Ostatnia droga mieszkańców i pracowników warszawskiego Domu Sierot

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Ostatnia droga mieszkańców i pracowników warszawskiego Domu Sierot"

Transkrypt

1 Agnieszka Witkowska Ostatnia droga mieszkańców i pracowników warszawskiego Domu Sierot Artykuł opublikowany w piśmie Zagłada Żydów. Studia i materiały, vol. 6, Na stronie Fundacji Korczakowskiej prezentowany jest dzięki uprzejmości i za zgodą redakcji pisma. Pisząc o ostatniej drodze Domu Sierot, podejmuję się zadania w pewnym sensie niewykonalnego. Niewykonalnego poznawczo, bo przy tej ilości świadectw jakże sprzecznych i niespójnych, trudno ustalić wersję jedyną i prawdziwą. Mimo to postaram się, na tyle, na ile to możliwe, odtworzyć faktografię ostatniego pochodu Janusza Korczaka, personelu i dzieci z Domu Sierot. Analizę tę oprę na publikowanych dokumentach i wspomnieniach o ostatniej drodze, które ukazały się w wydawnictwach książkowych oraz w prasie. Ponadto uzupełnię ten obraz niepublikowanymi tekstami, do których dostęp jest możliwy w Ośrodku Dokumentacji i Badań KORCZAKIANUM. Chciałabym ustalić najbardziej prawdopodobny przebieg zdarzeń, aczkolwiek liczę się z ryzykiem, że nie będzie to pełny obraz. Wydaje mi się jednak, że już sama eliminacja wątków, które są bardziej faktami społecznymi niż historycznymi, będzie dość istotnym przyczynkiem do ustaleń. Nie chcę niczego udowadniać, cel zostanie osiągnięty, jeśli uda mi się stworzyć kompletny rejestr pytań i najbardziej prawdopodobnych odpowiedzi. Aby nie pogubić się w dużej liczbie wątków i mieć narzędzia do ich porównywania, proponuję taki oto sposób analizy dokumentów. W pierwszej części artykułu drogę Janusz Korczaka z Siennej 16/ Śliskiej 9 na Umschlagplatz podzielę na pewne etapy, w obrębie których będę dokonywała porównań i interpretacji. I tak wyróżniam: 1. dziedziniec Domu, moment wyprowadzenia sierot; 2. drogę na Umschlagplatz (tu wykaz poszczególnych ulic, próba rekonstrukcji drogi przez getto); 3. sam Umschlagplatz, oczekiwanie na deportację; 4. zamykanie wagonów. Następnie, już czysto spekulatywnie, bez świadectw naocznych obserwatorów, spróbuje naszkicować prawdopodobną wersję drogi z Umschlagplatz do stacji Treblinka. Będę się przy tym opierać na opracowaniach naukowych, wspomnieniach zbiegów z Treblinki, a także zatrudnionych tam pracowników kolei. Już na wstępie mamy problem z podstawowymi ustaleniami, a mianowicie z datą wyprowadzenia sierocińca Janusza Korczaka. We wspomnieniach pojawia się najczęściej data 5 sierpnia 1942, zaraz potem

2 data 6, a także 12 i 3 sierpnia 1. Tę ostatnią można odrzucić od razu, jako że ostatni zapisek w Pamiętniku 2 doktora Korczaka jest datowany na 4 sierpnia 1942, co całkowicie wyklucza możliwość wyprowadzenia Domu Sierot dzień wcześniej. Datę 12 sierpnia można by zaś wytłumaczyć w następujący sposób: człowiek, który widział pochód, nie zapamiętał dokładnej daty, a jedynie dzień tygodnia i to, że działo się to jakoś na początku miesiąca. Jest zrozumiałe, że po doświadczeniu sytuacji granicznej, po latach, nie był w stanie dokładnie przypomnieć sobie wszystkich szczegółów i być może na zasadzie dedukcji próbował dochodzić do pewnych ustaleń. Wiedział, że była to środa mniej więcej na początku sierpnia, stąd, 12, druga środa sierpnia Data ta jest jednak wskazywana tak rzadko, że nie ma sensu upierać się przy jej prawdopodobieństwie, tym bardziej że historia getta warszawskiego także z trudem ją dopuszcza. Jedyne, co może być dla nas istotne w tym wspomnieniu, to zasugerowany dzień tygodnia. Można więc uznać za prawdopodobne zarejestrowanie okoliczności, ewentualnie jakichś wydarzeń towarzyszących. O ile zatem przyjęcie daty 12 sierpnia jest wykluczone, o tyle wskazanie, że to była środa, może być argumentem za dniem 5 sierpnia. Czy jednak na pewno? Środa nie jest zbyt charakterystycznym dniem tygodnia, nie jest to ani szabat, ani niedziela, ani żaden dzień w ich bezpośrednim sąsiedztwie. Można zatem przyjąć, że wydarzenie to miało miejsce albo 5, albo 6 sierpnia, czyli w środę lub czwartek. Rzetelny kronikarz getta, Abraham Lewin, 7 sierpnia pisze w swoim dzienniku: Wczorajszy dzień był wstrząsający. Z małego getta zabrali bardzo wielu ludzi. [ ] Uprowadzono dzieci z sierocińca dra Korczaka, z doktorem na czele. Dwieście dzieci 3. Ale Lewin pochodu nie widział. Zostało mu to przekazane albo od razu przez naocznego świadka, albo z kolejnych ust, gdy smutna wiadomość zaczęła krążyć po getcie i żyć własnym życiem. 5 sierpnia było ciepło, ulice zalane były słońcem, natomiast 6 pogoda już nieco się popsuła, a temperatura powietrza spadła 4. To samo zapisał w swoim pamiętniku Franciszek Wyszyński, który notował stan pogody w Warszawie w czasie okupacji. Napisał mianowicie: 4 VIII wtorek. Z rana pochmurno i zimny wiatr. [ ] 5 VIII środa. Ciepło, można było wyjść bez palta. [ ] 6 VIII czwartek. Chłodnawo 5. Ponadto w informacji z Ministerstwa Infrastruktury i Gospodarki Wodnej wynika, że 6 były w Warszawie przelotne deszcze, o których w relacjach nikt nie wspomina. W większości wspomnień pojawia się dość wyraźny wątek upalnego sierpnia, który może sugerować, że jednak bardziej prawdopodobna jest wcześniejsza data, to jest 5. I właśnie tak Nachum Remba, pracownik Umschlagplatzu, który prawdopodobnie jako ostatni rozmawiał z Korczakiem, opisał okoliczności tego wydarzenia: Był strasznie upalny dzień 6. Irena Sendlerowa dodaje: Zapamiętałam 6 sierpnia 1942 jako dzień szalenie upalny 7. 1 M.B. [Antoni Szymanowski] Likwidacja getta warszawskiego (Reportaż), Komisja Propagandy BIP, Warszawa 1942, s J. Korczak, Pamiętnik [w:] idem, Pisma wybrane, t. 4, Warszawa 1986, s A. Lewin, Dziennik z warszawskiego getta, zapis z 7 VIII 1942, cyt. Za: M. Falkowska, Myśl pedagogiczna Janusza Korczaka, Warszawa 1983, s Por. B. Engelking, J. Leociak, Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście, Warszawa 2001, s F. Wyszyński, Dzienniki z lat , oprac. J. Grabowski, Z.R. Grabowski, Warszawa 2007, s E. Ringelblum, Kronika getta warszawskiego wrzesień 1939 styczeń 1943, red. A Eisenbach, Warszawa 1983, s Rozmowa z Ireną Sendlerową, Polityka 1997, nr 21, s.94

3 Można by rozważać, jakiego rodzaju informacje mogą zostać w pamięci bardziej nienaruszone. Jak już wcześniej pisałam, wydaje mi się, że łatwiej pomylić datę niż wspomnienia sensoryczne. O tym, że dzień był ciepły, świadczyć może także kwestia wody, o której wspomina Ringelblum. Pisze on mianowicie: Jak przystało na doktora Korczaka, zaopatrzył on i tym razem swe dzieci w kilka beczek wody na drogę 8. I jeszcze jedno. Adolf Berman pisze, że Dom Sierot Janusza Korczaka zaprowadzono na Umschlagplatz wraz z innymi sierocińcami i internatami z małego getta. Jednym z pierwszych wywiezionych internatów był»dom Sierot«Janusza Korczaka. W czasie okrutnej blokady szeregu ulic w»małym getcie«wypędzono dzieci z ich prowizorycznego lokalu (Dom Sierot musiał trzy razy przeprowadzać się) i razem z wielotysięczną rzeszą ludzką pognano na Umschlagplatz. [ ] Tego samego dnia wywieziono wzorowy internat dla chłopców przy ul. Twardej 7 z jego ofiarnymi kierownikami Dąbrowskim i Szternfeldem na czele, oraz schronisko dla dziewcząt przy ul. Śliskiej 28, z jej zasłużoną kierowniczką Broniatowską na czele. Cały personel również i tych dwóch zakładów poszedł na śmierć razem z dziećmi 9. Autorzy Przewodnika po warszawskim getciełączą datę 5 sierpnia 1942 r. z wyprowadzeniem m. in. Sierocińca z Twardej 77 i Śliskiej 28 10, a więc dokładnie tych dwóch, o których mówi Berman. Jeśli połączyć ten fakt ze wspomnieniami Franciszka Ząbeckiego pracownika kolei w Treblince, to okaże się, że Korczak mógł być wyprowadzony wraz z nimi. Ząbecki pisze: Było to 7 lub 8 sierpnia 1942 r., a więc pierwsze tygodnie mordów w Treblince. Transporty z»przesiedleńcami«stały na stacji przez całą noc. W transporcie z Warszawy znajdowało się kilka wagonów załadowanych młodzieżą. Byli to chłopcy [pokreślenie moje A. W.]. Wśród ogólnego płaczu, krzyku i lamentu z jednego wagonu dochodził śpiew mężczyzny, śpiewającego polską pieśń religijną:»kto się w opiekę odda Panu swemu«. Wychodząc tej nocy dość często celem przepuszczenia transportów wojskowych, widziałem, jak mimo strzałów oddawanych przez konwojentów do uciekających, pojedyncze osoby przemykały się na drugą stronę pociągu. Na stacji, wzdłuż torów stała ułożona cegła w wysokich pryzmach do budowy nowego budynku stacyjnego. Stamtąd usłyszałem ściszony męski głos:»panie kolejarz! Panie kolejarz! Pomóż mi pan wydostać się stąd. Powiedz pan, którędy trzeba iść dalej«. Przekręciłem dopływ wody do latarki karbidowej, aby zmniejszyć światło, odwróciłem latarkę, aby nie oświetlać miejsca, do którego szedłem, a następnie postawiłem latarkę przy słupie na peronie i wszedłem między cegły. Był tam młody Żyd, rabin, z charakterystycznymi bokobrodami pejsami. [ ] Powiedział mi jednocześnie, że w tym transporcie jedzie wychowawca i przyjaciel młodzieży, wielki pedagog i pisarz z Warszawy (prawdopodobnie był to Janusz Korczak), którego znał od dawna, z którym od kilkunastu tygodni wspólnie modlili się katolicy, gdyż jak mówił ów pedagog, wszyscy ludzie mają wspólnego jedynego Boga E. Ringelblum, op. cit., s A. Berman, O losie dzieci z zakładów opiekuńczych w getcie warszawskim, Biuletyn ŻIH 1958, nr 28, s Por. B. Engelking, J. Leociak, op. cit., s F. Ząbecki, Wspomnienia dawne i nowe, Warszawa, 1977, s

4 Data podana przez Ząbeckiego niczego nie uściśla, ale fakt, że wagony były pełne chłopców, pozwala na przypuszczenie, że chodzi tu o internaty i sierocińce męskie, wyprowadzone z małego getta. Charakterystyka Korczaka, którą daje Ząbecki, także nie jest zbyt dokładna, niemniej pasuje do jego osoby. O kim innym mógłby mówić? Wątpliwość jednak wzbudza stwierdzenie, że od kilkunastu tygodni modlili się z nim chrześcijanie, bo jeśli tak, to kiedy i w jakich okolicznościach? Korczak, mimo swojej otwartości i przyjaźni z katolikami (m. in. z Marią Czapską), nie miał chyba w getcie zbyt wiele czasu, by uczestniczyć w zbiorowych modlitwach Należy wziąć jednak pod uwagę jeszcze jeden dość istotny aspekt, a mianowicie kwestię związaną z Pamiętnikiem. Ostatni zapis nosi datę 4 sierpnia 1942 (Korczak pisywał go w nocy, więc najpewniej jest to zapis z nocy z 3 na 4 sierpnia), a ostatnie zapiski w Pamiętniku prowadzone są dość regularnie, byłby to zatem pośredni dowód na to, że Korczak został wyprowadzony już 5 sierpnia. Z drugiej jednak strony, zachowany oryginał jest w bardzo dobrym stanie, kartki nie są wygniecione, a ich wygląd wskazuje na to, że musiały zostać przed wyniesieniem z getta dobrze do tego przygotowane i zabezpieczone 12. Korczak ponadto pisał ręcznie, jego zapiski przepisywał Henryk Azrylewicz, musiał więc mieć czas na to, by się tym zająć, tym bardziej że zapis z 4 sierpnia jest dość obszerny. Jest zatem wielce prawdopodobne, że to właśnie 4 sierpnia w ciągu dnia Korczak czynił starania, by przekazać Pamiętnik na stronę aryjską, musiał więc być jeszcze wtedy w getcie. Według relacji Igora Newerlego, Korczak zaczął pisać Pamiętnik w 1940 r., potem przerwał pisanie. Od maja 1942 r. pisał już systematycznie. Maszynopis Pamiętnika doręczony został Newerlemu już po wywiezieniu mieszkańców Domu Sierot do Treblinki. Dokument ten, przekazany Marynie Falskiej przez żonę Newerlego, zamurował w gmachu Naszego Domu na Bielanach Władysław Cichosz. Po wojnie ten sam pracownik Naszego Domu wydobył przechowywany Pamiętnik. Otrzymał go ponownie Igor Newerly po swoim powrocie do kraju z obozów koncentracyjnych i złożył w Archiwum Korczakowskim, z adnotacją, że jest to dokument otrzymany od Marii Podwysockiej 13. Dzieje Pamiętnika wymagają jednak jeszcze dokładnego zbadania. Nie wydaje mi się, aby obecnie można było rozstrzygnąć na pewno, którego dnia Korczak wraz z dziećmi i personelem Domu Sierot został pognany na Umschlagplatz, choć moim zdaniem więcej przesłanek wskazuje na datę 5 sierpnia. Pisząc o czasie, warto także zastanowić się, jak długo trwała ta droga. Jak wielu godzin potrzeba było Korczakowi, dzieciom i personelowi, by dojść z Siennej na Umschlagplatz, jak długo musieli czekać tam na wagon i jak długo mogła trwać podróż do Treblinki? Żeby wyczerpująco odpowiedzieć na to pytanie, trzeba z możliwie największą dokładnością określić wszelkie parametry i okoliczności drogi, jaka dzieliła Dom Sierot na Śliskiej od Umschlagplatzu. Na początek kilka podstawowych ustaleń. Pewne są dwa punkty: początek drogi i jej koniec, czyli Sienna 16 i stacja placu przeładunkowego przy ulicy Stawki. Możemy także przyjąć, że niewątpliwie musieli przejść przez most na Chłodnej, jako że był 12 Najprawdopodobniej wraz z innymi materiałami z Domu Sierot, które odnalazły się dopiero po latach i opublikowane są w książce: Nowe źródła. Janusz Korczak w getcie, Warszawa Por. J. Korczak, Pisma wybrane, t. 4, Warszawa 1978, s. 399.

