Polityka transportowa

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Polityka transportowa"

Transkrypt

1 Olaf Swolkień Polityka transportowa Instytut Spraw Obywatelskich Łódź 2008/2009

2 Autor Olaf Swolkień Redakcja Zespół Instytutu Spraw Obywatelskich Rysunki Ryszard Dąbrowski, Andy Singer Napisy do rysunków Ryszarda Dąbrowskiego Olaf Swolkień Projekt Graficzny Magdalena Warszawa Skład i DTP Agnieszka Sowała WYDAWCA Instytut Spraw Obywatelskich ul. Więckowskiego 33/127, Łódź tel./fax: Wydanie drugie, zmienione Copyright: 2008/2009 Olaf Swolkień ISBN Podziękowania Michałowi Sobczykowi, redakcji i współpracownikom Magazynu Obywatel oraz portalowi obywatel.org.pl za cenne materiały, które bardzo pomogły mi w napisaniu tej pracy. Projekt jest realizowany dzięki wsparciu Unii Europejskiej. Za treść niniejszego dokumentu odpowiada Fundacja Instytut Spraw Obywatelskich, poglądy w nim wyrażane nie odzwierciedlają w żadnym razie oficjalnego stanowiska Unii Europejskiej. Wsparcie udzielone przez Islandię, Liechtenstein, i Norwegię poprzez dofinansowanie ze środków Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego oraz Norweskiego Mechanizmu Finansowego, a także ze środków budżetu Rzeczpospolitej Polskiej w ramach Funduszu dla Organizacji Pozarządowych.

3 Spis treści I. Filozofia polityki transportowej 7 1. Utowarowienie i niekończący się wzrost gospodarczy Koszty zewnętrzne Kto w transporcie do czego dopłaca, a kto jest dotowany Mobilność (nieruchoma) Podróż Ruch wzbudzony Rozpełzanie się miast 29 II. Dlaczego jest tak źle? Przyczyny polityczne, czyli lobby autostradowe Rola mediów Przyczyny cywilizacyjno-kulturowe 34 III. Czy może być lepiej? Przykład Szwajcarii Unia naśladuje helwetów Gamonie całego świata, łączcie się! Czy Polak potrafi? 44 Aneks 1 41 Aneks 2 42

4

5 I Filozofia polityki transportowej Wstęp, czyli kilka słów o tym, do czego potrzebna jest w transporcie odrobina filozofii Filozofia i polityka transportowa? Na pewno Cię to, czytelniku dziwi. Oczekujesz raczej konkretów, czyli cyfr i wykresów. Przyjdzie czas i na nie. Jednak zanim przejdziemy do szczegółów, warto chwilę zastanowić się nad tym, co oznaczają najważniejsze pojęcia, z jakimi się spotkasz, a także nad tym, kto i dlaczego ich używa. Jak się przekonasz, różnie z tym bywa. Różnice zależą nie tylko od tego, czy będziesz rozmawiać z właścicielem pierwszego w życiu samochodu, czy z kimś, kto podróżuje transportem publicznym, ale także od tego, czy Twój rozmówca pracuje w branży żyjącej z motoryzacji, czy np. w miejskim przedsiębiorstwie komunikacyjnym, czy swoją wiedzę o transporcie czerpie z tabloidów, czy z naukowych opracowań. Tych pierwszych będzie na ogół więcej, a przede wszystkim są oni na ogół znacznie bardziej pewni, że nikt normalny nie kwestionuje tego, co mówią. Ten zwrot słyszymy często podobnie jak to, że rozwój musi być, że wiadomo, że na Zachodzie już dawno, że w każdym normalnym kraju, że nie można wracać na drzewo, że postęp, że ludzie kupują coraz więcej samochodów, więc trzeba budować coraz więcej dróg, że koleje są dotowane, że za mało wydajemy na autostrady, że tramwaje są przestarzałe, a nawet komunistyczne, itp. itd. Esej, a po trosze raport, który tu prezentuję, stawia sobie za cel m.in. dostarczenie argumentów opartych na zdrowym rozsądku, rzetelnej wiedzy i doświadczeniu, które zakwestionują wspomniane obiegowe mądrości. Opinie i rozwiązania, które prezentuję w dalszej części tekstu popiera wielu uczonych, a ostatnio coraz częściej także urzędników i polityków w Europie i na świecie. Takie głosy zdarzają się też w Polsce, lecz rzadko przebijają się do największych mediów. Być może będziesz mieć szczęście i chcąc zorganizować w swoim mieście Tydzień Mobilności lub Dzień bez Samochodu napotkasz na swojej drodze samych życzliwych ludzi, którzy świetnie Cię będą rozumieli. Ale doświadczenie oraz intuicja podpowiadają mi, że może być również wręcz przeciwnie. Szczególnie wtedy, gdy będziesz się starał działać nie na pokaz, lecz zechcesz zrobić coś, co rzeczywiście zmieni codzienny sposób dojeżdżania do pracy, na zakupy czy do szkoły. Ludzie nie lubią zmian, szczególnie takich, które wymagają wysiłku, psują utarte schematy myślenia i codziennych zachowań. Obserwując kierowców stojących w korku, musisz mieć świadomość, że oni nie marzą o tym, żeby jechać rowerem czy iść piechotą. Większość z nich woli złorzeczyć na to, że droga jest za wąska, a gdyby mogli, to wjechaliby na chodnik lub pas przydrożnej zieleni, którego nieudolni politycy jeszcze nie zlikwidowali. Musisz sobie także zdawać sprawę, że politycy albo myślą podobnie jak kierowcy, albo jeżeli nawet uważają inaczej, to muszą brać pod uwagę, że tak myśli wiele osób. Powiesz, że to takie polskie.

6 Na pewno jest w tym trochę racji lubimy narzekać zamiast zastanowić się nad rzeczywistymi przyczynami kłopotów. Ale podobne zachowania dają się zaobserwować w najbardziej cywilizowanych miastach Europy, nie mówiąc o Stanach Zjednoczonych. Gdy przeczytasz, co myśli o naszej sytuacji amerykańska dziennikarka specjalizująca się w dziedzinie transportu i planowania przestrzennego, to zobaczysz, że w Polsce są rzeczy, których nam za oceanem zazdroszczą. Zajmuję się transportem zawodowo i społecznie już 15 lat. Chcąc uczynić go bardziej sensownym i przyjaznym zwykłym ludziom, organizowałem wystawy, spotkania, demonstracje i blokady, konferencje prasowe, pisałem artykuły do prasy popularnej i fachowej. Spotykałem się z ważnymi politykami, odwiedzałem polski Sejm, konferencje inwestorów i brukselskie gabinety. Starałem się podglądać dobre wzorce w krajach europejskich i odwiedziłem wiele miast amerykańskich, żeby zobaczyć, jak bardzo w tym samym kraju może różnić się polityka transportowa w zależności od tego, jak zachowa się lokalna władza czy społeczność. Dlatego mam świadomość, że polityka transportowa to gra, w której uczestniczy bardzo wielu graczy. Niemal zawsze ich interesy są sprzeczne i ktoś, kto chce działać na tym polu w interesie publicznym, może być narażony na wiele kłopotliwych pytań, a nawet ataków. Dlatego warto się do nich przygotować bardzo się do tego przydaje właśnie filozofia, rozumiana jako rzetelne poznanie i zrozumienie problemu. Ale odrobina filozofii nie zaszkodzi nie tylko jako rodzaj oręża w dyskusji z naszymi polemistami czy do udzielenia ciekawego wywiadu lokalnej gazecie. Jeżeli samemu robi się coś na serio, to zawsze dobrze jest rozumieć istotę sprawy, której się służy. Wtedy łatwiej nam przezwyciężyć przeszkody i kłopoty, a własne działania przynoszą nam więcej satysfakcji. Gdyby ktoś w uczciwej dyskusji (a odbyłem ich wiele) udowodnił, że nie mam racji i generalnie wszystko jest w Polsce w tej dziedzinie w porządku, a jedynie brakuje autostrad, to już dawno dałbym sobie spokój z zajmowaniem się polityką transportową. Ale nie żałuję tych tysięcy godzin. Oprócz drobnych na ogół sukcesów w zmienianiu Polski na lepsze, dało mi to mnóstwo satysfakcji intelektualnej. Transport i infrastruktura transportowa zwane są często (chyba słusznie) krwioobiegiem gospodarki. Zrozumienie tego, jak działają, to znakomita okazja do zrozumienia wielu mechanizmów całej współczesnej ekonomii i polityki oraz relacji między nimi a tym, co widzimy lub słyszymy za oknem własnego mieszkania. Dlatego warto rozumieć, jak tworzy się polityka transportowa. To także świetna okazja, by lepiej zrozumieć, dlaczego na naszej ulicy, w naszej dzielnicy, mieście czy kraju jest tak, jak jest, z dystansem porównać jak jest i było, przyjrzeć się wnikliwie, jak jest u nas i gdzie indziej. Jednak muszę szczerze przyznać, że tytuł tego rozdziału jest efektem pewnej przygody. Jakiś czas temu udzieliłem wywiadu Gazecie Prawnej jednemu z większych i tzw. opiniotwórczych dzienników w Polsce na temat stosunku ekologów do budowy autostrad. Po pewnym czasie dziennikarz przygotowujący rozmowę przysłał mi następującą wiadomość: Redakcja Gazety Prawnej stwierdziła, że rozmowy nie opublikuje, ponieważ rozmówca nie udziela odpowiedzi na pytania, tylko zajmuje się filozofią (chodziło o prostowanie przeze mnie fałszywych założeń, ukrytych już w samych pytaniach). Dodał też, że w związku z owym zdarzeniem zerwał współpracę z tą gazetą. Zapytałem go wówczas, czy mogę zacytować wypowiedź i podać jego nazwisko. Odpowiedział mi następująco: Mój cytat bez nazwiska w większym tekście tak, na nic innego nie mogę się zgodzić, bo żyję z pisania. Nie można tego napisać. Krótko mówiąc jest tak, że mimo wszystko funkcjonuję na tym rynku i po takim tekście jestem spalony w wielu innych redakcjach. Można się tylko domyślać, dlaczego redakcja Gazety Prawnej nie lubi filozofii. Zresztą i tak nie było źle. Na ogół w takich sytuacjach jest się oskarżonym nie o to, że się filozofuje, lecz o to, że nasze stanowisko jest ideologiczne. Taki zarzut może nas spotkać zawsze wtedy, gdy nie chcemy odpowiadać według schematów przygotowanych przez dziennikarzy, lecz staramy się pokazać, że błędne są już założenia, jakie przyjmują w pytaniach. Tak naprawdę to właśnie te założenia są często ideologiczne, czyli podporządkowane tezom których nikt normalny nie kwestionuje, a które mają niewiele wspólnego z rzetelną wiedzą i doświadczeniem. Są natomiast pochodną pewnych dogmatów, które raz przyjęte determinują cały tok myślenia, a w konsekwencji także działania, w tym również politykę transportową. Jeżeli przyjmiemy ich reguły gry, to mamy małe szanse na przedstawienie swoich racji. To tak, jakbyśmy grali na wyjeździe, 6 Polityka transportowa

