AKADEMII WYCHOWANIA FIZYCZNEGO WE WROCŁAWIU KWARTALNIK

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "AKADEMII WYCHOWANIA FIZYCZNEGO WE WROCŁAWIU KWARTALNIK"

Transkrypt

1 AKADEMII WYCHOWANIA FIZYCZNEGO WE WROCŁAWIU KWARTALNIK

2 Akademia Wychowania Fizycznego we Wrocławiu Rozprawy Naukowe Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu kwartalnik, 2014, 45 Redaktor Naczelny Andrzej Pawłucki RADA NAUKOWA Georg Anders (German Sport University, Cologne) Pavol Bartík (Univerzita Mateja Bela, Banská Bystrica) Eugeniusz Bolach (AWF Wrocław) Kazimierz Doktór (Uniwersytet Łódzki) Zbigniew Dziubiński (AWF Warszawa) Stefan Grössing (University of Salzburg) Arthuro Hotz (Szwajcaria) Hannu Itkonen (University of Jyväskylä) Leszek Koczanowicz (AWF Wrocław) Jerzy Kosiewcz (AWF Warszawa) Tadeusz Koszczyc (AWF Wrocław) Stanisław Kowalczyk (KUL Lublin) Milada Krejčí (University of Physical Education and Sport Palestra, Prague) Józef Lipiec (UJ Kraków) Wojciech Lipoński (AWF Poznań) Juliusz Migasiewicz (AWF Wrocław) Kazimierz Perechuda (Uniwersytet Ekonomiczny Wrocław) Andrzej Szmajke (AWF Wrocław) Valérie Tóthová (Jihočeská univerzita, České Budějovice) Peter Weinberg (Niemcy) Stanisław Żak (AWF Kraków) REDAKTORZY TEMATYCZNI Ryszard Bartoszewicz (AWF Wrocław) Wojciech Cieśliński (AWF Wrocław) Halina Guła-Kubiszewska (AWF Wrocław) Piotr Oleśniewicz (AWF Wrocław) Bożena Ostrowska (AWF Wrocław) Jadwiga Pietraszewska (AWF Wrocław) Andrzej Rokita (AWF Wrocław) Tadeusz Skolimowski (AWF Wrocław) Tadeusz Stefaniak (AWF Wrocław) Rafał Szubert (AWF Wrocław) Marta Wieczorek (AWF Wrocław) Redakcja i korekta Mariola Langowska-Bałys Iwona Kresak Redakcja statystyczna Małgorzata Kołodziej KOREKTA Agnieszka Piasecka Ceccato (ang,) Iwona Kresak (ang.) redakcja techniczna Beata Irzykowska Copyright by Wydawnictwo AWF we Wrocławiu, 2014 ISSN Nakład 140 egz. Sekretariat Redakcji al. Ignacego Jana Paderewskiego 35, Wrocław naukowe Certyfikat jakości na zgodność z PN-EN ISO 9001:2009

3 Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu 2014, 45, 3 11 Artur Ziółkowski 1 *, Barbara Zarańska 1 Joanna Piotrowska 2, Owidiusz Moska 1 1 akademia wychowania fizycznego i sportu w gdańsku 2 akademia wychowania fizycznego w warszawie SYSTEM WARTOŚCI I JEGO TYPY A POSTAWA FAIR PLAY MŁODZIEŻY U PROGU DOROSŁOŚCI Abstract A system of values and its types contrasted with fair play attitude of teenagers on the verge of adulthood Background. A new era of youth and formation of a new system of values are much talked about. The aim of this study was to describe and explain the relationship between socioeducational factors and the growing popularity of the attitude of fair play among young people undertaking physical activity and at the same time experiencing the formation of a new system of values and morality. Material and methods. The study involved more than 600 senior high school students from 2 kinds of schools: sports-oriented and Christian. The study was conducted in Gdansk, Gdynia and Sopot in 2000, 2008 and Youth for testing were chosen randomly, regardless of affiliation to these schools. The variable that differentiated respondents from these schools was involvement of young people in sport. An auditory survey was used during a lesson in a special research room. Results. General value system in general is an important and significant predictor of attitudes of fair play. High evaluation of the higher-order values, such as the truth, the holy and the moral, are of particular importance for the development of sports morality. Conclusion. A way to change the negative trends in the axiosphere of today s youth is educating young people in the values of fair play. Key words: value system, fair play, adolescence Słowa kluczowe: system wartości, fair play, adolescencja WPROWADZENIE * Autor korespondencyjny Przemiany polityczne, ustrojowe i gospodarcze, które zaszły w Polsce po 1989 r., wywołały zmiany społeczno-kulturowe i spowodowały pojawienie się w aksjosferze życia nowych, a negację starych wartości. Do szczególnie lansowanych przez nową kulturę należą zachodnie wzory wartości (Schiffman i Kanuk 1996), w których ważne w codziennym życiu są osiągnięcia i sukces, materialny komfort, nowe technologie, aktywność zawodowa, a nade wszystko indywidualizm. Autorem teorii przemian wartości na skutek procesów modernizacyjnych jest Inglehart (Inglehart 1990, Inglehart i Welzel 2004). Jego zdaniem w ostatnich czasach procesowi postmodernizacji [ponowoczesności u Welscha (1998), później nowoczesności u Giddensa (2002), płynnej nowoczesności u Baumana (2006)] towarzyszy zmiana orientacji wartościującej w kierunku indywidualnego wyboru we wszystkich dziedzinach życia. W czasach ponowoczesnych ciało poniekąd zatraca swoją wartość witalną i utylitarną, a zyskuje hedonistyczną. W kontekście tych przemian warto przyjrzeć się współczesnej polskiej młodzieży, która stanowi kategorię ważnego społecznie zasobu państwa. Młodzież to [ ] społeczno-demograficzna kategoria osobników, pozostająca w stadium przejściowym pomiędzy okresem dzieciństwa i dorastania a dorosłością, równoznaczna z osiągnięciem samodzielności ekonomicznej i społecznej (Pomykało 1993, s. 38). Dzisiejsza polska młodzież to osoby dobrze wykształcone, ambitne i odpowiedzialne. Jej ambicje i cele życiowe wpisują się w logikę nowego ustroju (Szafraniec i Zielińska 2011). W okresie adolescencji w rozwoju człowieka zachodzi wiele zmian nie tylko w sferze cielesnej (soma). Również dynamicznie

4 4 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 A. Ziółkowski, B. Zarańska, J. Piotrowska, O. Moska System wartości a fair play młodzieży następują zmiany w sferach psyche i polis (Erikson 1997, Brzezińska 2004). Osoby w okresie dorastania są najbardziej wrażliwe na przemiany wartości. W okresie adolescencji typowy jest rozwój uczuć moralnych i estetycznych. W tym czasie młodzi ludzie przywiązują szczególną wagę do wartości, takich jak indywidualizm, wolność, szczęście, miłość, ale też życie pełne wrażeń. Ograniczenie w zakresie tych wartości może wzbudzić opór psychologiczny (Jachnis i Terelak 1998). W latach w ogólnopolskich socjologicznych badaniach w środowiskach młodzieżowych badano wskaźniki uniwersalizmu wartości i norm moralnych (Mariański 2011). Wyniki badań przedstawiono w tabeli 1. W latach nie odnotowano wyraźnych zmian w orientacjach moralnych polskiej młodzieży (Mariański 1991, 2011, Zaręba 2003). Mariański (2011) twierdzi, że jest jeszcze za wcześnie, by mówić o nowych orientacjach moralno-kulturowych, które miałyby być zupełnie odmienne od orientacji pojawiających się wcześniej. Wskazuje jednak na pewne tendencje zmierzające do osłabienia fundamentalnych orientacji moralnych. Przemawiają one za umacnianiem się moralności permisywnej. Zauważa, że we współczesnych czasach, w ponowoczesnym społeczeństwie pojawiają się liczne postawy destrukcyjne, które powodują zacieranie się granic między tym, co dobre i złe, tym, co jest dozwolone człowiekowi jako istocie społecznej, i tym, co dozwolone mu nie jest. Autor twierdzi również, że w skrajnych przypadkach oznaczać to może taką wolność od wartości i norm dowolnego systemu etycznego, że przestać istnieć może nawet obowiązek do czynienia dobra, zwłaszcza że zanika potrzeba uzasadniania moralności przez religię. Niezwykle ciekawą propozycję edukacyjną w dziedzinie wychowania do wartości stanowi sport. Obcowanie z jego wartościami zaszczepia w młodych ludziach społecznie ważne wartości. O filozofii sportu, etyce i wartościach moralnych przeczytać można m.in. w antologii Philosophic inquiry in sport pod redakcją Morgana i Meiera (1995). Temat ten poruszali także Keating (1964), Slusher (1967), McIntosh (1979, 1987) i Feezel (2004). W 1996 r. przeprowadzono badania wśród kształcącej się młodzieży z dysfunkcją narządu ruchu (149 uczniów w wieku lat). Prawie wszyscy badani opowiadali się za przestrzeganiem przepisów zasady fair play (92%). Uważali, że można wygrać, przestrzegając tych zasad (86%). Badani nie zgadzali się natomiast z postawą faul play (88%) i przyzwoleniem na doping (82%) (Biniakiewicz 1996, 2000). Pojęcie fair play po raz pierwszy przeszło (na dobre) do innych języków z angielskiego za sprawą Kirchnera (1927). Przedtem obowiązywał coubertinowski duch rycerskości (l esprit chevaleresque). W ramach wychowania do agonistycznego znaczenia wartości ciała (Pawłucki 1996) mówi się również o wychowaniu do wartości fair play. Według opinii Pawłuckiego (2002, 2007) fair play jest przejawem aksjologii personalistycznej. Autor wyprowadza etykę sportu z chrześcijańskiej teologii moralnej (2002). Upatruje możliwość samorealizacji człowieka ku wyższym poziomom człowieczeństwa w aktywności fizycznej (sportowej). Zdaniem Pawłuckiego norma personalizmu lub Tab. 1. Światopogląd młodzieży w perspektywie zmiany społecznej Opinie młodzieży Istnieją całkowicie jasne kryteria określające, co jest dobre, a co złe, mając zastosowanie do każdego, niezależnie od okoliczności Nie ma jasnych i absolutnych kryteriów moralnych, dobro i zło zależy w dużej mierze od okoliczności 19% 18,3% 21,1% 22,9% 14,2% 49,6% 57,6% 54,6% 61,4% 66% Nie zgadzam się ani z pierwszym, ani z drugim 7,1% 6,9% 8,6% 10% twierdzeniem 24,2% Brak zdania/trudno powiedzieć 24,3% 17,3% 4,8% 10%