5 to jedyny sposób dostania się z małego getta do dużego. Trasę pomiędzy tymi trzema punktami postaram się zrekonstruować na podstawie relacji, analizując te fragmenty, w których autorzy wyraźnie mówią o swoim położeniu topograficznym. I tak: - Luba Blum-Bielecka: Plac Grzybowski; -Adina Blady-Szwajger: szpital chirurgiczny, róg Leszna i Żelaznej; - Irena Sendlerowa: ulica Leszno; -Mary Berg: ulica Gęsia, okno Pawiaka (Zaznaczam tutaj istnienie tej relacji, ale nie będę z niej korzystać, bo niestety nic nie przemawia za jej prawdziwością. Mary Berg prawdopodobnie widziała kogoś innego, albo może nawet nie widziała, tylko słyszała od kogoś); -Władka Meed: ulica Gęsia 13; -Kalman Szapiro: ulica Zamenhofa. Daje to ogólny zarys trasy, którą szedł Korczak z dziećmi, można zatem podjąć próbę zmierzenia jej i podania przybliżonego czasu przemarszu. Zakładając, że dzieci szły bez postojów, droga ta mogła trwać od dwóch do czterech godzin. Biorąc jednak pod uwagę wszelkie możliwe okoliczności, należy założyć, że mogła znacznie się wydłużyć. Mówiąc wszelkie możliwe okoliczności, mam na myśli tłum wysiedlanych na ulicach, minuty oczekiwania, przystanek na placu Grzybowskim, o którym pisze Blum- Bielecka oraz trudność przejścia przez most na Chłodnej. Irena Sendlerowa mówi, że tego dnia: Na ulicach byli nieliczni przechodnie. Każdy podążał w swoim kierunku. Nikt nie przystawał. Ludzie się bali 14. Ulice prawdopodobnie były blokowane, zamykano poszczególne odcinki, by w miarę sprawnie przeprowadzić przez nie pochód na Umschlagplatz. Ale i tak przejście przez ulice miasta z dwoma setkami dzieci na pewno nie było łatwe. Zanim przejdę do szczegółowej analizy marszu, chciałabym jeszcze zwrócić uwagę na inne zagadnienie, a mianowicie: czy mieszkańcy i pracownicy Domu Sierot mogli być przygotowani do tej ostatniej drogi? To jednak zbyt ogólne pytanie, należy zatem rozbić je na dwa bardziej szczegółowe i dotyczące w gruncie rzeczy nieco innych problemów. Zatem: czy wiedziano o planowanej deportacji Domu Sierot i czy wiadomo było, dokąd wywożeni są Żydzi? I czy przemyślano wcześniej scenariusz tego pochodu? Czy jakoś przygotowano do tego dzieci? Jest wielce prawdopodobne, że Korczak i personel zdawali sobie sprawę z planowanych wywózek (nie przesądzamy na razie, czy brali pod uwagę obóz zagłady czy wyjazd na roboty, jak oficjalnie deklarował Judenrat) i mieli świadomość, że przyjdzie czas, kiedy Dom Sierot na Siennej 16 będzie trzeba nagle, w pośpiechu, opuścić. Podczas toczonych w gronie wychowawców rozmów o losie dzieci nie podjęto decyzji o ich oddaniu rodzinom czy pozwoleniu na samodzielne radzenie sobie na ulicach getta. Można przypuszczać, że już wtedy poczynione zostały pewne materialne i psychologiczne przygotowania do ewentualnej przeprowadzki czy przesiedlenia. Pisząc: materialne, mam na myśli spakowanie plecaków, 14 Rozmowa z Ireną Sendlerową, Polityka 1997, nr 21, s. 94.

6 przygotowanie ubrań. Trzeba pamiętać o jeszcze jednej, ważnej kwestii, a mianowicie o perfekcji Korczaka, jego dbałości o szczegóły i o bezpieczeństwo dzieci. Jeszcze przed wojna napisał tekst pt. Spacer, w którym dał kilka konkretnych wskazówek dla wychowawców, którzy chcą wybrać się z dziećmi na wycieczkę po mieście. Pisze między innymi: 1) Należy uczyć dzieci chodzić parami. [ ] 2) Należy przyzwyczaić dzieci do szybkiego rozbiegania się i zbierania na umówiony znak. [ ] 7) Należy pamiętać, że gromada, szczególnie dzieci, utrudnia wychowawcy zadanie. Dlatego należy tak urządzić, żeby dzieci przeszkadzały jak najmniej, to znaczy nie pchały się, nie krzyczały za głośno, nie drażniły niepożądaną odzieżą. Przyzwoity wygląd gromady robi dobre wrażenie, co prawda budzi też zawiść. [ ] 9) Należy przewidzieć wszystkie możliwe przypadki, które mogą się zdarzyć po drodze i wyjaśnić dzieciom, jak powinny zachowywać się w takich razach. Dziwnie to zabrzmi, jeśli wychowawca będzie zarzucał dzieciom, że czegoś nie wiedzą przecież nie mają doświadczenia 15. Istnieją wspomnienia o tym, że gdy Korczak wraz z dziećmi przeprowadzał się z Krochmalnej do getta, po drodze głośno śpiewano Choć burza huczy wokół nas 16. Wspomina to Hanna Mortkowicz- Olczakowa, przyjaciółka Korczaka, autorka wielu książek o nim. Pisze: Doktor i pani Stefa, z właściwym im spokojem i umiejętnością organizacyjną, przygotowali przeprowadzkę [do getta - A. W.]. Szykowano się do niej sprawnie, umiejętnie i w takiej godnej ciszy, jak gdyby chodziło tu o coroczny wyjazd do Gocławka, z którego wróci się wesoło po wakacjach. Z moich ostatnich rozmów z Doktorem pamiętam i inne projekty. Jak zawsze, kiedy był dotknięty i wzburzony wewnętrznie, chciał i teraz zadrwić z siebie, z Niemców, z tragicznego przymusu. Projektował przeprowadzkę jako wielką operę-buffo, groteskowy pochód przez miasto, w którym korowód dzieci miałby nieść na nowe locum: lampy, klatki z ptaszkami i nocniki 17. Korczak był mistrzem ceremonii, a wiedząc, że ceremonia może usprawnić przebieg rzeczy, a przede wszystkim zmniejszyć strach, był w stanie doprowadzić ją do granic groteski. Dzieci nie powinny były wiedzieć, dokąd idą i co je czeka. Korczak ni chciał dopuścić atmosfery grozy, wiedział, że ona 15 Wydrukowane w języku jidysz w: Dos Kind, 1924, nr 4, s , oryginał polski nie zachował się, teraz przygotowywane do publikacji w: Janusz Korczak, Dzieła, t Por. H. Rudniańska, Korczak, Tokarzewski i my, Kraków 2005, s. 22. Warto przyjrzeć się słowom tej dumnej pieśni (autorem tekstu, napisanego w latach dziewięćdziesiątych XIX w. do muzyki Franciszka Schuberta, jest ks. Paweł Sikora), która w czasie przeprowadzki do getta pozwalała mieszkańcom i pracownikom Domu Sierot wierzyć w przyszłość. Brzmią one następująco: Choć burza huczy wokół nas, Do góry wznieśmy skroń! Nie straszny dla nas burzy czas, Boć silną przecie mamy dłoń! Weselmy bracia się, Choć wicher żagle rwie! Kto pracą święci każdy dzień, Ten smutku nie zna, nie! Choć słońce skryje chmury cień, My w lepszą przyszłość patrzmy się! Weselmy bracia się, Choć wicher żagle rwie! 17 H. Mortkowicz-Olczakowa, Janusz Korczak, Warszawa 1978, s

7 w niczym nie pomoże, a tylko przedłuży i zintensyfikuje strach. Być może okłamał dzieci, być może kłamał do końca Helena Merenholc, bliska znajoma Korczaka i Stefanii Wilczyńskiej, wspomina słowa: Nie mówili ze Stefą dzieci nic nie wiedzą, robimy wszystko, aby było spokojnie bez paniki 18. Czas jednak, by podjąć próbę odtworzenia ich drogi. Jak dzieci szły, jak mogły być ubrane, dlatego tak bardzo rzucały się w oczy? Zacznijmy od chwili wyprowadzania dzieci z Domu Sierot. Odbywało się to w godzinach porannych, na co wskazuje wspomnienie Anny Margolisowej, która pisze o swoich pierwszych wrażeniach po wejściu do Domu Sierot: Drzwi były otwarte, kawa się gotowała, łóżka nie zasłane. Wszędzie rozgardiasz 19. Świadczy o tym także opis wyprowadzenia dzieci sporządzony przez Marka Rudnickiego: Gdy poszedłem rano [ ] około dziesiątej, pod dom na Siennej 16, dzieci już stały na chodniku, uformowane w czwórki 20. I jeszcze wspomnienie Ireny Sendlerowej 21, która regularnie chodziła do getta, by wyprowadzać stamtąd żydowskie dzieci. Mówi ona: Zwykle chodziłam do getta po południu, po swojej normalnej pracy, lecz tego dnia byłam przed południem. Szłam Lesznem do Żelaznej, kierując się do wyjścia między Chłodną a Żelazną, gdzie była wacha, brama, przez którą miałam wyjść z getta. Pochód Korczaka spotkałam, kiedy z Żelaznej skręcali w Leszno 22. Dzieci wyszły z Domu Sierot prawdopodobnie głównym wyjściem przy Siennej 16 i zostały skierowane w stronę placu Grzybowskiego, jako że to właśnie tam był punkt zbiorczy osób przeznaczonych do wysiedlenia. Dysponujemy relacją Luby Blum-Bielickiej, która w tym samym czasie co Korczak była na placu Grzybowskim. Tego samego dnia, co dzieci Korczaka, zostały wyprowadzone dziewczęta ze Szkoły Pielęgniarskiej, która mieściła się przy ulicy Mariańskiej 23. Blum-Bielicka pisze: 22 lipca 1942 r. rozpoczęła się w Warszawie akcja eksterminacyjna ludności żydowskiej. Zaczęli wywozić przede wszystkim z domów noclegowych, gdzie mieszkała ludność przeniesiona z innych miast. Po dwóch tygodniach, 6 sierpnia przyszła kolej na nas. Wszystkie mieszkanki naszego internatu wyprowadzili SS-mani na plac Grzybowski. Uczennice były w mundrach pielęgniarek. Cały personel administracyjny też otrzymał mundury. Na placu było blisko osób, cała ludność małego getta, był tu też Janusz Korczak ze swoimi schludnie ubranymi dziećmi. Na skutek kłamliwej propagandy hitlerowskiej ludność żydowska wierzyła, że jest to wysiedlenie na roboty, a nie na śmierć. Janusz Korczak zapewniał mnie w rozmowie przeprowadzonej w godzinach rannych na placu Grzybowskim, że»wystarał się dla swoich dzieci o specjalny wagon«24. Aby dojść z Siennej 16 na plac Grzybowski, Korczak wraz z dziećmi prawdopodobnie szedł ulicami: Sienną, Sosnową, Śliską, Komitetową, Pańską, Mariańską, a potem Twardą, już prosto do placu 18 Ośrodek Dokumentacji i Badań Korczakianum, teczka 0820, Relacja Heleny Merenholc, spisana przez Matyldę Temkin w 1958 roku. 19 A. Margolisowa, W ostatnim roku [w:] Wspomnienia o Januszu Korczaku, oprac. L. Barszczewska, B. Milewicz, Warszawa 1989, s Rozmowa z Markiem Rudnickim, Tygodnik Powszechny 1988, nr 45, s Mam poważne wątpliwości, gdy czytam tę relację. Wydaje się bowiem wręcz nieprawdopodobne, że Irena Sendlerowa mogła znaleźć się w getcie w czasie trwania Wielkiej Akcji i chodzić po najbardziej ruchomych ulicach. 22 Rozmowa z Ireną Sendlerową, Polityka 1997, nr 21, s Por. A. Margolis-Edelman, Ala z elementarza, Londyn 1994, s L. Blum-Bielecka, Szkoła Pielęgniarstwa w Warszawie, Biuletyn ŻIH 1961, nr 40, s. 73

