AktywnoϾ obywatelska na wsi

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "AktywnoϾ obywatelska na wsi"

Transkrypt

1 Poprzednie numery do nabycia na: ISSN: , cena 24 zł (w tym 5% VAT) nr 29 wiosna Aktywnoœæ obywatelska na wsi 2013 ma³e granty, du e sprawy lekcja dla miejskich NGOs doœwiadczenia Lubelszczyzny 29 n zbiórki publiczne od-nowa n wolontariusz wraca z misji

2 Marek Rymsza Spo³eczny i obywatelski potencja³ polskiej wsi 1 Spis treœci Ma rek Ry m sza Społecz ny i oby wa te l ski po ten cjał pol skiej wsi...2 Ma ria Ha la m ska Anna Po tok Ry szard Ka mi ń ski Wo j ciech Sadłoń An drzej Ju ros, Ar ka diusz Biały Zróżnicowanie społeczno-zawodowe wsi a postawy obywatelskie i aktywność publiczna...9 Pro gram Od no wy Wsi i Pro gram Le a der jako czyn ni ki akty wi za cji ob sza rów wie j skich w Pol sce...19 Sto wa rzy sze nia roz wo ju wsi pro wadzące działal ność edu ka cyjną jako nowa fo r ma samo orga ni za cji i roz wiązy wa nia lo ka l nych pro ble mów...27 Społecz ny wy miar pa ra fii wie j skiej w Pol sce na pod sta wie ba dań statystycznych...37 Sektor obywatelski na obszarach wiejskich Lubelszczyzny w po szu ki wa niu włas nej to ż sa mo ści i in te gra cji...47 Izabela Mroczkowska Małe gran ty duże spra wy SONDA REDAKCYJNA: Z do świa d czeń działania oby wate l skie go na te re nach wie j skich (uczestniczki sondy: Mo ni ka Ma zu r czak-ka cz ma ryk, Ewa Smuk - Stra ten werth, Mo ni ka Szna j de r man)...70 An drzej Po la szek Zbiór ki pu b li cz ne dokąd zmie rza my?...79 Ma r ta Świę cka Kalendarium zmian prawnych...83 Da g ma ra Pie tra szek Spo so by działania w or ga ni za cji wo lon ta riac kiej na przykładzie grupy KOTYlion...99 Monika Laskowska Wo lon ta riusz wra ca z mi sji co da lej? Je rzy Re gu l ski Społecze ń stwo oby wa te l skie w pa ń stwie demo kra ty cz nym w po szu ki wa niu po jęć i de fi ni cji Jacek Sroka O mniej lub bar dziej oczywistym dialogu obywatelskim [Recenzja książek: Wojciech Misztal: Dialog obywatelski we współczesnej Polsce, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2011; Barbara Lewenstein (red.), Magdalena Dudkiewicz (współpraca): Lokalny dialog obywatelski. Refleksje i doświadczenia, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Polskie Towarzystwo Socjologiczne, Warszawa 2011] Witold Toczyski Duch sali BHP Sto cz ni Gda ń skiej po wra ca? Da g ma ra Woś Obywatele nieufni? Relacja z konferencji Instytutu Aktywności Społecz nej Społecze ń stwo oby wa te l skie w Pol sce wy zwa nie XXI wie ku? Innowacje na ringu rozmowa z Heather Cameron, założy cielką przed się bio r stwa społecz ne go Bo x girls In ter na tio nal Abs tra kty Abstracts Noty o au to rach

3 2 Ma rek Ry m sza Spo³ecz ny i oby wa te l ski potencja³ polskiej wsi Artykuł wprowadza w problematykę dwudziestego dziewiątego numeru kwartalnika Trzeci Sektor. Autor wskazuje, że transformacja jako proces modernizacyjny o charakterze dyfuzyjno-polaryzacyjnym doprowadziła w Polsce po 1989 roku do rzeczywistej marginalizacji terenów wiejskich. Ponadto społeczny wizerunek wsi jest zniekształcany przez badania oparte na założeniach adekwatnych do analizy rozwoju obszarów miejskich, co skutkuje niedostrzeganiem specyficznie wiejskich form samoorganizacji i aktywności mieszkańców. Polska wieś doświadcza więc wielu problemów, jednocześnie jednak charakteryzuje ją spory potencjał obywatelski. Jak ba daæ oby wa te l ski po ten cja³ ob sza rów wie j skich od trud no œci meto dolo gi cz nych do za krzy wie nia per spe kty wy Pol ska wieś czę sto jest przed sta wia na jako cha - rakterystyczny element prowincji polskich peryferii zepchniętych na margines procesów rozwojowych. Co prawda transformacja prze - łomu XX i XXI wie ku jako zmia na ustro jo wa objęła cały obszar Polski, będącej, nie zapominajmy, pań - stwem uni ta r nym, czy li kra jem ob ję tym jed nym porządkiem pra wnym i z jed no litą władzą pa ń stwową (co za zna cz my nie stoi w sprze cz no ści z roz wo - jem samorządności terytorialnej). Formalnie wszyscy pol scy oby wa te le uzy ska li więc w 1991 roku ta kie same demokratyczne prawa wyborcze 1, a me cha ni z - my ryn ko we wo l na gra po py tu i po da ży objęły po wdrożeniu planu Balcerowicza wymianę wszelkiego ro dza ju dóbr i usług, do ko nującą się co dzien nie za - równo na warszawskiej Giełdzie Papierów Wartoś - cio wych, jak i na ka ż dym małomia ste cz ko wym bazarze. Mówiąc najkrócej, traumą wielkiej zmiany 2 zostaliśmy objęci wszyscy. Już jednak reakcje na tę traumę były bardzo zróżnicowane: jedni wyszli z niej zwycięsko jako beneficjenci przemian, inni okazali się przegranymi transformacji 3. Przy czym, co dla tych rozważań jest szczególnie istotne, znale - zie nie się w gru pie wy gra nych albo prze gra nych nie było tylko konsekwencją zróżnicowanego poziomu indy widu a l nych ko m pe ten cji społecz nych i kwa li fi - kacji zawodowych, ale w dużej mierze zależało także od miejsca zamieszkania. Je śli bo wiem po tra ktu je my trans fo r ma cję nie (ty l ko) jako zmia nę ustro jową, a więc zmia nę za sad funkcjonowania państwa i gospodarki jako takich i zmianę podstawowych reguł poruszania się obywateli w przestrzeni publicznej, ale uznamy ją także za ste ro wa ny przez władze pu b li cz ne pro ces mo - dernizacyjny, za uwa ży my, że pro ces ten objął (i na - dal obejmuje) w pierwszej kolejności metropolie i aglomeracje miejskie. Jak to celnie obrazowo ujął Piotr Koryś, przyjęta przez polskie elity polityczne po 1989 roku dyfuzyjno-polaryzacyjna koncepcja modernizacji opiera się na założeniu, że trzeba rozwijać wielkie miasta, do których przeprowadzi się 1 Wa r to pa mię tać, że pie r wsze po dru giej wo j nie świa to wej w pełni wo l ne wy bo ry do pa r la men tu odbyły się w Pol sce w 1991 roku i do pie ro wów czas Pol ska zo stała przy ję ta do Rady Eu ro py, wa run kiem człon ko stwa w tym gre mium jest bo wiem prze strze ga nie praw człowie ka i w pełni demo kra ty cz ny man dat władz pa ń stwo wych. 2 Okre śle nie Pio tra Szto m p ki por. P. Szto m p ka: Tra u ma wie l kiej zmia ny. Społecz ne ko szty trans fo r ma cji, Instytut Studiów Po li ty cz nych Pol skiej Aka de mii Nauk, Wa r sza wa Por. M. Ja rosz (red.): Wy gra ni i prze gra ni pol skiej trans fo r ma cji, Ofi cy na Na uko wa, Wa r sza wa 2005.

4 Marek Rymsza Spo³eczny i obywatelski potencja³ polskiej wsi 3 większość ludzi, zbudować między nimi autostrady i bę dzie do brze 4. Takie założenie przyjęto nie tylko w sfe rze go spo da r czej, gdy na początku lat dzie wię ć - dziesiątych XX wieku władza państwowa biernie przyglądała się upadkowi i dewastacji państwowych gospodarstw rolnych 5, ale ta k że przy two rze niu infrastruktury społeczeństwa obywatelskiego. Zało - żo ne w Pol sce po 1989 roku infra stru ktura l ne or ga - ni za cje po zarządowe pod mio ty działające na rzecz innych organizacji, stanowiące w pewnym sensie podstawowy krwioobieg trzeciego sektora jako zorganizowanej terytorialnie i branżowo struktury to fe no men nie mal w stu pro cen tach mie j ski. Niedowartościowanie obywatelskiego potencjału pro win cji nie jest zresztą zja wi skiem pol skim. Teoria zawodności trzeciego sektora (voluntary failure) wskazuje, że słabością trzeciego sektora jako zbiorowego aktora społecznego, zauważaną w wielu miejscach na świecie, jest nierównomierny rozwój pozarządowej infrastruktury: koncentracja inicjatyw bynaj mniej nie tam, gdzie jest naj wię ksza de pry wa cja po trzeb społecz nych, ale na te re nach, gdzie lu dzie są lepiej zor gani zo wa ni, po ziom ży cia jest zaś re la - tywnie wysoki 6. Z dru giej jed nak stro ny, ka pi tał społecz ny ma większe znaczenie tam, gdzie brakuje kapitału finan - sowego, a historia dostarcza licznych przykładów udanej oddolnej (samo)organizacji społeczności marginalizowanych. Kilka lat temu staraliśmy się w In sty tu cie Spraw Pu b li cz nych przy wró cić świa do - mości zbiorowej Polaków Lisków podkaliską polską wieś, położoną na przełomie XIX i XX wie ku na krańcach ówczesnego zaboru rosyjskiego, która w wyniku mobilizacji społecznej w ciągu pierwszych trzech de kad XX wie ku zmie niła swo je ob li cze. Lisków z zacofanej prowincjonalnej miejscowości stał się wsią wzorcową Drugiej Rzeczpospolitej. Jako wieś wzorcowa Lisków: sprzyjał aktywności ekonomicznej ludności, mając własną spółdzielnię, mleczarnię, piekarnię, rzeźnię i wzajemnościową kasę kredytową, miał niezwykle rozbudowaną infrastrukturę społeczną, obe j mującą mię dzy in ny mi dom ludowy, orkiestrę parafialną, gimnazjum, ochron kę dla dzie ci, wy ró ż niał się li cz ny mi akty w nie działającymi ini cja ty wa mi stowa rzy sze niowy mi, jak Koło Gospodyń Wiejskich, Klub Inteligencji Liskow - skiej, Stowarzyszenie Zbożowe czy Stowarzy - szenie Budowlane 7. Przykłady po do bnych ini cja tyw z su kce sem pod ję tych na te re nach wie j skich mo ż na by mno żyć 8. W grun cie rze czy, cały eu ro pe j ski ruch spółdzie l czy z przełomu XIX i XX wie ku był przykładem uda nej samoorganizacji ekonomicznej ludności marginalizowanej na rynku i przez ówczesny system finansowo - -bankowy, a istotną jego część stanowiły kooperatywy rolnicze 9. Wieś jawi się więc współcze s nym ba da czom społeczeństwa obywatelskiego jako miejsce o obiek - tywnie słabiej niż miasto rozwiniętej infrastrukturze sformalizowanych organizacji pozarządowych, ale o większej potencjalnej sile oddziaływania inicjatyw obywatelskich. To sugeruje, że obywatelskiego oblicza wsi nie mo ż na skre ślić jedną grubą kreską, po trze b - na jest bardziej subtelna ręka rysownika i większa paleta barw. Dlaczego więc dominujący w dyskursie publicznym w Polsce (i nie tylko w Polsce) obraz wsi jest właśnie jednowymiarowy? I dlaczego nie jest tylko produktem powierzchownej wiedzy, ale umacniają go chcąc nie chcąc przed sta wi cie le nauk społecz - nych, specjalizujący się w śledzeniu losów polskiej transformacji? Dlaczego odmienne w treści publika - cje stosunkowo niewielkiej grupy socjologów wsi są w zna cz nej mie rze przysłowio wym głosem woła - jącego na pu sz czy? Swoistemu zakrzywianiu postrzegania roz - woju inicjatyw obywatelskich na wsi sprzyja domi - nująca w dyskursie naukowym teoria trzeciego sektora, rozumiana jako w miarę spójny zbiór założeń wpływających na kształt po dej mo wa nych badań, których rezultaty następnie na zasadzie 4 Wy po wiedź Pio tra Ko ry sia w: Au to stra dy i bez dro ża pol skiej mode r ni za cji (dys ku sja re da kcy j na), Więź 2013, nr 1, s W trans fo r mującej się sąsied niej Słowa cji po li ty ka pa ń stwa stwo rzyła wa run ki re stru ktury za cji ta kich go spo darstw. 6 A. Ry m sza: Za gu bio na to ż sa mość? Ana li za po rów na w cza se kto ra po zarządo we go w Pol sce i w Sta nach Zjed no czo nych, Mi ni ste r stwo Pra cy i Po li ty ki Społecz nej, Bi b lio te ka Po ży t ku Pub li cz ne go, Wa r sza wa 2013 [w druku]. 7 T. Ka ź mie r czak, M. Du d kie wicz: Bu du je my nowy Li sków, In sty tut Spraw Pu b li cz nych, Wa r sza wa Por. I. Bu kra ba- Ryl ska: Przed się bio r czość społecz na w Pol sce dwu dzie sto le cia mię dzy wo jen nego przykłady, [w:] T. Ka ź mie r czak, M. Rymsza (red.): Ka pi tał społecz ny. Eko no mia społecz na, In sty tut Spraw Pu b li cz nych, Wa r sza wa A. Pie cho wski: Go spo dar ka społecz na i przed się bio r stwo społecz ne w Pol sce. Tra dy cja i przykłady, [w:] E. Leś (red.): Go spo dar ka społecz na i przed się bio r stwo społecz ne. Wpro wa dze nie do pro ble ma ty ki, Wy daw ni c twa Uni wer sy te tu Wa r sza wskie go, Wa r sza wa 2008.