5 A. Ziółkowski, B. Zarańska, J. Piotrowska, O. Moska System wartości a fair play młodzieży 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 5 jak autor określa humanistycznego uniwersalizmu oznacza, że jedynym kryterium oceny moralnej działań sportowca jest doskonalenie siebie jako osoby ludzkiej. Sportowiec staje się moralnie doskonałym człowiekiem, kiedy w swoich agonistycznych zmaganiach realizuje wartość człowieczeństwa jako wartość najwyższego dobra. Właśnie koncepcja personalistycznej etyki chrześcijańskiej Pawłuckiego legła u podstaw sformułowania przez autorów celu badawczego i zadecydowała o wyborze narzędzi badawczych. CEL BADAŃ Celem niniejszej pracy jest opisanie i wyjaśnienie związku między typem systemu wartości i natężeniem postawy fair play młodzieży. Przystępując do realizacji celu badań, przyjęto kilka założeń natury metodologicznej. Po pierwsze, uznano, że system wartości w ujęciu Schelera niekoniecznie jest hierarchiczny, tzn. więcej niż jedna wartość może stać na tym samym poziomie ważności w systemie. W związku z tym struktura systemu wartości indywidualnych badanej jednostki może charakteryzować się dużą złożonością i wiązać się w pewne typy. Typologie systemów wyznawanych wartości są przedmiotem analiz w obszarze nauk o kulturze fizycznej. Ze względu na mniejszą reprezentatywność zagadnienia typologii systemów wartości polskiej młodzieży aktywnej sportowo podczas przeprowadzonych badaniach przyjęto podejście typowo eksploracyjne. Po drugie, przyjęto, że wszystkie wartości należy przeanalizować w celu charakterystyki systemu wartości, choć ze szczególnym uwzględnieniem wartości najważniejszych i najmniej ważnych. Po trzecie, uznano, że typ systemu wartości pozwala na wskazanie odmiennego sposobu oceniania różnych zjawisk niezależnie od tego, w jaki sposób są wartościowane pojedyncze wartości. Na przykład jeśli jedna osoba oszacuje ważność danej wartości (nazwijmy ją k ) na pewnym poziomie (nazwijmy go x ) i wartość ta na tle ocen ważności innych wartości była najważniejsza dla tej osoby, to jej ocena pewnego zdarzenia (nazwijmy je z ) może być zupełnie inna niż ocena osoby, która tę samą wartość k oceniła na tym samym poziomie x, lecz ważność tejże wartości k na tle innych wartości wyznawanych przez tę samą osobę była niższa. Innymi słowy typ systemu wartościowania pozwala w pewnej mierze przynajmniej uwzględnić to, że bezwzględna ocena ważności (mierzona według skali ilościowej) poszczególnych wartości może mieć znaczenie drugorzędne wobec względnej ważności poszczególnych wartości na tle pozostałych wartości w systemie wartościowania danej jednostki. W pracy sformułowano następujące pytanie badawcze i przypisano mu dwie hipotezy robocze: Jaki jest związek typu systemu wartości młodzieży z postawą fair play? Hipoteza pierwsza: System wartości jest silnym predyktorem postawy fair play. Hipoteza druga: Młodzież charakteryzująca się największym dopasowaniem ocenianych wartości do modelowej hierarchii wartości Schelera przejawia najwyższe natężenie postawy fair play. MATERIAŁ I METODY BADAŃ Badania zaprezentowane w niniejszym opracowaniu dotyczą młodzieży ze szkół ponadgimnazjalnych. Wspólnym mianownikiem badanych osób jest oprócz zbliżonego wieku (17 21 lat) długoletnie zaangażowanie w aktywność sportową. Krawczyk (1997) opisuje cztery główne modele współczesnego sportu: a) sport amatorski, b) sport nie w pełni amatorski, c) sport nie w pełni zawodowy oraz d) sport w pełni zawodowy. Młodzież, która wzięła udział w badaniach, w zdecydowanej większości reprezentowała przedstawicieli 2. i 3. modelu współczesnego sportu. Przypomnijmy, że sport nie w pełni amatorski charakteryzuje tych, którzy poddają się wieloletniemu reżimowi treningowemu i dyscyplinie szkolenia sportowego. W tym celu poświęcają treningowi sportowemu i zawodom wiele czasu wolnego, jaki pozostaje po zajęciach obowiązkowych. Badaniami objęto ponad 600 uczniów ostatnich dwóch klas szkół średnich: liceów sportowych i liceów chrześcijańskich. Badania realizowano na terenie Gdańska, Gdyni

6 6 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 A. Ziółkowski, B. Zarańska, J. Piotrowska, O. Moska System wartości a fair play młodzieży i Sopotu w roku 2000, 2008 i 2012 w pierwszym kwartale roku kalendarzowego (doboru ponadgimnazjalnych szkół dokonano w sposób celowy). Bauman (2011) pisze, że o pokoleniu można mówić, gdy w określonej grupie osób nastąpi względne nagromadzenie pewnych cech i wystąpią one prawie u każdego członka danej kategorii. W badaniach przyjęto założenie, że czas między pierwszym i ostatnim okresem badania nie może być krótszy niż 10 lat (stąd ostatnie badanie zrealizowano w roku 2012, a badanie z 2008 r. potraktowano jako etapowe, mogące wskazać pewien kierunek zmian zachodzących w świadomości młodzieży). W każdym roku badań brało w nich udział 100 uczniów ponadgimnazjalnych szkół sportowych oraz 100 uczniów ponadgimnazjalnych szkół chrześcijańskich, w połowie dziewcząt i w połowie chłopców. Młodzież do badań dobierano losowo, niezależnie od przynależności do omawianych szkół. Badania realizowano w planie dynamicznym. Umożliwiło to obserwację interesującego badaczy zjawiska przez dłuższy czas (Barbie 2004). Przedmiotem opisywanych badań uczyniono system wartości i postawy fair play, zaś jednostkami analizy w tej części badań kohorty demograficzne młodzieży urodzonej w czasie przemian społeczno-kulturowych w Polsce (w latach 90. XX w.). Próbowano tym samym ustalić domniemany związek przemian społeczno-kulturowych z systemem wartości i postawami fair play adolescentów, czyli młodzieży w fazie formowania się tożsamości [18 22 lat, por. Erikson (1997), Brzezińska (2004)]. Podczas badań zastosowano metodę sondażową. Technikę stanowiła ankieta audytoryjna. Wykorzystane narzędzia scharakteryzowano poniżej. Hierarchię wartości badanych oceniono, stosując Skalę Wartości Schelerowskich (SWS) skonstruowaną przez Brzozowskiego (1992, 1995). Inspiracją do stworzenia Skali była teoria obiektywnej hierarchii wartości niemieckiego filozofa Schelera ( ). Wersja SWS D-50, użyta do pomiaru ważności poszczególnych wartości w tej pracy, to wersja najlepsza psychometrycznie (Brzozowski 1995). Jak twierdzi jej twórca, jest lepsza psychometrycznie od Skali Wartości Rokeacha, ponieważ: a) umożliwia pomiar na skali interwałowej, b) nie stwarza artefaktów związanych z rangowaniem według zasady jedna wartość jedna ranga (więcej wartości może otrzymać tę samą liczbę punktów) oraz c) nie jest ipsatywna (ocena dowolnej wartości nie zależy od ocen innych wartości) (Brzozowski 1995). Skala Wartości Schelerowskich jest narzędziem rzetelnym i trafnym. Rzetelność SWS sprawdzono dwoma sposobami. Obliczono stabilność bezwzględną i zgodność wewnętrzną podskal (alfa Cronbacha). Współczynniki alfa Cronbacha dla podskal SWS należy uznać za wysokie; niemal wszystkie są wyższe od 0,80. Nieco wyższe współczynniki rzetelności stwierdzono u osób z wykształceniem średnim i wyższym, nieco niższe u osób z wykształceniem podstawowym i zasadniczym zawodowym. Wyniki analizy trafności zbieżnej i różnicowej na poziomie podskal potwierdziły wysoki poziom tego parametru. Do pomiaru postaw wobec dyrektyw fair play użyto Kwestionariusza Moralności Sportowej (KMS). Na podstawie przeprowadzonej analizy rzetelności i trafności wykazano, że analizowane skale charakteryzują się zadowalającą rzetelnością, wskaźniki rzetelności -kompozycji (CR) osiągają zadowalający poziom powyżej 0,5, a w przypadku pomiaru moralności maksymalistycznej nawet powyżej 0,7, co jest wskaźnikiem najwyższej spójności wewnętrznej skali. Można zatem powiedzieć, że dane pochodzące z pomiaru KMS są mierzone precyzyjnie i w sposób wewnętrznie spójny (Ziółkowski 2013). Uzyskany materiał poddano analizie statystycznej przy użyciu programu SPSS 19. Zastosowane w pracy narzędzia statystyczne opisano poniżej w celu spójnego wprowadzenia do opisu wyników. WYNIKI Podczas analizy wyników dokonano rangowania wszystkich wartości indywidualnie dla każdego z badanych uczniów, tworząc swego rodzaju system hierarchiczny od wartości najważniejszej (która otrzymała rangę 6) do najmniej ważnej (która otrzymała