8 Grzybowskiego. Co działo się dalej? Po postoju i zgromadzeniu wszystkich przeznaczonych tego dnia do wywózki pochód ruszył w stronę Umschlagplatzu. W okolicach placu Grzybowskiego widziała Korczaka także Bronisława Frolman, której tego dnia udało się przekupić Ukraińca zegarkiem i wydostać się z łapanki. Wspomina: Wskoczyliśmy szybko do jakiejś bramy i czekaliśmy na przejście szeregów jeszcze parę chwil, aż usłyszeliśmy wznowiony ruch na ulicach. Wówczas odważyliśmy się wyjść i pierwszą napotkaną rikszą wróciliśmy do domu. Przejeżdżając przez plac Grzybowski, napotkaliśmy maszerujący sierociniec z Doktorem Korczakiem na czele. Zdumienie i przerażenie odebrało mi mowę 25. Żeby przedostać się z małego getta do dużego, trzeba było przejść mostem nad ulicą Chłodną. Z placu Grzybowskiego zatem szli najprawdopodobniej Twardą, Ciepłą, Grzybowską do Żelaznej. Dalej Żelazną, mostem nad Chłodną, skręcając potem w Leszno. Kolejnym świadkiem pochodu Korczaka była Adina Blady-Szwajger, która opowiadała o tym Ance Grupińskiej, mówiąc, że widziała go z okna szpitala 26, w którym wówczas pracowała. Szpital był na rogu Leszna. Okno, przy którym staliśmy wychodziło na Żelazną. Dzieci szły Żelazną w stronę Nowolipek. Tak, że widzieliśmy je na małym odcinku. I koniec. Myśmy nie mogli się nawet ruszyć przy tym oknie. A oni po prostu defilowali przed nami 27. W innym miejscu Adina Blady-Szwajger pisze, wskazując przy tym na niemożność zapamiętania konkretnej daty: A potem jeszcze raz staliśmy tak we framudze okiennej i patrzyliśmy, jak Żelazna w stronę Nowolipek idzie Korczak ze swoimi dziećmi. Podobno było to 6 sierpnia, ale ja tego nie pamiętam, bo myśmy dni nie liczyli 28. Ta wypowiedź wpisuje się w postawioną wcześniej tezę: daty podawane przez świadków nie są całkowicie pewne, lepiej samodzielnie je ustalać na podstawie okoliczności. Chwilę potem marsz Domu Sierot zobaczyła Irena Sendlerowa, która w ten sposób to opisuje: Widziałam ich, kiedy z ulicy Żelaznej skręcali w ulicę Leszno. [ ] Cały ten orszak kroczył czwórkami, sprężyście, miarowo, dostojnie na Umschlagplatz na plac śmierci 29. Mniej więcej w tym samym punkcie widział Korczaka Stanisław Szulfried, który był wówczas w urzędzie na rogu ulicy Leszno i Żelaznej. Pisze: Na początku sierpnia 1942 r. byłem w żydowskim Arbeitsamcie przy ul. Leszno róg Żelaznej. [ ] Po kilku minutach usłyszeliśmy, my, interesanci i urzędnicy z sali, jakieś dziwne odgłosy z ulicy. Dotarłem wraz z innymi obecnymi na Sali do okna i rozpostarł się przed nami niesamowity widok pochodu ludzi i dzieci prowadzonych na Umschlagplatz. Z obydwu stron było widać konwojentów -»szaulisów«i policjantów żydowskich W środku tego 25 B. Frolman, Widziałam Janusza Korczaka w jego ostatnie drodze, Nowiny Kurier 30 XI 1978, kopia w Ośrodku Dokumentacji i Badań Korczakianum. 26 Okna szpitala wychodziły na ulicę Żelazną, zatem trudno byłoby Adinie Blady-Szwajger dostrzec pochód skręcający z Żelaznej w Leszno. Byłoby to możliwe jedynie, gdyby stała przy oknie, które było stosunkowo blisko ulicy Leszno. 27 Tak naprawdę w 1942 roku wyszłam z domu i nigdy do niego nie powróciłam.rozmowa z Adiną Blady-Szwajger [w:] A. Grupińska, Ciągle po kole. Rozmowy z żołnierzami getta warszawskiego, Warszawa 2000, s A. Blady-Szwajger, I więcej nic nie pamiętam, Warszawa 1994, s Wspomnienie Ireny Sendlerowej, spisane w styczniu-lutym 1997, oryginał przekazany prof. T. Szarocie, tenże oryginał w Archiwum Korczakowskim w Beit Lohamei Haghetaot, sygn. 5059/KR VII/168, kopia w Ośrodku Dokumentacji i Badań Korczakianum.

9 makabrycznego pochodu wiele małych, drobnych, wychudzonych dzieci w sukienkach, pod opieką szczupłej, wysokiej wychowawczyni. Poznałem w niej Stefanię Wilczyńską. W środku tego pochodu dzieci szedł Janusz Korczak, trzymając jedno dziecko na ręku i prowadząc drugie za rękę. Szedł ze swoimi dziećmi. Był to ich ostatni marsz, ostatni warszawski spacer. Uśmiechał się do swoich dzieci on kochający je całą swoją duszą i one ufnie spozierały na niego. Dodawał dzieciom otuchy»oto jedziemy na wycieczkę do lasu«. To przecież Pan Doktór jest z nimi, więc nic złego nie może się im przytrafić. Były to ostatnie chwile, gdy widziałem Go Były to chwile grozy, pełne goryczy chwile, które wołały o pomstę 30. Z tego miejsca mogli iść ulicami Karmelicką i Dzielną do Zamenhofa albo skręcić w Nowolipki i potem w Zamenhofa. Tę pierwszą opcję potwierdza Marek Rudnicki, który zapewnia, że szedł z Korczakiem od Siennej do bramki Umschlagu. Mówi: Ta droga z Siennej przez Leszno, Karmelicką, Dzielną, Zamenhofa do ulicy Stawki wydawała się bardzo długa 31. W tym momencie warto także zwrócić uwagę na meandryczność drogi z Siennej na Umschlagplatz. Trasę tę można było pokonać prawdopodobnie w dużo krótszym czasie, bez zmęczenia, oczekiwania, przepuszczania innych. Ulice, jak już wspominałam, podczas wysiedlenia były blokowane, aby umożliwić bezkolizyjne przejście i jednocześnie uniemożliwić ucieczkę prowadzonym. Dochodziła jednak do tego absurdalność topograficzna warszawskiego getta; nierzadko trzeba było przejść kilkadziesiąt metrów, by dostać się na drugą stronę ulicy. Wędrówka w tym labiryncie trwała bardzo długo. Kolejnym punktem, z którego obserwowany był Korczak, wraz ze swoim pochodem, jest schron przy ulicy Gęsiej 13, a obserwatorką -Władka Meed (Feigele Peltel Międzyrzecki), która wówczas się tam ukrywała. Pisze ona: Pamiętam z mojej kryjówki na Gęsiej 13, widziałam marsz sierocińca Janusza Korczaka. Ten wybitny pedagog i wychowawca pracował niestrudzenie na rzecz sierot z getta. Teraz, w eskorcie niemieckich żołnierzy, stary doktor prowadził swoich wychowanków na spotkanie śmierci. Dzieci szły w milczeniu, niosąc koce i trzymając się za ręce. Tego samego dnia, 5 sierpnia, Niemcy»zlikwidowali«również wszystkie pozostałe instytucje opieki nad dziećmi 32. Władka Meed podaje także inne szczegóły tego obrazu: W pewnej chwili usłyszeliśmy gdzieś w oddali odgłos kroków. Zza zasłoniętych okien mogliśmy wyjrzeć na zewnątrz. Znajdowaliśmy się w narożnym budynku na skrzyżowaniu ulic Gęsiej i Zamenhofa, skąd wiodła droga na Umschlagplatz. To wtedy zobaczyłam Janusza Korczaka, słynnego doktora, wychowawcę i pisarza, jak szedł wraz ze swoimi wychowankami z domu sierot. Niektóre dzieci rozglądały się wokół siebie. Pochód posuwał się w otoczeniu Niemców z postawionymi na sztorc bagnetami. Wszyscy, wśród nich i Janusz Korczak, zmierzali w stronę pociągów towarowych Ośrodek Dokumentacji i Badań Korczakianum, teczka 0461, Relacja Stanisława Szulfrieda. 31 Rozmowa z Markiem Rudnickim, loc. cit., s W. Meed, Po obu stronach muru, Warszawa 2003, s Ibidem, s. 67.

10 Mamy do dyspozycji jeszcze jedną, dość lakoniczną relację list Kalmana Szapiro do redakcji Polityki, w którym autor pisze: Widziałem, jak Janusz Korczak szedł ulicą Zamenhofa na czele dzieci z Domu Sierot podczas tragicznego przemarszu przez getto. Nosił on jedno dziecko na ręku, a drugie trzymał za rękę 34. A potem szli już prosto na Umschlagplatz, by wejść na jego teren od strony dzikiej Jak jednak przebiegał ten marsz? Co robił Korczak, Stefania Wilczyńska, dzieci? Marek Rudnicki tak pisze o swoich wrażeniach: Atmosferę przenikał jakiś ogromny bezwład, automatyzm, apatia. Nie było widocznego poruszenia, że to Korczak idzie, nie było salutowania (jak niektórzy opisują), na pewno nie było interwencji posłańców Judenratu nikt do Korczaka nie podszedł. Nie było gestów, nie było śpiewu, nie było dumnie podniesionych głów, nie pamiętam, czy niósł ktoś sztandar Domu Sierot, mówią, że tak. Była straszliwa, zmęczona cisza. Korczak wlókł nogę za nogą, jakiś skurczony, mamlał coś od czasu do czasu do siebie. Gdy sobie tę scenę przypominam rzadko mnie ona opuszcza wydawało mi się, że słyszałem, że mamlał słowo»dlaczego«- byłem dość blisko, by usłyszeć. Ale to na pewno tylko wybryk mojej wyobraźni, w retrospekcji. Nie były to chwile filozoficznych refleksji; to były chwile tępej, milczącej rozpaczy bez granic, już bez pytań, na które nie ma odpowiedzi. Tych paru dorosłych z Domu Sierot, w tym Stefa (Wilczyńska), szło obok, jak ja lub za nim, dzieci początkowo czwórkami, potem jak popadło, w pomieszanych szeregach, gęsiego. Któreś z dzieci trzymało Korczaka z połę, może za rękę, szły jak w transie 35. W podobnym tonie mówi o pochodzie Jerzy Lewiński 36. W rozmowie z Ewą Koźmińską-Frejlak opowiada: Wbrew różnym zapisom, między innymi temu sporządzonemu przez urzędnika żydowskiej gminy o nazwisku Remba, ów orszak był bardzo smutny, Korczak był przygnębiony, szedł o lasce. Za nim Stefania Wilczyńska i te dzieci. Później, po wielu latach, napisał o tym Marek Rudnicki, który wówczas był młodym chłopcem i chodził na Umschlagplatz z chlebem z gminy. On widział ten pochód i widział, jak było 37. Dochodzimy w ten sposób do kolejnego etapu ostatniej drogi Korczaka i dzieci. Wchodzą na Umschlagplatz, gdzie, jak mówi Remba, zostają posadzone na krańcu placu, pod murem 38. Pośrednio wynika z tego, że gdy weszli na plac, nie było tam jeszcze tłumów, skoro Remba mógł w jakiś sposób manewrować grupami wprowadzanych. Można na tym samym przypuszczać, że grupa, która przyszła z małego getta, była jedną z pierwszych na Umschlagplatzu. Jak długo mogło trwać oczekiwanie na wyjazd w nieznane? W, czasie, kiedy Korczak wraz z dziećmi przebywał na Umschlagplatzu, prawdopodobnie ktoś już zaalarmował Gminę o wyprowadzeniu sierocińca i próbował zmienić tę decyzję. Anna Margolisowa pisze: Natychmiast pobiegłam do szpitala, 34 Kalman Szapiro, list do redakcji Polityki 1972, nr 47, s. 1. Niedawno rozmawiałam z synem autora tej relacji, panem Jerzym Szapiro, który twierdzi, że ojciec nie mógł widzieć pochodu Korczaka. 35 Rozmowa z Markiem Rudnickim, loc. cit., s Jerzy Lewiński wówczas funkcjonariusz Służby Porządkowej w getcie warszawskim. 37 Rozmowa z J. Lewińskim, Midrasz 2005, nr 12, s Por. E. Ringelblum, op. cit., s. 607.