5 4 sprzężenia zwrotnego umacniają te założenia. Na te o rię tę składają się mię dzy in ny mi dwa ele men ty: przekonanie o niskiej skuteczności oddolnych inicjatyw podejmowanych w warunkach braku kapitału finansowego i deprywacji potrzeb, tendencja do sprowadzania inicjatyw społecz - nych do form chara ktery sty cz nych dla akty w - ności wielkomiejskiej. Warto przyjrzeć się nieco bliżej obu elementom. Nauki społeczne formułują dwie odmienne kon - cepcje uwarunkowań rozwoju społeczności lokal - nych, jedna z nich wyraźnie jednak przeważa nad drugą. Zgodnie z podejściem dominującym, rozwój lokalny oparty na samoorganizacji społecznej jest mo ż li wy, gdy po ten cjał społecz no ści (com mu ni ty capacity) osiągnie pewien minimalny poziom krytycz - ny, pozwalający na powstanie (analogia do fizyki jądrowej) reakcji łańcuchowej, polegającej na tym, że jedne zainicjowane działania wywołują kolejne. Jeśli ten poziom krytyczny nie zostaje osiągnięty, oddolne inicjatywy okazują się wsobne, okazjonalne i w rezultacie znajduje potwierdzenie przywołana już reguła voluntary failure. Zgod nie z dru gim uję - ciem, wysoki poziom deprywacji potrzeb społeczności czyni zauważalną nawet niewielką akcję społeczną, gdyż już drobna zmiana powoduje istotną poprawę sy tu a cji ży cio wej mie sz ka ń ców. Kołem za ma cho - wym rozwoju staje się tutaj możliwość swoistego odbicia się od dna (koncepcja szeroko stosowana w terapii uzależnień, ale znajdująca potwierdzenie także w stosunku do społeczności). Obie koncepcje, przy bli ż szym ich po zna niu, jak się oka zu je, nie wy - kluczają się wzajemnie. Nie proponują one bowiem ujęcia alternatywnego, ale wskazują raczej, że narzędzia pracy środowiskowej trzeba dobierać odpowiednio do wa run ków, w ja kich jest ona pro wa dzo na. Gdy ca pa ci ty bu i l ding nie zaowocowało (jeszcze) osiągnięciem wspomnianego krytycznego poziomu potencjału rozwojowego, wówczas jest konieczna animacja społeczna: działania środowiskowe inicjo - wane na dole, ale jakby odgórnie przez społeczników, animatorów czy lokalnych liderów, polegające zaś, w gruncie rzeczy, na organizowaniu społeczności 10 (w przywołanym Liskowie w okresie pionierskim takim organizatorem był ksiądz-społecznik Wacław Bliziński). Z kolei kiedy potencjał społeczności jest wystarczająco wysoki, wtedy zazwyczaj ujawniają się samorodni liderzy kolejnych inicjatyw i mamy do czynienia raczej z samoorganizacją społeczności niż z jej organizowaniem 11. Zarówno jednak samoorganizacja społeczna, jak i organizowanie społecz - ności mają charakter inicjatyw oddolnych, są bowiem podejmowane na poziomie lokalnym, niezależnie od pa ń stwa. O sile spra w czej ka pi tału społecz ne go małych miejscowości doskonale wiedzą praktycy próbujący sieciować różne inicjatywy społecznościowe. Wiele z nich le piej bo wiem spra w dza się w małych ośro d - kach na pro win cji niż w du żych mia stach. Przy - kładem są fundusze lokalne upowszechniane przez Akademię Rozwoju Filantropii w Polsce 12. Mnie osobiście przekonała rozmowa z wójtami i burmi - strzami w ramach jednego z projektów rozwojowych. Okazało się, że inicjatywy społecznego budowania pla ców za baw dla dzie ci mają wię ksze szan se na realizację na terenach marginalizowanych, w małych miejscowościach, gdzie wójt czy burmistrz jest gotów prze ka zać na taki cel działkę gminną i po kryć nie - wielkie stosunkowo koszty wyposażenia placu, praca jest zaś wkładem społecznym mieszkańców. Logika zarządzania miejscowościami z atrakcyjną lokalizacją będzie zaś podpowiadała burmistrzowi czy prezydentowi sprzedaż wolnej działki prywatnemu deweloperowi, który zapewne znajdzie bardziej intratne pomysły na jej zagospodarowanie niż budowa ogólnie dostępnego placu zabaw. Niekomercyjnego (bez biletów wstępu) placu zabaw prawdopodobnie więc nie bę dzie, ale bu dżet mia sta (gmi ny) zostanie uzupełniony o dodatkowy przychód ze sprzedaży nieruchomości. Plac zabaw okaże się atrakcy j nym po - mysłem wówczas, gdy będzie oznaczać zassanie znacznych środków, na przykład z funduszy struk - tu ra l nych Unii Eu ro pe j skiej. Atra kcy j na ini cja ty wa w tak zaprogramowanej logice rozwojowej to taka, któ ra albo przy no si duże zy ski (dla bu dże tu samorządu), albo generuje duże koszty finansowane ze źródeł zewnętrznych. Korzyść mieszkańców ma tutaj znaczenie raczej drugoplanowe, a ich oferta 10 Por. T. Ka ź mie r czak: Pra ca so cja l na: ani ma cja społecz na, ka pi tał społecz ny, ne twor king, [w:] T. Ka ź mie r czak (red.): Zmia na w społecz no ści lo ka l nej. Szki ce o ka pi ta le społecz nym w pra kty ce społecz nej i nie ty l ko, In sty tut Spraw Pu b li cz nych, Wa r sza wa Por. T. Ka ź mie r czak (red.): Społecz ność lo ka l na w działaniu. Ka pi tał społecz ny. Po ten cjał społecz ny. Lo ka l ne go ve r nan ce, In sty tut Spraw Pu b li cz nych, Wa r sza wa Żad ne go z ki l ku na stu ta kich fun du szy nie udało się w Pol sce zbu do wać w du żym mie ście.

6 Marek Rymsza Spo³eczny i obywatelski potencja³ polskiej wsi 5 zaangażowania społecznego w gruncie rzeczy nie liczy się wcale. Nie jest to bynajmniej obywatelska perspektywa rozwoju lokalnego, ale logika mene - dżerskiego zarządzania sferą publiczną. Niestety, teza o sile spra w czej pra cy społecz nej się nie prze bi ja. Może właś nie dla te go zna cz na część działających w miastach stowarzyszeń poszukuje z lepszym lub gorszym skutkiem zasobów finansowych, zaniedbu - jąc roz wój bazy człon ko wskiej. Drugi problem interpretacyjny wiąże się ze zróż ni co wa nym cha ra kte rem ini cja tyw oby wa te l - skich. Inicjatywy oddolne mają różnorodny charak - ter, ale mo ż na wśród nich wy ró ż nić dwa główne typy, które celnie oddaje Tönnisowskie rozróżnienie na wspólnotę bazującą na więziach pierwotnych i stowarzyszenie oparte na więziach urze czowionych 13. Jak zaznacza Jan Herbst, obywatelski charakter mają jed ne i dru gie ini cja ty wy, choć urze czy wi st niają one nieco odmienne wizje społeczeństwa obywatelskiego 14. Rozwijająca się w Polsce NGOs-ologia, pole - gająca na liczeniu organizacji pozarządowych, analizowaniu pól ich działania, wielkości rocznych obrotów finansowych i zakresu współpracy z admi - nistracją publiczną, bezrefleksyjnie sprowadza społe - czeństwo obywatelskie do sformalizowanego trzeciego sektora i tym samym marginalizuje znaczenie innych form samoorganizacji i aktywności obywateli. Te zaś roz wi jają się mię dzy in ny mi właś nie na wsi, gdzie silniejsze są tradycyjne więzi społeczne oparte na szerszej rodzinie, wspólnocie sąsiedzkiej czy parafii. Ba da cze tacy kon fu dują się, gdy uwz glę d nio ne w statystyce wiejskie kluby sportowe o charakterze stowarzyszeniowym czy ochotnicze straże pożarne znacznie zmieniają geografię polskiego sektora non pro fit. Najłatwiej wów czas o za wę że nie ope ra - cyjne definicji organizacji non pro fit, tak aby wy klu - czyć wspo mnia ne pod mio ty. Jawią się one bo wiem w najlepszym razie jako organizacje drugiego gatunku, przedstawiciele porząd ku sprzed mode r - nizacji. Galia Chimiak formułuje jednak tezę wprost przeciwną, uznając, że liczba sformalizowanych organizacji pozarządowych wcale nie jest obie kty w - nym wyznacznikiem poziomu rozwoju społeczeństwa obywatelskiego. Społeczeństwo może być bo wiem tak dobrze zorganizowane, a wię zi społecz ne mogą być tak silne, że organizacje okazują się po prostu niepo - trzebne mówiąc kolokwialnie: nie mają roboty do wykonania 15. Jak się wydaje, obie hipotezy znajdują po twier dze nie em pi ry cz ne. W jed nych społecz no - ściach brak organizacji będzie przejawem apatii, w innych potwierdzeniem dobrej organizacji życia zbiorowego. Ob raz wsi pol skiej nie jest jed no rod ny, nie może być więc jed no rod na oce na jej społecz ne go i oby wate l skie go po ten cjału. Ru chy mi gra cy j ne na obszarach wiejskich są alarmujące (wyludnianie się wsi peryferyjnych), obserwujemy ponadto niepokojącą ten den cję zwi ja nia in fra stru ktu ry pu b li cz nej Polski powiatowej, będącą rezultatem wspomnianej już po li ty ki kon cen tra cji in wes ty cji w ośro d kach wielkomiejskich, traktowanych jako tak zwane lokomotywy rozwoju. Niepokojące jest także przenosze - nie logiki rozwoju dyfuzyjno-polaryzacyjnego na obszary wiejskie i forsowanie koncepcji gospodarstw farmerskich wypierających gospodarstwa rodzinne. Niemniej jednak obszary wiejskie są również tere - nem po zy ty w nych zja wisk społecz nych, a ini cja ty wy społeczne realizowane na wsi odznaczają się wysokim (często znacznie wyższym niż w miastach) wskaźni - kiem efe kty w no ści (re la cja ko sztów do re zu l ta tów w wy pa d ku małych gran tów) i mają społeczną wa r tość dodaną w formie wzmacniania kapitału społecznego, czego brakuje wielu sprofesjonalizowanym i zbiuro - kratyzowanym inicjatywom pozarządowym głównego (de facto miejskiego) nurtu. Warto te inicjatywy po ka zać i tym sa mym przy bli żyć czy te l ni kom kwa r - talnika wiejską twarz sektora obywatelskiego w Pol sce. Spo³ecze ñ stwo oby wa te l skie na ob sza rach wie j skich czy wie j skie spo³ecze ñ stwo oby wa te l skie? Ana liz w ra mach nauk społecz nych nie na le ży sprowadzać do prostych pomiarów rzeczywistości społecz nej. Cho dzi w nich ta k że, a może prze de wszy stkim, o re fle ksję, mającą na celu, jak pod kre ślał Max Weber, zrozumienie tej rzeczywistości. Właśnie zrozumienie uwarunkowań działalności obywatelskiej na wsi i chęć pokazania różnych twarzy 13 F. Tönnis: Wspól no ta i sto wa rzy sze nie, przeł. M. Łuka sie wicz, Wy daw ni c two Na uko we PWN, Wa r sza wa J. Herbst: Trze ci se ktor na roz dro żu kon dy cja or ga ni za cji po zarządo wych w Pol sce w świe t le ba dań, Trze ci Se ktor 2006, nr Por. G. Chi miak: How Individuals Make Solidarity Work, Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, Biblioteka Pożytku Publicznego, Wa r sza wa 2006.