7 a przeciwnik ustalał takie zasady gry, jakie mu akurat pasują. Dlatego musimy filozofować, bo filozofia to także jak napisał Ludwig Wittgenstein wysiłek, który ma ludzi uchronić przed omamieniem ich przez język lub inaczej mówiąc: przed oczarowaniem przez popularne pojęcia, tzw. słowa-wytrychy, które pasują wszędzie, jednak tak naprawdę niczego nie wyjaśniają. Ale czas już przejść do rzeczy i zająć się najbardziej znanymi z pojęć i zagadnień, bez których o polityce transportowej trudno sensownie dyskutować, nie mówiąc o jej kreowaniu. 1 Utowarowienie i niekończący się wzrost gospodarczy Polityki transportowe ostatnich dekad w Polsce i na świecie kształtowane są z reguły jako część doktryny nieustającego wzrostu gospodarczego. Jej wyznawcy utożsamiają rozwój społeczny, a w podtekście także szczęście ludzi z coraz większym utowarowieniem ich życia. W świetle tej teorii, jeżeli jakaś rzecz wykonywana jest w sposób obywający się bez obiegu pieniężnego, wówczas jest nic nie warta i nie zostaje ujęta w statystykach głównego wskaźnika zbiorowego sukcesu o nazwie produkt krajowy brutto (PKB). W tym sensie np. chodzenie piechotą nie jest w statystykach wzrostu gospodarczego czymś pozytywnym. Przeciwnie, w porównaniu do innych środków transportu jawi się jako coś złego. Jedynym pozytywem jest chyba większe zużycie butów. Gdyby część kierowców zrezygnowała z używania samochodu, a w konsekwencji ze spalania benzyny, na rzecz użycia własnych nóg, wówczas spadłaby sprzedaż tych towarów i mielibyśmy do czynienia ze zjawiskiem miejscowego przynajmniej zwijania się gospodarki. Dlatego poprzedni prezydent USA przynajmniej z pozoru wiedział, co robi, kiedy odmawiał podpisania protokołu z Kyoto, powtarzając za każdym razem magiczną formułę, że to zniszczyłoby amerykańską gospodarkę. Bo rzeczywiście: mniejsza sprzedaż samochodów i benzyny to mniejsze wpływy z podatków, spadek zapotrzebowania na stal, produkty przemysłu petrochemicznego, to mniej nowych dróg, to spadek dochodów firm je budujących, to także spadek zatrudnienia w tych branżach, a przede wszystkim zmniejszenie dochodów banków udzielających kredytów na budowę autostrad. Dodajmy kredytów pewnych jak żadne inne, bo gwarantowanych przez państwo. Dlatego wszystkie dokumenty rządowe poświęcone polityce transportowej zakładają jako coś oczywistego tak oczywistego, że ich autorzy nie zadają sobie nawet trudu by tę oczywistość udowodnić że transport będzie rósł, tzn. że zarówno ludzie, jak i towary będą przemierzać coraz więcej tzw. tono- i osobokilometrów. Bardzo trudno byłoby znaleźć dokument rządowy w Polsce, a nawet dokument Unii Europejskiej, na ogół znacznie bardziej proekologicznej od polskich decydentów i opinii publicznej, który stwierdzałby wprost, że np. w świetle stabilizowania się, a nawet spadku liczby ludności w Polsce i Europie, istnieje jakaś liczba dróg, samochodów czy przejechanych przez ludzi i towary kilometrów, która zaspokajałaby potrzeby w tej dziedzinie i mogłaby zostać uznana za stan optymalny czy docelowy 1. Niemal wszystkie one opierają się na założeniu, że potrzeby transportowe będą rosły i podstawowym zadaniem polityki transportowej jest zaspokajanie tych potrzeb. Będą rosły, bo będzie rósł PKB i będzie I 1 Wyjątek stanowią w tej dziedzinie niektóre dokumenty przygotowane przez profesora Andrzeja Rudnickiego z Politechniki Krakowskiej, w tym opublikowana przez Instytut na Rzecz Ekorozwoju Alternatywna polityka transportowa w Polsce według zasad ekorozwoju (Warszawa 1999). Jednak także w tym dokumencie, pomimo wielu bardzo szczegółowych analiz, zabrakło szerszej analizy filozoficznej, politycznej czy semantycznej, a sam dokument, choć nagrodzony przez Ministra Środowiska, został faktycznie zlekceważony przez polskich decydentów. Filozofia polityki transportowej 7

8 trwać wzrost gospodarczy. To oczywista tautologia, bo wzrost ten jest tworzony w dużym stopniu także poprzez wzrost obrotów sektora paliwowo-motoryzacyjnego. To tak, jakby ktoś twierdził, że A będzie rosło, bo będzie rosło B, a B rośnie dzięki temu, że rośnie A. Unia Europejska stawia sobie jednak za oficjalny cel rozdzielenie tych dwóch wskaźników. Chodzi o tzw. decoupling, czyli osiąganie wzrostu gospodarczego bez zwiększania transportu, ale bez pogłębionej analizy ich związków i podstaw doktrynalnych. Istnieją jednak analizy mówiące o tym, że zwiększanie ilości przewożonych dóbr niekoniecznie wiąże się ze wzrostem gospodarczym. Szczególne zasługi na polu szukania odpowiedzi na ważne pytania z omawianej dziedziny ma brytyjski ośrodek badawczy SACTRA (The Standing Advisory Committee of Trunk Road Assesment Stały Komitet Doradczy ds. Oceny Skutków Budowy Dróg Szybkiego Ruchu). W 1999 r. SACTRA wydał raport poświęcony właśnie zależności między wzrostem gospodarczym a transportem. Badacze doszli do następujących konkluzji: Chociaż istnieją teoretyczne podstawy, aby twierdzić, iż usprawnienie systemu transportu ma pozytywny wpływ na gospodarkę, to jednak dowody na to w praktyce są znikome. SACTRA badał również liczne konkretne przypadki i doszedł do wniosku, że polepszenie się dostępności transportowej pomiędzy dwoma państwami (i analogicznie pomiędzy miastami, obszarami i regionami) może czasami doprowadzić do korzyści dla jednego z nich kosztem drugiego. Dotyczy to nie tylko obumierania aktywności na prowincji oraz procesu jej skoncentrowania w jednym miejscu (centrum), lecz obszary zurbanizowane także mogą ulec marginalizacji w wyniku lepszej dostępności transportowej. Czyli, że ludzie mieszkający w danym mieście mogą pracować, robić zakupy itp. poza nim 2. Warto w tym miejscu za- 2 DETR, 1999 Digest of Environmental Statistics, No. 20. London. UK Department of Environment, Transport and the Regions. Zobacz także: Transport and the Economy the Standing Advisory Committee on Trunk Road Assessment, London, UK Department of Environment, Transport and the Regions. index.htm. Na temat braku wpływu budowy nowych dróg na rozwój gospodarczy istnieje także znana praca Johna Whitelegga, profesora w Stockholm Environment Institute i w University of York: Roads, Jobs and the Economy, A report for Greenpeace, July znaczyć, że na opracowania SACTRA w tej dziedzinie powołują się oficjalne dokumenty Unii Europejskiej, w tym podstawowy cykl raportów TERM (Transport and Environment Reporting Mechanism) 3. Aż prosi się w tym miejscu szersza refleksja, czy przedstawiany jako panaceum na wszelkie bolączki wzrost światowej wymiany handlowej (element tzw. globalizacji) nie ma podobnych skutków dobrych dla jednych i złych dla drugich. Na rozwoju handlu na wielką skalę zyskują wielkie firmy handlowe i hurtownicy oraz pośrednicy finansowi, a na wzroście transportu drogowego sektor budowlany i paliwowomotoryzacyjny. W obu przypadkach tracą natomiast swoje miejsca pracy drobni handlowcy, rzemieślnicy, rolnicy, ludzie żyjący z turystyki, pracownicy transportu zbiorowego. Tymczasem badania europejskie i amerykańskie dowodzą, że każdy milion euro zainwestowany w infrastrukturę transportu publicznego daje 30 nowych miejsc pracy w samym transporcie, a podobna suma zainwestowana w jego obsługę to dodatkowe 57 miejsc 4. Kolejnym przykładem tej prawidłowości są często przywoływane nowe miejsca pracy w hipermarketach. Udowodniono, że na jedno nowe miejsce pracy w handlu wielkopowierzchniowym przypada od 3 do 4 etatów utraconych w lokalnym drobnym handlu 5. Tak więc amerykańscy prezydenci, mówiący o transporcie jako kole zamachowym gospodarki, mają tak naprawdę na myśli tylko pewien szczególny typ gospodarki i pewne konkretne grupy interesów, które próbują przedstawić jako interes publiczny. Również porównanie jakości tych miejsc pracy każe sceptycznie podchodzić do popularnych haseł w rodzaju po pierwsze 3 EEA Report No. 3/2004, TERM 2004: Indicators tracking transport and environment integration in the European Union. Ten key transport and environment issues for policy makers, European Environment Agency, str. 25. EEA ma także swoją polską stronę internetową: 4 TRANSECTION. Urban and Local Socio-Economic Development. Final Report. December 2003, a także: Public Transportation and the Nation s Economy. A Quantitive Analysis of Public Transportation s Economic Impact. Prepared by Cambridge Systematics, Inc. with Economic Development research Group. October Prof. dr hab. Kazimierz Cywiński, Dane w sprawie hipermarketów materiał informacyjny dla radnych miasta Białegostoku, Białystok, maj 1999 r. 8 Polityka transportowa