7 A. Ziółkowski, B. Zarańska, J. Piotrowska, O. Moska System wartości a fair play młodzieży 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 7 Ryc. 1. Wynikowy dendrogram klasyfikacji typów systemu wartości młodzieży szkół ponadgimnazjalnych Badani uczniowie Odległość wiązania względem maksimum odległolści rangę 1). Następnie na podstawie tak ustalonej ważności poszczególnych wartości w systemie wartościowania poszczególnych uczniów przeprowadzono hierarchiczną analizę skupień metodą k-średnich połączeń w oparciu o macierz odległości obliczoną jako niezgodność procentowa rangowanych oszacowań ważności poszczególnych wartości przez poszczególnych uczniów. Wyniki przeprowadzonej analizy przedstawiono na rycinie 1. W wyniku przeprowadzonej analizy ujawniono trzy typy systemów wartości (ryc. 2), które pozwalają zredukować zróżnicowanie między uczniami pod względem systemu wartości o 20 do 40%. Można zatem założyć, że wyróżnienie trzech typów systemów wartościowania jest sensowne ze statystycznego punktu widzenia w celu opisania typu systemu wartości jako pewnej charakterystyki interindywidualnej, względnie niezależnej od różnic jednostkowych. Wyniki przeprowadzonej analizy były następujące: 1. Skupienie 1 (ryc. 2) tworzyły osoby, które najłatwiej scharakteryzować przez negację średnia wartość ,77 178,18 427,78 297,76 263,21 372,43 540,8 261,05 231,59 skupienie 1 (n = 135) skupienie (n 135) skupienie 1 (n = 157) skupienie (n 157) skupienie 1 (n = 229) skupienie (n 229) 230,71 302,11 368,3 223,34 343,8 325,86 211,65 471,83 189, hedonistyczne estetyczne witalne prawdy moralne święte hedonistyczne estetyczne witalne prawdy moralne święte wartość wartość Ryc. 2. Średnie rang dla oszacowania ważności poszczególnych wartości w systemie wartości wyróżnionych typów

8 8 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 A. Ziółkowski, B. Zarańska, J. Piotrowska, O. Moska System wartości a fair play młodzieży wartości świętych, moralnych lub prawdy oraz stosunkowo niski poziom wartości estetycznych (choć nie można by tego nazwać negacją), a wartościami wyraźnie w ich systemie dominującymi były wartości witalne przy dość wysokim (choć nie najwyższym) poziomie wartości hedonistycznych. Skupienie to charakteryzowało się w dużym uogólnieniu odwróceniem modelowej hierarchii wartości Schelera. 2. Skupienie 2 (ryc. 2) tworzyły osoby o najwyższym spośród wszystkich poziomie ważności wartości świętych i moralnych oraz stosunkowo wysokim (lecz nie najwyższym) poziomie ważności wartości prawdy i witalnych, natomiast najniższym ze wszystkich poziomie ważności wartości hedonistycznych i estetycznych. Można zatem powiedzieć, że były to osoby, w których systemie wartości widać wyraźny rys poznawczo-moralny i skłonność do idealizowania wartości wyższych kosztem wartości niższego rzędu. Skupienie to charakteryzowało w dużym uogólnieniu największe dopasowanie do modelowej hierarchii wartości Schelera. 3. Skupienie 3 (ryc. 2) tworzyły osoby charakteryzujące się najwyższym poziomem wartościowania wartości hedonistycznych i estetycznych, ale również wartości prawdy i wysokim (choć nie najwyższym) poziomem wartościowania wartości moralnych przy jednoczesnym najniższym wartościowaniu wartości świętych i witalnych. Skupienie 3 charakteryzował wysoki poziom oceny wartości, z wyjątkiem wartości świętych i witalnych. W celu weryfikacji hipotezy, że moralność sportowa jest związana z pewnym typem systemu wartości, przeprowadzono analizę jednoczynnikowej ANOVA (tab. 2), uwzględniając czynnik typu systemu wartości tzn. wyróżnione skupienia, natomiast jako zmienną zależną wzięto pod uwagę poszczególne postawę fair play (KMS). Wyniki przeprowadzonej analizy wskazały, że postawa fair play istotnie różniła się w zależności od typu systemu wartości, a różnica ta była zarówno wysoce statystycznie istotna, jak i silna. Warto zauważyć, że typem najsilniej związanym z postawą fair play (w każdej wyodrębnionej w niej skali) był typ systemu skupienia 2 (tab. 2). Największemu natężeniu postawy fair play towarzyszyło największe dopasowanie hierarchii wartości do modelu filozoficznego Schelera (ryc. 3 5). W odniesieniu do skali wrażliwości na cierpienie wyniki analizy (tab. 2) wskazały, że istniała istotna statystycznie zależność między systemem wartości a wrażliwością na cierpienie sportowca (F(2;318) = 15,407; p <,001; ŋ 2 =,05). Wyniki przeprowadzonej dokładnej analizy post hoc metodą HSD Tukeya (tab. 3) wykazały, że statys tycznie istotna różnica w zakresie natężenia skali wrażliwości na cierpienie istniała między skupieniem 1 i 3 oraz 1 i 2. Wyniki analogicznej analizy przeprowadzonej dla pomiaru postawy minimalistycznej (tab. 2) wykazały, że również istniała istotna statystycznie zależność między systemem wartości i skalą moralności minima- Tab. 2. Statystyki opisowe poziomu moralności sportowej w zależności od typu systemu wartości schelerowskich i test istotności dla różnicy średnich Skale KMS Skupienie 1 Skupienie 2 Skupienie 3 Test istotności N M SD N M SD N M SD F(2;618) p ŋ 2 Wrażliwość na cierpienie sportowca ,53 3, ,74 3, ,43 4,09 15,407 <,001,05 (WnaC) Moralność minimalistyczna ,37 12, ,68 16, ,39 13,12 29,807 <,001,09 (MMin.) Moralność maksymalistyczna (MMax) ,50 4, ,63 4, ,88 5,40 18,681 <,001,06

9 A. Ziółkowski, B. Zarańska, J. Piotrowska, O. Moska System wartości a fair play młodzieży 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 9 Ryc. 3. Średni poziom wrażliwości na cierpienie (WnaC) w zależności od typu systemu wartości ogólnych Ryc. 4. Poziom moralności minimalistycznej (MMin) w zależności od typu systemu wartości ogólnych Ryc. 5. Średni poziom moralności maksymalistycznej (MMax) w zależności od systemu wartości ogólnych listycznej KMS (F(2;618) = 29,807; p <,001; ŋ 2 =,09). Na podstawie dokładnej analizy różnic między poszczególnymi systemami wartości wykazano, że osoby ze skupienia 1 charakteryzowały się niższym od wszystkich pozostałych poziomem natężenia skali moralności minimalistycznej, natomiast osoby ze skupienia 2 cechowały się wyższym od wszystkich pozostałych poziomem natężenia tej skali moralności (tab. 3). Osoby ze skupienia 3 przejawiały umiarkowane (tzn. charakteryzowały się wyższym niż skupienie 1 i niższym niż skupienie 2 poziomem) natężenie skali moralności minimalistycznej. Wyniki analizy przeprowadzonej w celu oszacowania zależności między moralnością supererogatoryjną (maksymalistyczną) a systemem wartości (tab. 2) wskazują, że istnieje statystycznie istotna zależność między systemem wartości a skalą moralności maksymalistycznej (F(2;618) = 18,681; p <,001; ŋ 2 =,06). Na podstawie dokładnej analizy różnic między poszczególnymi systemami wartości ogólnych z wykorzystaniem testu post hoc Tukeya (tab. 3) wykazano, że osoby ze skupienia 1 charakteryzowały się niższym od pozostałych poziomem natężenia tej skali, natomiast osoby ze skupienia 2 cechowały się najwyższym poziomem natężenia skali moralności maksymalistycznej. Osoby ze skupienia 3 charakteryzowały się umiarkowanym (w porównaniu z innymi uczniami) poziomem skali moralności maksymalistycznej, przy czym istotnie różniły się od przedstawicieli pozostałych skupień. Podsumowując wyniki przeprowadzonej analizy, można zauważyć, że system wartości ogólnych generalnie jest istotnym i znaczącym predyktorem postawy fair play. Osoby charakteryzujące się największym dopasowaniem ocenianych wartości do modelowej charakteryzuje się najwyższym poziomem natężenia postawy fair play we wszystkich trzech wymiarach (skalach). Najmniej moralnymi natomiast w swoich deklaracjach okazały się osoby ceniące sobie szczególnie wartości witalne i hedonistyczne, ze skłonnością do negacji wszelkich innych wartości, zwłaszcza wyższego rzędu. Szczególne znaczenie dla kształtowania moralności sportowej ma zatem wysokie ocenianie wartości wyższego rzędu, prawdy, świętych i moralnych.

