzanie ryzykiem (risk management) jest rozumiane jako system metod i działań zmierzających do obniżenia stopnia oddziaływania ryzyka funkcjonowania podmiotu gospodarczego i do podejmowania w tym celu optymalnych decyzji. Głównym celem zarządzania ryzykiem jest minimalizacja strat wynikających z realizacji danego ryzyka. Powszechnie uważa się, że risk management polega na podjęciu decyzji co do wyboru ubezpieczenia lub nie. W rzeczywistości jest to skomplikowany, dynamiczny proces zarządzania przedsiębiorstwem, obejmujący działania związane z planowaniem, diagnozowaniem, kontrolą i przeciwdziałaniem realizacji określonych ryzyk. Jest to proces rozłożony w czasie i składający się z wielu elementów składowych. Elementy te można połączyć w cztery podstawowe fazy: 1. analiza ryzyka, 2. kontrola ryzyka, 3. finansowanie ryzyka, 4. administrowanie procesu kierowania. Analiza ryzyka stanowi fazę wstępną w procesie zarządzania. Polega na identyfikacji i klasyfikacji grup ryzyk występujących w danym przedsiębiorstwie. Hierarchizacja ryzyk powinna być dokonana z punktu widzenia wielkości strat wywołanych realizacją określonego ryzyka, na tle bilansu i rachunku zysków i strat firmy. 20 A. Śliwiński, op. cit., s

11 Celem kontroli ryzyka jest minimalizacja wystąpienia określonych ryzyk. W literaturze przedmiotu proces zarządzania ryzykiem i faza kontroli ryzyka są często utożsamiane z metodami manipulacji ryzykiem (methods of handling risk). Metody manipulacji stanowią część procesu zarządzania ryzykiem, obejmującą sposoby eliminowania, ograniczania lub przenoszenia ryzyka. Wynikają z doświadczeń kadry zarządzającej zdobytych w przeszłości. Do metod manipulacji ryzykiem zaliczamy: 1. unikanie ryzyka, 2. aktywne lub pasywne zatrzymanie ryzyka, 3. kontrolę ryzyka, 4. transfer ryzyka, 5. ubezpieczenie. Z wyborem odpowiedniej metody manipulacji wiąże się kolejny etap procesu zarządzania ryzykiem jego finansowanie. Etap ten polega na przeprowadzeniu analizy opłacalności wybranej metody manipulacji z punktu widzenia wielkości prawdopodobnych strat oraz możliwości finansowych przedsiębiorstwa. Cały proces zarządzania ryzykiem powinien być stale administrowany przez tworzenie, weryfikację i ocenę proponowanych programów działania PODSUMOWANIE Podsumowując, temat ryzyka ubezpieczeniowego jest bardzo istotnym zagadnieniem, ponieważ towarzyszy człowiekowi w każdej dziedzinie jego działalności. Pomimo tego, że pojęcie ryzyka jest uniwersalne i dotyczy działalności politycznej, gospodarczej i społecznej, jest ono niejednoznaczne i trudne do zdefiniowania. Szczególnego znaczenia nabiera w działalności gospodarczej, gdzie jego realizacja pociąga za sobą określone skutki finansowe. Powoduje to, że istota ryzyka, metody jego pomiaru oraz zarządzanie ryzykiem stają się tematem coraz większej liczby publikacji z różnych dziedzin nauki. Aby poznać naturę ryzyka przede wszystkim trzeba je skwalifikować. Jednak związek ryzyka z niepewnością dodatkowo utrudnia wykonanie tego. Zarówno kwalifikacja, jak i kwantyfikacja ryzyka jest bardzo ważnym aspektem związanym z funkcjonowaniem firm 21 A. Śliwiński, op. cit., s

12 ubezpieczeniowych, ponieważ dają one podstawy do podjęcia kluczowych decyzji wiążących się z ubezpieczeniem danego rodzaju ryzyka i zarządzania nim. Ryzyko dzielimy na: ryzyko obiektywne i subiektywne, ryzyko systematyczne i specyficzne, ryzyko spekulatywne i czyste, ryzyko statyczne i dynamiczne, ryzyko finansowe i niefinansowe, ryzyko fundamentalne i partykularne, ryzyko probabilistyczne i estymacyjne, ryzyko osobowe i majątkowe. Dzięki tym podziałom mamy podstawę do nie tylko lepszego poznania tego trudnego tematu, ale też do znalezienia źródła ryzyka i zarządzania nim. 12

13 LITERATURA: 1) Praca zbiorowa pod redakcją Walentego Ostasiewicza, Składki i ryzyko ubezpieczeniowe modelowanie stochastyczne, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej im. Oskara Langego, Wrocław 2004; 2) Ronka-Chmielowiec W., Ryzyko w ubezpieczeniach metody oceny, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej im. Oskara Langego, Wrocław 1997; 3) Śliwiński A., Ryzyko ubezpieczeniowe : taryfy - budowa i optymalizacja, Poltext, Warszawa 2002; 4) E. Wierzbicka, Istota i znaczenie ubezpieczeń [w:] Ubezpieczenia osobowe, pod red. E. Wierzbickiej, Wolters Kluwer, Warszawa

Definicja ryzyka ubezpieczeniowego, cechy ryzyka, faktory ryzyka.

Definicja ryzyka ubezpieczeniowego, cechy ryzyka, faktory ryzyka. Podstawowe pojęcia ubezpieczeniowe. Klasyfikacja ubezpieczeń Ubezpieczenia dzielimy na: Społeczne, Gospodarcze. Ubezpieczenia społeczne naleŝą do sektora publicznego, są ściśle związane z pracownikiem

Bardziej szczegółowo

Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej

Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej Najbardziej ogólna klasyfikacja kategorii ryzyka EFEKT Całkowite ryzyko dzieli się ze względu na kształtujące je czynniki na: Ryzyko systematyczne Ryzyko

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie ryzykiem. Opracował: Dr inŝ. Tomasz Zieliński

Zarządzanie ryzykiem. Opracował: Dr inŝ. Tomasz Zieliński Zarządzanie ryzykiem Opracował: Dr inŝ. Tomasz Zieliński I. OGÓLNE INFORMACJE O PRZEDMIOCIE Cel przedmiotu: Celem przedmiotu jest zaprezentowanie studentom podstawowych pojęć z zakresu ryzyka w działalności

Bardziej szczegółowo

K A R T A P R Z E D M I O T U ( S Y L L A B U S )

K A R T A P R Z E D M I O T U ( S Y L L A B U S ) K A R T A P R Z E D M I O T U ( S Y L L A B U S ) Kod UTHRad/E/A/HES / Nazwa w języku polskim: Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych w języku angielskim: Motor Third