9 I gospodarka należy zawsze przy takiej okazji pytać: jaka i czyja. Transport jawi się w takiej sytuacji jako materialne odbicie większych ekonomicznych schematów. Unia Europejska od kilkunastu lat stawia słuszne pytanie o związki wzrostu gospodarczego i wzrostu transportu. W praktyce można by je jednak sprowadzić do w gruncie rzeczy trywialnego działania na rzecz ograniczenia transportochłonności gospodarki. Tymczasem coraz więcej wskazuje, że czas postawić już pytania bardziej zasadnicze. Pytania o sam sens mierzenia jakości naszego życia jedynie czy przede wszystkim wielkością PKB, czyli ilością sprzedanej benzyny, asfaltu, betonu i lekarstw przeznaczonych na łagodzenie skutków tego wzrostu. Coraz częściej pojawiają się na świecie rankingi jakości życia, w których oprócz zamożności analizuje się także udział innych czynników, takich jak zdrowie czy edukacja. Z kolei w przypadku analizy poziomu zamożności bada się to, jak jest ona rozdzielona w społeczeństwie. Dlatego kraje skandynawskie i alpejskie zdecydowanie wyprzedzają w tych zestawieniach np. USA 6. Aby nie być gołosłownym, powołam się na przykład znacznie bardziej konkretny. Choć wszyscy narzekają na tempo budowy autostrad, to mamy już w Polsce od ponad 10 lat pierwsze 6 Dziennik z lipca 2006 r. Artykuł bazuje na Adrian White (University of Leicester), Ranking szczęścia na ziemi. Zobacz także world/sample.html odcinki takich dróg. Możemy zatem sprawdzić, jak wpłynęły one na lokalną gospodarkę. Być może słyszałeś, drogi czytelniku, o autostradzie A4, poprowadzonej przez Górę Św. Anny na Opolszczyźnie. Ja nie tylko słyszałem, ale brałem udział w proteście przeciw jej budowie w tamtym pięknym miejscu. Pamiętam dobrze, jak samorządowe i krajowe władze 10 lat temu obiecywały lokalnej społeczności nowe miejsca pracy i rozwój gospodarczy w wyniku budowy tej właśnie autostrady. Dzisiaj są już na ten temat opracowania naukowe. Oto fragment jednego z nich: Ogromną nadzieją na poprawę warunków gospodarczych na obszarze Parku Krajobrazowego Góra Świętej Anny była budowa autostrady A4 wraz z dodatkową infrastrukturą. Społeczność lokalna wyrażała aprobatę dla pomysłu budowy pasa autostrady przecinającego przez środek (na długości 15 km) park krajobrazowy, widząc w miejscach obsługi podróżnych korzyści dla siebie. Tymczasem zmienione zostały projekty lokalizacji tych miejsc i w rejonie parku nie wybudowano żadnego. Jednocześnie zlikwidowano wiele dróg dojazdowych do pól, przez co znacznie wydłużył się dojazd do nich i koszt produkcji rolnej. Przeprowadzona przed rozpoczęciem budowy konsultacja społeczna nie ustrzegła społeczności lokalnej przed problemami. Zbudowana autostrada nie tylko zachwiała równowagę ekologiczną w parku, ale także zminimalizowała szanse na rozwój gospodarczy tego terenu 7. 7 Prof. dr hab. Krystyna Dubel, Zrównoważone gospodarowanie przestrzenią w polskich parkach krajobrazowych, Zeszyty Komunalne nr 9(32)/2005. Filozofia polityki transportowej 9

10 Dwa lata temu oglądałem w Internecie nagranie, w którym burmistrz jednej z gmin położonych obok Góry św. Anny wyznawał z żalem, że gdyby ludzie wtedy wiedzieli, co przyniesie im budowa autostrady, to pomagaliby ekologom. Cóż, mądry Polak po szkodzie. Na pocieszenie dodam, że jeden z liderów ówczesnego protestu wtedy uczeń technikum został niedawno wybrany na stanowisko radnego przez lokalną społeczność. Oczywiście przy budowie zużyto ogromne ilości cementu, asfaltu, a do ich wyprodukowania także prądu i surowców, wielu ludzi znalazło przy tym pracę i do kasy państwa wpłynęły z tego tytułu podatki. Ale nie tylko ktoś na tym zyskał są także tacy, którzy stracili. Takich społeczności, które straciły na podobnych inwestycjach, są tysiące. Różnica między nimi a wielkimi firmami, które zarobiły na budowie, jest taka, że głos mieszkańców jest słabiej słyszalny w mediach, a co za tym idzie ma mniejszy wpływ na wybory polityczne. Dlaczego tak się dzieje, postaram się wyjaśnić w dalszej części niniejszej pracy. Na razie zbadamy, ile naprawdę kosztują różne sposoby przemieszczania się oraz jak poszczególne gałęzie transportu radzą sobie z tym problemem. 2 Koszty zewnętrzne W mediach często słychać narzekania na wysokie ceny paliw i podatki, które państwo nakłada na użytkowników dróg. Ich autorzy zapominają jednak z reguły wspomnieć o jednym z najciekawszych zjawisk współczesnej ekonomii kosztach zewnętrznych. Skąd się biorą i co to takiego? Na pewno po trosze ze względu na to, że jest nas dzisiaj na świecie bardzo dużo i żyjemy w większym ścisku, nasza działalność ma coraz większy wpływ na życie naszych sąsiadów. Również skala aktywności przemysłowej jest dzisiaj nieporównywalnie większa niż np. 200 lat temu. Jedna katastrofa może dzisiaj zniszczyć życie w całej rzece czy nawet morzu, a jeden zakład przemysłowy czy wielkopowierzchniowy obiekt handlowy może zmienić warunki życia całego miasta. Dokładnie tak samo dzieje się, jeżeli w sąsiedztwie zlokalizowana zostanie droga szybkiego ruchu, parking, obwodnica dla TIR- -ów, stacja benzynowa czy droga dojazdowa do nowego centrum handlowego. Jednym ułatwi to dojazd do pracy, zakup benzyny lub parkowanie, a drugim utrudni zasypianie, odbierze bezpieczne miejsce zabaw dla dzieci, utrudni przemieszczanie się po mieście ludziom starym i niepełnosprawnym czy po prostu pieszym, pogorszy stan zdrowia, obniży wartość nieruchomości. Te kłopoty zwykłych ludzi, którzy cierpią z powodu chorób, hałasu, spalin, zniszczenia krajobrazu, utraty pracy w lokalnej gospodarce, zabudowy placu zabaw, zmniejszenia wartości nieruchomości, konieczności przeprowadzki czy jak mieszkańcy okolic Góry św. Anny muszą nadkładać drogi, żeby dostać się na własne pole to są właśnie koszty zewnętrzne. Zewnętrzne wobec czego? Wobec kosztów ponoszonych przez tych, którzy te kłopoty generują. Oni zbierają zyski, a koszty zewnętrzne spychają na kogoś innego. Kim są oni, a kim jesteśmy my? Widziałem kiedyś dowcip rysunkowy Andrzeja Mleczki, na którym kilku panów w ciemnych garniturach patrzyło z okna gabinetu na tłum protestujący na zewnątrz. Jeden z nich ze zdziwieniem zwracał się do kolegi, pytając: jeżeli my mówimy o nich my, to dlaczego oni mówią o nas oni? Jest w tym dużo prawdy, ale w przypadku masowo używanych dóbr konsumpcyjnych problem polega także na tym, że często ci sami ludzie chcą jeździć po wspaniałych autostradach, a jednocześnie mieszkać w cichym domku z ogródkiem. Onych można więc często zobaczyć we własnym lustrze. Jednak, jak jeszcze zobaczymy, zwykli obywatele nie zawsze mają swobodę wyboru swoich zachowań. Oczywiście niemal każdy rodzaj transportu generuje koszty zewnętrzne. Znana jest historia kłopotów, jakie stwarzały końskie odchody na ulicach sto lat temu, gdy w transporcie miejskim dominowały pojazdy napędzane siłą tych zwierząt. Dzisiaj jednak, na szczęście, nie jesteśmy skazani na alternatywę samochody albo konie. Prawdziwa walka toczy się w miastach pomiędzy indywidualnym transportem samochodowym a pozostałymi środkami transportu, czyli tramwajami, autobusami, ruchem pieszym i rowerowym. W skali kraju natomiast najważniejszymi konkurentami są z jednej strony koleje, a z drugiej autostrady i drogi szybkiego ruchu. W wypadku transportu do najważniejszych kosztów zewnętrznych należą: zanieczyszczenie powietrza, w mniejszym stopniu także wody, zniszczenie krajobrazu, zajętość (niestety, takiego niezbyt eleganckiego terminu 10 Polityka transportowa

11 używa w literaturze przedmiotu) terenu, hałas czy wreszcie koszty przyrodnicze, takie jak np. zniszczenie siedlisk, fragmentacja ekosystemu. Bardzo ważnym kosztem zewnętrznym, choć brzmi to trochę makabrycznie, są też oczywiście ofiary wypadków. Jednak warto w tym kontekście przypomnieć, że według raportu WHO (Światowa Organizacja Zdrowia) liczba przedwczesnych zgonów z tytułu zanieczyszczenia powietrza czy hałasu jest o wiele większa niż wskutek wypadków 8. Ile wynoszą te koszty? Szacunki są różne, gdyż bardzo trudno je zmierzyć. Według badań prowadzonych przez uniwersytet w Karlsruhe i instytut INFRAS w Zurychu, w krajach starej Unii koszty zewnętrzne transportu wynoszą około 7 8% PKB. Jak pisał publicysta Krzysztof Jasiński, według szacunków tej samej organizacji koszty zewnętrzne transportu w Polsce są niemal 2 razy wyższe, co oznacza, że co siódmą złotówkę wypracowaną w kraju (około 150 mld zł) zużywamy na dofinansowanie transportu 9. Dla porównania: całkowite przewidywane wpływy z akcyzy od paliwa silnikowego to w roku 2008 około 25 miliardów zł. Szacunki Ministerstwa Infrastruktury, które z kolei powołuje się na badania OECD, mówią o średniej 10% PKB 10, pamiętać jednak trzeba, że polska gospodarka jest wyjątkowo transportochłonna (8,5 razy bardziej niż w 15 krajach starej UE)9, więc jest bardziej niż prawdopodobne, że i koszty zewnętrzne są wyższe od średniej najbogatszych państw, gdzie od wielu lat prowadzi się w tej dziedzinie o wiele bardziej zrównoważoną politykę. Oczywiście mówimy tu o kosztach zewnętrznych całego transportu. Warto więc zapytać, jak przedstawia się ich podział na poszczególne gałęzie. Wspomniane powyżej badania niemieckoszwajcarskie szacują, że 96% kosztów przypada na transport drogowy, a ruch kolejowy odpowiada tylko za 3,1% (szacunki za 2005 r.) 11 Jednym z najważniejszych kosztów zewnętrznych jest zanieczyszczenie powietrza, 8 PAP, r., za: 9 Krzysztof Jasiński, Droga żelazna to też droga, Nasz Dziennik z 14 marca 2007 r. oraz: ch/e/index.html 10 Polityka transportowa państwa na lata , Ministerstwo Infrastruktury, Warszawa, r., s INFRAS, Update external costs of transport in Germany 2005, na: przekładające się na stan zdrowia mieszkańców i kondycję przyrody. Zużycie paliw napędowych przez różne środki transportu w mieście przedstawia się następująco (w litrach na osobę na 100 kilometrów) 1 2 : samochód z 5 osobami 2,00 samochód z 2 osobami 5,15 samochód z jedną osobą 10,30 Przeciętnie samochód (1,5) osoby 7,00 Autobus z 20 osobami 1,70 Kolej 3,20 Samolot na krótkiej trasie 10,00 Samolot na długiej trasie 4,00 Inne, szczególnie istotne w warunkach miejskich zestawienie pokazuje, jak przelicza się to na ilość spalin, których oddziaływanie na człowieka w mieście jest szczególnie dotkliwe, gdyż rury wydechowe znajdują się akurat na takiej wysokości, żeby to, co z nich się wydobywa, trafiało prosto do naszego organizmu. 13 Statystyczny autobus emituje rocznie Statystyczny samochód osobowy emituje rocznie 1 autobus przewozi tyle osób, ile 266 kg CO i 56 kg NOx 144 kg CO i 13 kg NOx 92 samochody w mieście lub 40 samochodów poza miastem W przeliczeniu na 1 pasażera autobus emituje 9 razy mniej spalin niż samochód osobowy 13 Co to oznacza? Oznacza, że śmierć lub życie, zdrowie lub choroba tysięcy ludzi, którzy umierają i chorują z powodu samochodowych spalin zależy od tego, czym będziemy podróżować po mieście i jaką będziemy prowadzić politykę transportową. Ilu tysięcy? Wspomniany już raport WHO (przypis 8) podaje, że z powodu samej emisji pyłów statystyczny Europejczyk żyje krócej o 8,6 miesięcy. Przeciętny Polak o prawie Instytut für Energie und Umweltforschung, Heidelberg, Geowissen nr 2/91, za: Szanse i realia lokalnej komunikacji zbiorowej w Polsce. Synteza, tabele. Materiały konferencyjne, Polski Klub Ekologiczny, Okręg Dolnośląski, Wrocław 1996, tabela nr Jw., tabela nr 41. I Filozofia polityki transportowej 11