11 do dyrektora administracyjnego Kroszczora 39. Powiedziałam mu, żeby poszedł do Gminy Żydowskiej, niech interweniują, niech ratują Korczaka 40. Czy był w Gminie ktoś jeszcze? Czy ktoś próbował ratować Korczaka i dzieci? Żydowski pisarz Jehoszua Perle powiedział w 1942r.: O tym, co miało miejsce na ulicy Siennej 16 dowiedziano się w międzyczasie w Judenracie. Zaczęto telefonować, biegać tu i tam, chciano pomóc. Ale kogo Gmina chciała uratować? Nie te 200 dzieci, oni chcieli uratować tylko Janusza Korczaka. Korczak podziękował panom z Judenratu, którzy wydawali Żydów na śmierć i udał się, krocząc na czele swoich dzieci, na punkt załadunkowy 41. Na samym placu był już wspomniany Nachum Remba, ale był tam także i Marek Rudnicki, który wspomina: A gdyśmy doszli do wejścia, upał był obezwładniający, słońce prażyło niemiłosiernie. Korczak z dziećmi, Stefa i reszta personelu weszli na plac. Z miejsca, gdzie się zatrzymałem, z odległości jakichś 30 metrów widać było bocznicę i stojące na niej bydlęce wagony, niektóre już załadowane, niektóre otwarte ze szczelinami okienek zaszyte drutem kolczastym. Nad placem unosi się żrący oczy i szczypiący gardło wyziew chloru. Widzę na podłodze wagonu wapno, które ścieka, także z innych wagonów na tor 42. Atmosfera Umschlagplatzu musiała robić na dzieciach przerażające wrażenie. Potworny tłum ludzi, sparaliżowanych strachem i niepewnych swego losu, zamknięty teren, z którego nie było już ucieczki, śmierdzące i złowieszcze wagony dla bydła, które nijak miały się do obiecywanej wycieczki na wieś Jeśli wolno nam snuć domysły, to można chyba sobie wyobrazić, że o ile wcześniej Korczak mógł jeszcze karmić dzieci iluzją wycieczki, o tyle w konfrontacji z tłumem Żydów na Umschlagplatzu ta opowieść coraz bardziej traciła na wiarygodności. Tak opisuje atmosferę Umschlagplatzu Edward Gadomski, który tego dnia był tam i widział Janusza Korczaka: Tu na posesji szpitala, urządzili Niemcy ostatnią stację udręki nadludzkiej przed załadowywaniem do wagonów śmierci do Treblinki. Tu oczekiwały pociągi o kilkudziesięciu wagonach każdy, wysypane karbidem i wapnem, tu obok pociągów stała kanalia niemiecka, która łącznie z kanalią spośród gettowej Służby Porządkowej za pomocą bata, pięści i wrzasku nadawała tempo wlokącemu się nieprzerwanie jak gąsienica pochodowi śmierci 43. Rudnicki, który podczas Wielkiej Akcji pracował na Umschlagplatzu, tak pisze o atmosferze tam panującej: Odkąd się zaczęła wielka deportacja, czyli likwidacja getta, 22 lipca, spędzano na ten plac przy ulicy Stawki i Dzikiej codziennie dziesiątki tysięcy osób. Kłębiła się tam ogromna ciżba ludzi, w obłędnym zamęcie, zawodzeniu, jękach, ludzie wykrzykiwali imiona nawołując się wzajemnie, wielu padało z wycieńczenia, głodu i pragnienia i leżało pokotem. Wielu zażywało truciznę, całe rodziny we wspólnym uścisku. Nie było ustalonego porządku ładowania, niektóre grupy były na tym placu już parę dni i nocy. 39 Henryk Kroszczor ówczesny dyrektor administracyjny Szpitala dla Dzieci im. Bersonów i Baumanów. 40 Wspomnienie A Margolis [w:] Wspomnienia o Januszu Korczaku, s Wspomnienia J. Perle za: E. Dauzenroth, Janusz Korczak, życie dla dzieci, Kraków 2005, s Rozmowa z Markiem Rudnickim, loc. cit., s Wspomnienie E. Gadomskiego [w:] Wspomnienia o Januszu Korczaku, s. 287.

12 Ruchem kierował żydowski kierownik Umschlagplatzu, Szmerling i jego kohorta, wrzaskiem, biciem, kopniakami 44. Oto inny jeszcze opis atmosfery Umschlagplatzu, atmosfery, w której przyszło Korczakowi i dzieciom czekać na wywózkę: Dantejskie sceny działy się na Umschlagplatzu. Spędzano tam jak bydło po blisko osób dziennie. Wszystkie wyjścia były strzeżone przez uzbrojonych Niemców lub Ukraińców. Ludzie w obłędnej rozpaczy biegali bezradnie na różne strony łkając i lamentując. Czując podświadomie, że prowadzą ich na śmierć, miotali się w nieprzytomnej desperacji, jak myszy w klatce, szukając ratunku przed zagładą, szalejąc w śmiertelnej trwodze zostawiali na pastwę losu dzieci, rzucali plecaki, paczki, walizki. A sprawcy z drwiącym uśmiechem poganiali tę stłoczoną, desperującą masę, rycząc, bijąc pejczami i strzelając z karabinów i rewolwerów w tłum, ku wąskiemu przejściu prowadzącemu do wagonów i coraz ktoś padał przeszyty kulą. Był to makabryczny, nie dający się opisać widok 45. Oczekiwanie na Umschlagplatzu mogło trwać do kilku godzin. Transporty odchodziły po południu, ale chyba nie da się ustalić jednej konkretnej godziny. Zależało to od wielu czynników, głównie od tego, czy zgromadzono już dostateczną liczbę osób do wywózki, jaka była przepustowość torów i jak sprawnie wprowadzano ludzi do wagonów. Remba chciał wykorzystać czas oczekiwania i w tych chwilach próbować interweniować w sprawie Korczaka. Zaproponowałem Korczakowi, aby udał się ze mną do Gminy w celu skłonienia jej do podjęcia interwencji. Odmówił, nie chciał opuścić dzieci nawet na minutę 46. Tutaj pojawia się znany wątek, jakoby Niemcy próbowali zostawić Korczaka, a wysłać do Treblinki tylko dzieci. Czy to możliwe, żeby Niemcy interweniowali? Czy byli to raczej Żydzi? Jak mogło to wyglądać? Wspomniany wcześniej Lewiński dementuje jednoznacznie te domniemania: Pogłoska, że jeszcze na Umschlagplatzu jakiś niemiecki oficer ofiarował Korczakowi wolność jest również zmyśleniem. Żaden niemiecki oficer nigdy na Umschlagplatzu nie dał żadnemu Żydowi jakiejkolwiek wolności, nawet takiej oferty 47. Jak już była mowa, atmosfera na Umschlagplatzu przypominała limbo, strwożonych ludzi tłoczono w wagonach, Korczak zaś prawdopodobnie był zaaferowany tym, by żadne dziecko się nie zgubiło. Ktoś pisze, że pomagał im wsiadać, ktoś inny, że wsiadł jako pierwszy. Czy w tym czasie jakiś Niemiec mógł podejść do niego i proponować mu zwolnienie? Jeśli tak, to kiedy? Czy przy wsiadaniu do wagonów, czy jeszcze podczas oczekiwania? Wiadomo, że niektórych udawało się z Umschlagplatzu wyreklamować. Pisze o tym między innymi Luba Blum-Bielecka, której uczennice-pielęgniarki udało się z Umschlagplatzu wyprowadzić. Podobną historię przytacza także Józef [Gitler] Barski, który opisuje sposób, w jaki udało mu się wyprowadzić z Umschlagplatzu bursę dla dziewcząt z kierowniczką Marią Rotblat. Po otrzymaniu listu z Umschlagplatzu poszedł interweniować do Szmerlinga. Ten nie wyraził zgody na zwolnienie 44 Rozmowa z Markiem Rudnickim, loc. cit. 45 Z pamiętnika Stanisława Sznapmana [w:] Pamiętniki z getta warszawskiego. Fragmenty i regesty, oprac. M. Grynberg, Warszawa 1988, s E. Ringelblum, op. cit., s Rozmowa z J. Lewińskim, loc. cit., s. 31.

13 zatrzymanych, ale pozwolił mu się skomunikować z komendantem placu, oficerem SS. Esesman również był przeciwny, ale pod wpływem argumentów, że dziewczęta pracują w szopach, zatem w myśl obowiązujących zarządzeń wysiedleniu nie podlegają, ostatecznie pozwolił Barskiemu na wyprowadzenie dziewcząt 48. Grupy Korczaka w ten sposób ocalić się nie dało; dzieci, oprócz kilku chłopców, w żadnym szopie nie pracowały i nie mogły być Niemcom do niczego przydatne. Nie było logicznych argumentów, które mogłyby przekonać komendanta obozu, by pozwolił dzieciom Korczaka zostać. Jemu prędzej, ze względu na jego autorytet, a także fakt, że był lekarzem. Dzieci było około dwieście, wraz z nimi poszedł także personel Domu Sierot, około dwudziestu osób. Do wagonów jadących do Treblinki wtłaczano po około sto osób, można zatem przypuszczać, że Dom Sierot znalazł się co najmniej w dwóch wagonach. Z kim poszedł Korczak? Czy rozdzielili się ze Stefą Wilczyńską? Jak podzielono dzieci? Czy w ogóle był na to czas? Pewnie więc wsiedli do wagonów i pojechali. Jak wyglądały wagony wewnątrz? Świadkowie mówią, że były wysypane wapnem i zdezynfekowane chlorem. Były to wagony bydlęce, przeznaczone do transportu zwierząt, głównie koni. Jan Mawult pisze, że na wagonach znajdowała się specyfikacja ich przeznaczenia: mianowicie 8 koni lub 40 ludzi 49. Te były jednak zupełnie nieprzystosowane do przewozu osób; pisze o tym Stanisław Sznapman: Wagony były tak natłoczone, że ludzie stali jeden obok drugiego ściśnięci, beż możności poruszania się. Ławek do siedzenia nie było. W tych warunkach wszystkie plecaki, walizki, paczki, zaraz po wejściu zostały wyrzucone, by nie zajmowały miejsca. W przepełnionych w ten sposób wagonach, a zaplombowanych drzwiach i oknach, panował zaduch nie do zniesienia, nie było przy tym kropli wody 50. Droga z Warszawy do Treblinki mogła trwać bardzo długo, biorąc pod uwagę zmiany załogi, postoje w lasach przed Treblinką, chwile wtaczania wagonów na rampę (zwykle w trzech turach: na rampie w Treblince mieściło się dwadzieścia wagonów, reszta czekała na swoją kolej. Transporty z Warszawy odchodziły zwykle po południu, jechały długo, całą noc, nierzadko jeszcze dłużej. W drodze pociąg zwalniał, przepuszczał inne transporty) 51. W taki sposób opisuje tę drogę Samuel Zylbersztajn: Wagony są strzeżone z obu stron. Na dachu leżą Ukraińcy. [ ] W środku nocy mordercy urządzali strzelaninę przez ściany do wnętrza wagonów. Kto miał szczęście, tego trafiła kula, został zabity 52. Franz Stangl, komendant obozu w Treblince, w rozmowie z Gittą Sereny mówi, że transporty zwykle przychodziły do Treblinki rano, około godziny ósmej 53. Tego, co działo się z Korczakiem i dziećmi w Treblince, nie sposób zrekonstruować na podstawie świadectw, niemniej scenariusz był niezmienny. 48 Por. J. [Gitler] Barski, Przeżycia i wspomnienia z lat okupacji, Wrocław Warszawa Kraków Gdańsk Łódź 1986, s Por. Z pamiętnika Jana Mawulta [w:] Pamiętniki z getta warszawskiego, s Z pamiętnika Stanisława Sznapmana [AŻIH, 302/198, k ] [w:] Pamiętniki z getta warszawskiego, s W normalnych warunkach taka podróż zajmuje około dwóch godzin. 52 Z pamiętnika Samuela Zylbersztajna [AŻIH, 302/109, k ] [w:] Pamiętniki z getta warszawskiego, s Por. G. Sereny, W stronę ciemności. Rozmowy z komendantem Treblinki, przeł. J.K. Milencki, Warszawa 2002, s. 146.

14 Pociąg zajeżdżał na bocznicę kolejową, tam wtaczano po około dwadzieścia wagonów i rozładowywano je. Niemcy do końca starali się zachować pozory i mimo że w pierwszej fazie akcji eksterminacyjnej nie było jeszcze rampy, z czasem zaczęto stylizować Treblinkę na prowincjonalną stacyjkę 54. Były tam fikcyjne szyldy, strzałki, kasy biletowe. Nad rzekomym lazaretem powiewała flaga Czerwonego Krzyża. Tłumaczono przyjezdnym, że do tej pory niezbyt dobrze pracowali, ale teraz stworzy im się inne warunki i zmusi się ich do pracy na roli. Na początek jednak muszą przejść obowiązkową dezynfekcję i kąpiel. Oddzielano dzieci i kobiety od mężczyzn i prowadzono do kąpieli. Gitta Sereny dość dokładnie rekonstruuje drogę z placu, na którym przyjmowano transporty do komór gazowych. Pierwszym punktem był plac i rampa wyładowcza to tam przeprowadzano pierwszą selekcję, tam także znajdował się fikcyjne szpital, gdzie zabijano strzałem starych i chorych, zamiast uśmiercać ich gazem; obok znajdował się jeszcze rozbieralnia-barak, w którym ofiary rozbierały się do naga, kobietom obcinano włosy i badano, czy w ciele nie przechowują jakichś kosztowności. Stamtąd droga prowadziła już bezpośrednio do komory gazowej. Była to kilkumetrowa ścieżka z trzymetrowym płotem z drutu kolczastego po bokach, gęsto przeplatanym sosnowymi gałązkami, tak że nic nie można było przezeń zobaczyć. Nadzy ludzie przebiegali tą drogą w kierunku rzekomej łaźni komór gazowych. Gdy instalacja do gazowania się psuła, co działo się nader często, musieli stać godzinami w oczekiwaniu na swoją kolej 55. Gazowanie trwało z reguły od piętnastu do trzydziestu minut. Zdarzało się jednak, że silnik pracował wadliwie, co niewyobrażalnie wydłużało męki zamkniętych w komorze ludzi 56. Z mężczyzn, których nie pognano od razu do komór gazowych, wybierano młodych i silnych, by jeszcze ich wykorzystać. Pozostałych czekała ta sama droga. Czasem zdarzało się, że nie wszyscy mieścili się do przepełnionych komór i wtedy musieli czekać obok. Słyszeli wtedy wszystko Z zachowanych przekazów wynika, że komory gazowe sprawiały wrażenie pomieszczeń z natryskami, jednakże do sitek pryszniców doprowadzone były przewody gazowe, którymi tłoczono tlenek węgla. Ofiary mogły nie zdawać sobie sprawy, że znalazły się w komorze gazowej. Następnie rozpoczynała się procedura gazowania. Na komendę: woda uruchamiano silnik czołgu i wpuszczano rurami spaliny do wypełnionych ludźmi pomieszczeń. Po egzekucji często okazywało się, że ciała ludzi były tak splątane, że nie dało się ich oddzielić od siebie i trzeba było polewać je wodą, by można je wyjąć pojedynczo 57. Dzieci w Treblince Zabijano w tzw. lazarecie. Wejście do niego prowadziło przez budkę, na której powiewała flaga Czerwonego Krzyża. Z budki wchodziło się do poczekalni umeblowanej czerwonymi meblami, przypominającej prawdziwą poczekalnię szpitalną. Tu ludzie rozbierali się i szli na badanie lekarskie. Drzwi do gabinetu prowadziły prosto na deskę, na której strzelał do ludzi ukryty Niemiec lub Ukrainiec. Prosto z deski ofiary wpadały do leja, gdzie potem były palone. Czy dzieci 54 Por. J.A. Młynarczyk, Treblinka obóz śmierci akcji Reinhardt [w:] Akcja Reinhardt. Zagłada Żydów w Generalnym Gubernatorstwie, red. D. Libionka, Warszawa 2004, s Por. G. Sereny, op. cit., s Por. J.A. Młynarczyk, op. cit., s Ibid., s. 225.