Bardziej szczegółowo

RISK MANAGEMENT W ZAKŁADZIE UBEZPIECZEŃ CZYLI JAK ZARZĄDZAĆ

RISK MANAGEMENT W ZAKŁADZIE UBEZPIECZEŃ CZYLI JAK ZARZĄDZAĆ RISK MANAGEMENT W ZAKŁADZIE UBEZPIECZEŃ CZYLI JAK ZARZĄDZAĆ I NIE RYZYKOWAĆ Aleksandra Wojnarowska Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie Streszczenie Risk management, czyli zarządzanie ryzykiem

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZNE ASPEKTY ROZWOJU RYNKU UBEZPIECZENIOWEGO

SPOŁECZNE ASPEKTY ROZWOJU RYNKU UBEZPIECZENIOWEGO SPOŁECZNE ASPEKTY ROZWOJU RYNKU UBEZPIECZENIOWEGO Wstęp Ogólny zamysł napisania książki wywodzi się ze stwierdzenia, iż dalszy rozwój rynku ubezpieczeniowego w Polsce jest uzależniony od znacznego zwiększenia

Bardziej szczegółowo

specjalnościowy obowiązkowy polski letni wykład ćwiczenia laboratorium projekt inne C.EFEKTY KSZTAŁCENIA I METODY SPRAWDZANIA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA

specjalnościowy obowiązkowy polski letni wykład ćwiczenia laboratorium projekt inne C.EFEKTY KSZTAŁCENIA I METODY SPRAWDZANIA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA KARTA MODUŁU / KARTA PRZEDMIOTU Kod modułu Z-EKO2-689 Nazwa modułu Ubezpieczenia i ryzyko w działalności gospodarczej Nazwa modułu w języku angielskim Insurance and Risk in Business Obowiązuje od roku

Bardziej szczegółowo

UBEZPIECZENIA SPOŁECZNE. Informacje organizacyjne 3 marca 2015 r.

UBEZPIECZENIA SPOŁECZNE. Informacje organizacyjne 3 marca 2015 r. UBEZPIECZENIA SPOŁECZNE Informacje organizacyjne 3 marca 2015 r. Plan spotkania Tematyka zajęć Rekomendowana literatura Organizacja spotkań Warunki zaliczenia Przydatne informacje Zarys tematyki spotkań

Bardziej szczegółowo

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2013/2014

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2013/2014 Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Karta przedmiotu obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 013/014 Wydział Zarządzania i Komunikacji Społecznej Kierunek studiów:

Bardziej szczegółowo

UBEZPIECZENIA. Co to jest ubezpieczenie??? Warunki zaliczenia 2014-12-03. Literatura: Literatura: Słownik języka polskiego

UBEZPIECZENIA. Co to jest ubezpieczenie??? Warunki zaliczenia 2014-12-03. Literatura: Literatura: Słownik języka polskiego Warunki zaliczenia Egzamin pisemny: 22 stycznia 2012 r. Godz. 11.05-12.40 w Sali RA3. UBEZPIECZENIA Prowadzący: dr Jacek Rodzinka Katedra Makroekonomii pokój A 109, tel. (17) 866 11 34 1 jrodzinka@wsiz.rzeszow.pl

Bardziej szczegółowo

K A R T A P R Z E D M I O T U ( S Y L L A B U S )

K A R T A P R Z E D M I O T U ( S Y L L A B U S ) K A R T A P R Z E D M I O T U ( S Y L L A B U S ) Kod Nazwa w języku polskim: Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych w języku angielskim: Motor Third Party Liability

Bardziej szczegółowo

Kod przedmiotu: PLPILA02-IEEKO-L-5s13-2012ZMISPS Pozycja planu: D13

Kod przedmiotu: PLPILA02-IEEKO-L-5s13-2012ZMISPS Pozycja planu: D13 Kod przedmiotu: PLPILA02-IEEKO-L-5s1-2012ZMIP Pozycja planu: D1 C1 C2 C INFORMACJE O PRZEDMIOCIE A. Podstawowe dane 1 Nazwa przedmiotu Ubezpieczenia i ryzyko gospodarcze 2 Rodzaj przedmiotu pecjalnościowy/obowiązkowy

Bardziej szczegółowo

Spis treści CZĘŚĆ I. UBEZPIECZENIA GOSPODARCZE

Spis treści CZĘŚĆ I. UBEZPIECZENIA GOSPODARCZE Spis treści Wykaz skrótów......................................................... 8 Wstęp................................................................. 9 CZĘŚĆ I. UBEZPIECZENIA GOSPODARCZE 1. RYZYKO

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty Zarządzanie ryzykiem dr Grzegorz Głód Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach 14.10.2013 r. Kto chce mieć absolutną pewność przed podjęciem decyzji nigdy decyzji nie podejmie 1

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 1. Analiza zmian i tendencje rozwoju rynku ubezpieczeń komunikacyjnych

Spis treści. 1. Analiza zmian i tendencje rozwoju rynku ubezpieczeń komunikacyjnych Spis treści Wstęp... 9 1. Analiza zmian i tendencje rozwoju rynku ubezpieczeń komunikacyjnych w Polsce... 11 1.1. Charakterystyka i regulacje prawne rynku ubezpieczeń komunikacyjnych w Europie... 11 1.2.

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ EKONOMII KARTA OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA

WYDZIAŁ EKONOMII KARTA OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA WYDZIAŁ EKONOMII KARTA OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA Nazwa modułu Ubezpieczenia Nazwa modułu w języku angielskim Insurance Kod modułu Kody nie zostały jeszcze przypisane Kierunek studiów Kierunek prawno-ekonomiczny

Bardziej szczegółowo

JAK WYBRAĆ NAJKORZYSTNIEJSZĄ POLISĘ AC?

JAK WYBRAĆ NAJKORZYSTNIEJSZĄ POLISĘ AC? TRANSPORT JAK WYBRAĆ NAJKORZYSTNIEJSZĄ POLISĘ AC? www.firmatransportowa.pl TRANSPORT JAK WYBRAĆ NAJKORZYSTNIEJSZĄ POLISĘ AC JAK WYBRAĆ NAJKORZYSTNIEJSZĄ POLISĘ AC? Spis treści Jaki zakres ochrony możesz

Bardziej szczegółowo

Tomasz Redliński - Manager, Departament Bezpieczeństwa, PBSG Sp. z o.o. Janusz Słobosz Risk Consulting Manager, Aon Polska Sp. z o.o.