7 6 wiejskiego społeczeństwa obywatelskiego przyświe - cały nam, gdy pod ję li śmy pra cę nad ni nie j szym numerem kwartalnika Trzeci Sektor. Do współpra - cy zaprosiliśmy badaczy i ekspertów, którzy rzadko po ja wia li się do tej pory na łamach na sze go pi s ma, a którzy specjalizują się w analizowaniu aktywności społecznej ludności obszarów wiejskich. Wstępną koncepcję numeru dyskutowaliśmy z przedstawiciela mi Fundacji Wspomagania Wsi, która doceniając nasze pomysły udzieliła nam także wsparcia finansowego. Pora zaprezentować w skrócie czytelnikom rezultaty naszej pracy. Maria Halamska 16, opie rając się na Diagnozie Społecznej 2009, charakteryzuje strukturę społeczno - -zawodową polskiej wsi. Wskazuje, że rolnicy stano - wią około jednej trzeciej mieszkańców wsi (na terenach dawnego zaboru rosyjskiego wskaźnik ten jest znacz - nie wy ższy, z ko lei na Zie miach Za chod nich ni ż szy). Ponadto, wbrew potocznym opiniom, polska wieś wca le nie jest sta r sza od mia sta wśród lud no ści wiejskiej zdecydowanie dominują ludzie w wieku produkcyjnym (mediana wieku to 36,2 roku), gospodarstwa emeryckie stanowią zaś 26,1% wszystkich go spo darstw (w mie ście wska ź nik ten jest na wet wyższy 29,5%). Autorka podkreśla przestrzenne zróżnicowanie polskiej wsi, ściślej: nierównomierny rozkład przestrzenny zaludnienia obszarów wiejskich, i za chodzące w tym aspe kcie zmia ny. Za naj - ważniejszą z nich uznaje zjawisko wyludniania się wsi peryferyjnych i rozwój wsi centralnych. Ryszard Kamiński podkreśla, przywołując między innymi prace Marii Wieruszewskiej, specyfi - kę wiejskiego kapitału społecznego opartego na wię - ziach nieformalnych, tradycji i rodzinie, i wskazuje jego współczesne przejawy: działalność kół gospo - dyń wie j skich, ocho t ni czych stra ży po ża r nych czy rad sołeckich. Bliżej analizuje jednak działalność lokalnych stowarzyszeń powoływanych w celu prowa - dzenia małych szkół wiejskich zagrożonych likwi - dacją oraz or ga ni za cji zakładających i pro wadzących wiejskie przedszkola (a ściślej placówki i punkty przedszkolne mające nieco lżejszą formułę niż tradycyjne przedszkola miejskie). Autor omawia specyficzną sytuację takich organizacji i ich inicjatyw pełnią one funkcje więziotwórcze w społecznościach wiejskich, ale jednocześnie są często przeja - wem istnienia w nich konfliktu społecznego wokół prowadzenia placówek oświatowych. Andrzej Ju ros i Arkadiusz Biały na przykład zie województwa lubelskiego starają się nakreślić specyfi kę wiejskich inicjatyw obywatelskich. W mniejszym sto p niu niż w mia stach opie rają się one na or ga ni za - cjach pozarządowych, w większym zaś wykorzystują lokalne instytucje użyteczności publicznej, jak szkoły, domy ku l tu ry czy klu by spo r to we. Zna cz nie wię ksza jest także rola samorządu, bez którego wsparcia, a przy naj mniej ży cz li wej akce p ta cji, trud no o sta bi - li za cję ini cja tyw oby wa te l skich. Istotną rolę od gry - wają ponad to pa ra fie jako ośro d ki ży cia nie ty l ko religijnego, ale także społecznego. Autorzy zazna - czają, że obok tra dy cy j nych ini cja tyw wie j skich, jak ochotnicze straże pożarne (choć należy zaznaczyć, że in fra stru ktu ra ocho t ni czych stra ży po ża r nych się kurczy, a ich tkanka społeczna dekapitalizuje się przez za uwa żalną lukę po ko le niową) i koła go spo - dyń wiejskich, coraz więcej jest inicjatyw nowych, z któ rych na uwa gę zasługują zwłasz cza wio ski tematyczne 17. Nie można również zapominać o organizacjach zrzeszających rolników i wspierających ro l ni c two czy o społecz nych sie ciach związa - nych z rozwojem agroturystyki. Na Lubelszczyźnie typowe organizacje pozarządowe funkcjonują przede wszystkim w miejscowościach w bezpośred - nim sąsiedztwie Lublina i innych większych ośrod - ków mie j skich miast po wia to wych. Andrzej Juros i Arkadiusz Biały podkreślają znaczenie, jakie dla budowy infrastruktury społeczeństwa obywatelskie - go na wsi mają pro gra my gran to we kon cen trujące swoją aktywność na obszarach wiejskich. Anna Po tok przybliża funkcjonowanie dwóch dużych programów aktywizacji wsi i obszarów wiejskich finansowanych ze środków unijnych Programu Odnowy Wsi i Programu Leader. Autorka omawia założenia obu programów, w których podkreśla się znaczenie partycypacji obywatelskiej, spójności lokalnych wspólnot, kapitału społecznego i partnerstwa, a jednocześnie zwra ca uwa gę, w jak du żym sto p niu nie są one urzeczywistniane w praktyce. Rozbieżności są uwarunkowane nadmiernie zbiurokratyzowany - mi pro ce du ra mi re a li za cji pro je któw. Szcze gó l nie za wią zane w ra mach pro je któw z Pro gra mu Le a der lokalne gru py działania czę sto ty l ko w nazwie pozostają 16 Przy wołując ar ty kuły za mie sz czo ne w tym nu me rze kwa rta l ni ka Trze ci Se ktor, wy mie niam ty l ko na zwi ska ich au to rów. W wy pa d ku po zo stałych pu b li ka cji po da ję w przy pi sach ich pełne noty bib lio gra ficz ne. 17 Por. W. Idziak: Wy my ślić wieś od nowa. Wio ski te ma ty cz ne, Fun da cja Wspo ma ga nia Wsi, Ko sza lin 2008.