15 Korczaka poszły do lazaretu? Czy wraz z pracownikami Domu Sierot zostały zapędzone do komór gazowych? Trudno to orzec, nie wiemy nic na temat ostatnich chwil Korczaka, dzieci i pracowników Domu Sierot w Treblince. Jest jednak wstrząsająca relacja pracownika Treblinki, Żyda, który był wówczas zatrudniony przy opróżnianiu komór gazowych. W potwierdzonym notarialnie świadectwie pisze (zachowano pisownię oryginału): Ja, Chaim Stajer, zamieszkały pod adresem: Flat Glen Ira Road, Elserwick w stanie Victoria w Australii stwierdzam, co następuje. Urodziłem się w Częstochowie w Polsce dnia 15go lipca 1909 roku. Zostałem zamknięty w ghetcie w Częstochowie na początku 1940go roku. Ghetto to zostało zlikwidowane około końca sierpnia 1940go roku i wtedy zostałem wysłany do Treblinki. Gdy tam przybyłem zostałem oddzielony od mej rodziny i przydzielony do pracy w Sonderkommando, gdzie wpierw wprowadzono mnie do tak zwanego pierwszego lagru, a potem do totenlagru. Na początku września 1942, pamiętam, że był to zimny dzień, mój oddział pracował w tak zwanej środkowej komorze gazowej. Gdy otworzyliśmy drzwi od strony wnętrza obozu, przeznaczone do wyjmowania trupów ludzi, którzy wchodzili tam z drugiej strony, i gdy gazy się ulotniły, człowiek tego oddziału powiedział:»to są ludzie z Warszawy, tu jest dr. Janusz Korczak i jego sieroty«. Człowiek ten został przywieziony z Ghetta Warszawskiego. Ja słyszałem o doktorze Korczaku, lecz go nigdy przedtem nie widziałem. Obraz w komorze był następujący: mężczyzna stał pochylony z ramionami, był on jakby obłożony wielką ilością dzieci, które się go trzymały. Nie liczyłem dzieci, ale oceniam, że było tam około 200 do 300 dzieci. Zacząłem wyjmować dzieci wpierw, bo było niemożliwe dostać się do tego człowieka. Kapo zdzielił mnie po głowie pałką, bo kładłem tylko po dwoje dzieci na nosze, kazał mi brać po troje na raz 58. Co o tym myśleć? Czy to możliwe, by Niemcy pozwolili wejść Korczakowi z dziećmi do komory gazowej? Jeśli tak, to w jaki sposób udało mu się uzyskać takie pozwolenie? Oznaczałoby to, że i dzieci, i on byli od razu przeznaczeni do zaprowadzenia do komór, ale tak czy inaczej powinni byli zostać wcześniej oddzieleni od kobiet i dziewcząt pracownic Domu Sierot, których było kilka. Oświadczenie Sztajera jest nieprawdopodobne mimo wielu niedomówień, jesteśmy pewni, że Janusz Korczak zginął w pierwszych dniach sierpnia, a nie we wrześniu nie wiadomo jednak, czy całkowicie niemożliwe. Jeśli okazałoby się prawdą, to pomimo całej okropności Treblinki możemy pocieszać się myślą, że dzieci Korczaka nie umierały samotnie Wiadomo przecież, że Korczak nie poszedł z nimi, by je ratować; nie było to możliwe i on doskonale zdawał sobie z tego sprawę. Szedł z dziećmi, by drogę w nieznane uczynić jaśniejszą, by ulżyć im w chwilach ostatecznego cierpienia. Jak pisze Jeanne Hersch: Dlaczego poszedł w końcu z tymi dziećmi do pieca? Nie po to, aby zostać męczennikiem, nie aby pokazać, jaki jest nadzwyczajny, lecz całkiem po prostu, aby dzieci przeżyły mniej strachu. Mniej strachu 59. Jednak mimo tej okrutnej prawdy, którą wszyscy znali, już w 1943 r. obiegła Warszawę wiadomość, że Korczak nie zginął w Treblince. Wagon, którym jechał, miał się podobno odczepić i nie 58 Relacja notarialna Chaima Stajera, złożona w 1980 r. w Australii. Kopia w Ośrodku Dokumentacji i Badań, Korczakianum, teczka J. Hersch, Wykłady wiedeńskie, za: E. Dauzenroth, s. 83.

16 dowieźć dzieci do obozy zagłady. Podobno widziano, jak Stary Doktor wędrował z gromadką dzieci od wsi do wsi 60. Dzieci opuściły swój Dom Sierot 5 sierpnia 1942 roku w godzinach porannych. Trzem chłopcom i wychowawcy, pracującym wówczas na placówce po stronie aryjskiej, udało się ujść z życiem, jako że w czasie blokady budynku byli poza granicami getta i nie zostali zaprowadzeni na Umschlagplatz. Z relacji Miszy Wróblewskiego wynika, że przeżyli: Jakubek Bojm, niewymienieni z nazwiska Maniuś, Dawidek i on sam 61. Sam budynek Domu Sierot cudem ocalał z pożogi wojennej. Nie był nawet jakoś szczególnie zniszczony. Stefania Podhorska-Okołów wspomina nawet, że po wojnie odbywały się tam przedstawienia kukiełkowe 62, co byłoby dowodem na to, że budynek nie tylko zewnętrznie, ale i wewnętrznie zachował się w niezłym stanie. Jest to zrozumiałe, jako że już w połowie sierpnia 1942 r. ten teren został wyłączony ze szczątkowego getta. Jego losy szczegółowe nie są niestety znane. Na tym obszarze nie toczyły się także walki podczas powstania w kwietniu 1942r., nie należał więc do miejsc systematycznie przez Niemców plądrowanych i niszczonych. Dawny sierociniec został zburzony dopiero podczas budowy Pałacu Kultury i Nauki. Nie był jednak budynkiem, który został wtedy zrównany z ziemią: zburzono ponad sto domów i zlikwidowano duże fragmenty zabudowy siedmiu ulic 63. Dziś na miejscu Domu Sierot znajduje się część Teatru Lalka i chodnik. Od niedawna stoi tam także pomnik upamiętniający Korczaka i jego dzieci. Abstract The article is an attempt at reconstructing the last road of inhabitants of Janusz Korczak s Orphanage to the Umschlagplatz. It is mainly based on testimonials of the witnesses and analysis of the then-realities of the Warsaw Ghetto. Its aim is to establish the most probable version of the events and to eliminate products of imagination existing in collective memory until today. 60 Por. K Mórawski, Kartki z dziejów Żydów warszawskich, Warszawa 1993, s Por. Ośrodek Dokumentacji i Badań Korczakianum, teczka 0628, Wspomnienie Miszy Wróblewskiego. 62 Por. S. Podhorska-Okołów, Warszawa mojego dzieciństwa, Warszawa 1995, s Por. A. Kotańska, Warszawa wczoraj i dziś, Warszawa 2004, s. 197.

Janusz Korczak. przyjaciel dzieci

Janusz Korczak. przyjaciel dzieci Janusz Korczak przyjaciel dzieci Janusz Korczak o lekarz o pedagog o wychowawca o pisarz Dzieciństwo, młodość i edukacja Janusz Korczak (właściwe nazwisko Henryk Goldszmit) urodził się 22 lipca 1878 roku

Bardziej szczegółowo

Wydanie specjalne gazetki szkolnej Na szóstkę. z okazji. Ogólnopolskiego Dnia Praw Dziecka. obchodzonego 20 listopada

Wydanie specjalne gazetki szkolnej Na szóstkę. z okazji. Ogólnopolskiego Dnia Praw Dziecka. obchodzonego 20 listopada Wydanie specjalne gazetki szkolnej Na szóstkę z okazji Ogólnopolskiego Dnia Praw Dziecka obchodzonego 20 listopada Chcesz dowiedzieć się, jakie masz prawa i obowiązki?! A do tego wygrać nagrodę? Nic prostszego!

Bardziej szczegółowo

Pytania do testu wiedzy II etapu (z jedną odpowiedzią)

Pytania do testu wiedzy II etapu (z jedną odpowiedzią) Pytania do testu wiedzy II etapu (z jedną odpowiedzią) Pytanie 1 Janusz Korczak urodził się Pytanie 2 22 lipca 1878 lub 1879 roku w Warszawie 21 lipca 1878 lub 1879 roku w Warszawie 22 lipca 1876 lub 1877

Bardziej szczegółowo

JANUSZ KORCZAK- CZŁOWIEK, KTÓRY KOCHAŁ DZIECI

JANUSZ KORCZAK- CZŁOWIEK, KTÓRY KOCHAŁ DZIECI JANUSZ KORCZAK- CZŁOWIEK, KTÓRY KOCHAŁ DZIECI CELE PROJEKTU: przybliżenie uczniom sylwetki Janusza Korczaka, zapoznanie z jego nowatorskimi poglądami na wychowanie dzieci; uświadomienie dzieciom posiadania

Bardziej szczegółowo

Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, ps. Stary Doktor lub pan doktor (ur. 22 lipca 1878 w Warszawie, zm. około 6 sierpnia 1942 w komorze

Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, ps. Stary Doktor lub pan doktor (ur. 22 lipca 1878 w Warszawie, zm. około 6 sierpnia 1942 w komorze Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, ps. Stary Doktor lub pan doktor (ur. 22 lipca 1878 w Warszawie, zm. około 6 sierpnia 1942 w komorze gazowej obozu zagłady w Treblince) polski pedagog, publicysta,

Bardziej szczegółowo

lekarz, pedagog, pisarz, publicysta, działacz społeczny pochodzenia żydowskiego.

lekarz, pedagog, pisarz, publicysta, działacz społeczny pochodzenia żydowskiego. JANUSZ KORCZAK Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, znany też jako: Stary Doktor lub Pan doktor padoktor (ur. 22 lipca 1878 lub 1879 w Warszawie, zm. 5 sierpnia lub 6 sierpnia 1942 w Treblince)

Bardziej szczegółowo

Dostarczenie uczniom wiedzy na temat kultury żydowskiej Przekazanie wiedzy na temat Holocaustu

Dostarczenie uczniom wiedzy na temat kultury żydowskiej Przekazanie wiedzy na temat Holocaustu Dostarczenie uczniom wiedzy na temat kultury żydowskiej Przekazanie wiedzy na temat Holocaustu Uczestniczyliśmy w dodatkowych zajęciach na temat historii i kultury Żydów. Wzięliśmy udział w obchodach Międzynarodowego

Bardziej szczegółowo

Ziemia. Modlitwa Żeglarza

Ziemia. Modlitwa Żeglarza Ziemia Ziemia, którą mi dajesz, nie jest fikcją ani bajką, Wolność którą mam w Sobie Jest Prawdziwa. Wszystkie góry na drodze muszą, muszą ustąpić, Bo wiara góry przenosi, a ja wierzę Tobie. Ref: Będę

Bardziej szczegółowo

19 V 2012 XXVIII RAJD PIESZY BLISKIE SERCU

19 V 2012 XXVIII RAJD PIESZY BLISKIE SERCU 19 V 2012 XXVIII RAJD PIESZY BLISKIE SERCU Uczniowie naszej szkoły pod opieką pani Ewy Karasek i pani Reginy Suwały uczestniczyli w rajdzie Śladami Janusza Korczaka po Warszawie, który został zorganizowany

Bardziej szczegółowo

Copyright 2015 Monika Górska

Copyright 2015 Monika Górska 1 Wiesz jaka jest różnica między produktem a marką? Produkt się kupuje a w markę się wierzy. Kiedy używasz opowieści, budujesz Twoją markę. A kiedy kupujesz cos markowego, nie zastanawiasz się specjalnie

Bardziej szczegółowo

KATARZYNA POPICIU WYDAWNICTWO WAM

KATARZYNA POPICIU WYDAWNICTWO WAM KATARZYNA ŻYCIEBOSOWSKA POPICIU WYDAWNICTWO WAM Zamiast wstępu Za każdym razem, kiedy zaczynasz pić, czuję się oszukana i porzucona. Na początku Twoich ciągów alkoholowych jestem na Ciebie wściekła o to,

Bardziej szczegółowo

Moje pierwsze wrażenia z Wielkiej Brytanii

Moje pierwsze wrażenia z Wielkiej Brytanii Moje pierwsze wrażenia z Wielkiej Brytanii Polska Szkoła Sobotnia im. Jana Pawla II w Worcester Opracował: Maciej Liegmann 30/03hj8988765 03/03/2012r. Wspólna decyzja? Anglia i co dalej? Ja i Anglia. Wielka

Bardziej szczegółowo

Janusz Korczak - nasz patron

Janusz Korczak - nasz patron Janusz Korczak - nasz patron Publiczna Szkoła Podstawowa im. Janusza Korczaka w Czarnocinie Czarnocin 58 26-807, Radzanów Numer 1 03/16 ORGANIZATOR PROJEKTU PARTNER Janusz Korczak (Henryk Goldszmit) urodził

Bardziej szczegółowo

Scenariusz 1. Temat: Powtórzenie wiadomości z klasy pierwszej o ruchu pieszych.

Scenariusz 1. Temat: Powtórzenie wiadomości z klasy pierwszej o ruchu pieszych. Scenariusz 1 Temat: Powtórzenie wiadomości z klasy pierwszej o ruchu pieszych. Cel zajęć: Utrwalenie wiadomości o ruchu pieszych. Rozwijanie pamięci i wyobraźni. Kształtowanie poczucia odpowiedzialności

Bardziej szczegółowo

Trzebinia - Moja mała ojczyzna Szczepan Matan

Trzebinia - Moja mała ojczyzna Szczepan Matan Trzebinia - Moja mała ojczyzna Szczepan Matan Na świecie żyło wielu ludzi, których losy uznano za bardzo ciekawe i zamieszczono w pięknie wydanych książkach. Zdarzało się też to w gminie Trzebina, gdzie

Bardziej szczegółowo

Szkoła tolerancji Janusza Korczaka

Szkoła tolerancji Janusza Korczaka Szkoła tolerancji Janusza Korczaka Warszawa, 2012 data Szkoła tolerancji Zajęcia na kanwie utworów literackich Janusza Korczaka. W warsztatach kładziemy nacisk na rozwój umiejętności współpracy i dialogu,

Bardziej szczegółowo

Kolejny udany, rodzinny przeszczep w Klinice przy ulicy Grunwaldzkiej w Poznaniu. Mama męża oddała nerkę swojej synowej.