Tomasz Redliński - Manager, Departament Bezpieczeństwa, PBSG Sp. z o.o. Janusz Słobosz Risk Consulting Manager, Aon Polska Sp. z o.o. Rola Zintegrowanego Zarządzania Ryzykiem w organizacji Tomasz Redliński - Manager, Departament Bezpieczeństwa, PBSG Sp. z o.o. Janusz Słobosz Risk Consulting Manager, Aon Polska Sp. z o.o. Agenda 1. Ryzyko

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie bezpieczeństwem informacji przegląd aktualnych standardów i metodyk

Zarządzanie bezpieczeństwem informacji przegląd aktualnych standardów i metodyk Zarządzanie bezpieczeństwem informacji przegląd aktualnych standardów i metodyk dr T Bartosz Kalinowski 17 19 września 2008, Wisła IV Sympozjum Klubu Paragraf 34 1 Informacja a system zarządzania Informacja

Bardziej szczegółowo

System bonus-malus z mechanizmem korekty składki

System bonus-malus z mechanizmem korekty składki System bonus-malus z mechanizmem korekty składki mgr Kamil Gala Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny dr hab. Wojciech Bijak, prof. SGH Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny, Szkoła Główna Handlowa Zagadnienia

Bardziej szczegółowo

Nauka o finansach. Prowadzący: Dr Jarosław Hermaszewski

Nauka o finansach. Prowadzący: Dr Jarosław Hermaszewski Nauka o finansach Prowadzący: Dr Jarosław Hermaszewski Wykład 1 CO TO SĄ FINANSE? Definicja Finanse 1. Dziedzina nauki zajmująca się analizą, jak ludzie lokują dostępne zasoby w danym okresie. 2. Ogół

Bardziej szczegółowo

3.10 Rynek ubezpieczeń

3.10 Rynek ubezpieczeń Być przedsiębiorczym nauka przez praktykę Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego 3.10 Rynek ubezpieczeń Katarzyna Sowa al. T. Rejtana 16c, 35-959 Rzeszów

Bardziej szczegółowo

Ryzyko w działalności przedsiębiorstw przemysłowych. Grażyna Wieteska Uniwersytet Łódzki Katedra Zarządzania Jakością

Ryzyko w działalności przedsiębiorstw przemysłowych. Grażyna Wieteska Uniwersytet Łódzki Katedra Zarządzania Jakością Ryzyko w działalności przedsiębiorstw przemysłowych Grażyna Wieteska Uniwersytet Łódzki Katedra Zarządzania Jakością Plan Prezentacji Cel artykułu Dlaczego działalność przemysłowa wiąże się z ryzykiem?

Bardziej szczegółowo

Co to jest ubezpieczenie???

Co to jest ubezpieczenie??? SYSTEM UBEZPIECZEŃ SPOŁECZNYCH Prowadzący: dr Jacek Rodzinka Co to jest ubezpieczenie??? INSTYTUT BADAŃ i ANALIZ FINANSOWYCH pokój RA 50, tel. (17) 866 15 29 1 jrodzinka@wsiz.rzeszow.pl 2 Słownik języka

Bardziej szczegółowo

Opis: Spis treści: Wprowadzenie - Ewa Wierzbicka 11. 1. Rynek ubezpieczeń non-life w Polsce - Kazimierz Ortyński 15

Opis: Spis treści: Wprowadzenie - Ewa Wierzbicka 11. 1. Rynek ubezpieczeń non-life w Polsce - Kazimierz Ortyński 15 Tytuł: Ubezpieczenia non-life Autorzy: Ewa Wierzbicka (red.) Wydawnictwo: CeDeWu.pl Rok wydania: 2010 Opis: W książce Ubezpieczenia non-life szczegółowo przedstawiono klasyczne oraz nowoczesne ubezpieczenia

Bardziej szczegółowo

Broker ubezpieczeniowy. Leszek Niedałtowski Wiceprezes Zarządu STBU Brokerzy Ubezpieczeniowi Sp. z o.o. Poznań, 26.01.2010

Broker ubezpieczeniowy. Leszek Niedałtowski Wiceprezes Zarządu STBU Brokerzy Ubezpieczeniowi Sp. z o.o. Poznań, 26.01.2010 Leszek Niedałtowski Wiceprezes Zarządu STBU Brokerzy Ubezpieczeniowi Sp. z o.o. Poznań, 26.01.2010 Program 1. STBU i Brokerownia Umiejętności; 2. Ryzyko i Ubezpieczenia; 3. Struktura Rynku. Rola Brokera;

Bardziej szczegółowo

Materiały wykładowe (fragmenty)

Materiały wykładowe (fragmenty) Materiały wykładowe (fragmenty) 1 Robert Susmaga Instytut Informatyki ul. Piotrowo 2 Poznań kontakt mail owy Robert.Susmaga@CS.PUT.Poznan.PL kontakt osobisty Centrum Wykładowe, blok informatyki, pok. 7

Bardziej szczegółowo

Ubezpieczenie instalacji solarnych. Oferta usług brokerskich oraz doradztwa

Ubezpieczenie instalacji solarnych. Oferta usług brokerskich oraz doradztwa Ubezpieczenie instalacji solarnych Oferta usług brokerskich oraz doradztwa Szanowni Państwo. Przedstawiamy ofertę usług brokerskich oraz doradztwa w zakresie konstrukcji oraz serwisu programu ubezpieczenia

Bardziej szczegółowo

Zadanie 1. Zmienne losowe X 1, X 2 są niezależne i mają taki sam rozkład z atomami:

Zadanie 1. Zmienne losowe X 1, X 2 są niezależne i mają taki sam rozkład z atomami: Zadanie 1. Zmienne losowe X 1, X 2 są niezależne i mają taki sam rozkład z atomami: Pr(X 1 = 0) = 6/10, Pr(X 1 = 1) = 1/10, i gęstością: f(x) = 3/10 na przedziale (0, 1). Wobec tego Pr(X 1 + X 2 5/3) wynosi:

Bardziej szczegółowo

zaliczenie na ocenę 0.5 0.5

zaliczenie na ocenę 0.5 0.5 WYDZIAŁ INFORMATYKI I ZARZĄDZANIA Zał. nr 4 do ZW 33/01 KARTA PRZEDMIOTU Nazwa w języku polskim: Rynkowy system finansowy - ubezpieczenia Nazwa w języku angielskim: Market financial system - insurance

Bardziej szczegółowo

Zagadnienie rozliczenia składki za okres karencji

Zagadnienie rozliczenia składki za okres karencji Zagadnienie rozliczenia składki za okres karencji MAGDALENA SZCZEPAŃSKA Zagadnienie rozliczenia składki za okres karencji Na wstępie należy podkreślić, że umowa ubezpieczenia ma skomplikowany charakter.

Bardziej szczegółowo

Ubezpieczenia gospodarcze (majątkowe i osobowe) są jeszcze niedocenianym elementem działalności wielu zamawiających.