10 10 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 A. Ziółkowski, B. Zarańska, J. Piotrowska, O. Moska System wartości a fair play młodzieży Tab. 3. Podsumowanie istotności różnic między skupieniami w zakresie moralności fair play Test globalny Różnice między skupieniami F(2;618) p 1 vs. 2 1 vs. 3 2 vs. 3 Wrażliwość na cierpienie sportowca 15,407 <,001,16 <,001,090,001 Postawa moralności minimalistycznej 29,807 <,001,21 <,001,004 < 001 Postawa supererogatoryjna 18,681 <,001,17 <,001,029 < 001 Test post hoc DYSKUSJA Powyższe wyniki wskazują na pewno, że związek między wartościami wyższego rzędu, szczególnie moralnymi, z natężeniem postawy fair play (czyli zdecydowaniem w ocenianiu moralnego standardu minimum i maksimum w sporcie) jest dodatni. Wiemy, że osoby badane to młodzież w okresie adolescencji i że młodzież ta legitymizuje się znacznym doświadczeniem sportowym (stażem sportowym). Wiemy także, że skupienie młodzieży reprezentującej system wartości w układzie najbardziej zbliżonym do hierarchii modelowej Schelera przejawia najwyższe natężenie postawy fair play (KMS). Podobne wyniki w latach 90. XX w. uzyskała Karolczak-Biernacka (1996, 1999), badając młodzież licealną. Młodzież sportowa nieco wyżej od niesportowców oceniała wartości witalne i hedonistyczne. Omawiane grupy sportowców i niesportowców wykazywały podobny, wysoki stopień preferencji wartości moralnych. W prezentowanych w tym opracowaniu badaniach młodzież szkół ponadgimnazjalnych również najwyżej oceniła wartości moralne. Powyższe informacje wydają się istotne ze względu na sygnały płynące ze współczesnych badań świadomości młodzieży wobec wartości. Ostrowska (2004) stwierdza, że wartości wybierane przez współczesną młodzież wskazują na pogłębianie się procesu skrajnego indywidualizmu, spustoszenie systemu wartości i wzmożenie hedonis tycznych tendencji. Młodzież została pozbawiona moralnego oparcia w trwałych wartościach, a opanowanie nowych wymaga czasu i kolejnych doświadczeń społecznych. Świat pełen sprzecznych wartości i norm prowadzi do kryzysu wartości, a młodzież w tej sytuacji wydaje się szczególnie narażona na dezorientację i chaos aksjologiczny. WNIOSKI 1. Porównując wyniki niniejszych badań z rezulatatami podobnych badań z lat 90., można stwierdzić, że dwadzieścia lat temu młodzież sportowa i niesportowa przejawiała ogólnie podobny system wartości schelerowskich. 2. W prezentowanych w tej pracy badaniach zauważono jednak, że uwewnętrzniony przez młodzież schelerowski ład aksjologiczny ma najsilniejszy związek z wysokim natężeniem postawy fair play. 3. Skutki przemian społeczno-kulturowych w Polsce, prowadzące do indywidualizacji ocen moralnych (spadku znaczenia wartości świętych w hierarchii wartości młodzieży), mogą skutkować spadkiem oczekiwanego społecznie rygoryzmu moralnego na rzecz postaw permisywnych. 4. Sposobem na zmianę negatywnych tendencji w aksjosferze współczesnej młodzieży może być właśnie wychowanie do wartości fair play. Skoro istnieje związek między wartościami wyższego rzędu i postawą fair play, to warto w systemie edukacyjnym promować znaczenie uniwersalnego ładu aksjologicznego w życiu człowieka. Bynajmniej nie chodzi tylko o normatywnie pojęty ład jakiejkolwiek ideologii, lecz ład, w którym wyższość wartości duchowych nad wartościami hedonistycznymi jest ponadczasowa.

11 A. Ziółkowski, B. Zarańska, J. Piotrowska, O. Moska System wartości a fair play młodzieży 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 11 BIBLIOGRAFIA Barbie E. (2004) Badania społeczne w praktyce, PWN, Warszawa. Bauman Z. (2006) Płynna nowoczesność, WL, Kraków. Bauman Z. (2011) 44 listy ze świata płynnej nowoczesności. WL, Kraków. Biniakiewicz B. (1996) Sportowe stowarzyszenie inwalidów START w Poznaniu organizatorem czasu wolnego dzieci i młodzieży, [w:] Siwiński W. (red.), Sport, rekreacja ruchowa, turystyka, PDW Ławica, Poznań, Biniakiewicz B. (2000) Edukacja olimpijska szansą na integrację uczniów pełno- i niepełnosprawnych, [w:] Żukowska Z., Żukowski R. (red.), Edukacja olimpijska w reformującej się szkole, AWF, Warszawa, Brzezińska A. (2004) Społeczna psychologia rozwoju, Scholar, Warszawa. Brzozowski P. (1992) Hierarchia wartości Maxa Schelera. Teoria a fakty empiryczne, Przegląd Psychologiczny, 35, 3, Brzozowski P. (1995) Skala Wartości Schelerowskich SWS, Pracownia Testów Psychologicznych PTP, Warszawa. Erikson E.H. (1997) Dzieciństwo i społeczeństwo, Rebis, Poznań. Feezel R. (2004) Sport, Play and Ethical Reflection, University of Illinois Press, Urbana and Chicago. Giddens A. (2002) Nowoczesność i tożsamość. Ja i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności, WN PWN, Warszawa. Inglehart R. (1990) Culture Shift in Advanced Industrial Society, Princeton University Press, Princeton. Inglehart R., Welzel C. (2004) Modernization, Cultural Change and Democracy: The Human development Sequence, Cambridge University Press, New York. Jachnis A., Terelak J.F. (1998) Psychologia konsumenta i reklamy, Branta, Bydgoszcz. Karolczak-Biernacka B. (1996) Wartość sportu sport wśród innych wartości, Kultura Fizyczna, 11 12, 1 7. Karolczak-Biernacka B. (1999) Wartości kreowane przez sport, Kultura Fizyczna, 1, Keating J. (1964) Sportsmanship as a Moral Cathegory, Ethics, 75 (1), Kirchner R. (1927) Fairplay, Sport, Spiel und Geist in England, Societäts Druckerei, Frankfurt. Krawczyk Z. (1997) Sport, [w:] Krawczyk Z. (red.), Encyklopedia kultury polskiej XX wieku. Kultura fizyczna. Sport, IK, Warszawa, Mariański J. (1991) Kondycja religijna i moralna młodych Polaków, Nomos, Kraków. Mariański J. (2011) Wartości moralne w zmieniającym się społeczeństwie polskim, Edukacja Humanistyczna, 1, 24. McIntosh P.C. (1979) Fair Play: Ethics in Sport and Education, Heinemann, London. McIntosh P.C. (1987) Sport in Society, Wyd. 2, West London Institude of Higher Education, London. Morgan W.J., Meier K.V. (red.) (1995) Philosophic inquiry in sport, Human Kinetics, Champaign. Ostrowska K. (2004) W poszukiwaniu wartości, Rubikon, Kraków. Pawłucki A. (1996) Pedagogika wartości ciała, AWF, Gdańsk. Pawłucki A. (2002) Postmodernity and Olympism. AWF, Gdańsk. Pawłucki A. (2007) Osoba w pedagogice ciała. Prawo pokoju olimpijskiego, Olsztyńska Szkoła Wyższa im. J. Rusieckiego, Olsztyn. Pomykało W. (red.) (1993) Encyklopedia pedagogiczna, Fundacja Innowacja, Warszawa. Schiffman L.G., Kanuk L.K. (1996) Consumer Behavior, Prentice Hall PTR, New York. Slusher H. (1967) Man, Sport and Existence, Kimpton, London. Szafraniec K., Zielińska M. (2011) Zrozumieć społeczeństwo, zrozumieć pokolenia. Młodzież, młodość i pokoleniowość w analizach socjologicznych, Lubuskie Towarzystwo Naukowe, Lublin. Welsch W. (1998) Nasza postmodernistyczna moderna, Oficyna Naukowa, Warszawa. Zaręba S.H. (2003) Dynamika świadomości religijno-moralnej młodzieży w warunkach przemian ustrojowych w Polsce ( ), Instytut Statystyki Kościoła Katolickiego, Warszawa. Ziółkowski A. (2013) System wartości w kontekście przemian społeczno-kulturowych i oddziaływania osobowości a postawy fair play młodzieży aktywnej sportowo, Athenae Gedanenses, AWF, Gdańsk. Praca wpłynęła do Redakcji: Praca została przyjęta do druku: Adres do korespondencji: Artur Ziółkowski Zakład Teorii Wychowania Fizycznego Katedra Wychowania Fizycznego Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu im. Jędrzeja Śniadeckiego ul. Kazimierza Górskiego Gdańsk

12 Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu 2014, 45, Michał Lenartowicz akademia wychowania fizycznego józefa piłsudskiego w warszawie Upowszechnienie metodologii jakościowej w badaniach społecznych wychowania fizycznego i aktywności fizycznej Abstract Dissemination of qualitative methodology in social research on physical education and physical activity The article discusses current methodological trends in social research on physical education (PE), physical activity (PA) and sport in research presented on AIESEP scientific meetings. Special attention was paid to the dissemination of qualitative research approach applied independently or parallel to the qualitative measurements. Such a mixed methodological compositions allow to obtain more comprehensive and in-depth view of many scientific issues of PE, PA and sport. The article presents up-to-date research examples and some practical recommendations for further investigations. Key words: research methodology, qualitative research, physical education, physical activity Słowa kluczowe: metodologia badań, badania jakościowe, wychowanie fizyczne, aktywność fizyczna Udział w międzynarodowych konferencjach naukowych bywa bardzo wzbogacający. Zanurzenie się w gąszcz różnorodnych ujęć teoretycznych i metodologicznych oraz obszarów badawczych, które mogą się niekiedy wydawać całkowicie wyeksplorowane, pobudza intelektualnie aktywnych uczestników i skłania czasem do redefinicji własnych pozycji lub nawet bardziej ogólnych spostrzeżeń dotyczących tendencji teoretyczno-metodologicznych w danym obszarze nauki. Konferencja naukowa AIESEP 1 Educating for active healthy citizens, która odbyła się w 2014 r. ( ) w Auckland w Nowej Zelandii, skłoniła mnie właśnie do refleksji 1 Association Internationale des Écoles Supérieures d Éducation Physique/International Association for Physical Education in Higher Education (AIESEP) to międzynarodowa organizacja pozarządowa zrzeszająca uczelnie i instytucje kształcące profesjonalistów z zakresu kultury fizycznej. Do celów jej działalności należy umożliwienie wymiany wiedzy i doświadczeń, m.in. poprzez wspólne projekty badawcze, zarówno o charakterze teoretycznym, jak i stosowanym, czy też tworzenie bazy danych na temat badań dotyczących wychowania fizycznego (http://www.aiesep.ulg.ac.be/). na temat wyraźnej zmiany w rozwiązaniach metodologicznych stosowanych w badaniach empirycznych (głównie społecznych) poświęconych wychowaniu fizycznemu oraz aktywności fizycznej i zdrowotnej. Wnioski, które przedstawię poniżej, nie wynikają jednak wyłącznie z analizy prezentacji materiałów dotyczących tej konferencji. Wiążą się z moimi obserwacjami z wydarzeń naukowych AIESEP przynajmniej od roku Jedna z najbardziej zauważalnych zmian dotyczących badań realizowanych na świecie i przedstawianych na spotkaniach AIESEP to wzrost liczby badań wykorzystujących różne formy metodologii jakościowej. Jeszcze w roku 2008 podczas konferencji AIESEP w Sapporo prof. Jan Wright prowadziła warsztaty z metodologii badań jakościowych w kontekście wykorzystania teorii Pierre a Bourdieugo w pedagogice i socjologii sportu, które miały stanowić formę wsparcia dla nadal niedocenianego jakościowego modelu metodologicznego. W roku 2014 zaś badania jakościowe zdominowały wystąpienia konferencyjne. Badania wykorzystujące wywiady pogłębione, grupy fokusowe i obserwację uczestniczącą pojawiły się nawet w prezentacjach Azjatów (np. Ya-Wen Lin The mo-