Kolejny udany, rodzinny przeszczep w Klinice przy ulicy Grunwaldzkiej w Poznaniu. Mama męża oddała nerkę swojej synowej. Kolejny udany, rodzinny przeszczep w Klinice przy ulicy Grunwaldzkiej w Poznaniu. Mama męża oddała nerkę swojej synowej. 34-letnia Emilia Zielińska w dniu 11 kwietnia 2014 otrzymała nowe życie - nerkę

Bardziej szczegółowo

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków.

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków. Cześć, Jak to jest, że rzeczywistość mamy tylko jedną i czy aby na pewno tak jest? I na ile to może przydać się Tobie, na ile to może zmienić Twoją perspektywę i pomóc Tobie w osiąganiu tego do czego dążysz?

Bardziej szczegółowo

Szczęść Boże, wujku! odpowiedział weselszy już Marcin, a wujek serdecznie uściskał chłopca.

Szczęść Boże, wujku! odpowiedział weselszy już Marcin, a wujek serdecznie uściskał chłopca. Sposób na wszystkie kłopoty Marcin wracał ze szkoły w bardzo złym humorze. Wprawdzie wyjątkowo skończył dziś lekcje trochę wcześniej niż zwykle, ale klasówka z matematyki nie poszła mu najlepiej, a rano

Bardziej szczegółowo

Co jest dla mnie najważniejsze? Wartości Janusza Korczaka w szkole XXI wieku

Co jest dla mnie najważniejsze? Wartości Janusza Korczaka w szkole XXI wieku Co jest dla mnie najważniejsze? Wartości Janusza Korczaka w szkole XXI wieku Janusz Korczak przyjaciel dzieci,,dobry wychowawca, który nie wtłacza a wyzwala, nie ciągnie a wznosi, nie ugniata a kształtuje,

Bardziej szczegółowo

w czasie powstania pseudonim rocznik Lasek 1922 stopień powstańczy biogram data wywiadu starszy strzelec - 2008-06-11

w czasie powstania pseudonim rocznik Lasek 1922 stopień powstańczy biogram data wywiadu starszy strzelec - 2008-06-11 Bogdan Rokicki formacja Batalion Kiliński, 3. kompania dzielnica Śródmieście Północne w czasie powstania pseudonim rocznik Lasek 1922 stopień powstańczy biogram data wywiadu starszy strzelec - 2008-06-11

Bardziej szczegółowo

BEZPIECZNY MALUCH NA DRODZE Grażyna Małkowska

BEZPIECZNY MALUCH NA DRODZE Grażyna Małkowska BEZPIECZNY MALUCH NA DRODZE Grażyna Małkowska spektakl edukacyjno-profilaktyczny dla najmłodszych. (Scenografia i liczba aktorów - zależne od wyobraźni i możliwości technicznych reżysera.) Uczeń A - Popatrz

Bardziej szczegółowo

Spacer? uśmiechnął się zając. Mógłbyś używać nóg do bardziej pożytecznych rzeczy.

Spacer? uśmiechnął się zając. Mógłbyś używać nóg do bardziej pożytecznych rzeczy. Zając wychodził z siebie ze złości i krzyczał: Biegniemy jeszcze raz, jeszcze raz wkoło! Nie ma sprawy, odparł jeż, Ile razy masz ochotę. Biegał więc zając siedemdziesiąt trzy razy, a jeż ciągle dotrzymywał

Bardziej szczegółowo

Biblia dla Dzieci. przedstawia. Kobieta Przy Studni

Biblia dla Dzieci. przedstawia. Kobieta Przy Studni Biblia dla Dzieci przedstawia Kobieta Przy Studni Autor: Edward Hughes Ilustracje: Lazarus Redakcja: Ruth Klassen Tłumaczenie: Joanna Kowalska Druk i oprawa: Bible for Children www.m1914.org 2014 Bible

Bardziej szczegółowo

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem!

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem! Proszę bardzo!...książka z przesłaniem! Przesłanie, które daje odpowiedź na pytanie co ja tu właściwie robię? Przesłanie, które odpowie na wszystkie twoje pytania i wątpliwości. Z tej książki dowiesz się,

Bardziej szczegółowo

Każdy patron. to wzór do naśladowania. Takim wzorem była dla mnie. Pani Ania. Mądra, dobra. i zawsze wyrozumiała. W ciszy serca

Każdy patron. to wzór do naśladowania. Takim wzorem była dla mnie. Pani Ania. Mądra, dobra. i zawsze wyrozumiała. W ciszy serca Autor wiersza: Anna Sobotka PATRON Każdy patron to wzór do naśladowania. Takim wzorem była dla mnie Pani Ania. Mądra, dobra i zawsze wyrozumiała. W ciszy serca uszczęśliwić mnie umiała. Myśli moje do Niej

Bardziej szczegółowo

OGÓLNOPOLSKI SPRAWDZIAN KOMPETENCJI TRZECIOKLASISTY

OGÓLNOPOLSKI SPRAWDZIAN KOMPETENCJI TRZECIOKLASISTY Imię i nazwisko ucznia... Wypełnia nauczyciel Klasa... OGÓLNOPOLSKI SPRAWDZIAN KOMPETENCJI TRZECIOKLASISTY Wielki kłopot 14 TEST Z MATEMATYKI Czas pracy: 45 minut Liczba punktów do uzyskania: Numer ucznia

Bardziej szczegółowo

Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form

Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form Nasze zajęcia w ramach Szkoły Dialogu odbyły się 27 i 28 kwietnia oraz 26 i 27 maja. Nauczyły nas one sporo

Bardziej szczegółowo

Obóz odbywał się od 6 do 28 lipca i z naszej szkoły pojechały na niego dwie uczennice. 5.07.2011 r. (wtorek)

Obóz odbywał się od 6 do 28 lipca i z naszej szkoły pojechały na niego dwie uczennice. 5.07.2011 r. (wtorek) Moscovia letni obóz językowy dla ludzi niemalże z całego świata. Wyjazd daje możliwość nauki j. rosyjskiego w praktyce, a także poznania ludzi z różnych stron świata. Obóz odbywał się od 6 do 28 lipca

Bardziej szczegółowo

LITURGIA DOMOWA. Spis treści. Modlitwy w rodzinach na niedziele Okresu Wielkiego Postu 2016. Gliwice 2016

LITURGIA DOMOWA. Spis treści. Modlitwy w rodzinach na niedziele Okresu Wielkiego Postu 2016. Gliwice 2016 Spis treści Wprowadzenie do Liturgii Domowej na Okres Wielkiego Postu 2016... 2 Spotkania na niedziele Okresu Wielkiego Postu 2016: 1 Niedziela Wielkiego Postu [C]... 3 LITURGIA DOMOWA 2 Niedziela Wielkiego

Bardziej szczegółowo

KARTA ZADAŃ NR 2 Bezpieczne miasto

KARTA ZADAŃ NR 2 Bezpieczne miasto KARTA ZADAŃ NR 2 Bezpieczne miasto To propozycja aktywności możliwa do realizacji w II lub III klasie szkoły podstawowej. Proponowane ćwiczenie może być modyfikowane w zależności od potrzeb i możliwości

Bardziej szczegółowo

Konspekt szkółki niedzielnej propozycja Niedziela przedpostna Estomihi

Konspekt szkółki niedzielnej propozycja Niedziela przedpostna Estomihi Centrum Misji i Ewangelizacji / www.cme.org.pl Konspekt szkółki niedzielnej propozycja Niedziela przedpostna Estomihi Główna myśl: Bądź naśladowcą Jezusa Tekst: Mk 8,34 Jezus zapowiada swoją śmierć i zmartwychwstanie

Bardziej szczegółowo

Biblia dla Dzieci. przedstawia. Cuda Pana Jezusa

Biblia dla Dzieci. przedstawia. Cuda Pana Jezusa Biblia dla Dzieci przedstawia Cuda Pana Jezusa Autor: Edward Hughes Ilustracje: Byron Unger; Lazarus Redakcja: E. Frischbutter; Sarah S. Tłumaczenie: Katarzyna Gablewska Druk i oprawa: Bible for Children

Bardziej szczegółowo

Bezpieczny pobyt dziecka w oddziałach przedszkolnych

Bezpieczny pobyt dziecka w oddziałach przedszkolnych Bezpieczny pobyt dziecka w oddziałach przedszkolnych PROCEDURY BEZPIECZEŃSTWA POBYTU DZIECKA W ODDZIAŁACH PRZEDSZKOLNYCH Zespół Szkół Szkoły Podstawowej i Gimnazjum im. Jana Pawła II w Pępowie Pępowo 2012

Bardziej szczegółowo

W obecnej chwili w schronisku znajdują same psy, ale można oddać pod opiekę również inne zwierzęta, które czekają na nowy dom.

W obecnej chwili w schronisku znajdują same psy, ale można oddać pod opiekę również inne zwierzęta, które czekają na nowy dom. W obecnej chwili w schronisku znajdują same psy, ale można oddać pod opiekę również inne zwierzęta, które czekają na nowy dom. Mogą to być koty: Gdyby również zaszła taka potrzeba zaopiekowalibyśmy się

Bardziej szczegółowo

Pan Bóg poprzez niemoc i słabość osób niepełnosprawnych jakby paradoksalnie sprawia, Ŝe mają one ogromną moc przemieniania ludzkich serc.

Pan Bóg poprzez niemoc i słabość osób niepełnosprawnych jakby paradoksalnie sprawia, Ŝe mają one ogromną moc przemieniania ludzkich serc. Pan Bóg poprzez niemoc i słabość osób niepełnosprawnych jakby paradoksalnie sprawia, Ŝe mają one ogromną moc przemieniania ludzkich serc. Dnia 16.12.10 odbyła się wycieczka do Domu Opieki Społecznej w

Bardziej szczegółowo

Janusz Korczak - przyjacielem dzieci.

Janusz Korczak - przyjacielem dzieci. - przyjacielem dzieci. - lekarz z wykształcenia i zawodu - pisarz z zamiłowania, - wychowawca i pedagog z powołania. urodził się w rodzinie adwokata Józefa Goldszmita i Cecylii z Gębickich. Jednak nie

Bardziej szczegółowo

Boże spojrzenie na człowieka 1

Boże spojrzenie na człowieka 1 Boże spojrzenie na człowieka 1 opracował: Artur Trzęsiok Knurów, 24 marca 2006 1 wersja beta 1 Wprowadzenie dla Animatora Człowiek nie może żyć bez miłości. Człowiek pozostaje dla siebie istotą niezrozumiałą,

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA Zachowanie bezpieczeństwa podczas zabaw w ogrodzie, spacerów i wycieczek organizowanych poza teren przedszkola

PROCEDURA Zachowanie bezpieczeństwa podczas zabaw w ogrodzie, spacerów i wycieczek organizowanych poza teren przedszkola 1-1 - PROCEDURA Zachowanie bezpieczeństwa podczas zabaw w ogrodzie, spacerów i wycieczek organizowanych poza teren przedszkola Podstawa prawna: Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia

Bardziej szczegółowo

Zapewne wasz trzylatek właśnie rozpocznie lub rozpoczął edukację przedszkolną, która wiąże się z pewnymi trudnościami dodatkowymi emocjami.

Zapewne wasz trzylatek właśnie rozpocznie lub rozpoczął edukację przedszkolną, która wiąże się z pewnymi trudnościami dodatkowymi emocjami. Współczesne przedszkola są otwarte na potrzeby rodziców i dzieci, dlatego też podejmują wiele inicjatyw i działań własnych, których celem jest podnoszenie jakości pracy placówki, a co za tym idzie podniesienie

Bardziej szczegółowo

Przebieg zajęć 1. Wprowadzenie do tematu zajęć poprzez rozwiązywanie krzyżówki.

Przebieg zajęć 1. Wprowadzenie do tematu zajęć poprzez rozwiązywanie krzyżówki. Scenariusz 12 Temat: W jaki sposób chodzimy w grupach? Cel zajęć: Wyposażenie uczniów w zasób wiadomości i umiejętności dotyczących poruszania się po drogach w zorganizowanej grupie. Przebieg zajęć 1.

Bardziej szczegółowo

Hektor i tajemnice zycia

Hektor i tajemnice zycia François Lelord Hektor i tajemnice zycia Przelozyla Agnieszka Trabka WYDAWNICTWO WAM Był sobie kiedyś chłopiec o imieniu Hektor. Hektor miał tatę, także Hektora, więc dla odróżnienia rodzina często nazywała

Bardziej szczegółowo

Jak mam uwielbiać Boga w moim życiu, aby modlitwa była skuteczna? Na czym polega uwielbienie?