Ubezpieczenia gospodarcze (majątkowe i osobowe) są jeszcze niedocenianym elementem działalności wielu zamawiających. Ubezpieczenia gospodarcze (majątkowe i osobowe) są jeszcze niedocenianym elementem działalności wielu zamawiających. Ubezpieczenia gospodarcze (majątkowe i osobowe) są jeszcze niedocenianym elementem działalności

Bardziej szczegółowo

Ubezpieczenia dla dealerów samochodowych. Oferta usług brokerskich oraz doradztwa

Ubezpieczenia dla dealerów samochodowych. Oferta usług brokerskich oraz doradztwa Ubezpieczenia dla dealerów samochodowych Oferta usług brokerskich oraz doradztwa Szanowni Państwo. Przedstawiamy ofertę usług brokerskich oraz doradztwa przy tworzeniu i obsłudze programu ubezpieczeniowego

Bardziej szczegółowo

Ubezpieczenia dla deweloperów i generalnych wykonawców

Ubezpieczenia dla deweloperów i generalnych wykonawców Ubezpieczenia dla deweloperów i generalnych wykonawców Oferta usług brokerskich oraz doradztwa Szanowni Państwo. Przedstawiamy ofertę usług brokerskich oraz doradztwa przy tworzeniu i obsłudze programu

Bardziej szczegółowo

Rok akademicki: 2013/2014 Kod: AMA-2-311-MN-s Punkty ECTS: 6. Kierunek: Matematyka Specjalność: Matematyka w naukach technicznych i przyrodniczych

Rok akademicki: 2013/2014 Kod: AMA-2-311-MN-s Punkty ECTS: 6. Kierunek: Matematyka Specjalność: Matematyka w naukach technicznych i przyrodniczych Nazwa modułu: teoria ryzyka Rok akademicki: 2013/2014 Kod: AMA-2-311-MN-s Punkty ECTS: 6 Wydział: Matematyki Stosowanej Kierunek: Matematyka Specjalność: Matematyka w naukach technicznych i przyrodniczych

Bardziej szczegółowo

pilotażowe staże dla nauczycieli i instruktorów kształcenia zawodowego w przedsiębiorstwach

pilotażowe staże dla nauczycieli i instruktorów kształcenia zawodowego w przedsiębiorstwach pilotażowe staże dla nauczycieli i instruktorów kształcenia zawodowego w przedsiębiorstwach UBEZPIECZENIA W LOGISTYCE DARIUSZ PAUCH Zagadnienia umowy ubezpieczenia i kwestie z nią związane regulują: Ustawa

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 00 Red. Spis tresci. Wstep..indd 5 2009 12 02 10:52:08

Spis treści. 00 Red. Spis tresci. Wstep..indd 5 2009 12 02 10:52:08 Spis treści Wstęp 9 Rozdział 1. Wprowadzenie do zarządzania projektami 11 1.1. Istota projektu 11 1.2. Zarządzanie projektami 19 1.3. Cykl życia projektu 22 1.3.1. Cykl projektowo realizacyjny 22 1.3.2.

Bardziej szczegółowo

PRZESTRZENNE ZRÓŻNICOWANIE RYZYKA UBEZPIECZENIOWEGO A EFEKTYWNOŚĆ UBEZPIECZEŃ NA ŻYCIE Autor: Adam Śliwiński,

PRZESTRZENNE ZRÓŻNICOWANIE RYZYKA UBEZPIECZENIOWEGO A EFEKTYWNOŚĆ UBEZPIECZEŃ NA ŻYCIE Autor: Adam Śliwiński, PRZESTRZENNE ZRÓŻNICOWANIE RYZYKA UBEZPIECZENIOWEGO A EFEKTYWNOŚĆ UBEZPIECZEŃ NA ŻYCIE Autor: Adam Śliwiński, Wstęp Zadania badawcze wyznaczają strukturę pracy. Składa się ona z ośmiu rozdziałów. Rozdział

Bardziej szczegółowo

UBEZPIECZENIA DLA PRZEDSIĘBIORSTW

UBEZPIECZENIA DLA PRZEDSIĘBIORSTW UBEZPIECZENIA DLA PRZEDSIĘBIORSTW Książka przeznaczona jest dla przedsiębiorców, którzy chcą pogłębić swoją wiedzę na temat ubezpieczeń gospodarczych, ale również dla pracowników sektora ubezpieczeń oraz

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający

Wymagania edukacyjne przedmiot Podstawy ekonomii Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. wyróżnić potrzeby ekonomiczne, wymienić podstawowe rodzaje środków zaspokajających potrzeby, rozróżnić podstawowe zasoby

Bardziej szczegółowo

Ubezpieczenie wspólnot i spółdzielni mieszkaniowych

Ubezpieczenie wspólnot i spółdzielni mieszkaniowych Ubezpieczenie wspólnot i spółdzielni mieszkaniowych Oferta usług brokerskich oraz doradztwa ubezpieczeniowego Szanowni Państwo. Asecurica Sp. z o.o. jest niezależnym brokerem ubezpieczeniowym i reasekuracyjnym

Bardziej szczegółowo

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: FINANSE I RACHUNKOWOŚĆ STUDIA DRUGIEGO STOPNIA

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: FINANSE I RACHUNKOWOŚĆ STUDIA DRUGIEGO STOPNIA PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: FINANSE I RACHUNKOWOŚĆ STUDIA DRUGIEGO STOPNIA CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Finanse i Rachunkowość pytania podstawowe 1. Miernik dobrobytu alternatywne

Bardziej szczegółowo

Prowadzący. Doc. dr inż. Jakub Szymon SZPON. Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego.

Prowadzący. Doc. dr inż. Jakub Szymon SZPON. Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. EDUKACJA DLA BEZPIECZEŃSTWA studia podyplomowe dla czynnych zawodowo nauczycieli szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego

Bardziej szczegółowo

PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ. nazwa przedmiotu SYLABUS A. Informacje ogólne

PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ. nazwa przedmiotu SYLABUS A. Informacje ogólne PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ Elementy składowe sylabusu Nazwa jednostki prowadzącej kierunek Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Profil studiów Forma studiów Kod Język Rodzaj Rok studiów /semestr Wymagania

Bardziej szczegółowo

Polityka zarządzania ryzykiem braku zgodności w Banku Spółdzielczym w Końskich

Polityka zarządzania ryzykiem braku zgodności w Banku Spółdzielczym w Końskich Załącznik do Uchwały Zarządu Nr 11/XLI/14 z dnia 30 grudnia 2014r. Załącznik do uchwały Rady Nadzorczej Nr 8/IX/14 z dnia 30 grudnia 2014r. Polityka zarządzania ryzykiem braku zgodności w Banku Spółdzielczym