13 M. Lenartowicz Metodologia jakościowa w badaniach społecznych wf. i aktywności fizycznej 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 13 tivational process of male students in jazz classes ). Ich znakiem rozpoznawczym niemal były do tej pory badania typowo ilościowe i przedstawianie założonej statystyki oraz skomplikowanych wielozmiennych tabel z danymi, z których niewiele przynajmniej dla odbiorców prezentacji wynikało (o czym świadczyć może m.in. zwyczajowy w takich sytuacjach brak dyskusji). Dowiadywaliśmy się, ile i jak często ktoś coś robił (biegał, skakał, unikał zajęć, rozmawiał, siedział przed komputerem itp.), która zmienna była skorelowania z inną zmienną, ale trudno było powiedzieć po pierwsze, dlaczego tak się działo, a po drugie, co z tego wynika dla praktyki wychowania fizycznego i sportu. Nauka nie musi oczywiście służyć praktyce, spełniając swoją funkcję poznawczą oraz skupiając się na odkrywaniu praw i prawidłowości w otaczającej rzeczywistości, ale w przypadku wielu skrajnie empirycznych i fragmentarycznych badań ta funkcja wydawała się również nie być realizowana. W pewnej mierze owe prezentacje, ale także często przygotowywane według skrajnie pozytywistycznego schematu publikacje miały charakter nie tyle naukowy, co jak można określić, sięgając do rozwiązań językowych z chemii naukawy. To znaczy związany z nauką, naukę przypominający, ale tak naprawdę nienaukowy i kryjący swoją nienaukowość pod zrutynizowaną schematyczną strukturą, bardziej lub mniej skutecznie maskującą brak realnego sensu badań. O tym, że nawet w typowo pozytywistycznych naukach przyrodniczych można przedstawiać badania tak, aby nie ginął w nich cel, sens i znaczenie projektu, bardzo łatwo jest przekonać się, czytając choćby naukowo-popularyzatorskie czasopismo The Scientist, skupione na prezentacji i dyskutowaniu najbardziej aktualnych zagadnień z zakresu nauk o życiu i nowoczesnej technologii, w którym nawet w artykułach poruszających wyjątkowo skomplikowane problemy naukowe złożone tabele, wykresy i wyliczenia statystyczne zaburzające odbiór tekstu głównego w zasadzie się nie pojawiają. Należy jednak podkreślić, że zmiana rozłożenia akcentów między metodologią ilościową i jakościową w badaniach społecznych dotyczących wychowania fizycznego i sportu, z coraz większym naciskiem na badania jakościowe, nie oznacza negowania wartości badań typowo ilościowych. Zmiana w kierunku poszukiwania sensu i rozwijania metodologii badań jakościowych oznacza dołączenie jej do wyposażenia warsztatów badawczych naukowców i zestawów dobrze opanowanych technik badań ilościowych. O wykorzystaniu któregokolwiek z podejść metodologicznych oddzielnie lub ich łącznego zastosowania decydować ma cel badań i charakter pytań badawczych. Szczególnie owocne może być stosowanie mieszanych strategii metodologicznych. Jak zauważa specjalizujący się w badaniach jakościowych Silverman (2009a, b), połączenie badań jakościowych z ilościowymi pomiarami w populacji, choć trudne w realizacji, jest jednym z najlepszych sposobów umożliwiających generalizowanie wniosków. Dzieje się tak m.in. dlatego, że pomiary ilościowe wykonane na podstawie losowego doboru próby pozwalają na porównanie stopnia reprezentatywności przypadków wybranych do badań jakościowych. Tego typu podejście zwiększałoby podawaną często w wątpliwość (ze względu na sposób doboru, niedużą zwykle wielkość badanej próby i potencjalnie większy subiektywizm) wiarygodność badań jakościowych oraz ich moc wyjaśniającą. Dowodem wyraźnie zwiększonego zainteresowania badaniami jakościowymi na konferencji AIESEP w 2014 r. były zarówno wystąpienia zaproszonych prelegentów: Brendana Hokowithiu ( Body logic: insurrections of indigenous intelligence ), Steve a Silvermana (o którego wystąpieniu kilka słów znajdzie się w dalszej części tekstu) i Jan Wright, która akcentowała znaczenie badań biograficznych (u niej zainteresowanie badaniami jakościowymi nie jest akurat nowością), jak i prezentacja międzynarodowych badań obejmujących sześć europejskich krajów na sympozjum A pan-european study on (active) lifestyles in inactive groups przez Hansa Petera Brandl-Bredenbecka i wsp. Szczególnie interesujące z punktu widzenia problemu badawczego i metodologii są te ostatnie międzynarodowe badania porównawcze, podczas których prowadzono wywiady jakościowe z nieaktywnymi, nieuprawiającymi sportu, lub według opinii nauczycieli wychowania fizycznego o niskiej aktywności i niezainteresowanych wychowaniem fizycznym dzieć-

14 14 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 M. Lenartowicz Metodologia jakościowa w badaniach społecznych wf. i aktywności fizycznej mi. W analizie i prezentacji wyników wykorzystywano ustne wypowiedzi badanych. Te jakościowe dane post factum jednak kodowano, kategoryzowano i przedstawiano w formacie ilościowym, co umożliwiło bardziej zobiektywizowane porównanie danych z analizowanych krajów. Jest to rozwiązanie bardzo przypominające moje rozwiązanie metodologiczne sprzed kilkunastu lat, wtórną standaryzację danych jakościowych zebranych w Polsce i Holandii również w celu uzyskania szansy możliwie obiektywnego porównania danych z obu tych krajów (Lenartowicz 2003b). Przywołane badania Brandl-Bredenbecka i wsp. wskazują, że przy należytej ostrożności metodologicznej także w wydawałoby się skazanych w zasadzie na wysoko standaryzowane pomiary badaniach międzynarodowych można zastosować metodologię jakościową, unikając problemów tego typu badań przedstawianych m.in. przez Nowaka (1985) 2. Na konferencji AIESEP w 2014 r. kwestię badań jakościowych i potrzeby ich obrony w nieco niepasującym już do rzeczywistości schemacie myślenia przedstawił też w swoim plenarnym wystąpieniu Steve Silverman ( Tracing our past and looking forward: research and the physical education pedagogy community ). Dlaczego nie pasującym do rzeczywistości? Dlatego, że opisywał on w perspektywie historycznej szereg socjologicznych obserwacji dotyczących wzajemnych relacji społecznych badaczy wychowania fizycznego i sportu zorientowanych ilościowo i reprezentujących prawdziwą naukę oraz ich jakościowych kolegów i uzasadniał sensowność i zalety badań jakoś ciowych w sytuacji, gdy tak naprawdę nie wymaga 2 Problemy te wiążą się m.in. z koniecznością takiego zdefiniowania pojęć występujących w testowanych hipotezach, aby były one sensowne i możliwie jednoznaczne we wszystkich porównywanych kulturach, oraz dobraniem identycznych czy równoważnych (oraz trafnych) wskaźników do tych pojęć w każdej z kultur, wyciąganiem właściwych wniosków teoretycznych z odpowiednich indukcyjnych porównań i wieloczynnikowym charakterem związków w obszarze nauk społecznych. Więcej na ten temat piszę w pracy Metodologiczne aspekty międzynarodowych badań społecznych w naukach o kulturze fizycznej (Lenartowicz 2003a). to już żadnego dalszego uzasadniania. Metody jakościowe nie są obecnie egzotyczną alternatywą dla badań ilościowych, lecz równoprawnym podejściem metodologicznym z wieloma właściwymi mu zaletami i ograniczeniami. Biorąc pod uwagę wyraźną dominację ujęć jakościowych prezentowaną na konferencji AIESEP w 2014 r., można się raczej spodziewać za kilka lat potrzeby obrony i dowartościowania badań ilościowych. Istotne jest też to, że w jakościowych projektach badawczych dotyczących wychowania fizycznego i sportu sięga się też bardzo często poza szkołę i sformalizowane szkolne wychowanie fizyczne, do nieformalnej aktywności fizycznej, środowisk rówieśników oraz rodziny. Są to obszary badawcze i grupy trudniej dostępne dla tych, którzy za swój pierwszorzędny oręż metodologiczny uznali standaryzowany wywiad audytoryjny lub badania osób w stosunkowo dostępnych i łatwych do kontroli grupach szkolnych. Dostrzega się w ten sposób skomplikowane uwarunkowania aktywności sportowo-rekreacyjnej. Często umykają one prostej metodologii ilościowej, która ze swej natury wymusza na badaczach poszukiwanie problemów i wskaźników mierzalnych i dających się wyrazić w postaci cyfr i liczb. Wiąże się to z wieloma ograniczeniami badań ilościowych. Statystyczne korelacje jak pisze Silverman mogą być oparte o zmienne, które w odniesieniu do naturalnie przebiegających interakcji są arbitralnie definiowane, a [ ] czysto statystyczna logika może uczynić rozwijanie hipotez sprawą trywialną i zawieść, jeśli chodzi o stawianie hipotez na podstawie danych (Silverman 2009, s. 58). Pedagogika kultury fizycznej i sportu w międzynarodowym badawczym wydaniu, które obserwuję m.in. w trakcie spotkań konferencyjnych i warsztatowych AIESEP, zachowując swój wyraźnie normatywny charakter, zaczyna przypominać socjologię rozumiejącą w tradycji weberowskiej, polegającej na sięganiu do ukrytych [ ] nieobserwowanych znaczeń czy wartości wiązanych z faktami przez ludzi [ ] i rozpoznawalnych na drodze rozumowej interpretacji (Sztom pka 2002, s. 24). Wyraźnie zauważyć w niej można także antypozytywistyczny współczynnik humanistyczny wykreowany przez Floriana Znanieckiego i Williama Thomasa, sprowa-