8 Marek Rymsza Spo³eczny i obywatelski potencja³ polskiej wsi 7 ini cja ty wa mi lokalnymi. Czytając ten artykuł, nasuwa się nieodparta refleksja, że trudno za pomocą dzia - łań w grun cie rze czy eg zo gen nych (ta ki mi są uni j ne pro gra my ope ra cy j ne cho ć by nie wiem jak czę sto w dokumentach programujących przywoływać lokalność jako społeczną wa r tość, za zwy czaj de cy dują tutaj odgórnie narzucane priorytety i procedury) doprowadzić do endogennego rozwoju lokalnego ob sza rów tak zwa nej Pol ski B i C. Pro gra my ope ra - cy j ne przez swoją kon stru kcję i efe kty ska li sprzy jają dużym inicjatywom w dużych miastach czyli wspomnianej na wstę pie mode r ni za cji dyfuzy jno-po lary za - cyjnej. Wojciech Sadłoń, wykorzystując dane Instytu - tu Sta ty sty ki Ko ścioła Kato li c kie go, przy bli ża społeczny wymiar funkcjonowania wiejskich parafii, roz wi jając je den z wątków te kstu Andrzeja Jurosa i Arkadiusza Białego. Społecz ny wy miar, a właści - wie społeczne wymiary wiejskiej parafii to: jej aspekt wię zio twó r czy, wpływ na kształto wa nie się społecz - nej (uwspólnionej) tożsamości mieszkańców, rola w lokalnej sieci powiązań, użyczanie infrastruktury do po dej mo wa nia akty w no ści nie ty l ko stricte religij - nej, ale także obywatelskiej. Kapitał społeczny parafii wiejskich wydaje się wyższy niż parafii miejskich. Autor podkreśla także obserwowany proces uspo - łecz nia nia zarządza nia pa ra fia mi przez roz wój rad pa ra fia l nych. Wa ż ne dla ob ra zu oby wate l skie go po ten cjału polskiej wsi teksty publikujemy w dziale PUNKTY WIDZENIA. Son da re da kcy j na Z doświadczeń dzia - łania obywatelskiego na terenach wiejskich to ma te riał obejmujący refleksje trzech kobiet-społeczniczek, które rozpo częły swoją przy go dę z trze cim se kto rem w War - szawie, ale od lat są oby wa te l sko i społecz nie zaan ga - żowanymi mieszkankami wsi. Spostrzeżenia Moniki Mazurczak-Kaczmaryk, Ewy Smuk-Stratenwerth i Moniki Sznajderman opa r te na włas nych do - świadczeniach i obserwacjach przystępnie przybli - żają specyfikę działalności społecznej na wsi, być może ce l niej (niech to osądzi czy te l nik) niż od wo - łujące się do da nych sta ty sty cz nych ana li zy aka de - mików zamieszczone w dziale PRYZMAT. Z ko lei Izabela Mroczkowska przedstawia przykłady nowatorskich działań realizowanych na obszarach wiejskich i wspartych finansowo w ramach pro gra mów małych do ta cji pro wa dzo nych przez takie organizacje, jak Fundacja Wspomagania Wsi, Towarzystwo Inicjatyw Twórczych ę, Akade - mia Rozwoju Filantropii w Polsce i Polska Fundacja Dzie ci i Młod zie ży. Gran to dawcą zna cz nej czę ści ta kich pro gra mów skie ro wa nych do małych miej s co - wości w Polsce jest obecnie Polsko-Amerykańska Fundacja Wolności, a wspomniane programy dota - cyjne opierają się na mechanizmie regrantingu. Artykuł po ka zu je za rów no siłę małych lo ka l nych ini cja tyw, jak i ra cjo na l ność małych pro gra mów grantowych prowadzonych przez organizacje poza - rządowe. Miejskie organizacje, a przynajmniej ich część, weszły, niestety, w spiralę poszukiwania jak największych dotacji ze środków publicznych. Tymczasem po zy ska nie du żych do ta cji, zwłasz cza od instytucji publicznych, wiąże się z biurokraty - zacją działal no ści i wca le nie przekłada się na wzrost potencjału obywatelskiego organizacji-beneficjen - tów. Mniejsze dotacje są wydawane rozsądniej i w sposób nienaruszający społecznego ekosystemu, w któ rym fun kcjo nu je or ga ni za cja. Przykłady udanych inicjatyw wiejskich pozwalają przywrócić właści we pro po rcje, stąd tytuł te kstu: Małe gran ty duże spra wy. Mamy nadzieję, że lektura dwudziestego dzie - wiątego numeru kwartalnika Trzeci Sektor nie tylko przybliży czytelnikom obraz wsi polskiej i pro - wadzonych na obszarach wiejskich inicjatyw obywate l skich, ale ta k że skłoni do re fle ksji nad właści wym profilowaniem społecznej działalności w miastach. Oby wspo mnia ne właści we pro po rcje udało się przy - wrócić w procesach rozwojowych całego trzeciego se kto ra w Pol sce. Oby w naj bli ż szych la tach nie za - brakło funduszy na wspieranie inicjatyw obywatel - skich i tych du żych, i tych małych. I jed no cze ś nie: oby troska o fundusze nie zdominowała inwestycji w kapitał ludzki organizacji ich najważniejszy obywatelski zasób. W rezultacie: oby polski trzeci sektor zwię kszał, nie zaś zmnie j szał po ziom spo - łecz ne go za ko rze nie nia i tym sa mym wspie rał roz - wój społeczeństwa obywatelskiego. Co je sz cze w kwa rta l ni ku? Problematyka aktywności obywatelskiej na wsi nie wyczerpuje treści niniejszego numeru kwartalnika Trze ci Se ktor. W dzia le VARIA Monika Laskowska omawia trudności adaptacyjne osób powracających do kraju po długookresowym pobycie na wolontaria - cie mi sy j nym i cha ra kte ryzu je mię dzy naro do wy pro - jekt ukierunkowany na poszukiwanie możliwych

9 8 roz wiązań w tym za kre sie. Z ko lei Jerzy Regulski, nawiązując do dys ku sji na łamach dwu dzie ste go szóstego numeru kwartalnika Trzeci Sektor (wios - na 2012 roku), do tyczącej roz wo ju społecze ń stwa obywatelskiego w Polsce, wskazuje, że w warunkach demo kra ty cz nych nie na le ży prze ciw sta wiać spo - łeczeństwa obywatelskiego państwu, zwłaszcza zaś na poziomie lokalnym, trzeba natomiast rozwijać współpracę organizacji pozarządowych z instytucja - mi samorządu terytorialnego. W dzia le PRAWO jak zwykle publikujemy tym razem stosunkowo obszerne kalendarium wdrożonych i przygotowywanych zmian w prawie o organizacjach pozarządowych pióra Marty Święckiej. Przed mio tem ana li zy są trzy nowe akty pra w ne i aż pięć pro je kto wa nych. Ponad to w tym dzia le Andrzej Polaszek analizuje rządowe prace nad nowymi regulacjami prawnymi dotyczącymi organizowania zbiórek publicznych. Prace, dodajmy, bez wyraźnej kon ce pcji prze wod niej, oz na czające w sy tu a cji pro - testów zainteresowanych organizacji przysłowiowe miotanie się decydenta od ściany do ściany. Tekst stano wi ko men tarz do opub liko wa ne go przez Andrzeja Polaszka trzy lata temu na łamach na szego kwartalnika autorskiego projektu Ustawy o zbiór kach pu b li cz nych 18. Autor pozostaje na stanowisku deregula cy j nym, uz nając, że właści wym kie run kiem zmian jest zastąpienie systemu koncesjonowania zbiórek publicznych (polegającym na obowiązku każdorazowego uzyskania pozwolenia przez orga - nizatora od odpowiedniego organu administracji) systemem zawiadamiania i klarownej sprawozdaw - czości. Na łamach naszego pisma publikujemy również tekst Dagmary Pietraszek analizujący specyfikę niesformalizowanej działalności społecznej na przykładzie łódzkiej organizacji KOTYlion. Jacek Sroka recenzuje dwie książki dotyczące rozwoju dialogu obywatelskiego w Polsce. Wi told To czy ski i Da g - mara Woś omawiają dwa ważne wydarzenia trzeciosektorowe, które odbyły się odpowiednio w Gdańsku i Warszawie. Ponadto w dziale informa - cy j nym roz mo wa Dominiki Potkańskiej z Heather Cameron, założycielką przedsiębiorstwa społecznego Boxgirls International, która odwiedziła Warszawę, propagując swoją inicjatywę. Zapraszamy do lektury! Marek Rymsza redaktor naczelny 18 A. Po la szek: Zbiór ki pu b li cz ne. Czas na zmia ny, Trze ci Se ktor 2010, nr 22.

Opakowania na materiały niebezpieczne

Opakowania na materiały niebezpieczne Założyciel firmy Georg Utz 1916 1988 Opakowania na materiały 208 GGVS Opakowania na materiały 209 Opakowania na materiały Cer ty fi ko wa ne po jem ni ki Utz jest pro du cen tem sze ro kiej ga my opa ko

Bardziej szczegółowo

Raport z badañ Instytutu Spraw Publicznych. Agnieszka ada

Raport z badañ Instytutu Spraw Publicznych. Agnieszka ada Partnerstwo dla Prezydencji? Wspó³praca administracji z sektorem pozarz¹dowym podczas czeskiej Prezydencji w Radzie Unii Europejskiej wnioski dla Polski Raport z badañ Instytutu Spraw Publicznych Agnieszka

Bardziej szczegółowo

str. 28 DZIENNIK URZÊDOWY KG PSP 1 2 Zarz¹dzenie nr 3

str. 28 DZIENNIK URZÊDOWY KG PSP 1 2 Zarz¹dzenie nr 3 str. 28 DZIENNIK URZÊDOWY KG PSP 1 2 Zarz¹dzenie nr 3 Ko men dan ta G³ówne go Pa ñ stwo wej Stra y Po a r nej z dnia 24 lu te go 2006 r. w spra wie spo so bu pro wa dze nia przez prze³o o nych do ku men

Bardziej szczegółowo

Fotografia kliniczna w kosmetologii i medycynie estetycznej

Fotografia kliniczna w kosmetologii i medycynie estetycznej aparatura i technika Dr n. farm. Sławomir Wilczyński Katedra i Zakład Biofizyki Wydziału Farmaceutycznego z OML w Sosnowcu, SUM w Katowicach Kierownik Katedry: prof. zw. dr hab. n. fiz. Barbara Pilawa

Bardziej szczegółowo

STA TUT ZWI Z KU KY NO LO GICZ NE GOWPOL SCE

STA TUT ZWI Z KU KY NO LO GICZ NE GOWPOL SCE Statut Zwi zku Kynologicznego w Polsce 2/ 1 STA TUT ZWI Z KU KY NO LO GICZ NE GOWPOL SCE Roz dzia³ I Po sta no wie nia og l ne 1 Sto wa rzy sze nie no si na zw Zwi zek Ky no lo gicz ny w Pol sceµ zwa ny

Bardziej szczegółowo

Jak działa mikroskop? Konspekt lekcji

Jak działa mikroskop? Konspekt lekcji Jak działa mikroskop? Konspekt lekcji Zajęcia zgodne z niniejszym konspektem przeprowadzono z uczniami klasy I gimnazjum podczas Klubu Młodego Odkrywcy DawBas, działającego przy Zespole Szkół w Górsku.

Bardziej szczegółowo

1. PRZEWODNIK. 1.1. Spis treœci 1.2. Zespó³ autorski 1.3. Skorowidz rzeczowy 1.4. Wykaz skrótów 1.5. Objaœnienia piktogramów PRZEWODNIK.

1. PRZEWODNIK. 1.1. Spis treœci 1.2. Zespó³ autorski 1.3. Skorowidz rzeczowy 1.4. Wykaz skrótów 1.5. Objaœnienia piktogramów PRZEWODNIK. PRZEWODNIK Rozdzia³ 1, str. 1 SKUTECZNE ZARZ DZANIE SPÓ DZIELNI MIESZKANIOW Spis treœci 1. PRZEWODNIK 1.1. Spis treœci 1.2. Zespó³ autorski 1.3. Skorowidz rzeczowy 1.4. Wykaz skrótów 1.5. Objaœnienia piktogramów

Bardziej szczegółowo

Doskonalenie w zakresie edukacji zdrowotnej kurs dla nauczycieli wf w gimnazjach

Doskonalenie w zakresie edukacji zdrowotnej kurs dla nauczycieli wf w gimnazjach BAR BA RA WOY NA ROW SKA, MA RIA SO KO OW SKA, MAG DA LE NA WOY NA ROW SKA -SO DAN Doskonalenie w zakresie edukacji zdrowotnej kurs dla nauczycieli wf w gimnazjach W nowej podstawie programowej kszta³cenia

Bardziej szczegółowo

ARKUSZ PRÓBNEJ MATURY Z OPERONEM CHEMIA

ARKUSZ PRÓBNEJ MATURY Z OPERONEM CHEMIA Miejsce na naklejk z kodem ARKUSZ PRÓBNEJ MATURY Z OPERONEM CHEMIA Instrukcja dla zdajàcego POZIOM PODSTAWOWY Czas pracy 120 minut 1. Spraw dê, czy ar kusz eg za mi na cyj ny za wie ra 11 stron (zadania

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI Próbna Matura z OPERONEM i Gazetą Wyborczą. Wiedza o społeczeństwie Poziom podstawowy

KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI Próbna Matura z OPERONEM i Gazetą Wyborczą. Wiedza o społeczeństwie Poziom podstawowy KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI Wiedza o społeczeństwie Poziom podstawowy Listopad 2011 W ni niej szym sche ma cie oce nia nia za dań otwar tych są pre zen to wa ne przy kła do we po praw ne od po wie dzi.