Jak mam uwielbiać Boga w moim życiu, aby modlitwa była skuteczna? Na czym polega uwielbienie? Jak mam uwielbiać Boga w moim życiu, aby modlitwa była skuteczna? Na czym polega uwielbienie? UWIELBIAJ DUSZO MOJA PANA!!! ZANIM UWIELBISZ PRAWDZIWIE ZAAKCEPTUJ SYTUACJĘ, KTÓRĄ BÓG DOPUSZCZA UWIELBIANIE

Bardziej szczegółowo

J. J. : Spotykam rodziców czternasto- i siedemnastolatków,

J. J. : Spotykam rodziców czternasto- i siedemnastolatków, J. J. : Spotykam rodziców czternasto- i siedemnastolatków, którzy twierdzą, że właściwie w ogóle nie rozmawiają ze swoimi dziećmi, odkąd skończyły osiem czy dziewięć lat. To może wyjaśniać, dlaczego przesiadują

Bardziej szczegółowo

Izabella Mastalerz siostra, III kl. S.P. Nr. 156 BAJKA O WARTOŚCIACH. Dawno, dawno temu, w dalekim kraju istniały następujące osady,

Izabella Mastalerz siostra, III kl. S.P. Nr. 156 BAJKA O WARTOŚCIACH. Dawno, dawno temu, w dalekim kraju istniały następujące osady, Laura Mastalerz, gr. IV Izabella Mastalerz siostra, III kl. S.P. Nr. 156 BAJKA O WARTOŚCIACH Dawno, dawno temu, w dalekim kraju istniały następujące osady, w których mieszkały wraz ze swoimi rodzinami:

Bardziej szczegółowo

HISTORIA WIĘZIENNEGO STRAŻNIKA

HISTORIA WIĘZIENNEGO STRAŻNIKA HISTORIA WIĘZIENNEGO STRAŻNIKA Tekst biblijny: Dz. Ap. 16,19 36 Tekst pamięciowy: Dz. Ap. 16,31 ( ) Uwierz w Pana Jezusa, a będziesz zbawiony, ty i twój dom. Bóg chce, abyś uwierzył w Jego Syna, Jezusa

Bardziej szczegółowo

27 stycznia: Międzynarodowy Dzień Pamięci o Holokauście

27 stycznia: Międzynarodowy Dzień Pamięci o Holokauście 27 stycznia: Międzynarodowy Dzień Pamięci o Holokauście Ja wiem, że nigdy nie istnieliśmy Nie znajdziesz nas w przebytych epopejach nie wskrzesisz w urywkach listów migawkach z dnia Nie spotkasz ani jednego

Bardziej szczegółowo

8 grudnia 1941 roku do niemieckiego ośrodka zagłady w Kulmhof (Chełmno nad Nerem) przybył pierwszy transport więźniów.

8 grudnia 1941 roku do niemieckiego ośrodka zagłady w Kulmhof (Chełmno nad Nerem) przybył pierwszy transport więźniów. Pamięć.pl - portal edukacyjny IPN Źródło: http://www.pamiec.pl/pa/kalendarium-1/13081,8-grudnia-1941-roku-do-niemieckiego-osrodka-zaglady-w-kulmhof-chelmnonad-nerem-.html Wygenerowano: Wtorek, 5 lipca

Bardziej szczegółowo

NAWRÓCENIE SZAWŁA. Jezus jest jedyną Drogą do zbawienia I. WSTĘP. Teksty biblijne: Dz.Ap. 7,58; 8,1; 9,1-25; 22,3. Tekst pamięciowy: Jan 14, 6

NAWRÓCENIE SZAWŁA. Jezus jest jedyną Drogą do zbawienia I. WSTĘP. Teksty biblijne: Dz.Ap. 7,58; 8,1; 9,1-25; 22,3. Tekst pamięciowy: Jan 14, 6 NAWRÓCENIE SZAWŁA Teksty biblijne: Dz.Ap. 7,58; 8,1; 9,1-25; 22,3 Tekst pamięciowy: Jan 14, 6 Ja jestem droga i prawda, i żywot, nikt nie przychodzi do Ojca, tylko przeze mnie Jezus jest jedyną Drogą do

Bardziej szczegółowo

Przedstawienie. Kochany Tato, za tydzień Dzień Ojca. W szkole wystawiamy przedstawienie. Pani dała mi główną rolę. Będą występowa-

Przedstawienie. Kochany Tato, za tydzień Dzień Ojca. W szkole wystawiamy przedstawienie. Pani dała mi główną rolę. Będą występowa- Przedstawienie Agata od kilku dni była rozdrażniona. Nie mogła jeść ani spać, a na pytania mamy, co się stało, odpowiadała upartym milczeniem. Nie chcesz powiedzieć? mama spojrzała na nią z troską. Agata

Bardziej szczegółowo

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska Nasza ziemia jest zdegenerowana, dzieci przestały być posłuszne rodzicom Tekst przypisywany egipskiemu kapłanowi

Bardziej szczegółowo

Wobec powyższego ruch planet odbywa się ruchem spiralnym, a nie jak nam się wydaje po okręgu, gdyż wtedy mielibyśmy nieustanny rok świstaka.

Wobec powyższego ruch planet odbywa się ruchem spiralnym, a nie jak nam się wydaje po okręgu, gdyż wtedy mielibyśmy nieustanny rok świstaka. Spirala czasu Czy doświadczasz czegoś co w prosty sposób można nazwać przyspieszeniem czasu? Odczuwasz, że dni mijają coraz szybciej? Przestajesz liczyć minuty i godziny? Żyjesz raczej od tygodnia do tygodnia,

Bardziej szczegółowo

Wolontariat. Igor Jaszczuk kl. IV

Wolontariat. Igor Jaszczuk kl. IV Wolontariat Wolontariat ważna sprawa, nawet super to zabawa. Nabierz w koszyk groszy parę, będziesz miał ich całą chmarę. Z serca swego daj znienacka, będzie wnet Szlachetna Paczka. Komuś w trudzie dopomoże,

Bardziej szczegółowo

Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do

Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do ciebie mówią zwłaszcza wtedy, kiedy się do nich modlisz. Ich subtelny głos, który dociera do nas w postaci intuicyjnych odczuć i myśli ciężko usłyszeć w

Bardziej szczegółowo

Nieoficjalny opis przejścia GRY-OnLine do gry. Myst III: Exile. autor: Bolesław Void Wójtowicz

Nieoficjalny opis przejścia GRY-OnLine do gry. Myst III: Exile. autor: Bolesław Void Wójtowicz Nieoficjalny opis przejścia GRY-OnLine do gry Myst III: Exile autor: Bolesław Void Wójtowicz Copyright wydawnictwo GRY-OnLine S.A. Wszelkie prawa zastrzeżone. Prawa do użytych w tej publikacji tytułów,

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

I Komunia Święta. Parafia pw. Bł. Jana Pawła II w Gdańsku

I Komunia Święta. Parafia pw. Bł. Jana Pawła II w Gdańsku I Komunia Święta Parafia pw. Bł. Jana Pawła II w Gdańsku Ktoś cię dzisiaj woła, Ktoś cię dzisiaj szuka, Ktoś wyciąga dzisiaj swoją dłoń. Wyjdź Mu na spotkanie Z miłym powitaniem, Nie lekceważ znajomości

Bardziej szczegółowo

Friedrichshafen 2014. Wjazd pełen miłych niespodzianek

Friedrichshafen 2014. Wjazd pełen miłych niespodzianek Friedrichshafen 2014 Wjazd pełen miłych niespodzianek Do piątku wieczora nie wiedziałem jeszcze czy pojadę, ale udało mi się wrócić na firmę, więc po powrocie do domu szybkie pakowanie i rano o 6.15 wyjazd.

Bardziej szczegółowo

Kim jest autor niezwykłej kolekcji zdjęć. Zawodowcem?

Kim jest autor niezwykłej kolekcji zdjęć. Zawodowcem? Kim jest autor niezwykłej kolekcji zdjęć. Zawodowcem? Paweł P. Reszka 13.06.2012, aktualizacja: 13.06.2012 19:07 Jedno ze zdjęć znalezionych przy Rynek 4 Kolekcję zdjęć znaleziono na strychu kamienicy

Bardziej szczegółowo

Analiza wyników ankiety p.t. KOMPUTERY I ICH ZAGROŻENIA przeprowadzonej wśród uczniów klas młodszych (I III)

Analiza wyników ankiety p.t. KOMPUTERY I ICH ZAGROŻENIA przeprowadzonej wśród uczniów klas młodszych (I III) Analiza wyników ankiety p.t. KOMPUTERY I ICH ZAGROŻENIA przeprowadzonej wśród uczniów klas młodszych (I III) opracowały: mgr Agnieszka Kicman mgr Danuta Wiatr 2 Spis treści : 1.Wstęp... 3 2.Charakterystyka

Bardziej szczegółowo

Tak prezentują się laurki i duży obrazek z życzeniami. Juz jesteśmy bardzo blisko.

Tak prezentują się laurki i duży obrazek z życzeniami. Juz jesteśmy bardzo blisko. Przygotowujemy laurki dla dzielnych strażaków. Starałyśmy się, by prace były ładne. Tak prezentują się laurki i duży obrazek z życzeniami. Juz jesteśmy bardzo blisko. 182 Jeszcze kilka kroków i będziemy

Bardziej szczegółowo

Są rodziny, w których życie kwitnie.

Są rodziny, w których życie kwitnie. Są rodziny, w których życie kwitnie. Są rodziny, w których jest źle. Czy Twój dom jest spokojnym miejscem? Czy masz dokąd wracad? Czy czujesz się w domu bezpiecznie? Jeśli tak, to gratuluję. Niektóre dzieci

Bardziej szczegółowo

Co dokładnie musi zrobić student żeby dostać się na studia drugiego stopnia?

Co dokładnie musi zrobić student żeby dostać się na studia drugiego stopnia? Co dokładnie musi zrobić student żeby dostać się na studia drugiego stopnia? 1. Ponieważ na studia II stopnia będzie prowadzona otwarta rekrutacja, należy zarejestrować się w IRK, co będzie można zrobić

Bardziej szczegółowo

OKOLICZNOŚCIOWE WYDANIE GAZETKI SZKOLNEJ KLASY III PUBLICZNEJ SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. ARMII KRAJOWEJ

OKOLICZNOŚCIOWE WYDANIE GAZETKI SZKOLNEJ KLASY III PUBLICZNEJ SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. ARMII KRAJOWEJ OKOLICZNOŚCIOWE WYDANIE GAZETKI SZKOLNEJ KLASY III PUBLICZNEJ SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. ARMII KRAJOWEJ 1 Drogi Czytelniku! Życzymy Ci przyjemnej lektury Szkolnego Newsa. Zachęcamy do refleksji nad pytaniem

Bardziej szczegółowo

Pewien człowiek miał siedmiu synów, lecz ciągle nie miał córeczki, choć

Pewien człowiek miał siedmiu synów, lecz ciągle nie miał córeczki, choć troszeczkę, z każdego kubeczka wypiła łyczek, do ostatniego kubeczka rzuciła zaś obrączkę, którą zabrała ze sobą. Nagle usłyszała trzepot piór i poczuła podmuch powietrza. Karzełek powiedział: Panowie

Bardziej szczegółowo

Jaki jest Twój ulubiony dzień tygodnia? Czy wiesz jaki dzień tygodnia najbardziej lubią Twoi bliscy?

Jaki jest Twój ulubiony dzień tygodnia? Czy wiesz jaki dzień tygodnia najbardziej lubią Twoi bliscy? Kogo podziwiasz dzisiaj, a kogo podziwiałeś w przeszłości? Jaki jest Twój ulubiony dzień tygodnia? Czy wiesz jaki dzień tygodnia najbardziej lubią Twoi bliscy? Jaka jest Twoja ulubiona potrawa? Czy wiesz

Bardziej szczegółowo

Wizyta w Gazecie Krakowskiej

Wizyta w Gazecie Krakowskiej Wizyta w Gazecie Krakowskiej fotoreportaż 15.04.2013 byliśmy w Gazecie Krakowskiej w Nowym Sączu. Dowiedzieliśmy, się jak ciężka i wymagająca jest praca dziennikarza. Opowiedzieli nam o tym pan Paweł Szeliga

Bardziej szczegółowo

Rodzinki. Prawda: Noe wprowadził do arki po parze zwierząt, aby po wyjściu z niej zapełniły ziemię.

Rodzinki. Prawda: Noe wprowadził do arki po parze zwierząt, aby po wyjściu z niej zapełniły ziemię. Rodzinki Prawda: Bóg umieścił dzieci w rodzinie, aby rodzice troszczyli się o nie. Materiały: kolorowe rozcięte i naklejone na grubszy kartonik rodzinki zwierząt. Zwierzątka te można wykorzystać do wielu

Bardziej szczegółowo

NASZE MIASTO rozmowa z Panem Tomaszem Korczakiem, Burmistrzem Miasta i Gminy Międzylesie.

NASZE MIASTO rozmowa z Panem Tomaszem Korczakiem, Burmistrzem Miasta i Gminy Międzylesie. NASZE MIASTO rozmowa z Panem Tomaszem Korczakiem, Burmistrzem Miasta i Gminy Międzylesie. Dnia 30.04.2010 roku w godzinach od 8:00 do 9:30, odbyło się spotkanie z Burmistrzem miasta i Gminy Międzylesie,

Bardziej szczegółowo

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych dr Renata Maciejewska Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Administracji w Lublinie Struktura próby według miasta i płci Lublin Puławy Włodawa Ogółem

Bardziej szczegółowo

"PRZYGODA Z POTĘGĄ KOSMICZNA POTĘGA"

PRZYGODA Z POTĘGĄ KOSMICZNA POTĘGA "PRZYGODA Z POTĘGĄ KOSMICZNA POTĘGA" Maciej Rak kl.4a 1 PEWNEGO DNIA W SZKOLE NA LEKCJI MATEMATYKI: PANI: Dzieci, proszę o ciszę!!! STAŚ: Słuchajcie pani, bo jak nie, to zgłoszę wychowawczyni żeby wpisała

Bardziej szczegółowo

1 Vademecum Młodych Rodziców Magdalena Sękowska

1 Vademecum Młodych Rodziców Magdalena Sękowska 1 Spis treści 2 Spis treści Słowo wstępne......6 Część I: Ciąża...... 9 Świadome przygotowanie się do ciąży.... 10 Pierwsze oznaki ciąży.... 12 Pokonać ciążowe nudności.... 14 Rozwój płodowy dziecka....