15 M. Lenartowicz Metodologia jakościowa w badaniach społecznych wf. i aktywności fizycznej 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 15 dzający się do założenia, że fakty społeczne można badać [ ] tylko z perspektywy [ ] ludzi, w których doświadczeniu występują, stawiając się w ich położeniu, patrząc na świat ich oczami, rozszyfrowując ich hierarchiczne wartości, systemy reguł, jakimi się kierują, nie na drodze jakiejś oderwanej zewnętrznej obserwacji (Sztompka 2002, s, 24). Tę rozumiejącą i humanistyczną pedagogikę kultury fizycznej odnajdziemy współcześnie bardzo wyraźnie u Andrzeja Pawłuckiego w pracy Nauki o kulturze fizycznej z roku 2013, w której autor dokonuje redefinicji istoty nauk o kulturze fizycznej. W publikacji tej nie może ujść uwadze zarówno humanistyczny styl pierwszoosobowej narracji, jak i liczne wątki autobiograficzne mające wpływ na rozwój naukowy i myślenie naukowe autora. Taki sposób rozumowania niestroniący od odwołań do rzeczywistości społecznej, w której działa badacz, i dostrzeganie jej wpływu na pracę naukową przypomina zresztą o postulatach refleksyjności badacza w badaniach antropologicznych prezentowanych przez Clifforda Geertza i metodologicznych wskazówkach Bronisława Malinowskiego (także tych przedstawionych w jego dziennikach). Współcześnie w socjologii sportu i pedagogice kultury fizycznej i sportu 3 także zwraca się większą uwagę na sens i znaczenie ludzkich działań, a nie na faktografię wynikającą z obserwacji i pomiarów. W analizie 3 Będę za Pawłuckim (2013) stosował tę terminologię zamiast teorii wychowania fizycznego ze względu na szerszy zakres pojęcia, wyraźnie silniejszego umocowania naukowego oraz ich trwałej obecności w międzynarodowej tradycji językowej w naukach o sporcie czego wielu dowodów dostarczyły m.in. opracowania związane z działalnością AIESEP i liczne publikacje akademickie [choćby jedna z ostatnich książek pod redakcją Kathy Armour Sport pedagogy: an introduction for teaching and coaching (2011); szczególnie zaś interesujący pod tym względem może być raport z seminarium AIESEP na Uniwersytecie Birmingham (AIESEP Bham 2012 Specialist Research Seminar) pt. Sport (& exercise) pedagogy: (re) defining the field, w którym podjęto m.in. próbę zdefiniowania obszaru zainteresowań i zakresu pojęciowego pedagogiki sportu (http://www.aiesep. ulg.ac.be /pages/sport_pedagogy.php; ). takich problemów badawczych sprawdzą się najlepiej właśnie badania jakościowe, w których jak zauważa Silverman (2009a, s. 65) preferuje się raczej badanie znaczeń niż zachowań i podejmuje często wysiłki, by dokumentować świat z punktu widzenia badanych. W badaniach coraz częściej dąży się nie tylko na przykład do ustalenia tego, ile w danej populacji jest dzieci otyłych i jak liczba ta z roku na rok się zwiększa w krajach konsumpcyjnego dobrobytu, ale także do uchwycenia rzeczywistości kultury fizycznej m.in. z perspektywy zajęć wychowania fizycznego widzianych oczami dzieci otyłych. Świetnym przykładem takich badań o silnym współczynniku humanistycznym może być praca Kjetila Wathne a (2011) pod tytułem Movement of large bodies impaired: the double burden of obesity: somatic and semiotic issues pouczające merytorycznie i metodologicznie studium przypadku, w którym analizie poddano osobiste doświadczenia związane ze szkolną i pozaszkolną aktywnością fizyczną jednej otyłej norweskiej dziewczynki. Oprócz uzyskania nowej perspektywy analizy tego fragmentu kultury fizycznej w wymiarze praktycznym pozwoliłoby to być może dowiedzieć się więcej nauczycielom wychowania fizycznego o problemach dzieci otyłych i je zrozumieć. To z kolei może realnie przełożyć się na praktykę pedagogiczną i metodyczną nauczycieli wychowania fizycznego, którzy będąc zwykle od dzieciństwa ponadprzeciętnie uzdolnionymi motorycznie sportowymi liderami, często nie mają w tym zakresie wiedzy i zdolności empatycznego doświadczania świata osób otyłych. Powyższe refleksje, wynikające w głównej mierze z obserwacji tendencji metodologicznych na konferencjach AIESEP, chciałbym zakończyć kilkoma sugestiami kierowanymi do społecznych badaczy sportu i wychowania fizycznego. Przede wszystkim, zachęcam do wzbogacenia własnych warsztatów badawczych metodologią jakościową i poczytania o wadach i zaletach oraz zakresie stosowania tych metod. Szczęśliwie w ostatnich latach wydano w Polsce bardzo wiele prac poświęconych różnym rodzajom badań jakościowych [od klasycznych już chyba w Polsce prac Koneckiego (2000), Hammersleya i Atkin-

16 16 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 M. Lenartowicz Metodologia jakościowa w badaniach społecznych wf. i aktywności fizycznej sona (2000) czy Silvermana (2009a, b) po nowszą serię metodologiczną Wydawnictwa Naukowego PWN, na którą składają się m.in. prace autorów, takich jak Flick (2011), Kvale (2012) i Rapley (2013)]. Wiedza na temat warsztatu jakościowego, nawet jeśli nie będzie wykorzystywana w badawczym działaniu, może wyzwolić refleksję na temat tego, że badać można nie tylko to, co jest obserwowalne i mierzalne obiektywnymi miarami, ale także to, co wymyka się takiemu badaniu. Warto w takim przypadku rozważać uzupełnienie metod typowo ilościowych metodami lub technikami jakościowymi lub idąc krok dalej zastosować mieszane metody badawcze [o których wykorzystaniu w sporcie i wychowaniu fizycznym piszą m.in. Camerino i wsp. (2012)]. Umiejętne łączenie różnych metod badawczych pozwala często stworzyć kompletniejszy obraz wycinka rzeczywistości, który został poddany analizie, może wzbogacić różnorodność ogrodu metodologicznego danej dziedziny nauki (np. nauk o kulturze fizycznej) i, szczególnie w przypadku projektów grantowych lub prac awansowych w nauce, pomóc uzyskać aprobatę recenzentów. Czasem metodologia jakościowa może być po prostu bardziej adekwatna i bardziej owocna od metodologii ilościowej i należy ją z tego powodu zastosować. W polskiej socjologii sportu i pedagogice kultury fizycznej i sportu istnieją, jak sądzę, nadal duże możliwości zastosowania metodologii jakościowej. Należałoby się nią zainteresować możliwie szybko nie tylko ze względów autotelicznych, ale i instrumentalnych zainteresowanie takimi metodami w fachowych czasopismach wydaje się osiągać swoje apogeum. Za jakiś czas wraz ze zmianą naukowych mód i ewolucją paradygmatów mogą one nie spotkać się z taką uwagą jak obecnie. Bibliografia Camerino O., Castaner M., Anguera T.M. (2012) (red.), Mixed Methods Research in the Movement Sciences: Case Studies in Sport, Physical Education and Dance, Routledge Research in Sport and Exercise Science, New York. Flick U. (2011), Projektowanie badania jakościowego, WN PWN, Warszawa. Hammersley M., Atkinson P. (2000), Metody badań terenowych, Zysk i S-ka, Poznań. Konecki K.T. (2000), Studia z metodologii badań jakościowych. Teoria ugruntowana, WN PWN, Warszawa. Kvale S. (2012), Prowadzenie wywiadów, WN PWN, Warszawa. Lenartowicz M. (2003a), Metodologiczne aspekty międzynarodowych badań społecznych w naukach o kulturze fizycznej, [w:] Rychta T., Chełmecki J. (red.), Wkład nauk humanistycznych do wiedzy o kulturze fizycznej. Tom I: Historia kultury fizycznej (studia i szkice), PTNKF, Warszawa, Lenartowicz M. (2003b), Sport w rodzinie w Polsce i Holandii w opiniach studentów polskich i holenderskich, Roczniki Naukowe AWF w Warszawie, 42, Nowak S. (1985), Metodologia badań społecznych, PWN, Warszawa. Pawłucki A. (2013) Nauki o kulturze fizycznej. Studia i Monografie AWF we Wrocławiu, 117. Rapley T. (2013) Analiza konwersacji, dyskursu i dokumentów, WN PWN, Warszawa. Sztompka P. (2002), Socjologia. Analiza społeczeństwa, Znak, Kraków. Silverman D. (2009a), Interpretacja danych jakościowych, WN PWN, Warszawa. Silverman D. (2009b), Prowadzenie badań jakościowych, WN PWN, Warszawa. Wathne K. (2011), Movement of large bodies impaired: the double burden of obesity: somatic and semiotic issues, Sport, Education and Society, 16 (4), /pages/sport_pedagogy.php [data dostępu: ]. [data dostępu: ]. Praca wpłynęła do Redakcji: Praca została przyjęta do druku: Adres do korespondencji: Michał Lenartowicz Zakład Organizacji i Historii Kultury Fizycznej Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie ul. Marymoncka Warszawa