12 Spaliny samochodowe trują niewinnych. Dlaczego można je reklamować? już dokumencie Ministerstwa Infrastruktury przeczytać można następujący wstrząsający fragment: W ciągu ostatnich 15 lat na terenie Polski zarejestrowano ponad 820 tysięcy wypadków drogowych, w których ponad 1,0 miliona osób było rannych i prawie 100 tysięcy zginęło. Koszty tych zdarzeń wyniosły ponad 300 miliardów złotych. Po kilku latach wyraźnego spadku liczby ofiar śmiertelnych, w roku 2004 nastąpił pewien wzrost liczby ofiar śmiertelnych 16. miesięcy, a Polska emituje do atmosfery 12% całej europejskiej emisji pyłów. Trudno oszacować, jakie są koszty leczenia tych osób. A przecież oprócz pyłów są jeszcze tlenki azotu, tlenek węgla, węglowodory aromatyczne i kilkanaście tysięcy innych substancji. Warto tylko wspomnieć, że zdaniem włoskich naukowców pracujących dla tamtejszego Ministerstwa Środowiska, przebywanie całego dnia w takich miastach jak Mediolan, Palermo czy Triest równa się wypaleniu 15 papierosów, właśnie ze względu na zawartość benzenu w powietrzu. Natomiast według tych samych badań, do najczystszych miast należą Parma, Padwa i Wenecja, znane z restrykcyjnej polityki wobec samochodów czy w ogóle ich pozbawione, jak to ma miejsce w przypadku Wenecji 14. O różnych chorobach powodowanych przez spaliny samochodowe można by jeszcze pisać długo, więc w tym miejscu zasygnalizuję tylko, że według badań brytyjskich i angielskich jeżeli Twoje dziecko mieszka w pobliżu drogi o dużym natężeniu ruchu albo dworca autobusowego, to ma 6 razy większą szansę na nowotwór mózgu, rdzenia kręgowego, białaczkę, chłoniaka lub tylko astmę 15. To wszystko ma swój wymiar finansowy, ale tysiące osobistych i rodzinnych tragedii z tym związanych nie dadzą się przeliczyć na żadne pieniądze. Znacznie dokładniej oszacowane są koszty drugiej co do wielkości hekatomby, jaką niesie za sobą transport drogowy. W cytowanym 14 Rzeczpospolita z 20 października 2004 r. 15 Eurekalert, r., Rzeczpospolita, r. Istnieje jeszcze jeden koszt zewnętrzny, mający szczególne znaczenie w warunkach miejskich, gdzie każdy metr kwadratowy ma ogromną wartość. Chodzi o zajętość terenu. W odniesieniu do różnych środków transportu miejskiego zajęcie terenu przedstawia się następująco w metrach kwadratowych na osobę 17 : Środek transportu m²/os. Samochód osobowy ok. 100 Pieszy 3 Rower 10 Autobus 20 Tramwaj 4 Kolej 3 Jak widać, komunikacja samochodowa dla przewiezienia tej samej ilości pasażerów zajmuje od kilku do kilkudziesięciu razy więcej powierzchni od innych środków transportu. Również dlatego inwestowanie w transport zbiorowy czy rowerowy jest o wiele bardziej efektywne dla gospodarowania przestrzenią miejską. Należy w dodatku pamiętać, że podczas gdy np. autobus przez 98% czasu wykorzystywany jest do przewożenia ludzi, a tylko 2% spędza w zajezdni, to w przypadku samochodu proporcje są odwrotne 98% czasu spędza on na parkingach. Właśnie parkowanie generuje w przypadku 16 Polityka transportowa państwa na lata , Ministerstwo Infrastruktury, Warszawa, r., s Monheim / Monheim-Dandorfer: Straßen für alle (za: Verkehr und Umwelt ), w: Szanse i realia lokalnej komunikacji zbiorowej w Polsce. Synteza, tabele. Materiały konferencyjne, PKE Okręg Dolnośląski, Stiftung Europäisches Neturerbe euronatur Bonn, ZDiK Wrocław, Wrocław 1996, tabela nr Polityka transportowa

Program Centrum Edukacji Obywatelskiej Szkoła pełna energii

Program Centrum Edukacji Obywatelskiej Szkoła pełna energii Program Centrum Edukacji Obywatelskiej Szkoła pełna energii ENERGIA a ZRÓWNOWAŻONY TRANSPORT Michał Wolny Warszawa, 7 października 2010 r. Czym jest ZRÓWNOWAŻONY TRANSPORT? Zmniejsza transport szkodliwy

Bardziej szczegółowo

WYTYCZNE PRZY KUPNIE NOWEGO SAMOCHODU

WYTYCZNE PRZY KUPNIE NOWEGO SAMOCHODU Wytyczne wykonano w ramach projektu Doskonalenie poziomu edukacji w samorządach terytorialnych w zakresie zrównoważonego gospodarowania energią i ochrony klimatu Ziemi dzięki wsparciu udzielonemu przez

Bardziej szczegółowo

SŁOWO PODSUMOWUJĄCE IV KONFERENCJA NAUKOWO TECHNICZNA MIASTO I TRANSPORT 2010 ZYGMUNT UŻDALEWICZ SIGMA -SYSTEM

SŁOWO PODSUMOWUJĄCE IV KONFERENCJA NAUKOWO TECHNICZNA MIASTO I TRANSPORT 2010 ZYGMUNT UŻDALEWICZ SIGMA -SYSTEM IV KONFERENCJA NAUKOWO TECHNICZNA MIASTO I TRANSPORT 2010 SŁOWO PODSUMOWUJĄCE ZYGMUNT UŻDALEWICZ SIGMA -SYSTEM 24 lutego 2010 Politechnika Warszawska Mała Aula, Plac Politechniki 1 Zatłoczenie miast Problemy

Bardziej szczegółowo

Redukcja emisji dwutlenku węgla a zwiększenie udziału kolei w rynku transportowym

Redukcja emisji dwutlenku węgla a zwiększenie udziału kolei w rynku transportowym Redukcja emisji dwutlenku węgla a zwiększenie udziału kolei w rynku transportowym Warszawa, 23 lutego 2010 r. 1 Transport kolejowy przyjazny środowisku i zasadzie zrównowaŝonego rozwoju Jednym z podstawowych

Bardziej szczegółowo

Deficyt publiczny - jak mu zaradzić piątek, 07 października 2011 20:10 - Poprawiony sobota, 19 kwietnia 2014 16:28

Deficyt publiczny - jak mu zaradzić piątek, 07 października 2011 20:10 - Poprawiony sobota, 19 kwietnia 2014 16:28 Z Olgierdem Bagniewskim*, szefem zespołu analityków niemieckiego instytutu East Stock Informationsdienste GmbH w Hamburgu, rozmawia Iwona Bartczak. I.B.: Brak równowagi finansów publicznych jest znanym

Bardziej szczegółowo

Standardy ekologiczne i planistyczne w infrastrukturze kolejowej. Warszawa, 08 kwietnia 2009 r.

Standardy ekologiczne i planistyczne w infrastrukturze kolejowej. Warszawa, 08 kwietnia 2009 r. Standardy ekologiczne i planistyczne w infrastrukturze kolejowej Warszawa, 08 kwietnia 2009 r. TRANSPORT ZRÓWNOWA WNOWAśONY ONY Działania zmierzające do transportu zrównowaŝonego: 1) Wprowadzanie rozwiązań

Bardziej szczegółowo

C40 UrbanLife. Warszawa. Zapotrzebowanie na środki transportu o niskiej emisji CO 2. 9 maja 2011 r. Leszek Drogosz Stanisław Jedliński

C40 UrbanLife. Warszawa. Zapotrzebowanie na środki transportu o niskiej emisji CO 2. 9 maja 2011 r. Leszek Drogosz Stanisław Jedliński C40 UrbanLife Warszawa Zapotrzebowanie na środki transportu o niskiej emisji CO 2 9 maja 2011 r. Leszek Drogosz Stanisław Jedliński Porozumienie Burmistrzów inicjatywa pod patronatem Komisji Europejskiej

Bardziej szczegółowo

miasta dla rowerów Rower jest OK! Czyli dlaczego warto jeździć rowerem

miasta dla rowerów Rower jest OK! Czyli dlaczego warto jeździć rowerem miasta Rower jest OK! Czyli czego warto jeździć rowerem Dlaczego rower w mieście? miasta Czy rower jest lepszy niż samochód? miasta Dlaczego rower w mieście? miasta Dlaczego rower w mieście? Dlaczego rower

Bardziej szczegółowo

Koszty zewnętrzne w polskim transporcie, ze szczególnym uwzględnieniem transportu drogowego i wypadków. Poznań, 14 maja 2014 roku

Koszty zewnętrzne w polskim transporcie, ze szczególnym uwzględnieniem transportu drogowego i wypadków. Poznań, 14 maja 2014 roku Koszty zewnętrzne w polskim transporcie, ze szczególnym uwzględnieniem transportu drogowego i wypadków. Poznań, 14 maja 2014 roku Udział w transporcie ładunków Polska 2012 rok 2,850,25 12,6 : Samochody

Bardziej szczegółowo

Scenariusz 2. Źródło: H. Gutowska, B. Rybnik; Bezpieczna droga do szkoły, cz. 2. Wyd. Grupa Image, sp. z.o.o., Wydanie IV, Warszawa 2002r.

Scenariusz 2. Źródło: H. Gutowska, B. Rybnik; Bezpieczna droga do szkoły, cz. 2. Wyd. Grupa Image, sp. z.o.o., Wydanie IV, Warszawa 2002r. Scenariusz 2 Temat: Jestem uczestnikiem ruchu drogowego, wiem po jakich drogach się poruszam. Cel zajęć: Kształtowanie pojęć uczestnik ruchu drogowego jako pieszy, pasażer, kierujący pojazdem Zapoznanie

Bardziej szczegółowo

Copyright 2015 Monika Górska

Copyright 2015 Monika Górska 1 Wiesz jaka jest różnica między produktem a marką? Produkt się kupuje a w markę się wierzy. Kiedy używasz opowieści, budujesz Twoją markę. A kiedy kupujesz cos markowego, nie zastanawiasz się specjalnie

Bardziej szczegółowo

METRYCZKA. płeć: K M. 1. Do jakiej grupy wiekowej Pani / Pan należy: a) 18 25, b) 26 35, c) 36 45, d) 46 55, e) 56 65, f) > 65.