Bardziej szczegółowo

Nowe me to dy na ucza nia w ma te ma ty ce. Re da k cja dr Jo an na Kan dzia

Nowe me to dy na ucza nia w ma te ma ty ce. Re da k cja dr Jo an na Kan dzia Nowe me to dy na ucza nia w ma te ma ty ce Re da k cja dr Jo an na Kan dzia Wa r sza wa 2012 Pro jekt rea li zo wa ny w ra mach Pro gra mu Ope racy j ne go Ka pi ta³ Lu dz ki Dzia³anie 9.4 Wy so ko wy

Bardziej szczegółowo

Metoda projekt w. badawczych. Po szu ku j¹c no wych spo so b w za in te re so -

Metoda projekt w. badawczych. Po szu ku j¹c no wych spo so b w za in te re so - Metoda projekt w badawczych Me to da pro jek t w jest spo so bem wspie ra nia ak tyw ne go za an ga o wa nia i ce lo we go ucze nia siê oraz roz wo ju in te lek tu al ne go, a dla nie kt rych na uczy cie

Bardziej szczegółowo

2.1. Identyfikacja Interesariuszy. G4 25a

2.1. Identyfikacja Interesariuszy. G4 25a 16 17 2.1. Identyfikacja Interesariuszy Gru py In te re sa riu szy zo sta y wy bra ne w opar ciu o ana li z dzia al - no Êci ope ra cyj nej Gru py Ban ku Mil len nium. W wy ni ku pro ce su ma - po wa nia

Bardziej szczegółowo

Nr 72 marzec 2007. Jak stworzyć warunki do skutecznej integracji cudzoziemców w Polsce?

Nr 72 marzec 2007. Jak stworzyć warunki do skutecznej integracji cudzoziemców w Polsce? Nr 72 marzec 2007 i Opinie nalizy A Analyses & Opinions Jak stworzyć warunki do skutecznej integracji cudzoziemców w Polsce? Bartosz Smoter Piotr Kaźmierkiewicz Justyna Frelak (współpraca) Działania Pa

Bardziej szczegółowo

JUŻ PRA CU JĄ! materiały prasowe

JUŻ PRA CU JĄ! materiały prasowe JUŻ PRA CU JĄ! materiały prasowe Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach działania

Bardziej szczegółowo

Medyczny laser CO2. C jaki aparat jest optymalny dla lekarza medycyny estetycznej/dermatologa?

Medyczny laser CO2. C jaki aparat jest optymalny dla lekarza medycyny estetycznej/dermatologa? 1 3aparatura i technika Dr n. farm. S 0 0awomir Wilczy Ґski Katedra i Zak 0 0ad Podstawowych Nauk Biomedycznych, Wydzia 0 0 Farmaceutyczny z OML w Sosnowcu 0 1l 0 2skiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach

Bardziej szczegółowo

Szcze gó l ne go zna cze nia na bie ra w tym za kre sie

Szcze gó l ne go zna cze nia na bie ra w tym za kre sie 26 nr 21 lato 2010 An drzej Ju ros, Ar ka diusz Bia³y Par t ne r stwa na rzecz roz wo ju lo ka l ne go i przed siê bior czo œci spo³ecz nej na Lube lsz czy Ÿ nie W za le ce niach Unii Eu ro pe j skiej

Bardziej szczegółowo

Docieplanie domu we³n¹ mineraln¹ i uk³adanie sidingu winylowego

Docieplanie domu we³n¹ mineraln¹ i uk³adanie sidingu winylowego Docieplanie domu we³n¹ mineraln¹ i uk³adanie sidingu winylowego We³ na mi ne ral na jest to ma te ria³ ter mo izo la cyj ny w for mie p³yt, mat lub gra nu la tu. Zna ko mi cie na da je siê do do cie pla

Bardziej szczegółowo

Marek Ko odziej INFORMATYKA PROGRAM NAUCZANIA DLA GIMNAZJUM. G d y n i a 2 0 0 9

Marek Ko odziej INFORMATYKA PROGRAM NAUCZANIA DLA GIMNAZJUM. G d y n i a 2 0 0 9 Marek Ko odziej INFORMATYKA PROGRAM NAUCZANIA DLA GIMNAZJUM G d y n i a 2 0 0 9 Program nauczania do nowej podstawy programowej (Rozporzàdzenie Ministra Edukacji Narodowej z dn. 23.2.2008 r.) skonsultowany

Bardziej szczegółowo

Na uczy ciel jest oso bą wspo ma ga ją cą,

Na uczy ciel jest oso bą wspo ma ga ją cą, DZIELIMY SIĘ DOŚWIADCZENIAMI Ratujmy kasztanowce Metoda projektu Istota metody projektów polega na tym, że grupa osób uczących się samodzielnie inicjuje, planuje i wykonuje pewne przedsięwzięcia, a następnie

Bardziej szczegółowo

ARKUSZ PRÓBNEJ MATURY Z OPERONEM JĘZYK NIEMIECKI

ARKUSZ PRÓBNEJ MATURY Z OPERONEM JĘZYK NIEMIECKI Miejsce na identyfikację szkoły ARKUSZ PRÓBNEJ MATURY Z OPERONEM JĘZYK NIEMIECKI POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I LISTOPAD 2010 Instrukcja dla zdającego Czas pracy 120 minut 1. Sprawdź, czy ar kusz eg za mi

Bardziej szczegółowo

www.nie bo na zie mi.pl

www.nie bo na zie mi.pl Nie bo Na Zie mi www.nie bo na zie mi.pl Kon rad Mi lew ski Wszel kie pra wa za strze żo ne. Nie au to ry zo wa ne roz po wszech nia nie ca ło ści lub frag men tu ni niej szej pu bli ka cji w ja kiej kol

Bardziej szczegółowo

OGسLNE ZASADY zamieszczania nekrolog w

OGسLNE ZASADY zamieszczania nekrolog w OGسLNE ZASADY zamieszczania nekrolog w I. DEKLARACJA WYDAWCY II. OKREعLENIA Ago ra SA, wy daw ca Ga ze ty Wy bor czej wiad czy kom plek so wà usùu gو Ne kro lo gi, po le ga jà cà na za miesz cza niu ne

Bardziej szczegółowo

Po zna je my wy da rze nia z dzie j w PRL -u

Po zna je my wy da rze nia z dzie j w PRL -u Po zna je my wy da rze nia z dzie j w PRL -u Scenariusz lekcji w III klasie gimnazjum Przed sta wia my Ko le an kom i Ko le gom pro po zy cjê sce na riu sza lek cji ote ma cie nie ³a twym, szcze g l nie

Bardziej szczegółowo

1 3Przyj 0 1cie FOT. MAT. PRASOWE CUKIERNIA KACZMARCZYK. 58 magazyn wesele

1 3Przyj 0 1cie FOT. MAT. PRASOWE CUKIERNIA KACZMARCZYK. 58 magazyn wesele 1 3Przyj 0 1cie W E S E L N E 58 magazyn wesele 1 3 Tortowy zawr t g 0 0owy C o fantazjach w 0 2wiecie s 0 0odko 0 2ci C u kier ni czy 0 2wiat roz wi ja si 0 1 w b 0 0y ska wicz - nym tem pie, ofe ru j

Bardziej szczegółowo

250 pytań rekrutacyjnych

250 pytań rekrutacyjnych 250 pytań rekrutacyjnych które pomogą Ci zatrudnić właściwych ludzi 250 pytań rekrutacyjnych, które pomogą Ci zatrudnić właściwych ludzi Autorzy Katarzyna Chudzińska dyrektor zarządzający zasobami ludzkimi

Bardziej szczegółowo

Unij ne pie nią dze na do cho do we pro jek ty

Unij ne pie nią dze na do cho do we pro jek ty LUTY 2009 15 lutego 14 marca 2009 nr 2/27 Wydawnictwo Eurosystem Warszawa www.forumsamorzadowe.pl ISSN 1897-0079 INDEX 226424 Cena 12 zł (0% VAT) FORUM SAMORZĄDOWE n i e z a l e ż n y m i e s i ę c z n

Bardziej szczegółowo

dr To masz To kar ski er go no mia pra cy z lap to pem

dr To masz To kar ski er go no mia pra cy z lap to pem dr To masz To kar ski er go no mia pra cy z lap to pem War sza wa 2010 Pro jekt okład ki Do ro ta Za jąc Zdję cie na okład ce Wojciech Sternak Opra co wa nie re dak cyj ne Iza bel la Skrzecz Re dak cja

Bardziej szczegółowo

2.0 SAMORZĄDNOŚĆ UCZNIOWSKA W SYSTEMIE EDUKACYJNYM BADANIA EKSPERTYZY REKOMENDACJE JĘDRZEJ WITKOWSKI

2.0 SAMORZĄDNOŚĆ UCZNIOWSKA W SYSTEMIE EDUKACYJNYM BADANIA EKSPERTYZY REKOMENDACJE JĘDRZEJ WITKOWSKI Koalicja na rzecz samorządów uczniowskich to nieformalne zrzeszenie jedenastu organizacji pozarządowych, powstałe z inicjatywy Fundacji Centrum Edukacji Obywatelskiej. Celem działania koalicji jest wzmocnienie

Bardziej szczegółowo

Niezbędnik finansowy. Bezpieczne oszczędzanie na wymarzony cel. Produkty oszczędnościowe

Niezbędnik finansowy. Bezpieczne oszczędzanie na wymarzony cel. Produkty oszczędnościowe Niezbędnik finansowy Bezpieczne oszczędzanie na wymarzony cel Produkty oszczędnościowe Pro duk ty ofe ro wa ne przez ban ki są two rzo ne z my ślą o klien tach i ich po - trze bach. Planując co miesiąc

Bardziej szczegółowo

Uczeƒ z dysleksjà w domu

Uczeƒ z dysleksjà w domu Marta Bogdanowicz Anna Adryjanek Ma gorzata Ro yƒska Uczeƒ z dysleksjà w domu Poradnik nie tylko dla rodziców G d y n i a 2 0 1 0 Re cenzja merytoryczna: dr hab. Gra yna Krasowicz-Kupis, prof. UMCS Re

Bardziej szczegółowo

Mo de le od po wie dzi do ar ku sza Prób nej Ma tu ry z OPE RO NEM. Wie dza o spo e czeƒ stwie Po ziom rozszerzony

Mo de le od po wie dzi do ar ku sza Prób nej Ma tu ry z OPE RO NEM. Wie dza o spo e czeƒ stwie Po ziom rozszerzony Mo de le od po wie dzi do ar ku sza Prób nej Ma tu ry z OPE RO NEM Wie dza o spo e czeƒ stwie Po ziom rozszerzony Listopad 2009 1. c) ini cja ty w lu do wà 2. b) po ma raƒ czo wà re wo lu cjà 3. c) Egipt

Bardziej szczegółowo

Ubezpieczenia osobowe. Og lne Warunki Ubezpieczenia Sp³aty Kredytu dla Kredytobiorc w Banku PAKIET MULTIBEZPIECZNY. Allianz ubezpieczenia od A do Z.

Ubezpieczenia osobowe. Og lne Warunki Ubezpieczenia Sp³aty Kredytu dla Kredytobiorc w Banku PAKIET MULTIBEZPIECZNY. Allianz ubezpieczenia od A do Z. Ubezpieczenia osobowe Og lne Warunki Ubezpieczenia Sp³aty Kredytu dla Kredytobiorc w Banku PAKIET MULTIBEZPIECZNY Allianz ubezpieczenia od A do Z. Spis treœci.........................................................................................................