Bardziej szczegółowo

Relacja z sesji plenarnej Komitetu Nauk o Finansach PAN

Relacja z sesji plenarnej Komitetu Nauk o Finansach PAN prof. dr hab. Małgorzata Zaleska Szkoła Główna Handlowa Relacja z sesji plenarnej Komitetu Nauk o Finansach PAN W ramach konferencji Katedr Finansowych Nauka finansów dla rozwoju gospodarczego i społecznego,

Bardziej szczegółowo

UBEZPIECZENIE KALKULACJA SKŁADEK

UBEZPIECZENIE KALKULACJA SKŁADEK Ustalanie składek oraz świadczeń i odszkodowań. Składki, świadczenia i odszkodowania stanowią pozycje główne strumieni finansowych uruchamianych przez działalność ubezpieczeniową, główne pozycje rachunków

Bardziej szczegółowo

ODDZIAŁYWANIE FIRM UBEZPIECZENIOWYCH NA BEZPIECZEŃSTWO POŻAROWE W ZAKŁADACH PRZEMYSŁOWYCH

ODDZIAŁYWANIE FIRM UBEZPIECZENIOWYCH NA BEZPIECZEŃSTWO POŻAROWE W ZAKŁADACH PRZEMYSŁOWYCH ODDZIAŁYWANIE FIRM UBEZPIECZENIOWYCH NA BEZPIECZEŃSTWO POŻAROWE W ZAKŁADACH PRZEMYSŁOWYCH Dr inż. Dariusz Gołębiewski Kierownik Zespołu Oceny Ryzyka Funkcja ubezpieczeń Szkoda zdarzenie losowe Przy założeniu

Bardziej szczegółowo

Ryzyko ubezpieczeniowe

Ryzyko ubezpieczeniowe Joanna Biedacha Ryzyko ubezpieczeniowe Spis treści 1. Istota ryzyka... 2 1.2 Pojęcie ryzyka... 2 1.2 Faktory ryzyka... 2 1.3 Definicje ryzyka... 3 2. Klasyfikacja ryzyka ubezpieczeniowego... 4 3. Źródła

Bardziej szczegółowo

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA Autor: red. Piotr Jeżowski, Wstęp Jedną z najważniejszych kwestii współczesności jest zagrożenie środowiska przyrodniczego i

Bardziej szczegółowo

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 1: Terminologia badań statystycznych dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl Statystyka (1) Statystyka to nauka zajmująca się zbieraniem, badaniem

Bardziej szczegółowo

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 4: Analiza współzależności. dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 4: Analiza współzależności. dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 4: Analiza współzależności dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl Statystyczna teoria korelacji i regresji (1) Jest to dział statystyki zajmujący

Bardziej szczegółowo

zwanym dalej Ubezpieczającym a... reprezentowanym przez:

zwanym dalej Ubezpieczającym a... reprezentowanym przez: Załącznik nr 8 a - b do SIWZ wzory umów Załącznik 8a - PROJEKT UMOWY część 01 Umowa Ubezpieczenia majątku i odpowiedzialności cywilnej, zawarta w dniu w Ostródzie (zwana dalej Umową) pomiędzy: Zakładem

Bardziej szczegółowo

Audit&Consulting services Katarzyna Kędziora. Wielowymiarowość zasad rachunkowości finansowej zakładów ubezpieczeń

Audit&Consulting services Katarzyna Kędziora. Wielowymiarowość zasad rachunkowości finansowej zakładów ubezpieczeń Wielowymiarowość zasad rachunkowości finansowej zakładów www.acservices.pl Warszawa, 24.10.2013r. Agenda 1. Źródła przepisów prawa (PSR, MSSF, UE, podatki, Solvency II) 2. Przykłady różnic w ewidencji

Bardziej szczegółowo

ZA LIKWIDACJĘ SKUTKÓW WYPADKÓW DROGOWYCH UBEZPIECZENIOWY. Andrzej Maciążek Polska Izba Ubezpieczeń

ZA LIKWIDACJĘ SKUTKÓW WYPADKÓW DROGOWYCH UBEZPIECZENIOWY. Andrzej Maciążek Polska Izba Ubezpieczeń ODPOWIEDZIALNOŚĆ UBEZPIECZYCIELI ZA LIKWIDACJĘ SKUTKÓW WYPADKÓW DROGOWYCH UBEZPIECZENIOWY PUNKT WIDZENIA Andrzej Maciążek Polska Izba Ubezpieczeń Warszawa, 23 lutego 2009 r. Szkoda ubezpieczeniowa a poczucie

Bardziej szczegółowo

Zasada wzajemności w ubezpieczeniach uczelni wyższych. Spotkanie KRASP Warszawa, 3 czerwca 2016 r.

Zasada wzajemności w ubezpieczeniach uczelni wyższych. Spotkanie KRASP Warszawa, 3 czerwca 2016 r. Zasada wzajemności w ubezpieczeniach uczelni wyższych Spotkanie KRASP Warszawa, 3 czerwca 2016 r. Ubezpieczenia majątkowe Towarzystwo Ubezpieczeń Wzajemnych Polski Zakład Ubezpieczeń Wzajemnych 2 Czym

Bardziej szczegółowo

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Prawo ubezpieczeń gospodarczych na kierunku prawno-ekonomicznym

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Prawo ubezpieczeń gospodarczych na kierunku prawno-ekonomicznym Poznań, dnia 15 września 2014 r. Katedra Prawa Cywilnego, Handlowego i Ubezpieczeniowego OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Prawo ubezpieczeń gospodarczych na kierunku prawno-ekonomicznym

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie projektami a zarządzanie ryzykiem

Zarządzanie projektami a zarządzanie ryzykiem Ewa Szczepańska Zarządzanie projektami a zarządzanie ryzykiem Warszawa, dnia 9 kwietnia 2013 r. Agenda Definicje Wytyczne dla zarządzania projektami Wytyczne dla zarządzania ryzykiem Miejsce ryzyka w zarządzaniu

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Ubezpieczenia majątkowe 2. KIERUNEK: MATEMATYKA. 3. POZIOM STUDIÓW: I stopnia 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: III/6

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Ubezpieczenia majątkowe 2. KIERUNEK: MATEMATYKA. 3. POZIOM STUDIÓW: I stopnia 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: III/6 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Ubezpieczenia majątkowe 2. KIERUNEK: MATEMATYKA 3. POZIOM STUDIÓW: I stopnia 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: III/6 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 5 6. LICZBA GODZIN: 30 / 30 7.