METRYCZKA. płeć: K M. 1. Do jakiej grupy wiekowej Pani / Pan należy: a) 18 25, b) 26 35, c) 36 45, d) 46 55, e) 56 65, f) > 65. ANKIETA Liceum Ogólnokształcące nr 1 w Pruszczu Gdańskim bierze udział w projekcie Comenius Zrównoważony transport: refleksja na dzisiaj, wnioski na jutro. (Sustainable Mobility: Reflections on today,

Bardziej szczegółowo

Polska branża motoryzacyjna w II połowie 2012 roku bieżąca kondycja i przewidywania na przyszłość

Polska branża motoryzacyjna w II połowie 2012 roku bieżąca kondycja i przewidywania na przyszłość Polska branża motoryzacyjna w II połowie 2012 roku bieżąca kondycja i przewidywania na przyszłość Branża motoryzacyjna to jeden z największych i najszybciej rozwijających się sektorów polskiej gospodarki.

Bardziej szczegółowo

Rola roweru w polityce transportowej Polski i UE. Dr inż. Tadeusz Kopta Departament Studiów GDDKiA tkopta@krakow.gddkia.gov.pl

Rola roweru w polityce transportowej Polski i UE. Dr inż. Tadeusz Kopta Departament Studiów GDDKiA tkopta@krakow.gddkia.gov.pl Rola roweru w polityce transportowej Polski i UE Dr inż. Tadeusz Kopta Departament Studiów GDDKiA tkopta@krakow.gddkia.gov.pl Cambridge - 27% Berno 15% Ferara 31% Fryburg 20% Bazylea 23% Berno 15% Amsterdam

Bardziej szczegółowo

Raport: Co wiemy o alternatywnych inwestycjach?

Raport: Co wiemy o alternatywnych inwestycjach? Inwestycje alternatywne w Polsce do niedawna nie były szczególnie popularne, a wiedza na ich temat była znikoma. Jednak od paru lat ta sytuacja się zmienia, a nasze portfele inwestycyjne coraz częściej

Bardziej szczegółowo

ANALIZA ANKIETY WROCŁAWSKIE FORUM MOBILNOŚCI. Jak ma się rozwijać transport we Wrocławiu?

ANALIZA ANKIETY WROCŁAWSKIE FORUM MOBILNOŚCI. Jak ma się rozwijać transport we Wrocławiu? ANALIZA ANKIETY WROCŁAWSKIE FORUM MOBILNOŚCI Jak ma się rozwijać transport we Wrocławiu? Ankieta została przeprowadzona 17 października 2015 w amach konsultacji dotyczących Nowego Studium i Strategii Wrocław

Bardziej szczegółowo

Pojęcie Ekojazdy Eco-Driving

Pojęcie Ekojazdy Eco-Driving Ekojazda Pojęcie Ekojazdy Eco-Driving jest nurtem edukacyjnym i świadomość zainicjowanym w celu dostarczenia użytkownikom dróg porad i zasad, które pokazują, że regularne przeglądy pojazdu połączone ze

Bardziej szczegółowo

Transport w Warszawie - problemy i wyzwania

Transport w Warszawie - problemy i wyzwania Transport w Warszawie - problemy i wyzwania dr Michał Beim Instytut Melioracji, Inżynierii Środowiska i Geodezji Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu michal.beim@up.poznan.pl Wprowadzenie Tezy do dyskusji:

Bardziej szczegółowo

Piesze Autobusy przyjemna droga do szkoły. Małgorzata Ratkowska Mimosa Civitas Plus

Piesze Autobusy przyjemna droga do szkoły. Małgorzata Ratkowska Mimosa Civitas Plus Piesze Autobusy przyjemna droga do szkoły Małgorzata Ratkowska Mimosa Civitas Plus OBECNA SYTUACJA Od kilku lat obserwuje się niepokojący wzrost liczby dzieci, podwożonych samochodami do szkoły i na zajęcia

Bardziej szczegółowo

2 Pytania badawcze: 3 Wyjaśnienie pojęć z pytań badawczych: 3.1 Pytanie pierwsze. 3.2 Pytanie drugie

2 Pytania badawcze: 3 Wyjaśnienie pojęć z pytań badawczych: 3.1 Pytanie pierwsze. 3.2 Pytanie drugie Prezentacja podsumowująca projekt Zagrożenie dla uczniów Gimnazjum w Birczy ze względu na brak ograniczenia prędkości na ulicy Jana Pawła II znajdującej się przy samej szkole. Opracował: EFGMORS 1 Spis

Bardziej szczegółowo

WARSZAWA TRANSPORT. Polityka Transportowa Warszawy. Seminarium Jakość powietrza a ochrona klimatu synergia działań 09 czerwca 2015 r.

WARSZAWA TRANSPORT. Polityka Transportowa Warszawy. Seminarium Jakość powietrza a ochrona klimatu synergia działań 09 czerwca 2015 r. Polityka Transportowa Warszawy Seminarium Jakość powietrza a ochrona klimatu synergia działań 09 czerwca 2015 r. WARSZAWA TRANSPORT Tadeusz Bartosiński Biuro Drogownictwa i Komunikacji Urzędu m.st. Warszawy

Bardziej szczegółowo

dr Michał Beim Instytut Sobieskiego Michał Beim: Długoterminowe planowanie inwestycji Długoterminowe planowanie inwestycji w systemy tramwajowe

dr Michał Beim Instytut Sobieskiego Michał Beim: Długoterminowe planowanie inwestycji Długoterminowe planowanie inwestycji w systemy tramwajowe Długoterminowe planowanie inwestycji w systemy tramwajowe dr Michał Beim Instytut Sobieskiego Forum Inwestycji Tramwajiowych, Warszawa 27.09.2012 1 Spis treści 1. Inwestycje tramwajowe jako element polityki

Bardziej szczegółowo

Twoje prawa obywatelskie

Twoje prawa obywatelskie Twoje prawa obywatelskie Osoba niepełnosprawna w obliczu prawa Inclusion Europe Raport Austria Anglia Belgia Bułgaria Chorwacja Cypr Czechy Dania Estonia Finlandia Francja Grecja Hiszpania Holandia Islandia

Bardziej szczegółowo

Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego

Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego , Siła woli potrafi zaskakiwać rozmachem wizji i zdumiewać osiągnięciami po jej urzeczywistnieniu. To właśnie na motywacji, chęci

Bardziej szczegółowo

gminy następuje wykup działek pod budownictwo mieszkaniowe przez młode małżeństwa, co zwiększy liczbę osób zamieszkałych na terenie Gminy Strzyżewice

gminy następuje wykup działek pod budownictwo mieszkaniowe przez młode małżeństwa, co zwiększy liczbę osób zamieszkałych na terenie Gminy Strzyżewice OBJAŚNIENIA przyjętych wartości przy opracowaniu Wieloletniej Prognozy Finansowej Gminy Strzyżewice na lata 2011 2018, tj. okres na który zostały zaciągnięte zobowiązania. Prognoza Finansowa Gminy Strzyżewice

Bardziej szczegółowo

Rys. 1 Powody korzystania z systemu P+R w aglomeracji Warszawskiej w latach 2010-2011 z wykorzystaniem linii kolejowych

Rys. 1 Powody korzystania z systemu P+R w aglomeracji Warszawskiej w latach 2010-2011 z wykorzystaniem linii kolejowych THE Głos Regionów Korzystanie z systemu Park and Ride 1. Wstęp Korzystanie z systemów typu Parkuj i jedź (P+R) cieszy się rosnącą popularnością wśród użytkowników systemu transportowego. Podróżowanie z

Bardziej szczegółowo

I Kongres Rozwoju Ruchu Rowerowego Wrocław, dn. 27 29 marca 2014 r.

I Kongres Rozwoju Ruchu Rowerowego Wrocław, dn. 27 29 marca 2014 r. I Kongres Rozwoju Ruchu Rowerowego Wrocław, dn. 27 29 marca 2014 r. I Kongres Rozwoju Ruchu Rowerowego współfinansowany jest przez Szwajcarię w ramach szwajcarskiego programu współpracy z nowymi krajami

Bardziej szczegółowo

Nowa polityka transportowa w Berlinie i rola roweru

Nowa polityka transportowa w Berlinie i rola roweru Nowa polityka transportowa w Berlinie i rola roweru Dr. Jürgen Murach Senat Berliński Wydział Rozwoju Miasta Berlin miasto komunikacji publicznej Historia berlińskich systemów komunikacyjnych 1846 Autobusy

Bardziej szczegółowo

PUBLIKACJE O TEMATYCE

PUBLIKACJE O TEMATYCE PUBLIKACJE O TEMATYCE FUNDUSZY INWESTYCYJNYCH Poznań, 22 grudnia 2010, 10:15 CZ.1 Zbliżają się Święta. Zbliża się Mikołaj. Od ponad półtora roku na szkoleniach o tematyce funduszy inwestycyjnych pomijam

Bardziej szczegółowo

Czy Polacy chcą tirów na torach? Agnieszka Górnicka

Czy Polacy chcą tirów na torach? Agnieszka Górnicka Czy Polacy chcą tirów na torach? Agnieszka Górnicka OPIS BADANIA Metoda: sondaŝ internetowy (panel) (trzecia edycja) Cała Polska Osoby w wieku 20-40 lat czynni kierowcy samochodów osobowych osoby bez prawa

Bardziej szczegółowo

Ogółem 2479 100% powyżej 50 tys. mieszkańców 94 3,8% Od 20 do 50 tys. mieszkańców 245 9,9% od 5 do 20 tys. mieszkańców 1 520 61,3%

Ogółem 2479 100% powyżej 50 tys. mieszkańców 94 3,8% Od 20 do 50 tys. mieszkańców 245 9,9% od 5 do 20 tys. mieszkańców 1 520 61,3% PRZEWIDYWANE SKUTKI FINANSOWE WYNIKAJĄCE ZE ZMIANY DEFINICJI PRZYŁĄCZA WODOCIĄGOWEGO I KANALIZACYJNEGO, ZAWARTYCH W PROJEKCIE USTAWY PRZEPISY WPROWADZAJĄCE KODEKS BUDOWLANY Projekt z dnia 25 maja 2015

Bardziej szczegółowo

Planowanie finansów osobistych

Planowanie finansów osobistych Planowanie finansów osobistych Osoby, które planują znaczne wydatki w perspektywie najbliższych kilku czy kilkunastu lat, osoby pragnące zabezpieczyć się na przyszłość, a także wszyscy, którzy dysponują

Bardziej szczegółowo

Jak Zarobić Na Fakcie Własnego Rozwoju I Edukacji. Czyli propozycja, której NIKT jeszcze nie złożył w e-biznesie ani w Polsce ani na świecie.