17 Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu 2014, 45, Karolina Zatoń akademia wychowania fizycznego we wrocławiu EWALUACJA JAKOŚCI KSZTAŁCENIA nauczycieli akademickich Abstract Evaluation of teaching quality in higher education Evaluation, assessment and valuation are the concepts analysed and theoretically explained using the sociological, psychological, philosophical and pedagogical framework. External evaluation and assessment are essential for the humans to function smoothly in everyday life. This is particularly important in the case of people involved in the field of education. University educators by nature should be especially active and eager participants in evaluation of their work. The outcomes of their work are visible in either a successful or unsuccessful school graduate, which in itself is already an assessment of the teachers work. However, the fact remains that university teachers do not work isolated; each of them have some, often different, influence on their students. The assessment of a given teacher and classes they conduct can provide an appropriate opportunity for feedback, which will in turn lead to a change in, for example, the teaching model. Key words: self-assessment, evaluation, feedback, university educator, student Słowa kluczowe: ocena, ewaluacja, informacja zwrotna, nauczyciel akademicki, student WPROWADZENIE Ocena, ewaluacja, wartościowanie są pojęciami analizowanymi i teoretycznie wyjaśnianymi na pograniczu nauk socjologicznych, psychologicznych, filozoficznych i pedagogicznych. Weszły one na trwałe do języka, w tym także języka strategii związanej z jakością polskiego i światowego systemu edukacji (Denek 2005, 2008). Teoria i praktyka ewaluacji znane są od lat szczególnie w Stanach Zjednoczonych. Funkcjonują tam w sposób zinstytucjonalizowany, daleko wybiegający poza obszar edukacji, już od lat 30. (Norris 1990, Drucker 2002). W tym czasie pojawiło się wiele definicji prób wyjaśnienia na gruncie teoretycznym istoty zagadnienia. Jak wskazują niektóre publikacje, warto zwrócić uwagę na jedną z najbardziej uzasadnionych teoretycznie wersji. Została ona przyjęta w 1981 r. przez amerykański Joint Committee on Standards for Educational Evaluation (Nevo 2003), a rozumiana jest dziś w wielu rejonach świata jako [ ] systematyczne badanie wartości lub zalet jakiegoś obiektu (Nevo 2003, s. 205). Rozwijając to określenie, można uznać, że ewaluacja [ ] jest to systematyczne badanie wartości oraz cech konkretnego programu działania bądź obiektu, z punktu widzenia przyjętych kryteriów w celu jego usprawnienia, rozwoju lub lepszego rozumienia (Norris 1990, Nevo 2003, Wojciszke 2004). Prowadzone w Polsce dyskusje i działania związane z ewaluacją są niespójne, głównie dlatego że pojęcie to utożsamiane jest z szacowaniem, mierzeniem lub oceną, podczas gdy rdzeniem pojęcia ewaluacja jest kategoria wartości (value) (Davis i Dupper 2004, Norris 1990). Oznacza to, że powinno się badać wartość programów kształcenia różnych strategii odnoszących się do społecznych zachowań. W takim więc rozumieniu jest procedurą, rozmową, negocjacją, planowaniem (Pathon 1990, Czapliński 1998, Palka 2003, Brze zińska i wsp. 2004, Denek 2008, 2011). CEL BADAŃ Celem pracy jest próba teoretycznego uzasadnienia oceny nauczyciela akademickiego przez studenta w odniesieniu do wymogów Państwowej Komisji Akredytacyjnej.

18 18 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 K. Zatoń Ewaluacja jakości kształcenia nauczycieli akademickich Opinia studentów o zajęciach i prowadzącym je nauczycielu nie powinna budzić emocji u żadnej ze stron, a jedynie służyć poprawie relacji i ewentualnie skuteczności wzajemnego oddziaływania. Jest to bowiem proces, bez którego postrzeganie otaczającej rzeczywistości może być skrajnie jednostronne, a zatem nieprawdziwe (subiektywne) (Łukaszewski 1974, Górecka 1989, Schlenker i wsp Korporowicz 2000, Eysenck i Eysenck 2003). Niektórzy uważają wręcz, że zewnętrzne wartościowanie i ocena są niezbędne człowiekowi (Schlenker i wsp. 1996). Przede wszystkim przybliżają one obraz rzeczywistości i pozwalają go weryfikować. Według Reykowskiego (1970, 1988) ewaluacja stanowi podstawę podejmowania decyzji, motywacji i postaw, a więc w sumie zachowań. Każdy człowiek oczekuje jej świadomie lub odruchowo (podświadomie). Dotyczyć to może każdej dziedziny życia, a nawet rzeczy. W tym kontekście unikanie ocen własnych zachowań, kompetencji, trafności podejmowanych decyzji itp. może spowodować wysublimowanie świata. NAUCZYCIEL AKADEMICKI I JEGO OCENA Nauczyciel akademicki z natury rzeczy powinien być szczególnie aktywnym i chętnym uczestnikiem ocen własnej pracy. Zwykle jej efektem jest dobry lub zły absolwent, co samo w sobie stanowi już ocenę jego działań, o tyle jednak nieczytelną (czasami celowo), że zwykle uczestniczy w grupie edukujących, z których każdy ma na to pewien wpływ (Kozielecki 1986, Dylak 1996, Czapliński 1998, Bartkowiak 1999, Muszkieta 2005, Hyżak 2008, Craig 2010). Ocena konkretnej osoby i prowadzonych przez nią zajęć może być zatem warunkiem sprzężenia zwrotnego, np. zmiany modelu postępowania (nauczania) lub tylko szczegółów zachowań (Fedor i Person 1996, Steward 1996, Kotysz- -Marczak 2001, Hardre i wsp. 2010). Nauczyciel akademicki pełni zwykle wiele skomplikowanych i wymagających dużych kompetencji ról. Każda z nich może i powinna podlegać ocenom przełożonych i studentów. Począwszy od funkcji naukowca przez nauczyciela do różnych ról organizacyjnych i wychowawczych, niemal aktorsko (teatralnie) prezentuje on wszystkie swoje cechy (właściwości osobowościowo-kompetencyjne) publicznie (Denek 1970, 1976b, 1980, 2003a, Denek i Gnitecki 1978). Czy ocena wobec tego jest formalna, czy ma charakter plotki ciągle jest formułowana (Kubielski i Suchocka 2002, Kameduła 2006, Kubielski 2006, Hyżak 2008)? Wielu badaczy prowadzi prace nad znaczeniem ocen nauczycieli akademickich w formie empirycznej (Jagusz 1994, Materska 1994, Binkiewicz 1998, Muszkieta 2004, Burgen 2008). Zajączkowska (2007), badając wybrane kompetencje nauczycieli akademickich na podstawie opinii studentów, stwierdziła, że są oni dobrze zorientowani w oczekiwanym zakresie wiedzy i umiejętności. Mańczak (2001), analizując oceny kompetencji intelektualnych i komunikacyjnych, uznał ich wielkie znaczenie w kształceniu perspektywicznym. Garbacik (2001) wskazał na dużą nieufność środowiska nauczycieli akademickich w stosunku do ocen studentów. Zaznaczył jednak, że wyniki ankiety dydaktycznej dotyczącej oceny nauczycieli z reguły pokrywały się z potoczną opinią społeczności akademickiej na temat tego, kto jest dobrym, a kto słabym nauczycielem. Uzyskane wyniki badań stały się zatem konkretnym dowodem, dzięki czemu władze wydziału mogły się nimi posługiwać, a zainteresowani śledząc co semestr swoje wyniki mogli podejmować działania poprawiające własny wizerunek. Nevo (2003) analizował kompetencje edukacyjne nauczycieli medycyny. Z przeprowadzonych przez niego badań wynika, że studenci stosunkowo krytycznie oceniali poziom umiejętności dydaktycznych (kompetencji edukacyjnych) nauczycieli. Blisko 45% badanych uznało, że nauczyciele medycyny wypełniali obowiązki edukacyjne na poziomie przeciętnym. Ponad połowa uczestniczących w badaniach studentów oceniła te kompetencje źle. Oczywiście autor wskazał oryginalność tego środowiska w kategoriach różnorodności funkcji ocenianych nauczycieli (np. usługowych, edukacyjnych i naukowych wykonywanych z różnymi preferencjami). Kotysz-Marczak (2001) przypisała ocenie nauczyciela akademickiego istotną rolę w do-