Bardziej szczegółowo

Prawo pracy pierwsze kroki

Prawo pracy pierwsze kroki Prawopracy_PierwszeKroki.pdf 2014-04-23 14:24:09 Elżbieta Judasz Jak powinna być sformułowana dobra umowa o pracę? Jakie są Twoje uprawnienia jako pracownika? Kiedy będzie można skorzystać z urlopu? Dla

Bardziej szczegółowo

Ubezpieczenia osobowe. Og lne Warunki Ubezpieczenia Sp³aty Kredytu dla Kredytobiorc w Banku PAKIET MULTIBEZPIECZNY. Allianz ubezpieczenia od A do Z.

Ubezpieczenia osobowe. Og lne Warunki Ubezpieczenia Sp³aty Kredytu dla Kredytobiorc w Banku PAKIET MULTIBEZPIECZNY. Allianz ubezpieczenia od A do Z. Ubezpieczenia osobowe Og lne Warunki Ubezpieczenia Sp³aty Kredytu dla Kredytobiorc w Banku PAKIET MULTIBEZPIECZNY Allianz ubezpieczenia od A do Z. Spis treœci.........................................................................................................

Bardziej szczegółowo

SPIS TREЊCI ZIELONE ЊWIATЈO DLA SZEЊCIOLATKA. 35 Urszula Nadolna Ile nуg ma stonoga? 38 Anna Pawіowska-Niedbaіa. 44 Beata Szurowska Ptaszki na topoli

SPIS TREЊCI ZIELONE ЊWIATЈO DLA SZEЊCIOLATKA. 35 Urszula Nadolna Ile nуg ma stonoga? 38 Anna Pawіowska-Niedbaіa. 44 Beata Szurowska Ptaszki na topoli 82010300905005 SPIS TREЊCI PEDAGOGIKA l PSYCHOLOGIA l ORGANIZACJA 5 Iwona Samborska Komercjalizacja dzieciсstwa ZIELONE ЊWIATЈO DLA SZEЊCIOLATKA 35 Urszula Nadolna Ile nуg ma stonoga? KSZTAЈCENIE I DOSKONALENIE

Bardziej szczegółowo

Pojemniki niestandardowe

Pojemniki niestandardowe Założyciel firmy Georg Utz 1916 1988 Pojemniki niestandardowe 236 Pojemniki specjalnego przeznaczenia Pojemniki specjalnego przeznaczenia 237 Rozwiązania dopasowane do potrzeb klienta Po jem ni ki spe

Bardziej szczegółowo

Elżbieta Judasz. Prawo pra cy. pierwsze kroki

Elżbieta Judasz. Prawo pra cy. pierwsze kroki Elżbieta Judasz Prawo pra cy pierwsze kroki War sza wa 2012 Aktualizacja Katarzyna Piecyk Pro jekt okład ki www.jsphoto.eu Opra co wa nie re dak cyj ne Izabella Skrzecz Opra co wa nie ty po gra ficz ne

Bardziej szczegółowo

Wykaz skrótów... 11. Wstęp (Andrzej Patulski)... 13

Wykaz skrótów... 11. Wstęp (Andrzej Patulski)... 13 Wstęp Spis treści Wykaz skrótów... 11 Wstęp (Andrzej Patulski)... 13 1. Źródła i zasady prawa pracy (Krzysztof Walczak)... 19 1.1. Wprowadzenie... 19 1.2. Fi lo zo fia pra wa pra cy... 20 1.3. Pod sta

Bardziej szczegółowo

Terapia DHEA u kobiet

Terapia DHEA u kobiet Dr n. med. Micha³ Rabijewski Klinika Endokrynologii CMKP w Warszawie Kierownik Kliniki: dr hab. n. med. Wojciech Zgliczy ski, prof. nadzw. w CMKP Terapia DHEA u kobiet Nie do b r an dro ge n w u ko biet

Bardziej szczegółowo

Trans for ma cja de mo gra ficz na na œwie cie, czy li o tym, jak zmie nia ³o siê y cie lu dzi na prze strze ni wie k w

Trans for ma cja de mo gra ficz na na œwie cie, czy li o tym, jak zmie nia ³o siê y cie lu dzi na prze strze ni wie k w Trans for ma cja de mo gra ficz na na œwie cie, czy li o tym, jak zmie nia ³o siê y cie lu dzi na prze strze ni wie k w Termin wydaje siê byو doœو skomplikowany, lecz jego wyt³umaczenie jest niezbêdne,

Bardziej szczegółowo

Ogólne warunki grupowego pracowniczego ubezpieczenia na życie GRU/P. Ogólne warunki dodatkowych ubezpieczeń grupowych

Ogólne warunki grupowego pracowniczego ubezpieczenia na życie GRU/P. Ogólne warunki dodatkowych ubezpieczeń grupowych Ogólne warunki grupowego pracowniczego ubezpieczenia na życie GRU/P Ogólne warunki dodatkowych ubezpieczeń grupowych Szanowni Państwo, Wychodząc naprzeciw oczekiwaniom naszych Klientów, zamieściliśmy

Bardziej szczegółowo

ISBN: 978-83-931598-0-2

ISBN: 978-83-931598-0-2 ISBN: 978-83-931598-0-2 Fundacja dla Polski ul. Narbutta 20/30 02-541 Warszawa tel. (0-22) 542 5880 fax.(0-22) 542 9890 e-mail: fdp@fdp.org.pl www.fdp.org.pl ISBN: 978-83-931598-0-2 Autorzy: Dominika

Bardziej szczegółowo

Ogólne warunki ubezpieczenia Plan Inwestycyjny Multi Progres

Ogólne warunki ubezpieczenia Plan Inwestycyjny Multi Progres inwestycje Ogólne warunki ubezpieczenia Plan Inwestycyjny Multi Progres ubezpieczenie na życie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi ze składką podstawową opłacaną jednorazowo indeks PIMP/11/11/02

Bardziej szczegółowo

MONITOR POLSKI B. Warszawa, dnia 4 sierpnia 2010 r. Nr 1309

MONITOR POLSKI B. Warszawa, dnia 4 sierpnia 2010 r. Nr 1309 MONITOR POLSKI B DZIENNIK URZÊDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 4 sierpnia 2010 r. Nr 1309 TREŒÆ: Poz.: SPRAWOZDANIA FINANSOWE: 7231 PRZEDSIĘBIORSTWA KOMUNALNEGO Spółki z o.o. w Siemiatyczach...

Bardziej szczegółowo

Terminy określone w ogólnych warunkach umowy podstawowej stosuje się odpowiednio w niniejszych ogólnych warunkach ubezpieczenia.

Terminy określone w ogólnych warunkach umowy podstawowej stosuje się odpowiednio w niniejszych ogólnych warunkach ubezpieczenia. Ogólne warunki dodatkowego ubezpieczenia na wypadek śmierci lub trwałego i całkowitego inwalidztwa w wyniku nieszczęśliwego wypadku Niniejsze ogólne warunki ubezpieczenia na wypadek śmierci lub trwałego

Bardziej szczegółowo

spawany element Elektroda wykonana jest z rdzenia i otuliny. Z końcówki zdejmuje się około 15 mm otuliny i ten koniec umieszcza się w uchwycie.

spawany element Elektroda wykonana jest z rdzenia i otuliny. Z końcówki zdejmuje się około 15 mm otuliny i ten koniec umieszcza się w uchwycie. Spawanie łukowe Spawanie łukowe Jest to spo sób łą cze nia me ta li przez za sto so wa nie spa war ki elektrycznej wy twa rza się łuk (wyła do wa nie elek trycz ne) w szczeli nie mię dzy spa wa nym przedmiotem

Bardziej szczegółowo

1 3go 0 2 0 4 specjalny. Alfabet

1 3go 0 2 0 4 specjalny. Alfabet Alfabet GRZEGORZA TURNAUA 6 7STARAM SI 0 0 TAK 0 3Y 0 3, ABY D 0 1 0 3 0 1C DO W 0 9ASNEGO CELU, NIE KRZYWDZI 0 3 INNYCH LUDZI. JEST TAKIE STARE POWIEDZENIE PRZYPISYWANE ANTONIEMU S 0 9ONIMSKIEMU: 0 3KIEDY

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI PrСbna Matura z OPERONEM. Biologia Poziom rozszerzony

KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI PrСbna Matura z OPERONEM. Biologia Poziom rozszerzony KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI PrСbna Matura z OPERONEM Biologia Poziom rozszerzony Listopad 2011 W ni niej szym sche ma cie oce nia nia za daя otwar tych s pre zen to wa ne przy kёa do we po praw ne od

Bardziej szczegółowo

Jak wspó³pracowaæ administracja publiczna sektor pozarz¹dowy

Jak wspó³pracowaæ administracja publiczna sektor pozarz¹dowy ISSN: 1733-2265 numer specjalny 2011 numer specjalny 2011 numer specjalny 2011 Jak wspó³pracowaæ administracja publiczna sektor pozarz¹dowy nowe regulacje prawne doœwiadczenia europejskie standardy wspó³dzia³ania

Bardziej szczegółowo

Kwartalnik Polskiego Stowarzyszenia Licencjonowanych Serwisów Kluczowych

Kwartalnik Polskiego Stowarzyszenia Licencjonowanych Serwisów Kluczowych Kwartalnik Polskiego Stowarzyszenia Licencjonowanych Serwisów Kluczowych lipiec - sierpień - wrzesień 2012 r. nr 35 Poznań Od Re dak to ra W bieżącym 35. nu me rze naszego kwartalnika już okład - ka za

Bardziej szczegółowo

Praca w wakacje. www.pip.gov.pl

Praca w wakacje. www.pip.gov.pl www.pip.gov.pl Pierwsza praca Jeżeli chcesz podjąć pracę jako pracownik młodociany mu sisz: mieć co najmniej ukończone gimnazjum oraz po sia dać świa dec two le kar skie stwier dza ją ce, że praca którą

Bardziej szczegółowo

Nr 103 grudzieñ 2009. Jak zwiêkszyæ inwestycje spo³eczeñstwa informacyjnego? Analyses & Opinions. Tomasz Grzegorz Grosse

Nr 103 grudzieñ 2009. Jak zwiêkszyæ inwestycje spo³eczeñstwa informacyjnego? Analyses & Opinions. Tomasz Grzegorz Grosse Nr 103 grudzieñ 2009 i Opinie Analizy Analyses & Opinions Jak zwiêkszyæ inwestycje spo³eczeñstwa informacyjnego? Tomasz Grzegorz Grosse Podstawowym problemem, który blokuje mo liwoœci rozwoju spo³eczeñstwa

Bardziej szczegółowo

Nr 75 maj 2007. Praca cudzoziemców w Polsce rozwiązaniem problemów na rynku pracy. Mirosław Bieniecki Justyna Frelak Piotr Kaźmierkiewicz (współpraca)

Nr 75 maj 2007. Praca cudzoziemców w Polsce rozwiązaniem problemów na rynku pracy. Mirosław Bieniecki Justyna Frelak Piotr Kaźmierkiewicz (współpraca) Nr 75 maj 2007 Opinie Praca cudzoziemców w Polsce rozwiązaniem problemów na rynku pracy Mirosław Bieniecki Justyna Frelak Piotr Kaźmierkiewicz (współpraca) i nalizy A Analyses & Opinions W polskiej gospodarce

Bardziej szczegółowo

włącznik otwór, w który wkręca się ramię cyrkla ceramika, glazura płyty styropianowe korek, karton, skóra KIERUNEK CIĘCIA

włącznik otwór, w który wkręca się ramię cyrkla ceramika, glazura płyty styropianowe korek, karton, skóra KIERUNEK CIĘCIA Obsługa wyrzynarki Budowa wyrzynarki regulator prędkości skokowej brzeszczotu blokada włącznika, umożliwiająca pracę ciągłą bez konieczności trzymania palca na włączniku kabel zasilania regulator wychylenia