Jak Zarobić Na Fakcie Własnego Rozwoju I Edukacji. Czyli propozycja, której NIKT jeszcze nie złożył w e-biznesie ani w Polsce ani na świecie. Jak Zarobić Na Fakcie Własnego Rozwoju I Edukacji Czyli propozycja, której NIKT jeszcze nie złożył w e-biznesie ani w Polsce ani na świecie. Przede wszystkim dziękuję Ci, że chciałeś zapoznać się z moją

Bardziej szczegółowo

Rozdział 4. Bilans potrzeb grzewczych

Rozdział 4. Bilans potrzeb grzewczych ZZAAŁŁO ŻŻEENNIIAA DDO PPLLAANNUU ZZAAO PPAATTRRZZEENNIIAA W CCIIEEPPŁŁO,,, EENNEERRGIIĘĘ EELLEEKTTRRYYCCZZNNĄĄ II PPAALLIIWAA GAAZZOWEE MIIAASSTTAA ŻŻAAGAAŃŃ Rozdział 4 Bilans potrzeb grzewczych W-588.04

Bardziej szczegółowo

ZAPIS STENOGRAFICZNY. Posiedzenie Komisji Budżetu i Finansów Publicznych (103.) w dniu 8 sierpnia 2013 r. VIII kadencja

ZAPIS STENOGRAFICZNY. Posiedzenie Komisji Budżetu i Finansów Publicznych (103.) w dniu 8 sierpnia 2013 r. VIII kadencja ZAPIS STENOGRAFICZNY Posiedzenie Komisji Budżetu i Finansów Publicznych (103.) w dniu 8 sierpnia 2013 r. VIII kadencja Porządek obrad: 1. Rozpatrzenie wniosków zgłoszonych na 38. posiedzeniu Senatu do

Bardziej szczegółowo

Problem z dojazdem do centrum miasta mieszkańców os. Różany Potok w Poznaniu, związany z koniecznością pokonywania przejazdu kolejowego

Problem z dojazdem do centrum miasta mieszkańców os. Różany Potok w Poznaniu, związany z koniecznością pokonywania przejazdu kolejowego Problem z dojazdem do centrum miasta mieszkańców os. Różany Potok w Poznaniu, związany z koniecznością pokonywania przejazdu kolejowego 1 Spis treści Dlaczego jest to problem?... 3 Strategie rozwiązania

Bardziej szczegółowo

Program naprawczy SLD dla kolei. Zespół SLD monitorujący Ministerstwo Infrastruktury Warszawa 7.01.2011

Program naprawczy SLD dla kolei. Zespół SLD monitorujący Ministerstwo Infrastruktury Warszawa 7.01.2011 Program naprawczy SLD dla kolei Zespół SLD monitorujący Ministerstwo Infrastruktury Warszawa 7.01.2011 Deutsche Bahn Grupa PKP SA przewozy pasażerskie przewozy towarowe pas 1,9 mld 281,5 mln paskm 76,7

Bardziej szczegółowo

Maria Dreger Konfederacja Budownictwa i Nieruchomości

Maria Dreger Konfederacja Budownictwa i Nieruchomości Efektywność w budownictwie czyli Wykorzystać szansę Maria Dreger Konfederacja Budownictwa i Nieruchomości maria.dreger@rockwool.pl Rezerwy są wszędzie, ale uwaga na budynki - ponad 5 mln obiektów zużywających

Bardziej szczegółowo

Wstęp... 9. 1. Opłaty i podatki ekologiczne w teorii ekonomii środowiska... 11 1.1. Pojęcie efektów zewnętrznych i ekologicznych kosztów zewnętrznych

Wstęp... 9. 1. Opłaty i podatki ekologiczne w teorii ekonomii środowiska... 11 1.1. Pojęcie efektów zewnętrznych i ekologicznych kosztów zewnętrznych Spis treści Wstęp............................................................. 9 1. Opłaty i podatki ekologiczne w teorii ekonomii środowiska.... 11 1.1. Pojęcie efektów zewnętrznych i ekologicznych kosztów

Bardziej szczegółowo

FORMULARZ ZGŁASZANIA ZADAŃ BUDŻETU OBYWATELSKIEGO GMINY MIASTA KIELCE

FORMULARZ ZGŁASZANIA ZADAŃ BUDŻETU OBYWATELSKIEGO GMINY MIASTA KIELCE Zał. nr 1. FORMULARZ ZGŁASZANIA ZADAŃ BUDŻETU OBYWATELSKIEGO GMINY MIASTA KIELCE 1. PODSTAWOWE INFORMACJE O ZADANIU: - nazwa Alternatywny transport miejski. Rozwój infrastruktury rowerowo-pieszej na terenie

Bardziej szczegółowo

REKLAMA. TRYB ROZKAZUJĄCY AUDIO A2 / B1. (wersja dla studentów)

REKLAMA. TRYB ROZKAZUJĄCY AUDIO A2 / B1. (wersja dla studentów) REKLAMA. TRYB ROZKAZUJĄCY AUDIO A2 / B1 (wersja dla studentów) Reklama jest obecna wszędzie w mediach, na ulicy, w miejscach, w których uczymy się, pracujemy i odpoczywamy. Czasem pomaga nam w codziennych

Bardziej szczegółowo

CARSHARING Alternatywa dla posiadania samochodu

CARSHARING Alternatywa dla posiadania samochodu CARSHARING Alternatywa dla posiadania samochodu Tamás Dombi ZTM-PR Wprowadzenie W centrum dużego miasta, gdzie odległości są małe, wszystkie usługi dostępne, i jest gęsta sieć komunikacji miejskiej, nie

Bardziej szczegółowo

Carsharing. Alternatywa dla posiadania samochodu. Tamás Dombi Koordynator projektu INVOLVE

Carsharing. Alternatywa dla posiadania samochodu. Tamás Dombi Koordynator projektu INVOLVE Carsharing Alternatywa dla posiadania samochodu Tamás Dombi Koordynator projektu INVOLVE Wprowadzenie Carsharing wpisuje się w trend, który się rozwija w wielu dziedzinach życia: używać zamiast posiadać

Bardziej szczegółowo

Jak Złote Trasy (nie)sparaliżowały Warszawę

Jak Złote Trasy (nie)sparaliżowały Warszawę Andrzej Brzeziński Karolina Jesionkiewicz Jak Złote Trasy (nie)sparaliżowały Warszawę W dniu 7 lutego b.r. w Warszawie uruchomiono Złote Tarasy (ZT), duży obiekt handlowo usługowo - biurowy (powierzchnia

Bardziej szczegółowo

ZYSK BRUTTO, KOSZTY I ZYSK NETTO

ZYSK BRUTTO, KOSZTY I ZYSK NETTO ZYSK BRUTTO, KOSZTY I ZYSK NETTO MARŻA BRUTTO Marża i narzut dotyczą tego ile właściciel sklepu zarabia na sprzedaży 1 sztuki pojedynczej pozycji. Marża brutto i zysk brutto odnoszą się do tego ile zarabia

Bardziej szczegółowo

Tytuł ogłoszenia ma znaczenie!

Tytuł ogłoszenia ma znaczenie! Tytuł ogłoszenia ma znaczenie! Dawałeś kiedyś ogłoszenie swojej firmy albo działalności? To nie popełniaj tego samego błędu co wszyscy! Przedstawię Tobie teraz sposób jak ustrzec się błędu który jest dość

Bardziej szczegółowo

Analiza przepływów pieniężnych spółki

Analiza przepływów pieniężnych spółki Analiza przepływów pieniężnych spółki Przepływy pieniężne mierzą wszystkie wpływy i wypływy gotówki z i do spółki, a do tego od razu przyporządkowują je do jednej z 3 kategorii: przepływy operacyjne -

Bardziej szczegółowo

Na co zwracać uwagę w programie dofinansowania kolektorów Włodzimierz Żak

Na co zwracać uwagę w programie dofinansowania kolektorów Włodzimierz Żak Na co zwracać uwagę w programie dofinansowania kolektorów Włodzimierz Żak Myszków 20.08.2010 r. Proszę przez całe spotkanie Pamiętać o: Jak uzyskam 45 % dofinansowania to 55 % muszę zapłacić ja, Żeby dostać

Bardziej szczegółowo

Analiza wpływu południowej obwodnicy Olsztyna oraz budowanej linii tramwajowej na ruch samochodowy w mieście oraz na planowane inwestycje drogowe

Analiza wpływu południowej obwodnicy Olsztyna oraz budowanej linii tramwajowej na ruch samochodowy w mieście oraz na planowane inwestycje drogowe Analiza wpływu południowej obwodnicy Olsztyna oraz budowanej linii tramwajowej na ruch samochodowy w mieście oraz na planowane inwestycje drogowe Michał Beim Piotr Cupryjak Plan wystąpienia 1. Założenia

Bardziej szczegółowo

Nowe zapisy w prawie energetycznym dotyczące biogazowni i biogazu rolniczego

Nowe zapisy w prawie energetycznym dotyczące biogazowni i biogazu rolniczego Nowe zapisy w prawie energetycznym dotyczące biogazowni i biogazu rolniczego Autor: dr Bartłomiej Nowak 1 Przyjęty na szczycie w Brukseli w 2008 roku pakiet klimatyczno-energetyczny zakłada odejścia od

Bardziej szczegółowo

Psychologia gracza giełdowego

Psychologia gracza giełdowego Psychologia gracza giełdowego Grzegorz Zalewski DM BOŚ S.A. Hipoteza rynku efektywnego 2 Ceny papierów wartościowych w pełni odzwierciedlają wszystkie dostępne informacje. Hipoteza rynku efektywnego (2)

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XCIV/886/01 Rady Miasta Krakowa z dnia 5 grudnia 2001 r.