Bardziej szczegółowo

Lekcja przeznaczona dla uczniów klas szóstych szkół podstawowych. rozumieć pojęcia: Szare Szeregi, zawiszacy, Harcerska Poczta Polowa;

Lekcja przeznaczona dla uczniów klas szóstych szkół podstawowych. rozumieć pojęcia: Szare Szeregi, zawiszacy, Harcerska Poczta Polowa; Harcerska Poczta Polowa Autor: Anna Bosiacka/Muzeum Powstania Warszawskiego Lekcja przeznaczona dla uczniów klas szóstych szkół podstawowych Czas trwania lekcji - 45 minut Cele. Po lekcji uczeń powinien:

Bardziej szczegółowo

Internetowy Projekt Zbieramy Wspomnienia

Internetowy Projekt Zbieramy Wspomnienia Internetowy Projekt Zbieramy Wspomnienia WSPOMNIENIA Z LAT 70 NA PODSTAWIE KRONIK SZKOLNYCH. W ramach Internetowego Projektu Zbieramy Wspomnienia pomiędzy końcem jednych, a początkiem drugich zajęć wybrałam

Bardziej szczegółowo

Katharsis. Tyle bezimiennych wierszy, ilu poległych rycerzy Dariusz Okoń

Katharsis. Tyle bezimiennych wierszy, ilu poległych rycerzy Dariusz Okoń 1 Spis treści Od Autora......6 Katharsis...7 Zimowy wieczór......8 Cierpienie i rozpacz......9 Cel.... 10 Brat Niebieski.... 11 Czas.... 12 Opętana.... 14 * * * [Moja dusza słaba].... 16 * * * [Człowiek

Bardziej szczegółowo

tradycja, historia, obyczaje kultura Ernest Bryll poeta, pisarz, autor tekstów piosenek, dziennikarz, tłumacz i krytyk filmowy, także dyplomata. Autor licznych tomików poezji, sztuk scenicznych, oratoriów,

Bardziej szczegółowo

GRUŹLICA W PRZEDSZKOLU

GRUŹLICA W PRZEDSZKOLU str. 4 poniedziałek, 23 maja 2011 www.waszdzienpodniu.pl FELIETON Nie miała szczęścia starsza kobieta, mieszkanka Wolsztyna, która została oszukana i okradziona przez dwie nieznane kobiety. Podawały się

Bardziej szczegółowo

Scenariusz 6 Temat: Bezpieczna droga do szkoły.

Scenariusz 6 Temat: Bezpieczna droga do szkoły. Scenariusz 6 Temat: Bezpieczna droga do szkoły. Cel zajęć: Kształcenie nawyku właściwego zachowania się w ruchu drogowym oraz utrwalenie podstawowych zasad poruszania się po drogach. Przebieg zajęć: 1.Zajęcia

Bardziej szczegółowo

ALLELUJA. Ref. Alleluja, alleluja, alleluja, alleluja. Alleluja, alleluja, alleluja, alleluja.

ALLELUJA. Ref. Alleluja, alleluja, alleluja, alleluja. Alleluja, alleluja, alleluja, alleluja. ALLELUJA 1. Niech zabrzmi Panu chwała w niebiosach, na wysokościach niech cześć oddadzą. Wielbijcie Pana Jego Zastępy, Wielbijcie Pana Duchy niebieskie. Ref. Alleluja, alleluja, alleluja, alleluja. Alleluja,

Bardziej szczegółowo

Najlepsza Pozycja Seksualna. oswieconykochanek.pl pozycjeseksualne.pl autor: Brunet

Najlepsza Pozycja Seksualna. oswieconykochanek.pl pozycjeseksualne.pl autor: Brunet Najlepsza Pozycja Seksualna oswieconykochanek.pl pozycjeseksualne.pl autor: Brunet Najlepsza pozycja seksualna. Daje zarówno tobie jak i partnerce maksymalne przeżycia. - do stosowania jeśli chcesz mieć

Bardziej szczegółowo

WIEŚCI SZKOLNE Z ŻYCIA SZKOŁY. Cyprian Kamil Norwid

WIEŚCI SZKOLNE Z ŻYCIA SZKOŁY. Cyprian Kamil Norwid MIESIĘCZNIK SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. C.K. NORWIDA W DĄBRÓWCE WIEŚCI Cyprian Kamil Norwid Cyprian Kamil Norwid N U M E R V I SZKOLNE M A R Z E C 2 0 1 4 Z ŻYCIA SZKOŁY W TYM NUMERZE: Z życia szkoły 1 Zuch

Bardziej szczegółowo

Ten zbiór dedykujemy rodzinie i przyjaciołom.

Ten zbiór dedykujemy rodzinie i przyjaciołom. W rodzinie wszystko się mieści Miłość i przyjaźń zawiera Rodzina wszystko oddaje Jak przyjaźń drzwi otwiera. Ten zbiór dedykujemy rodzinie i przyjaciołom. 1 Opracowanie: Anna Polachowska Korekta: Anna

Bardziej szczegółowo

Modlitwa ciągła nieustająca dopomaga do działania we wszystkim w imieniu Pana Jezusa, a wtenczas wszystkie zwroty na siebie ustają.

Modlitwa ciągła nieustająca dopomaga do działania we wszystkim w imieniu Pana Jezusa, a wtenczas wszystkie zwroty na siebie ustają. Modlitwa ciągła nieustająca dopomaga do działania we wszystkim w imieniu Pana Jezusa, a wtenczas wszystkie zwroty na siebie ustają. /Matka Celina Zapiski -17.VI.1883r./...dziecko drogie, chcę ci objaśnić...ogólną

Bardziej szczegółowo

Zasady Byłoby bardzo pomocne, gdyby kwestionariusz został wypełniony przed 3 czerwca 2011 roku.

Zasady Byłoby bardzo pomocne, gdyby kwestionariusz został wypełniony przed 3 czerwca 2011 roku. Opieka zdrowotna przyjazna dziecku - Dzieci i młodzież: powiedz nam co myślisz! Rada Europy jest międzynarodową organizacją, którą tworzy 47 krajów członkowskich. Jej działania obejmują 150 milionów dzieci

Bardziej szczegółowo

Tekst łatwy do czytania. foto: Anna Olszak. Dofinansowanie zakupu sprzętu lub wykonania usług z zakresu likwidacji barier technicznych

Tekst łatwy do czytania. foto: Anna Olszak. Dofinansowanie zakupu sprzętu lub wykonania usług z zakresu likwidacji barier technicznych Tekst łatwy do czytania foto: Anna Olszak Dofinansowanie zakupu sprzętu lub wykonania usług z zakresu likwidacji barier technicznych Bariery techniczne to wszystko, co przeszkadza ci sprawnie funkcjonować

Bardziej szczegółowo

Kurs online JAK ZOSTAĆ MAMĄ MOCY

Kurs online JAK ZOSTAĆ MAMĄ MOCY Często będę Ci mówić, że to ważna lekcja, ale ta jest naprawdę ważna! Bez niej i kolejnych trzech, czyli całego pierwszego tygodnia nie dasz rady zacząć drugiego. Jeżeli czytałaś wczorajszą lekcję o 4

Bardziej szczegółowo

Niezatarte ślady getta warszawskiego

Niezatarte ślady getta warszawskiego projekt lekcji muzealnej w Żydowskim Instytucie Historycznym przeznaczonej dla uczniów liceum czas trwania: 60 min. Cele główne: uświadomienie uczniom, że historia getta warszawskiego jest integralna częścią

Bardziej szczegółowo

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego Sens życia Gdy na początku dnia czynię z wiarą znak krzyża, wymawiając słowa "W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego", Bóg uświęca cały czas i przestrzeń, która otworzy

Bardziej szczegółowo

PROCEDURY BEZPIECZEŃSTWA pobytu dziecka w przedszkolu

PROCEDURY BEZPIECZEŃSTWA pobytu dziecka w przedszkolu PROCEDURY BEZPIECZEŃSTWA pobytu dziecka w przedszkolu Procedura nr 1 - Bezpieczny pobyt dziecka w budynku przedszkolnym (sala oddziałowa i szatnia) Cel: Zapewnienie dzieciom warunków do bezpiecznego pobytu

Bardziej szczegółowo

Liczą się proste rozwiązania wizyta w warsztacie

Liczą się proste rozwiązania wizyta w warsztacie Liczą się proste rozwiązania wizyta w warsztacie Zdaję się na to Was. I zawsze się udaje. Specjalista w dziedzinie konstrukcji metalowych, Harry Schmidt, w rozmowie o terminach i planowaniu. Liczą się

Bardziej szczegółowo

światowej na terenach Galicji. Wszyscy uczestnicy zapalili na cześć poległych bohaterów symboliczne znicze przy kaplicy cmentarnej.

światowej na terenach Galicji. Wszyscy uczestnicy zapalili na cześć poległych bohaterów symboliczne znicze przy kaplicy cmentarnej. Wycieczka klas 2 A i 2 D Gimnazjum Nr 2 im. Mikołaja Kopernika w Tarnowie w dniu 26 września 2014 roku - - Dąbrowa Tarnowska - cmentarz I wojny światowej nr 248 i Ośrodek Spotkania Kultur Park Historyczny

Bardziej szczegółowo

PROPOZYCJE AKTYWNOŚCI W ZAKRESIE PERCEPCJI SŁUCHOWEJ. Temat ośrodka tygodniowego: Magia kina. Temat ośrodka dziennego: Nasza klasa w kinie.

PROPOZYCJE AKTYWNOŚCI W ZAKRESIE PERCEPCJI SŁUCHOWEJ. Temat ośrodka tygodniowego: Magia kina. Temat ośrodka dziennego: Nasza klasa w kinie. Klasa III/ Scenariusz nr 23 PROPOZYCJE AKTYWNOŚCI W ZAKRESIE PERCEPCJI SŁUCHOWEJ Temat ośrodka tygodniowego: Magia kina. Temat ośrodka dziennego: Nasza klasa w kinie. Kształtowane umiejętności ucznia w

Bardziej szczegółowo

WYZWANIA EDUKACYJNE EDUKACJA DLA KAŻDEGO PORADY MAŁEJ EWUNI DUŻEJ EWIE. Dziecko jest mądrzejsze niż myślisz. Ewa Danuta Białek

WYZWANIA EDUKACYJNE EDUKACJA DLA KAŻDEGO PORADY MAŁEJ EWUNI DUŻEJ EWIE. Dziecko jest mądrzejsze niż myślisz. Ewa Danuta Białek 1 WYZWANIA EDUKACYJNE EDUKACJA DLA KAŻDEGO SZTUKA ŻYCIA W ŚWIECIE PORADY MAŁEJ EWUNI DUŻEJ EWIE Dziecko jest mądrzejsze niż myślisz Ewa Danuta Białek 1 2 Ewa Danuta Białek PORADY MAŁEJ EWUNI DUŻEJ EWIE

Bardziej szczegółowo

Alwernia. Moja Mała Ojczyzna. Opracowała: Karolina Hojowska

Alwernia. Moja Mała Ojczyzna. Opracowała: Karolina Hojowska Alwernia Moja Mała Ojczyzna Opracowała: Karolina Hojowska Nazywam się Karolina Hojowska, mam trzynaście lat i mieszkam w Alwerni. Tutaj też chodzę do Szkoły Podstawowej, jestem uczennicą klasy szóstej.

Bardziej szczegółowo

Biblia dla Dzieci. przedstawia. Noe i Potop

Biblia dla Dzieci. przedstawia. Noe i Potop Biblia dla Dzieci przedstawia Noe i Potop Autor: Edward Hughes Ilustracje: Byron Unger; Lazarus Redakcja: M. Maillot; Tammy S. Tłumaczenie: Katarzyna Gablewska Druk i oprawa: Bible for Children www.m1914.org

Bardziej szczegółowo

PROJEKT edukacyjny Opery i Filharmonii Podlaskiej Europejskiego Centrum Sztuki w Białymstoku. W świecie wartości Janusza Korczaka

PROJEKT edukacyjny Opery i Filharmonii Podlaskiej Europejskiego Centrum Sztuki w Białymstoku. W świecie wartości Janusza Korczaka PROJEKT edukacyjny Opery i Filharmonii Podlaskiej Europejskiego Centrum Sztuki w Białymstoku W świecie wartości Janusza Korczaka Opera i Filharmonia Podlaska Europejskie Centrum Sztuki realizuje wielopłaszczyznowy

Bardziej szczegółowo

pójdziemy do kina Gimnazjum kl. I, Temat 57

pójdziemy do kina Gimnazjum kl. I, Temat 57 pójdziemy do kina pragnę sprawić Ci radość kupię kwiaty chcę być z Tobą ofiaruję prezent dobrze jest być razem przygotuję dobre jedzenie przyjaźń z Tobą jest dla mnie ważna Grupa 1 Przeczytaj poniższy

Bardziej szczegółowo

Scenariusz 2. Źródło: H. Gutowska, B. Rybnik; Bezpieczna droga do szkoły, cz. 2. Wyd. Grupa Image, sp. z.o.o., Wydanie IV, Warszawa 2002r.

Scenariusz 2. Źródło: H. Gutowska, B. Rybnik; Bezpieczna droga do szkoły, cz. 2. Wyd. Grupa Image, sp. z.o.o., Wydanie IV, Warszawa 2002r. Scenariusz 2 Temat: Jestem uczestnikiem ruchu drogowego, wiem po jakich drogach się poruszam. Cel zajęć: Kształtowanie pojęć uczestnik ruchu drogowego jako pieszy, pasażer, kierujący pojazdem Zapoznanie

Bardziej szczegółowo

Zdecydowałeś się. Chcesz to zrobić. Twój #pierwszyraz. Tutaj możesz dowiedzieć się jak

Zdecydowałeś się. Chcesz to zrobić. Twój #pierwszyraz. Tutaj możesz dowiedzieć się jak PROCEDURA ODDAWANIA KRWI Zdecydowałeś się. Chcesz to zrobić. Twój #pierwszyraz. Tutaj możesz dowiedzieć się jak wygląda procedura oddawania krwi. WAŻNE: Zanim zdecydujesz się oddać krew upewnij się, że

Bardziej szczegółowo

Poradnik dla kandydata

Poradnik dla kandydata Poradnik dla kandydata Rekrutacja do szkół ponadgimnazjalnych Olsztyn http://nabor. pcss.pl/olsztyn/ Systemowa obsługa rekrutacji do szkół ponadgimnazjalnych NABÓR 2 Spis treści 1. Wstęp... 3 2. Jak wybrać

Bardziej szczegółowo