Bardziej szczegółowo

Kto si boi stali z Rosji Najwi ksi europejscy producenci chcà ograniczyç import ze Wschodu STALOWEFORUM

Kto si boi stali z Rosji Najwi ksi europejscy producenci chcà ograniczyç import ze Wschodu STALOWEFORUM Stalowe Wilki rozdane Wielka gala z okazji jubileuszu Polskiej Unii Dystrybutorów Stali Nas kryzys si nie ima Rozmowa z Konradem Jaskó à, prezesem Polimexu-Mostostalu Kto si boi stali z Rosji Najwi ksi

Bardziej szczegółowo

NEWS. Z koleją od dziecka. W numerze. nr 8/2012

NEWS. Z koleją od dziecka. W numerze. nr 8/2012 BIULETYN INTERNETOWY PKP INTERCITY NEWS nr 8/2012 W numerze Z koleją od dziecka Ko lej to coś wię cej niż tyl ko śro dek trans por tu. Pod ró że po szy nach, z ucie - ka ją cy mi za oknem kra jo bra za

Bardziej szczegółowo

PL ISSN 0209 NR INDEKSU 366862

PL ISSN 0209 NR INDEKSU 366862 Numer 16 28.4.2014 r. PL ISSN 0209 NR INDEKSU 366862 Górnicy protestują przeciw postojom FOTO: GRZEGORZ VAR BOGYA DE CSEPY Górnicy protestują przeciw postojom FOTO: GRZEGORZ VAR BOGYA DE CSEPY Gór ni cy

Bardziej szczegółowo

SALON MATURZYSTÓW. Perspektywy 2016

SALON MATURZYSTÓW. Perspektywy 2016 Zgłoszenia nadesłane do 30 czerwca 2016 r. 5% rabatu SALON MATURZYSTÓW ZGŁOSZENIE UCZESTNICTWA CENNIK USŁUG i WYPOSAŻENIA DODATKOWEGO INFORMACJA O WYSTAWCY i ZAMÓWIENIE REKLAMY REGULAMIN SALONU www.salonmaturzystow.pl

Bardziej szczegółowo

Dorota Choroszewska. Wyprawa do Afryki. Wyprawa do Afryki. Prze bieg za jęć. Część głó wna MJ 0001

Dorota Choroszewska. Wyprawa do Afryki. Wyprawa do Afryki. Prze bieg za jęć. Część głó wna MJ 0001 Wyprawa do Afryki Dorota Choroszewska Przedstawiamy dzisiaj kolejny scenariusz, który może pomóc w zorganizowaniu interesującej, edukacyjnej zabawy dla małych dzieci. Zabawa ta optymalizowana jest dla

Bardziej szczegółowo

VAT 2015 PODATKI CZĘŚĆ 1. Ustawa. Akty wykonawcze. Przewodnik po zmianach w VAT tabelaryczne zestawienie zmian z komentarzem PODATKI NR 3

VAT 2015 PODATKI CZĘŚĆ 1. Ustawa. Akty wykonawcze. Przewodnik po zmianach w VAT tabelaryczne zestawienie zmian z komentarzem PODATKI NR 3 PODATKI NR 3 INDEKS 36990X ISBN 9788374403108 STYCZEŃ 2015 CENA 29,90 ZŁ (W TYM 5% VAT) UKAZUJE SIĘ OD 1995 ROKU VAT 2015 PODATKI CZĘŚĆ 1 Ustawa Akty wykonawcze Przewodnik po zmianach w VAT tabelaryczne

Bardziej szczegółowo

w sieci gazet bezpłatnych

w sieci gazet bezpłatnych n n n gazeta BEZPŁATNA n n n gazeta BEZPŁATNA n n n gazeta BEZPŁATNA n n n gazeta BEZPŁATNA n n n gazeta BEZPŁATNA n n n gazeta BEZPŁATNA n n n Ukazujemy się w sieci gazet bezpłatnych NR 34 n WTOREK 27

Bardziej szczegółowo

W Kol nie świę to wa no ju bi le usz 10 le cia po wia tu kol neń skie go

W Kol nie świę to wa no ju bi le usz 10 le cia po wia tu kol neń skie go n n n gazeta BEZPŁATNA n n n gazeta BEZPŁATNA n n n gazeta BEZPŁATNA n n n gazeta BEZPŁATNA n n n gazeta BEZPŁATNA n n n gazeta BEZPŁATNA n n n Co tydzień 100 000 czytelników w całym kraju Nr 65 Rok III

Bardziej szczegółowo

Rada Unii Europejskiej. Ministerstwo Spraw Zagranicznych 2010

Rada Unii Europejskiej. Ministerstwo Spraw Zagranicznych 2010 Rada Unii Europejskiej Ministerstwo Spraw Zagranicznych 2010 1 Autorzy: Aleksander Parzych, Aureliusz Wlaź Projekt graficzny serii: Techna Studio www.techna.pl Zdjęcia na okładce i w tekście: The Audiovisual

Bardziej szczegółowo

Piotr Wojciechowski PRAWO PRACY. Poradnik dla pracodawcy

Piotr Wojciechowski PRAWO PRACY. Poradnik dla pracodawcy Piotr Wojciechowski PRAWO PRACY Poradnik dla pracodawcy Projekt graficzny okładki Dorota Zając Opracowanie redakcyjne Izabella Skrzecz Opracowanie typograficzne i łamanie Barbara Charewicz Copyright Główny

Bardziej szczegółowo

Montaż okna lub drzwi balkonowych

Montaż okna lub drzwi balkonowych Montaż okna lub drzwi balkonowych Zdejmowanie miary Najpierw trzeba zmierzyć wy miary (czyli otworu w ścianie) i dostosować do nich wymiary okna. Okno powinno być 2-3 cm węższe i 4,5-5,5 cm niższe od.

Bardziej szczegółowo

Modele odpowiedzi do arkusza Pr bnej Matury z OPERONEM. Jêzyk polski Poziom rozszerzony

Modele odpowiedzi do arkusza Pr bnej Matury z OPERONEM. Jêzyk polski Poziom rozszerzony Modele odpowiedzi do arkusza Pr bnej Matury z OPERONEM Jêzyk polski Poziom rozszerzony Listopad 2010 Od po wie dzi zda j¹ ce go mo g¹ przy bie raو r n¹ for mê jê zy ko w¹, ale ich sens mu si byو sy no

Bardziej szczegółowo

SPRAWDZIAN KOMPETENCJI DRUGOKLASISTY. Kolorowe zadanie 2012

SPRAWDZIAN KOMPETENCJI DRUGOKLASISTY. Kolorowe zadanie 2012 Imię i nazwisko ucznia... Wypełnia nauczyciel Klasa.... SPRAWDZIAN KOMPETENCJI DRUGOKLASISTY Numer ucznia w dzienniku Instrukcja dla ucznia Kolorowe zadanie 2012 TEST Z JĘZYKA POLSKIEGO Czas pracy: 45

Bardziej szczegółowo

Rola pielęgniarki środowiska nauczania i wychowania w kreowaniu prozdrowotnych postaw uczniów

Rola pielęgniarki środowiska nauczania i wychowania w kreowaniu prozdrowotnych postaw uczniów Rola pielęgniarki środowiska nauczania i wychowania w kre o wa niu prozdrowotnych postaw uczniów The role of nurse in education environment in creating health attitudes of students Dorota Lizak 1,2,3,

Bardziej szczegółowo

Pro cent trwa łe go A. Uszko dze nia gło wy uszczerb ku na zdro wiu

Pro cent trwa łe go A. Uszko dze nia gło wy uszczerb ku na zdro wiu ubezpieczenia Tabela trwałego uszczerbku na zdrowiu na skutek nieszczęśliwego wypadku A. Uszko dze nia gło wy 1. Uszko dze nie po włok czasz ki (bez uszko dzeń kost nych): a) bli zny roz le głe (po wy

Bardziej szczegółowo

ISSN 1233-9784 11/2012

ISSN 1233-9784 11/2012 ISSN 1233-9784 11/2012 W numerze: PrzejÊciowe wsparcie krajowe w 2013 r. Zmiana ustawy o paszach Ponad 1,5 mld zł dla przetwórstwa PłatnoÊci bezpoêrednie za 2012 r. PROW 2007-2013 dla przedsi biorców Wydawcy:

Bardziej szczegółowo

Środ ka mi ochro ny indywidualnej wska za ny mi w oce nie ry zy ka za wo do we go przy ob słu dze LPG są także: oku

Środ ka mi ochro ny indywidualnej wska za ny mi w oce nie ry zy ka za wo do we go przy ob słu dze LPG są także: oku BHP NA STACJACH LPG Pra cow nik, przy stę pu jąc do pra cy na sta no wi sku ope ra to ra LPG po wi nien za po znać się z oce ną ry zy - ka za wo do we go dla je go sta no wi ska oraz sto so wać odzież

Bardziej szczegółowo

Rzeczpospolita Polska Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Europejska inicjatywa obywatelska

Rzeczpospolita Polska Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Europejska inicjatywa obywatelska Rzeczpospolita Polska Ministerstwo Spraw Zagranicznych Europejska inicjatywa obywatelska Publikacja opracowana na zlecenie Ministerstwa Spraw Zagranicznych przez Instytut Europeistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Broszura powstała w 2015 r., dzięki dofinansowaniu ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych

Spis treści. Broszura powstała w 2015 r., dzięki dofinansowaniu ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych RuSzaMy po zdrowie Broszura powstała w 2015 r., dzięki dofinansowaniu ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych Opracowanie merytoryczne i zdjęcia: Tomasz Gładysz Opracowanie

Bardziej szczegółowo

Niech te ferie będą niezapomniane!

Niech te ferie będą niezapomniane! W O D Z I S Ł A W S K A BEZPłATNy MiESięCZNiK SPołECZNo-KUlTURAlNy ZiEMi WodZiSłAWSKiEJ NR 2/2015 (97) issn1233-9652 Nasza Dziesiątka jest Wiarygodną Szkołą 2013/2014 Niech te ferie będą niezapomniane!

Bardziej szczegółowo

Maria Litwiniuk. Leczenie raka piersi. Poradnik dla pacjentek leczonych hormonalnie

Maria Litwiniuk. Leczenie raka piersi. Poradnik dla pacjentek leczonych hormonalnie Maria Litwiniuk Leczenie raka piersi Poradnik dla pacjentek leczonych hormonalnie Leczenie raka piersi Poradnik dla pacjentek leczonych hormonalnie Leczenie raka piersi Poradnik dla pacjentek leczonych

Bardziej szczegółowo

Spalarnia tak, ale w innym mieście?

Spalarnia tak, ale w innym mieście? Ruszyła nowa strona internetowa Mieszkańcy sami Przez sześć najbliższych lat kluby Zagłębie Kuriera Miejskiego! zadecydują, na co Sosnowiec i Legia Warszawa będą ściśle ze sobą Pod adresem: www.kuriermiejski.com.pl

Bardziej szczegółowo

OD JAZD! Fir ma Hol ge ra From me, ma jà ca swà sie dzi bو w mia stecz ku. Ko lum ny gùo ni ko we Avant gar de Aco ustic Duo G2 TESTY SPRZئTU

OD JAZD! Fir ma Hol ge ra From me, ma jà ca swà sie dzi bو w mia stecz ku. Ko lum ny gùo ni ko we Avant gar de Aco ustic Duo G2 TESTY SPRZئTU Tekst: Filip Kulpa Zdjوcia: Avant gar de Aco ustic, autor OD JAZD! Ju trzeci raz dane mi byùo pomieszkaم z tubami Avantgarde Acoustic. Nowa generacja G2 jest nie tylko o wiele bardziej sexy z wyglàdu.