Bardziej szczegółowo

MATRYCA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA

MATRYCA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA ZAŁĄCZNIK NR 2 MATRYCA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Studia podyplomowe ZARZĄDZANIE FINANSAMI I MARKETING Przedmioty OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Absolwent studiów podyplomowych - ZARZĄDZANIE FINANSAMI I MARKETING:

Bardziej szczegółowo

Gwarancja ubezpieczeniowa PZU jako zabezpieczenie przedsięwzięcia realizowanego w ramach PPP. Biuro Ubezpieczeń Finansowych PZU SA

Gwarancja ubezpieczeniowa PZU jako zabezpieczenie przedsięwzięcia realizowanego w ramach PPP. Biuro Ubezpieczeń Finansowych PZU SA Gwarancja ubezpieczeniowa PZU jako zabezpieczenie przedsięwzięcia realizowanego w ramach PPP Biuro Ubezpieczeń Finansowych PZU SA Wrocław, 22.09.2010 CZYNNIKI MAKROEKONOMICZNE Tekst [24 pkt.] [RGB 0; 0;

Bardziej szczegółowo

ZNACZENIE WYMIANY DANYCH MIĘDZY BIK i UFG DLA BEZPIECZEŃSTWA TRANSAKCJI UBEZPIECZENIOWO-BANKOWYCH. dr Mariusz Cholewa Prezes Zarządu BIK S.A.

ZNACZENIE WYMIANY DANYCH MIĘDZY BIK i UFG DLA BEZPIECZEŃSTWA TRANSAKCJI UBEZPIECZENIOWO-BANKOWYCH. dr Mariusz Cholewa Prezes Zarządu BIK S.A. ZNACZENIE WYMIANY DANYCH MIĘDZY BIK i UFG DLA BEZPIECZEŃSTWA TRANSAKCJI UBEZPIECZENIOWO-BANKOWYCH dr Mariusz Cholewa Prezes Zarządu BIK S.A. Informacje o BIK GRUPA BIK NAJWIĘKSZY ZBIÓR INFORMACJI O ZOBOWIĄZANIACH

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie wewnętrzne Nr 19/2013 Burmistrza Miasta Środa Wielkopolska z dnia 26 września 2013 r.

Zarządzenie wewnętrzne Nr 19/2013 Burmistrza Miasta Środa Wielkopolska z dnia 26 września 2013 r. Zarządzenie wewnętrzne Nr 19/2013 Burmistrza Miasta Środa Wielkopolska z dnia 26 września 2013 r. w sprawie wprowadzenia Procedury zarządzania ryzykiem w Urzędzie Miejskim w Środzie Wielkopolskiej. Na

Bardziej szczegółowo

Temat Podatek dochodowy od osób prawnych --> Koszty uzyskania przychodów --> Pojęcie kosztów uzyskania przychodów

Temat Podatek dochodowy od osób prawnych --> Koszty uzyskania przychodów --> Pojęcie kosztów uzyskania przychodów Rodzaj dokumentu interpretacja indywidualna Sygnatura ILPB3/423-248/10-3/AO Data 2010.06.10 Referencje IBPB1/415-772/08/ZK, interpretacja indywidualna ILPB1/415-46/08-2/IM, interpretacja indywidualna Autor

Bardziej szczegółowo

Monitoring kształtowania wysokości taryf w świetle zmieniających się czynników ryzyka

Monitoring kształtowania wysokości taryf w świetle zmieniających się czynników ryzyka Monitoring kształtowania wysokości taryf w świetle zmieniających się czynników ryzyka 1 Przepisy prawa ustawa z dnia 22 maja 2003r. o działalności ubezpieczeniowej art. 18. 1. Wysokość składek ubezpieczeniowych

Bardziej szczegółowo

U M O W A NR Usługi ubezpieczenia mienia

U M O W A NR Usługi ubezpieczenia mienia Wzór umowy załącznik do SIWZ U M O W A NR Usługi ubezpieczenia mienia zawarta w dniu... 2008 r. w Skierniewicach pomiędzy: Energetyką Cieplną SP. z o.o w Skierniewicach, ul. Przemysłowa 2 wpisaną do Krajowego

Bardziej szczegółowo

Autor: Agata Świderska

Autor: Agata Świderska Autor: Agata Świderska Optymalizacja wielokryterialna polega na znalezieniu optymalnego rozwiązania, które jest akceptowalne z punktu widzenia każdego kryterium Kryterium optymalizacyjne jest podstawowym

Bardziej szczegółowo

Etapy modelowania ekonometrycznego

Etapy modelowania ekonometrycznego Etapy modelowania ekonometrycznego jest podstawowym narzędziem badawczym, jakim posługuje się ekonometria. Stanowi on matematyczno-statystyczną formę zapisu prawidłowości statystycznej w zakresie rozkładu,

Bardziej szczegółowo

Innowacyjność w ubezpieczeniach? Co jest tak naprawdę kluczowe dla. Piotr Narloch Prezes Zarządu Grupy Concordia

Innowacyjność w ubezpieczeniach? Co jest tak naprawdę kluczowe dla. Piotr Narloch Prezes Zarządu Grupy Concordia Innowacyjność w ubezpieczeniach? Co jest tak naprawdę kluczowe dla zabezpieczenia firmy w obliczu ryzyk Piotr Narloch Prezes Zarządu Grupy Concordia INNOWACYJNOŚĆ - Klientów Innowacje nowe projekty są

Bardziej szczegółowo

Koncepcja ubezpieczeń gospodarczych. Wprowadzenie do wykładu

Koncepcja ubezpieczeń gospodarczych. Wprowadzenie do wykładu Koncepcja ubezpieczeń gospodarczych. Wprowadzenie do wykładu Interes ubezpieczeniowy. Podstawowa konstrukcja i próba jej oceny, ewaluowanie koncepcji Historia konstrukcji interesu ubezpieczeniowego starcie

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD 2. Temat: REZERWY, ICH CHARAKTERYSTYKA, WYCENA, DOKUMENTACJA I UJĘCIE W KSIĘGACH RACHUNKOWYCH ZAKŁADU UBEZPIECZEŃ

WYKŁAD 2. Temat: REZERWY, ICH CHARAKTERYSTYKA, WYCENA, DOKUMENTACJA I UJĘCIE W KSIĘGACH RACHUNKOWYCH ZAKŁADU UBEZPIECZEŃ WYKŁAD 2 Temat: REZERWY, ICH CHARAKTERYSTYKA, WYCENA, DOKUMENTACJA I UJĘCIE W KSIĘGACH RACHUNKOWYCH ZAKŁADU UBEZPIECZEŃ 1. Istota, pojęcie i podstawy tworzenia rezerw Rezerwy w rachunkowości to potencjalne

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie ryzykiem w tworzeniu wartości na przykładzie przedsiębiorstwa z branży upraw rolnych

Zarządzanie ryzykiem w tworzeniu wartości na przykładzie przedsiębiorstwa z branży upraw rolnych N.Niziołek Wroclaw Univeristy of Economics Zarządzanie ryzykiem w tworzeniu wartości na przykładzie przedsiębiorstwa z branży upraw rolnych JEL Classification: A10 Słowa kluczowe: Zarządzanie ryzykiem,