UCHWAŁA NR XCIV/886/01 Rady Miasta Krakowa z dnia 5 grudnia 2001 r. UCHWAŁA NR XCIV/886/01 Rady Miasta Krakowa z dnia 5 grudnia 2001 r. w sprawie : polityki inwestycyjnej w zakresie odnowy infrastruktury technicznej trakcji tramwajowej i taboru komunikacji miejskiej oraz

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK DO PRZYGOTOWANIA PLANU DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ

PRZEWODNIK DO PRZYGOTOWANIA PLANU DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ PRZEWODNIK DO PRZYGOTOWANIA PLANU DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ CZYM JEST PLAN DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ (BIZNES-PLAN), I DO CZEGO JEST ON NAM POTRZEBNY? Plan działalności gospodarczej jest pisemnym dokumentem,

Bardziej szczegółowo

EMERYTURY KAPITAŁOWE WYPŁATY Z II FILARA

EMERYTURY KAPITAŁOWE WYPŁATY Z II FILARA EMERYTURY KAPITAŁOWE WYPŁATY Z II FILARA Emerytury indywidualne, renta rodzinna dla wdów i wdowców, waloryzacja według zysków takie emerytury kapitałowe proponuje rząd. Dlaczego? Dlatego, że taki system

Bardziej szczegółowo

1 Uzależnienia jak ochronić siebie i bliskich Krzysztof Pilch

1 Uzależnienia jak ochronić siebie i bliskich Krzysztof Pilch 1 2 Spis treści Wprowadzenie......5 Rozdział I: Rodzaje uzależnień...... 7 Uzależnienia od substancji......8 Uzależnienia od czynności i zachowań.... 12 Cechy wspólne uzależnień.... 26 Rozdział II: Przyczyny

Bardziej szczegółowo

KARTA PRACY RZĄD TANZANII

KARTA PRACY RZĄD TANZANII KARTA PRACY RZĄD TANZANII Park Narodowy Serengeti to jeden z największych obszarów chronionych na świecie. Obejmuje część równiny Serengeti położoną w północno-zachodniej części Tanzanii. Objęty jest ochroną

Bardziej szczegółowo

TRANSPORT A. DANE OGÓLNE. Wg stanu na dzień: 31.12. 2008

TRANSPORT A. DANE OGÓLNE. Wg stanu na dzień: 31.12. 2008 TRANSPORT A. DANE OGÓLNE L.p. Powierzchnia zurbanizowana (zainwestowana) miasta/gminy [w km2] 1 Źródło informacji: urząd administracji samorządowej - jednostka d/s urbanistyki i architektury lub inna jednostka

Bardziej szczegółowo

W kierunku zrównoważonej mobilności Warszawy

W kierunku zrównoważonej mobilności Warszawy Seminarium Jakośd powietrza a ochrona klimatu synergia działao W kierunku zrównoważonej mobilności Warszawy dr inż. Andrzej Brzeziński 9 czerwca 2015 r Ministerstwo Środowiska WSTĘP 1) WSTĘP- STRATEGIE

Bardziej szczegółowo

Raport o korkach w 7 największych miastach Polski Warszawa, Łódź, Wrocław, Kraków, Katowice, Poznań, Gdańsk. Warszawa, 13 stycznia 2011 r.

Raport o korkach w 7 największych miastach Polski Warszawa, Łódź, Wrocław, Kraków, Katowice, Poznań, Gdańsk. Warszawa, 13 stycznia 2011 r. Raport o korkach w 7 największych miastach Polski Warszawa, Łódź, Wrocław, Kraków, Katowice, Poznań, Gdańsk Warszawa, 13 stycznia 2011 r. Raport 1. Wydatki miast na transport 2. Czas to pieniądz strategie

Bardziej szczegółowo

UE stawia na tramwaje. Jakie linie warto zrobić w Szczecinie? Mariusz Rabenda 04.01.2013,

UE stawia na tramwaje. Jakie linie warto zrobić w Szczecinie? Mariusz Rabenda 04.01.2013, UE stawia na tramwaje. Jakie linie warto zrobić w Szczecinie? Mariusz Rabenda 04.01.2013, Za pieniądze z unii zmodernizowano pół roku temu torowisko na ul. Arkońskiej i Niemierzyńskiej. Latem ma ruszyć

Bardziej szczegółowo

OPRACOWANIE KAMPANII MARKETINGOWEJ DLA WYBRANEJ GRUPY DOCELOWEJ PROJEKT SEGMENT W GDYNI

OPRACOWANIE KAMPANII MARKETINGOWEJ DLA WYBRANEJ GRUPY DOCELOWEJ PROJEKT SEGMENT W GDYNI OPRACOWANIE KAMPANII MARKETINGOWEJ DLA WYBRANEJ GRUPY DOCELOWEJ PROJEKT SEGMENT W GDYNI Gdynia wybrała trzy następujące grupy docelowe, znajdujące się w punktach zwrotnych w życiu : 1. uczniów rozpoczynających

Bardziej szczegółowo

Jak wygląda sytuacja drogowa we wszystkich 16 miastach wojewódzkich Polski? Zapraszamy do zapoznania się z szczegółowymi danymi.

Jak wygląda sytuacja drogowa we wszystkich 16 miastach wojewódzkich Polski? Zapraszamy do zapoznania się z szczegółowymi danymi. Informacja prasowa: 08.01.2014 RANKING NAJWOLNIEJSZYCH MIAST: ZIMA /2014 W którym mieście wojewódzkim korki są najbardziej uciążliwe? Znamy wyniki najnowszych badań. Specjaliści z serwisu Korkowo.pl przygotowali

Bardziej szczegółowo

NOWA GALERIA HANDLOWA W CENTRUM PRUSZCZA GDAŃSKIEGO

NOWA GALERIA HANDLOWA W CENTRUM PRUSZCZA GDAŃSKIEGO NOWA GALERIA HANDLOWA W CENTRUM PRUSZCZA GDAŃSKIEGO 4000m 2 POWIERZCHNI HANDLOWEJ Mamy przyjemność zaoferować Państwu powierzchnię komercyjną w obiekcie typu convenience, którego lokalizacja znajduję się

Bardziej szczegółowo

DOBRA STRONA HANDLU RADOM

DOBRA STRONA HANDLU RADOM DOBRA STRONA HANDLU Street Mall Vis a Vis, to wyjątkowa propozycja dla obszarów miejskich oparta na idei dostępności (convenience). Street Mall Vis a Vis dobrze wpisuje się w zurbanizowaną przestrzeń,

Bardziej szczegółowo

WYPADKI DROGOWE W POLSCE W 2013 ROKU Anna Zielińska ITS

WYPADKI DROGOWE W POLSCE W 2013 ROKU Anna Zielińska ITS liczba ofiar smiertelnych liczba zarejestrowanych pojazdów WYPADKI DROGOWE W POLSCE W 2013 ROKU Anna Zielińska ITS TENDENCJE OGÓLNE W 2013 roku zagrożenie na polskich drogach zmalało 1. W stosunku do 2012

Bardziej szczegółowo

Wybrane modele handlu międzynarodowego

Wybrane modele handlu międzynarodowego Uniwersytet Mikołaja Kopernika Wydział Matematyki i Informatyki Lidia Wasielewska nr albumu: 244871 Praca licencjacka na kierunku matematyka Wybrane modele handlu międzynarodowego Opiekun pracy dyplomowej

Bardziej szczegółowo

II KONFERENCJA LOTNICZO-KOLEJOWA AVIA RAIL RAPORT KOŃCOWY 6-7 LISTOPADA 2014 R.

II KONFERENCJA LOTNICZO-KOLEJOWA AVIA RAIL RAPORT KOŃCOWY 6-7 LISTOPADA 2014 R. II KONFERENCJA LOTNICZO-KOLEJOWA AVIA RAIL RAPORT KOŃCOWY 6-7 LISTOPADA 2014 R. Kluczowe tematy konferencji: Transport lotniczy a transport kolejowy możliwości konkurencji i współpracy Polityka transportowa

Bardziej szczegółowo

ZADANIA MATURALNE LICZBY RZECZYWISTE - POZIOM PODSTAWOWY. Opracowała mgr Danuta Brzezińska

ZADANIA MATURALNE LICZBY RZECZYWISTE - POZIOM PODSTAWOWY. Opracowała mgr Danuta Brzezińska ZADANIA MATURALNE LICZBY RZECZYWISTE - POZIOM PODSTAWOWY Zad1 ( 5 pkt) 1 0 8 1 2 11 5 4 Dane są liczby x 5, y 5 2 2 1 5 a) Wyznacz liczbę, której 60% jest równe x Wynik podaj z dokładnością do 0,01 b)

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYNARODOWY DZIEŃ ZIEMI SCENARIUSZ ZAJĘĆ

MIĘDZYNARODOWY DZIEŃ ZIEMI SCENARIUSZ ZAJĘĆ MIĘDZYNARODOWY DZIEŃ ZIEMI SCENARIUSZ ZAJĘĆ CELE: - uczniowie znają dobre i złe strony korzystania z różnych środków transportu; - wiedzą, że w zależności od społeczeństwa zmienia się funkcja i rola danego

Bardziej szczegółowo

Jak zmierzyć rozwoju? Standardowe wskaźniki. Tomasz Poskrobko

Jak zmierzyć rozwoju? Standardowe wskaźniki. Tomasz Poskrobko Jak zmierzyć rozwoju? Standardowe wskaźniki Tomasz Poskrobko Produkt krajowy brutto (PKB) wartość rynkową wszystkich finalnych dóbr i usług produkowanych w kraju w danym okresie PKB od strony popytowej

Bardziej szczegółowo

Kluczowe problemy energetyki

Kluczowe problemy energetyki Kluczowe problemy energetyki Aspekty ekologiczne Ryszard Sobański PROJEKT NR POIG.01.01.01-00-005/08 TYTUŁ PROJEKTU: Strategia rozwoju energetyki na Dolnym Śląsku metodami foresightowymi PROJEKT WSPÓŁFINANSOWANY

Bardziej szczegółowo

Katowice Ligocka. Oferta inwestycyjna

Katowice Ligocka. Oferta inwestycyjna Oferta inwestycyjna Katowice Ligocka Strona 1 1 O Katowicach Dziesiąte miasto w kraju pod względem ludności, 314 500 mieszkańców. Katowice leżą w centrum największej aglomeracji w Polsce 2,8 mln ludzi.

Bardziej szczegółowo

Bike & Ride ciekawostka czy rewolucja w myśleniu o komunikacji w mieście?

Bike & Ride ciekawostka czy rewolucja w myśleniu o komunikacji w mieście? Bike & Ride ciekawostka czy rewolucja w myśleniu o komunikacji w mieście? Dr Piotr Kuropatwiński Uniwersytet Gdański Polski Klub Ekologiczny Okręg Wschodniopomorski Augustów listopad 2006 Przebieg warsztatów

Bardziej szczegółowo

MODERNIZACJA SYSTEMU WENTYLACJI I KLIMATYZACJI W BUDYNKU ISTNIEJĄCYM Z WYKORZYSTANIEM GRUNTOWEGO WYMIENNIKA CIEPŁA

MODERNIZACJA SYSTEMU WENTYLACJI I KLIMATYZACJI W BUDYNKU ISTNIEJĄCYM Z WYKORZYSTANIEM GRUNTOWEGO WYMIENNIKA CIEPŁA MODERNIZACJA SYSTEMU WENTYLACJI I KLIMATYZACJI W BUDYNKU ISTNIEJĄCYM Z WYKORZYSTANIEM GRUNTOWEGO WYMIENNIKA CIEPŁA WSTĘP Rośnie nasza świadomość ekologiczna, coraz bardziej jesteśmy przekonani, że zrównoważony

Bardziej szczegółowo

Komunikacja miejska oddechem dla miasta. Konferencja rzeczników prasowych komunikacji miejskiej, 22.09.2015 r.