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzialnoœو prawna lekarza medycyny estetycznej

Odpowiedzialnoœو prawna lekarza medycyny estetycznej gabinet i prawo Dr n. prawn. Katarzyna D¹bek-Krajewska, radca prawny Odpowiedzialnoœو prawna lekarza medycyny estetycznej Kwestie odpowiedzialnoœci prawnej lekarzy z tytu³u udzielania œwiadcze medycznych

Bardziej szczegółowo

Ukazujemy się w sieci gazet bezpłatnych

Ukazujemy się w sieci gazet bezpłatnych n n n DWUTYGODNIK BEZPŁATNY n n n DWUTYGODNIK BEZPŁATNY n n n DWUTYGODNIK BEZPŁATNY n n n DWUTYGODNIK BEZPŁATNY n n n Ukazujemy się w sieci gazet bezpłatnych W NUMERZE Jedenaście zespołów z Polski wystartuje

Bardziej szczegółowo

BADANIE WP YWU WARTOŒCI WYBRANYCH PARAMETRÓW NA KSZTA TOWANIE SIÊ JEDNOSTKOWEGO KOSZTU WYDOBYCIA W ZGRUPOWANIU KOPALÑ WÊGLA KAMIENNEGO

BADANIE WP YWU WARTOŒCI WYBRANYCH PARAMETRÓW NA KSZTA TOWANIE SIÊ JEDNOSTKOWEGO KOSZTU WYDOBYCIA W ZGRUPOWANIU KOPALÑ WÊGLA KAMIENNEGO 143 Ma rian Tu rek A dam So j da Ma ciej Wo l ny BADANIE WP YWU WARTOŒCI WYBRANYCH PARAMETRÓW NA KSZTA TOWANIE SIÊ JEDNOSTKOWEGO KOSZTU WYDOBYCIA W ZGRUPOWANIU KOPALÑ WÊGLA KAMIENNEGO EXAMINATION OF THE

Bardziej szczegółowo

Zarz¹dzanie i Edukacja

Zarz¹dzanie i Edukacja 1 Zarz¹dzanie i Edukacja Zarz¹dzanie gospodark¹ Zarz¹dzanie oœwiat¹ Edukacja spo³eczna NUMER 98 STYCZEÑ LUTY 2015 ISSN 1428-474X DWUMIESIÊCZNIK SZKO Y WY SZEJ IM. BOGDANA JAÑSKIEGO 2 Adres redakcji Dwumiesiêcznik

Bardziej szczegółowo

MOZAIKA KOLĘDOWA. Cicha noc / W żłobie leży / Bóg się rodzi Tranquillo e moderato q» œ nœ. Ci - cha. œ œ. . œ. œ bœ. cresc. wszem, cresc. cresc.

MOZAIKA KOLĘDOWA. Cicha noc / W żłobie leży / Bóg się rodzi Tranquillo e moderato q» œ nœ. Ci - cha. œ œ. . œ. œ bœ. cresc. wszem, cresc. cresc. chór lu dęte C C C B B Cicha noc / W żłoie leży / Bóg się rodzi Tranquillo e moderato q» 4 3 4 3 4 3 B 4 3 Ó 4 3 4 3 o - kó czu - wa n nie - sie n n sa - ma n lu - dziom wszem, u - śmiech - MOZAIKA KOLĘDOWA

Bardziej szczegółowo

8-9. oraz kom plek so wą bu do wę par ku. bót prze wi dzia ne jest na li piec te go ro -

8-9. oraz kom plek so wą bu do wę par ku. bót prze wi dzia ne jest na li piec te go ro - nr 3/16marzec Miasto / inwestycje 1-6, 8-9 Zasady rekrutacji do miejskich przedszkoli, szkół podstawowych i gimnazjów na rok szkolny 2016/2017 5 Podsumowanie akcji Zima w mieście w fotograficznym skrócie

Bardziej szczegółowo

Zmiany pozycji techniki

Zmiany pozycji techniki ROZDZIAŁ 3 Zmiany pozycji techniki Jak zmieniać pozycje chorego w łóżku W celu zapewnienia choremu komfortu oraz w celu zapobieżenia odleżynom konieczne jest m.in. stosowanie zmian pozycji ciała chorego

Bardziej szczegółowo

BEZPIECZEŃSTWO UŻYTKOWANIA MASZYN

BEZPIECZEŃSTWO UŻYTKOWANIA MASZYN Włodzimierz Łabanowski BEZPIECZEŃSTWO UŻYTKOWANIA MASZYN Poradnik dla pracodawców Warszawa 2013 Spis treści 1. Wprowadzenie 2. Europejska koncepcja bezpieczeństwa użytkowania maszyn 3. Wymagania dla maszyn

Bardziej szczegółowo

Śmieci za kilka lat znikną z Radiowa

Śmieci za kilka lat znikną z Radiowa Nr 15 (236) 26 września 2014 DWUTYGODNIK ŁomianekiBielan NAKŁAD 35 000 EGZ. www.gazetaecho.pl Dyżury redakcyjne: poniedziałek piątek 11 00 18 00 tel. 519-610-434 redakcja@gazetaecho.pl Kiełbasa wyborcza

Bardziej szczegółowo

2/2013 2014. Czasopismo Ośrodka Doskonalenia Nauczycieli w Poznaniu ISSN 1641-5825. Sylwia Pragłowska

2/2013 2014. Czasopismo Ośrodka Doskonalenia Nauczycieli w Poznaniu ISSN 1641-5825. Sylwia Pragłowska Czasopismo Ośrodka Doskonalenia Nauczycieli w Poznaniu 2/2013 2014 ISSN 1641-5825 Sylwia Pragłowska Od redakcji W świe cie zdo mi no wa nym przez po śpiech, w któ rym sil niej si i spraw niej si zwy cię

Bardziej szczegółowo

ubezpieczenia komunikacyjne ogólne warunki ubezpieczeń komunikacyjnych

ubezpieczenia komunikacyjne ogólne warunki ubezpieczeń komunikacyjnych ubezpieczenia komunikacyjne ogólne warunki ubezpieczeń komunikacyjnych Ogólne Warunki Ubezpieczenia Odpowiedzialności Cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych w ruchu zagranicznym - Zielona Karta 24.02.2016

Bardziej szczegółowo

Edukacja leśna społeczeństwa w Lasach Państwowych. Barbara Czołnik

Edukacja leśna społeczeństwa w Lasach Państwowych. Barbara Czołnik Edukacja leśna społeczeństwa w Lasach Państwowych Barbara Czołnik Edukacja leśna społeczeństwa w Lasach Państwowych rozwijana jest już od 33 lat 1983 r. otwarcie pierwszej wystawy stałej Muzeum Leśnictwa

Bardziej szczegółowo

EUROPEJSKA AGENCJA ZARZĄDZANIA WSPÓŁPRACĄ OPERACYJNĄ NA ZEWNĘTRZNYCH GRANICACH PAŃSTW CZŁONKOWSKICH (FRONTEX)

EUROPEJSKA AGENCJA ZARZĄDZANIA WSPÓŁPRACĄ OPERACYJNĄ NA ZEWNĘTRZNYCH GRANICACH PAŃSTW CZŁONKOWSKICH (FRONTEX) VARIA 191 Grze gorz Za re m ba EUROPEJSKA AGENCJA ZARZĄDZANIA WSPÓŁPRACĄ OPERACYJNĄ NA ZEWNĘTRZNYCH GRANICACH PAŃSTW CZŁONKOWSKICH (FRONTEX) EUROPEAN AGENCY FOR THE MANAGEMENT OF OPERATIONAL COOPERATION

Bardziej szczegółowo

NAKŁAD 35 000 EGZ. www.gazetaecho.pl. Dyżury redakcyjne: poniedziałek piątek 11 00 18 00 tel. 519 610 438 redakcja@gazetaecho.pl

NAKŁAD 35 000 EGZ. www.gazetaecho.pl. Dyżury redakcyjne: poniedziałek piątek 11 00 18 00 tel. 519 610 438 redakcja@gazetaecho.pl Nr 7 (346) 22 kwietnia 2016 DWUTYGODNIK BIAŁOŁĘCKIE NAKŁAD 35 000 EGZ. www.gazetaecho.pl Dyżury redakcyjne: poniedziałek piątek 11 00 18 00 tel. 519 610 438 redakcja@gazetaecho.pl REKLAMA w Echu - tel.

Bardziej szczegółowo

Tajemnicze koperty od pos 0 0a

Tajemnicze koperty od pos 0 0a 1 3n n n gazeta BEZP 0 9ATNA n n n gazeta BEZP 0 9ATNA n n n gazeta BEZP 0 9ATNA n n n gazeta BEZP 0 9ATNA n n n gazeta BEZP 0 9ATNA n n n gazeta BEZP 0 9ATNA n n n Co tydzie ½ 100 000 czytelnik w w ca

Bardziej szczegółowo

Niezbędnik finansowy. Finansujemy nasze marzenia. Kredyty

Niezbędnik finansowy. Finansujemy nasze marzenia. Kredyty Niezbędnik finansowy Finansujemy nasze marzenia Kredyty Pro duk ty ofe ro wa ne przez ban ki są two rzo ne z my ślą o klien tach i ich po - trze bach. Planując co miesiąc do mo wy bu dżet, do brze jed

Bardziej szczegółowo

Dla zjednoczenia z Bogiem, nale y poœwiêciæ wszystko Œw. Brat Albert

Dla zjednoczenia z Bogiem, nale y poœwiêciæ wszystko Œw. Brat Albert NUMER JUBILEUSZOWY Dla zjednoczenia z Bogiem, nale y poœwiêciæ wszystko Œw. Brat Albert UROCZYSTE EUCHARYSTIE z najnowszej historii Poświęcenie przez ks. bp Zygmunta Pawłowicza kaplicy pw. Matki Bożej

Bardziej szczegółowo

Triumf Prawa i Sprawiedliwo 0 2ci i prezydencka druga tura w 0 9om 0 4y

Triumf Prawa i Sprawiedliwo 0 2ci i prezydencka druga tura w 0 9om 0 4y 1 3P O W I A T 0 9 O M 0 3 Y 0 1 S K I, P O W I A T K O L N E 0 1 S K I, P O W I A T Z A M B R O W S K I, P O W I A T W Y S O K O M A Z O W I E C K I 18 listopada 2014 r. l nr 329 l rok Vii O dru gie miej

Bardziej szczegółowo

Mówimy o tym, co ważne! KREDYTY. działamy od 1992

Mówimy o tym, co ważne! KREDYTY. działamy od 1992 Nie dostałeś gazety? Czytaj e-wydanie na NaGłos Mówimy o tym, co ważne! PIŁA Nr 7 (57), r. ISSN 2299-8497 Bezpłatny dwutygodnik 29-letni Paweł w., w Przeszłości dobrze rokujący członek młodzieżówki Platformy

Bardziej szczegółowo

High-Tech Pojemniki systemowe

High-Tech Pojemniki systemowe Założyciel firmy Georg Utz 1916 1988 High-Tech Pojemniki systemowe 72 EUROTEC EUROTEC 73 Wyposażenie Wpusty mocujące Po jem ni ki EU RO TEC przy da ją się przede wszyst kim w au to ma tycz nej ob słu dze

Bardziej szczegółowo