Bardziej szczegółowo

SEGMENTACJA RYNKU A TYPY MARKETINGU

SEGMENTACJA RYNKU A TYPY MARKETINGU SEGMENTACJA SEGMENTACJA...... to proces podziału rynku na podstawie określonych kryteriów na względnie homogeniczne rynki cząstkowe (względnie jednorodne grupy konsumentów) nazywane SEGMENTAMI, które wyznaczają

Bardziej szczegółowo

Opis subskrypcji Załącznik do Deklaracji Przystąpienia do Ubezpieczenia na życie i dożycie NORD GOLDEN edition

Opis subskrypcji Załącznik do Deklaracji Przystąpienia do Ubezpieczenia na życie i dożycie NORD GOLDEN edition Opis produktu Ubezpieczenie na życie i dożycie NORD GOLDEN edition to grupowe ubezpieczenie ze składką w PLN, płatną jednorazowo, w którym ochrony ubezpieczeniowej udziela MetLife Towarzystwo Ubezpieczeń

Bardziej szczegółowo

Wsparcie rozwoju obszarów wiejskich w zakresie instrumentów zarządzania ryzykiem: propozycje na okres po 2013 roku

Wsparcie rozwoju obszarów wiejskich w zakresie instrumentów zarządzania ryzykiem: propozycje na okres po 2013 roku Wsparcie rozwoju obszarów wiejskich w zakresie instrumentów zarządzania ryzykiem: propozycje na okres po 2013 roku 05 listopada 2012 r. Dyrekcja Generalna ds. Rolnictwa i Rozwoju Obszarów Wiejskich Komisja

Bardziej szczegółowo

DOTYCZY: USŁUGA UBEZPIECZENIA MAJĄTKU I ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ AKADEMII SZTUK PIĘKNYCH IM. EUGENIUSZA GEPPERTA WE WROCŁAWIU

DOTYCZY: USŁUGA UBEZPIECZENIA MAJĄTKU I ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ AKADEMII SZTUK PIĘKNYCH IM. EUGENIUSZA GEPPERTA WE WROCŁAWIU ZP-1/02/2014 Wrocław, dn. 11-03-2014r. INFORMACJA NR 6 DOTYCZY: postępowania o udzielenie zamówienia publicznego pn. USŁUGA UBEZPIECZENIA MAJĄTKU I ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ AKADEMII SZTUK PIĘKNYCH IM.

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia pierwszego stopnia

Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 7/VI/2012 Senatu Wyższej Szkoły Handlowej im. Bolesława Markowskiego w Kielcach z dnia 13 czerwca 2012 roku. Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

WZROST ŚWIADOMOŚCI UBEZPIECZENIOWEJ A PERSPEKTYWY ROZWOJU UBEZPIECZEŃ ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ

WZROST ŚWIADOMOŚCI UBEZPIECZENIOWEJ A PERSPEKTYWY ROZWOJU UBEZPIECZEŃ ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ WZROST ŚWIADOMOŚCI UBEZPIECZENIOWEJ A PERSPEKTYWY ROZWOJU UBEZPIECZEŃ ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ Bożena Wolińska Warszawa, wrzesień 2003 Rzecznik Ubezpieczonych Aleje Jerozolimskie 44, 00 024 Warszawa,

Bardziej szczegółowo

Spis treści Wykaz skrótów Wprowadzenie CZĘŚĆ I Rozdział 1. Podstawowe zasady ubezpieczeń na życie

Spis treści Wykaz skrótów Wprowadzenie CZĘŚĆ I Rozdział 1. Podstawowe zasady ubezpieczeń na życie Wykaz skrótów... 11 Wprowadzenie... 13 CZĘŚĆ I... 19 Rozdział 1. Podstawowe zasady ubezpieczeń na życie... 21 1.1. Pojęcie i klasyfikacje ubezpieczeń na życie... 21 1.2. Funkcje ubezpieczeń na życie...

Bardziej szczegółowo

Licencjonowani zarządcy nieruchomości podlegają obowiązkowi ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej z tytułu wykonywania czynności zawodowych.

Licencjonowani zarządcy nieruchomości podlegają obowiązkowi ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej z tytułu wykonywania czynności zawodowych. W Polsce jest ok. 15 tys. licencjonowanych zarządców nieruchomości; podlegają oni obowiązkowi ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej z tytułu czynności zawodowych. Licencjonowani zarządcy nieruchomości

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 69 /2012. Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. z dnia 31 maja 2012 roku

Uchwała Nr 69 /2012. Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. z dnia 31 maja 2012 roku Uchwała Nr 69 /2012 Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach z dnia 31 maja 2012 roku w sprawie określenia efektów kształcenia dla kierunku zarządzanie na poziomie drugiego stopnia o profilu

Bardziej szczegółowo

Launch. przygotowanie i wprowadzanie nowych produktów na rynek

Launch. przygotowanie i wprowadzanie nowych produktów na rynek Z przyjemnością odpowiemy na wszystkie pytania. Prosimy o kontakt: e-mail: kontakt@mr-db.pl tel. +48 606 356 999 www.mr-db.pl MRDB Szkolenie otwarte: Launch przygotowanie i wprowadzanie nowych produktów

Bardziej szczegółowo

Wykład Zarządzanie projektami Zajęcia 7 Zarządzanie ryzykiem. dr Stanisław Gasik s.gasik@vistula.edu.pl

Wykład Zarządzanie projektami Zajęcia 7 Zarządzanie ryzykiem. dr Stanisław Gasik s.gasik@vistula.edu.pl 04--7 Wykład Zarządzanie projektami Zajęcia 7 Zarządzanie ryzykiem dr Stanisław Gasik s.gasik@vistula.edu.pl www.sybena.pl/uv/04-wyklad-eko-zp-9-pl/wyklad7.pdf Budowa autostrady Możliwe sytuacje Projekt

Bardziej szczegółowo

Porównanie zakresu ubezpieczenia OC za produkt u przykładowych ubezpieczycieli

Porównanie zakresu ubezpieczenia OC za produkt u przykładowych ubezpieczycieli Porównanie zakresu ubezpieczenia OC za produkt u przykładowych ubezpieczycieli Zakres ubezpieczenia PTU S.A. 1 PZU S.A. 2 Commercial Union 3 Hestia 4 Przedmiot ochrony Ochroną objęte są wypadki ubezpieczeniowe,

Bardziej szczegółowo

Uwagi do projektu nowelizacji kodeksu cywilnego odnoszącej się do ubezpieczeń grupowych

Uwagi do projektu nowelizacji kodeksu cywilnego odnoszącej się do ubezpieczeń grupowych Prof. dr hab. Marcin Orlicki, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Poznań, 11 stycznia 2015 r. Uwagi do projektu nowelizacji kodeksu cywilnego odnoszącej się do ubezpieczeń grupowych 1. Art. 805¹