Komunikacja miejska oddechem dla miasta. Konferencja rzeczników prasowych komunikacji miejskiej, 22.09.2015 r. Komunikacja miejska oddechem dla miasta Konferencja rzeczników prasowych komunikacji miejskiej, 22.09.2015 r. Smogowy armagedon Wielki smog w grudniu 1952 roku w Londynie zabił około 8000 ludzi Smogowy

Bardziej szczegółowo

Ochrona środowiska i dbałość o wyniki finansowe

Ochrona środowiska i dbałość o wyniki finansowe 23042012_WORKsmart_ECO_bro_PL WORKsmart -Eco Ochrona środowiska i dbałość o wyniki finansowe www.tomtom.com/business Let s drive business Spis treści 2 Na ile ekologiczna jest Twoja firma? 3 Optymalizacja

Bardziej szczegółowo

Kształtowanie układu komunikacyjnego stosowane rozwiązania. Artur Zając Dział Analiz Układu Komunikacyjnego ZTM

Kształtowanie układu komunikacyjnego stosowane rozwiązania. Artur Zając Dział Analiz Układu Komunikacyjnego ZTM Kształtowanie układu komunikacyjnego stosowane rozwiązania Artur Zając Dział Analiz Układu Komunikacyjnego ZTM Efektywne planowanie transportu. 2 Taryfa powodzenie lub porażka umożliwia realizowanie podróży

Bardziej szczegółowo

Outsourcing usług logistycznych komu się to opłaca?

Outsourcing usług logistycznych komu się to opłaca? Outsourcing usług logistycznych komu się to opłaca? Jeśli jest coś, czego nie potrafimy zrobić wydajniej, taniej i lepiej niż konkurenci, nie ma sensu, żebyśmy to robili i powinniśmy zatrudnić do wykonania

Bardziej szczegółowo

Transport i mobilność miejska wyzwania dla miast

Transport i mobilność miejska wyzwania dla miast Transport i mobilność miejska wyzwania dla miast dr Aneta Pluta-Zaremba Konferencja Plany Zrównoważonej Mobilności Miejskiej (ang. SUMP) kluczem do pozyskiwania środków europejskich Płock, 11 czerwca 2015

Bardziej szczegółowo

Co umieścić na stronie www, by klienci zostawiali nam swoje adresy email i numery telefonów

Co umieścić na stronie www, by klienci zostawiali nam swoje adresy email i numery telefonów Co umieścić na stronie www, by klienci zostawiali nam swoje adresy email i numery telefonów 5 krytycznych punktów strony www, w których klient decyduje: zostawiam im swój email i numer telefonu, lub zamykam

Bardziej szczegółowo

Kto pomoże dziadkom, czyli historia systemów emerytalnych. Autor: Artur Brzeziński

Kto pomoże dziadkom, czyli historia systemów emerytalnych. Autor: Artur Brzeziński Kto pomoże dziadkom, czyli historia systemów emerytalnych Autor: Artur Brzeziński Skrócony opis lekcji Uczniowie poznają wybrane fakty z historii emerytur, przeanalizują dwa podstawowe systemy emerytalne

Bardziej szczegółowo

Prospects in Dolnośląskie. Dariusz Ostrowski

Prospects in Dolnośląskie. Dariusz Ostrowski Wrocław, 13 maja 2010 Prospects in Dolnośląskie Inwestycje infrastrukturalne aglomeracji jako impuls do dalszego rozwoju gospodarczego nowe kierunki na regionalnym rynku Dariusz Ostrowski Czy inwestycje

Bardziej szczegółowo

Co należy wiedzieć o spreadzie walutowym i różnicach kursowych?

Co należy wiedzieć o spreadzie walutowym i różnicach kursowych? Co należy wiedzieć o spreadzie walutowym i różnicach kursowych?, czyli na co zwrócić szczególną uwagę przy doborze kredytu. Autor: Przemysław Mudel p.mudel@niezaleznydoradca.pl Copyright 2007 Przemysław

Bardziej szczegółowo

Dlaczego chodzić pieszo? Raźnym krokiem ku lepszemu, zdrowszemu stylowi życia

Dlaczego chodzić pieszo? Raźnym krokiem ku lepszemu, zdrowszemu stylowi życia Dlaczego chodzić pieszo? Raźnym krokiem ku lepszemu, zdrowszemu stylowi życia dlaczego chodzić pieszo? Każdy wie, jak chodzić, to jeden z prostszych sposobów aktywności fizycznej i można to robić praktycznie

Bardziej szczegółowo

Czy Swing jest dla wózkowiczów?

Czy Swing jest dla wózkowiczów? Fundacja Niezależnego Życia Osób Niepełnosprawnych HUSSAR 70-893 Szczecin, ul. Czwójdzińskiego 5; tel. 0517392265 www.hussar.szczecin.pl, fundacja.hussar@gmail.com Bank BGŻ 78 2030 0045 1110 0000 0158

Bardziej szczegółowo

Edukacja Dialog - Partycypacja

Edukacja Dialog - Partycypacja Mamy zaszczyt zaprosić na konferencję Edukacja Dialog Partycypacja. Wyzwania i szanse Dolnego Śląska w zakresie polityki młodzieżowej i aktywizacji obywatelskiej młodzieży, będącej elementem projektu Gmina

Bardziej szczegółowo

Rozsądni Polacy w akcji, czyli najbardziej poszukiwane lokaty bankowe

Rozsądni Polacy w akcji, czyli najbardziej poszukiwane lokaty bankowe Raport: Warszawa, 20 październik 2011 Rozsądni Polacy w akcji, czyli najbardziej poszukiwane lokaty bankowe Eksperci porównywarki finansowej Comperia.pl zbadali preferencje użytkowników dotyczące lokat

Bardziej szczegółowo

Część I Konwersacja Przeprowadź z egzaminatorem trzy rozmowy na zaproponowane przez niego tematy.

Część I Konwersacja Przeprowadź z egzaminatorem trzy rozmowy na zaproponowane przez niego tematy. 1. tétel 1/1. oldal Zestaw abiturienta ZESTAW 1 Za chwilę przystąpisz do egzaminu ustnego. Zestaw pytań składa się z trzech części (zadań). W części II i III masz 30 sekund na zastanowienie się i przygotowanie

Bardziej szczegółowo

U Z A S A D N I E N I E

U Z A S A D N I E N I E U Z A S A D N I E N I E Kierując się dobrem ogółu jakim jest zagwarantowanie równego dla wszystkich obywateli prawa do ochrony zdrowia stanowiącego zarazem sprawę o szczególnym znaczeniu dla Państwa jako

Bardziej szczegółowo

Skąd bierzemy pieniądze... i na co je wydajemy? Czyli budżet miasta w pigułce.

Skąd bierzemy pieniądze... i na co je wydajemy? Czyli budżet miasta w pigułce. Skąd bierzemy pieniądze... i na co je wydajemy? Czyli budżet miasta w pigułce. www.czarnkow.pl Skąd bierzemy pieniądze... i na co je wydajemy? Czyli budżet miasta w pigułce. Pragniemy przedstawić państwu

Bardziej szczegółowo

Projekt Regionalnego Programu Operacyjnego Lubuskie 2020 postulaty organizacji pozarządowych

Projekt Regionalnego Programu Operacyjnego Lubuskie 2020 postulaty organizacji pozarządowych Projekt Regionalnego Programu Operacyjnego Lubuskie 2020 postulaty organizacji pozarządowych Przemysław Kalinka Ekspert ds. funduszy UE, Polska Zielona Sieć Projekt współfinansowany przez Szwajcarię w

Bardziej szczegółowo

Zwrot z inwestycji w IT: prawda czy mity

Zwrot z inwestycji w IT: prawda czy mity Zwrot z inwestycji w IT: prawda czy mity Inwestycje w technologie IT 1 muszą podlegać takim samym regułom oceny, jak wszystkie inne: muszą mieć ekonomiczne uzasadnienie. Stanowią one koszty i jako takie

Bardziej szczegółowo

NOWA METODA SZACUNKU DOCHODÓW Z PRACY POLAKÓW ZA GRANICĄ BILANS PŁATNICZY

NOWA METODA SZACUNKU DOCHODÓW Z PRACY POLAKÓW ZA GRANICĄ BILANS PŁATNICZY N a r o d o w y B a n k P o l s k i Departament Statystyki 2008-04-07 NOWA METODA SZACUNKU DOCHODÓW Z PRACY POLAKÓW ZA GRANICĄ BILANS PŁATNICZY Dane bilansu płatniczego zostały zweryfikowane od I kwartału

Bardziej szczegółowo

w perspektywie funduszy europejskich 2014-2020 dr Jacek Warda

w perspektywie funduszy europejskich 2014-2020 dr Jacek Warda Ekoinnowacje w polityce transportowej i gospodarce komunalnej w perspektywie funduszy europejskich 2014-2020 dr Jacek Warda Niniejsza prezentacja konferencyjna powstała w ramach projektu Eko-gminy.pl Kampania

Bardziej szczegółowo

CZĘŚĆ DRUGA ZOSTAŁEŚ DYREKTOREM SZKOŁY

CZĘŚĆ DRUGA ZOSTAŁEŚ DYREKTOREM SZKOŁY CZĘŚĆ DRUGA ZOSTAŁEŚ DYREKTOREM SZKOŁY Przygotowując się do konkursu na stanowisko dyrektora, posiedliśmy już sporą wiedzę teoretyczną na temat funkcjonowania szkoły. Wiedzę tę przelaliśmy na papier w

Bardziej szczegółowo

System P+R w aglomeracji krakowskiej - raport. Wrzesień 2015

System P+R w aglomeracji krakowskiej - raport. Wrzesień 2015 System P+R w aglomeracji krakowskiej - raport Wrzesień 2015 Wrzesień 2015 MobilityHUB to inicjatywa na rzecz pozyskiwania oraz publikowania danych potrzebnych do zarządzania mobilnością mieszkańców aglomeracji,

Bardziej szczegółowo

Transport jako obszar współpracy międzyregionalnej

Transport jako obszar współpracy międzyregionalnej Gospodarka niskoemisyjna, środowisko i efektywne zarządzanie zasobami Transport jako obszar współpracy międzyregionalnej Dr hab. inż. Andrzej Szarata, prof. PK aszarata@pk.edu.pl Kraków, 2 czerwca 2015

Bardziej szczegółowo

SKĄD MAMY PIENIĄDZE I NA CO JE WYDAJEMY?

SKĄD MAMY PIENIĄDZE I NA CO JE WYDAJEMY? SKĄD MAMY PIENIĄDZE I NA CO JE WYDAJEMY? www.nowytarg.pl Broszura informacyjna dla mieszkańców Nowego Targu Edycja 2005 Niniejsza publikacja ma na celu przybliżenie mieszkańcom miasta Nowego Targu w prosty

Bardziej szczegółowo

Kręć Wrocław! Jak zrobić to lepiej?

Kręć Wrocław! Jak zrobić to lepiej? Kręć Wrocław! Jak zrobić to lepiej? ZANIM POWSTANIE REKLAMA ZANIM POWSTANIE DOBRA REKLAMA Analiza Synteza Kreacja Realizacja Marka (jaka jest, do czego dąży, ambicje, problemy) Do kogo mówimy (grupa docelowa

Bardziej szczegółowo

FINANSOWY BAROMETR ING: Wiedza finansowa

FINANSOWY BAROMETR ING: Wiedza finansowa FINANSOWY BAROMETR ING: Wiedza finansowa Międzynarodowe badanie ING na temat wiedzy finansowej konsumentów w Polsce i na świecie Wybrane wyniki badania przeprowadzonego dla Grupy ING przez TNS NIPO Maj

Bardziej szczegółowo