Bardziej szczegółowo

Organizacyjny aspekt projektu

Organizacyjny aspekt projektu Organizacyjny aspekt projektu Zarządzanie funkcjonalne Zarządzanie między funkcjonalne Osiąganie celów poprzez kierowanie bieżącymi działaniami Odpowiedzialność spoczywa na kierownikach funkcyjnych Efektywność

Bardziej szczegółowo

automatycznie. ZP.271.2.2012 Załącznik nr 5 do SIWZ - Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej

automatycznie. ZP.271.2.2012 Załącznik nr 5 do SIWZ - Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej ZP.271.2.2012 Załącznik nr 5 do SIWZ - Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej UWAGA: Ubezpieczenie dotyczy wszystkich jednostek wymienionych w załączniku nr 1 do SIWZ oraz w każdej lokalizacji, w której

Bardziej szczegółowo

EKONOMIKA. Plan dydaktyczny. Klasa II nr programu 341[02]/MEN/2008.05.20 Rok szkolny... Przewidywane osiągnięcia ucznia. Uwagi.

EKONOMIKA. Plan dydaktyczny. Klasa II nr programu 341[02]/MEN/2008.05.20 Rok szkolny... Przewidywane osiągnięcia ucznia. Uwagi. Plan dydaktyczny EKONOMIKA Klasa II nr programu 341[02]/MEN/2008.05.20 Rok szkolny... Lp. Temat zajęć Przewidywane osiągnięcia ucznia Uczeń zna, wie, rozumie Uczeń potrafi Uwagi 1 DZIAŁALNOŚĆ PRODUKCYJNA,

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. w języku polskim. w języku angielskim USYTUOWANIE PRZEDMIOTU W SYSTEMIE STUDIÓW. Wykład OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA PRZEDMIOTU

KARTA PRZEDMIOTU. w języku polskim. w języku angielskim USYTUOWANIE PRZEDMIOTU W SYSTEMIE STUDIÓW. Wykład OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA PRZEDMIOTU Kod przedmiotu Nazwa przedmiotu KARTA PRZEDMIOTU w języku polskim w języku angielskim E/FPIA/UGS USYTUOWANIE PRZEDMIOTU W SYSTEMIE STUDIÓW Ubezpieczenia gospodarcze i społeczne Economic and social insurance

Bardziej szczegółowo

SYSTEM ZARZĄDZANIA RYZYKIEM W DZIAŁALNOŚCI POLITECHNIKI WARSZAWSKIEJ FILII w PŁOCKU

SYSTEM ZARZĄDZANIA RYZYKIEM W DZIAŁALNOŚCI POLITECHNIKI WARSZAWSKIEJ FILII w PŁOCKU P OLITECHNIK A W AR S Z AWSKA FILIA W PŁOCKU ul. Łukasiewicza 17, 09-400 Płock SYSTEM ZARZĄDZANIA RYZYKIEM W DZIAŁALNOŚCI POLITECHNIKI WARSZAWSKIEJ FILII w PŁOCKU Opracowano na podstawie załącznika do

Bardziej szczegółowo

Kognitywistyka II r. Terminy wykładów. Literatura - psychometria. Teorie inteligencji i sposoby jej pomiaru (1)

Kognitywistyka II r. Terminy wykładów. Literatura - psychometria. Teorie inteligencji i sposoby jej pomiaru (1) Kognitywistyka II r Teorie inteligencji i sposoby jej pomiaru (1) Terminy wykładów 13. 03. 2008 27. 03. 2008 03. 04. 2008 17. 04. 2008 24. 04. 2008 08. 05. 2008 15. 05. 2008 29. 05. 2008 05. 06. 2008 12.

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

RYZYKO W DZIAŁALNOŚCI JEDNOSTEK SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO W NOWYCH UWARUNKOWANIACH PRAWNYCH

RYZYKO W DZIAŁALNOŚCI JEDNOSTEK SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO W NOWYCH UWARUNKOWANIACH PRAWNYCH Marek DYLEWSKI, Beata FILIPIAK Wyższa Szkoła Bankowa w Poznaniu RYZYKO W DZIAŁALNOŚCI JEDNOSTEK SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO W NOWYCH UWARUNKOWANIACH PRAWNYCH W artykule zaprezentowano podstawowe kwestie związane

Bardziej szczegółowo

Rachunek kosztów. Konwersatorium!!! Listy zadań. Rachunkowość Obecność obowiązkowa (odrabianie zajęć) Aktywność premiowana Kalkulatory projekt?

Rachunek kosztów. Konwersatorium!!! Listy zadań. Rachunkowość Obecność obowiązkowa (odrabianie zajęć) Aktywność premiowana Kalkulatory projekt? Rachunek kosztów Paweł Łagowski Zakład Zarządzania Finansami Instytut Nauk Ekonomicznych Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytet Wrocławski Rachunek kosztów Konwersatorium!!! Listy zadań Rachunkowość

Bardziej szczegółowo

Świadomy Podatnik projekt Rady Podatkowej PKPP Lewiatan. www.radapodatkowa.pl

Świadomy Podatnik projekt Rady Podatkowej PKPP Lewiatan. www.radapodatkowa.pl Świadomy Podatnik projekt Rady Podatkowej PKPP Lewiatan www.radapodatkowa.pl RYZYKO PODATKOWE Marcin Kolmas Definicja pojęcia ryzyka podatkowego na cele naszego spotkania Co to jest ryzyko podatkowe Ryzyko

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do analizy korelacji i regresji

Wprowadzenie do analizy korelacji i regresji Statystyka dla jakości produktów i usług Six sigma i inne strategie Wprowadzenie do analizy korelacji i regresji StatSoft Polska Wybrane zagadnienia analizy korelacji Przy analizie zjawisk i procesów stanowiących

Bardziej szczegółowo

Informatyka w kontroli i audycie

Informatyka w kontroli i audycie Informatyka w kontroli i audycie Informatyka w kontroli i audycie Wstęp Terminy zajęć 30.11.2013 - godzina 8:00-9:30 ; 9:45-11:15 15.12.2013 - godzina 8:00-9:30 ; 9:45-11:15 05.04.2014 - godzina 15:45-17:15

Bardziej szczegółowo

Wykaz skrótów... Słownik pojęć... Wprowadzenie...

Wykaz skrótów... Słownik pojęć... Wprowadzenie... Wykaz skrótów... Słownik pojęć... Wprowadzenie... XI XIII XVII Rozdział I. Istota odpowiedzialności odszkodowawczej... 1 1. Funkcje odpowiedzialności odszkodowawczej... 1 2. Reżimy odpowiedzialności odszkodowawczej...

Bardziej szczegółowo