19 K. Zatoń Ewaluacja jakości kształcenia nauczycieli akademickich 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 19 skonaleniu kompetencji zawodowych. Wskazała, podobnie jak wspomniany Garbacik (2001), na dużą nieufność środowiska nauczycieli akademickich w stosunku do ocen studentów. Analizę ocen nauczycieli akademickich w wyższej szkole niepublicznej przeprowadził Potoczny (2006). Na podstawie badań autor ten sugerował, że nauczyciel akademicki powinien tworzyć właściwą atmosferę, skupiać i ukierunkowywać uwagę, ustalać oczekiwane rezultaty, prezentować temat zajęć w taki sposób, aby angażować wszystkie zmysły, kształtować twórcze i krytyczne myślenie, pokazywać praktyczne zastosowanie zdobytej wiedzy oraz częściej powtarzać przerobiony materiał i kontrolować jego zapamiętanie. Bartoszewicz (1999), biorąc pod uwagę opinię studentów, zajął się konstrukcją wzorca osobowego młodego nauczyciela akademickiego. Uznał, że studenci preferują sprawność fizyczną i umiejętności ruchowe. Ta dość specyficzna konkluzja była efektem badania tylko wybranej grupy nauczycieli w akademii wychowania fizycznego. Równocześnie we wzorcu intelektualnym studenci wskazali na znaczenie solidnego dostarczania wiedzy, zwłaszcza specjalistycznej. Ten kontekst jest niewątpliwie wynikiem bardzo ograniczonego podejścia do problemu, choć autor wspomniał o cechach moralnych, wychowawczych i społecznych wskazanych przez studentów jako ważne. Zajączkowska (2007) zasugerowała potrzebę oceny kompetencji komunikacyjnych nauczycieli akademickich. Uwzględniając rezultaty badań, autorka wskazała, że główne bariery komunikacyjne między nauczycielem i studentem związane są z trudnością zrozumienia treści komunikatów, czego przyczyną są różne zakłócające czynniki zewnętrzne i nadmiernie rozbudowana informacja (treść). Problem oceny i ewaluacji był przedmiotem licznych badań publikowanych w periodykach zagranicznych. Istnieje też w USA miesięcznik pt. Teaching and Teacher Education poświęcony tym problemom. Według publikowanych tam informacji od wielu lat problem ocen i ewaluacji stanowi podstawowe źródło wiedzy o możliwości ewolucji systemów edukacyjnych i ich uczestników (Moroz 2001, Tuytens i Devos 2009, Nowak 2011). Craig (2010) wskazał np., że doświadczenia nauczycieli mogą stanowić poważną podstawę w reformowaniu programów kształcenia. Wymaga to jednak permanentnego prowadzenia empirycznej weryfikacji tych programów, co może wynikać z badanych doświadczeń nauczycieli ciągle równolegle weryfikowanych na podstawie oceny ich pracy dokonywanej przez uczniów. Z jednej więc strony mamy do czynienia z doraźną oceną np. kompetencji, zaś z drugiej z budową strategii kształcenia. Do pierwszej ze wskazanych grup informacji zaliczyć można bardzo interesującą publikację, której autorami są Tuytens i Devos (2009). Doświadczalnie udokumentowali oni doskonalenie warsztatu dydaktycznego dzięki regularnej ocenie ich pracy dokonywanej przez studentów oraz opinii na temat poziomu zajęć dydaktycznych wydawanych przez wybrane grono nauczycieli. Warto dodać, że badaniom poddano bardzo liczne grupy osób, które oceniano bardziej lub mniej systematycznie. Regularna ocena okazała się o wiele skuteczniejsza, co było widoczne w zmianie jakości kształcenia dzięki lepszemu wykorzystaniu dostarczanych informacji. Tornero i Taut (2010) z Chile, badając wpływ ocen uczniów na zachowania nauczycieli, wykazały, że znaczna część ocenianych nauczycieli niechętnie poddawała się ocenom lub kompletnie je bagatelizowała. Uznały, że jest to następstwem lokalnej kultury i przyzwyczajeń tamtejszych nauczycieli. Zamiast korzystać rezygnowali z udziału w badaniach. Hambelton (2004) poruszył w swoich badaniach problem dotyczący uzasadnienia finansowania przez rząd ewaluacji programów nauczania matematyki i nauk ścisłych. Zmiany programów edukacyjnych według tego autora są możliwe tylko dzięki wieloletnim, permanentnym badaniom opinii uczniów i nauczycieli. Wydaje się to logiczną koniecznością. Tornero i Taut (2010) podjęły kwestię wyboru teorii oceny nauczyciela w taki sposób, by zechciał on w badaniach uczestniczyć i by można było na ich podstawie wprowadzać uzasadnione zmiany programów, metod

20 20 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 K. Zatoń Ewaluacja jakości kształcenia nauczycieli akademickich i form kształcenia. Praca jest interesująca, choć dotyczy zwyczajów w Chile, kraju dość odległym geograficznie i kulturowo. Poruszany przez grono wymienionych autorów problem w zasadzie przypomina reakcje nauczycieli i władz na takie badania w naszym kraju. Mimo bogatych doświadczeń dotyczących ocen nauczycieli w krajach Europy Zachodniej, Kanady i USA w Polsce rozwiniętym teoriom nie towarzyszą bogate zasoby danych empirycznych. Do bardzo interesujących spostrzeżeń doprowadziły badania Ewinga (2012), który poszukiwał relacji między studencką oceną nauczyciela i efektami nauczania oraz zwrotnie wpływu ocen nauczyciela na efektywność kształcenia i opinie studentów. Uznał, że zawyżanie ocen przez nauczyciela obniża jego ocenę przez studentów, a w wyniku zastosowania dość złożonych procedur statystycznych zasugerował, że najbardziej skuteczna jest ocena indywidualna nauczyciela przez studenta i odwrotnie. Badania te w sposób przejrzysty i wiarygodny dokumentują potrzebę indywidualizowania ocen. W zupełnie innym celu przeprowadził badania Burgen (2008). W Japonii (na różnych uniwersytetach) zatrudniono liczne grono nauczycieli akademickich z innych krajów. Chodziło bowiem o to, jak japońscy studenci korzystali z różnych zajęć prowadzonych w języku angielskim. Oceny studentów dotyczyły sposobu i jakości przekazywanej wiedzy. Wnioski z tych badań mają niezwykle utylitarny charakter. Wskazują wszystkie słabe i mocne strony takiej organizacji studiów. Są wręcz elementarnym doradcą. W Polsce w roku 2004 ukazała się książka pod red. Brzezińskiej i wsp. pt. Ewaluacja a jakość kształcenia w szkole wyższej. Zawiera ona niezwykle ciekawe sugestie i przemyślenia dotyczące techniki, czy raczej metodyki ewaluacji programów kształcenia w szkołach wyższych. Autorzy wskazali podstawy ewaluacji kształcenia, wykorzystując opracowane przez siebie modele, podziały i techniki postępowania, lecz, niestety, tylko niektóre tezy potwierdzone zostały na podstawie wyników badań (empirycznych). STUDENCKIE OCENY PRACY NAUCZYCIELI AKADEMICKICH Jeśli w Polsce wykonuje się często badania np. studenckich ocen pracy nauczycieli, to ich celem rzadko jest konkretna potrzeba weryfikacji metod i sposobów postępowania dydaktycznego. Najczęściej jednak oceny studentów służą podbudowie opinii o pracy nauczyciela wydawanej np. przez przełożonych. Można więc uznać, że w znacznej większości oceny te zostały wymuszone na podstawie decyzji władz uczelni lub np. ministerstwa [W Ustawie z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym oraz nowelizacji tej Ustawy z dnia 26 marca 2012 r. zapisano: Przy dokonywaniu oceny nauczyciela akademickiego w zakresie wypełniania przez niego obowiązków dydaktycznych uwzględnić należy ocenę przedstawioną przez studentów i doktorantów, po zakończeniu każdego cyklu zajęć dydaktycznych. Zasady dokonywania tej oceny i sposób jej wykorzystania określa statut ( Ustawa z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym 2005, art. 132, ustęp 3)] i nie są traktowane jako niezbędny element doskonalenia pedagogicznego warsztatu lub ewaluacji programów kształcenia, co jest powszechną praktyką w innych krajach. W Polsce stosuje się zatem ocenę dla oceny! Wydaje się, że takie podejście może budzić kontrowersje i niechęć do uczestnictwa w tym systemie (Węgrzycka 1994, Gałkowska i Kluska 2000, Denek 2003b, 2011, Kameduła 2006). Oddzielnym ale ważnym problemem pozostaje odbiór dokonanej przez studenta oceny pracy konkretnego nauczyciela przez tegoż nauczyciela. W większości przytoczonych wyżej publikacji nie jest on poruszany lub przedstawiany jest jako pełna współpraca, gdy cel badań (i oceny) dotyczy ewaluacji programów lub metod kształcenia (Norris 1990, Meighan i wsp. 1993, Kubielski i Suchocka 2005, Kameduła 2006, Porańczyk 2008 Ewing 2012), bowiem efektem ma być lepszy, skuteczniejszy, być może mniej kłopotliwy program kształcenia. W przypadku jednak, gdy oceny dokonuje student w celu wsparcia lub krytyki postawy (oceny) przełożonych, sytuacja się radykalnie zmienia! Mimo że jednym z priorytetów kształcenia

21 K. Zatoń Ewaluacja jakości kształcenia nauczycieli akademickich 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 21 jest umiejętność dokonywania przez studentów oceny zajęć dydaktycznych prowadzonych przez nauczycieli akademickich, postulat ten nie znajduje jeszcze istotnego miejsca w systemie oceny (Kotysz-Marczak 2001, Pathon 1990). Już w latach 70. w USA ocenianie wykładowcy przez studentów było takim samym standardem, jak ocenianie studenta. Z wykładowcami negatywnie ocenianymi przez studentów rozwiązuje się umowę o pracę (Wilson 1969, Tymowski 1977). Jeżeli wykładowca (nauczyciel) jest na bieżąco oceniany, stara się wykonywać edukacyjną usługę na najwyższym poziomie. Nauczyciel, który nie jest oceniany, lub gdy ocena nie ma wpływu na jego awans, szybko traci poczucie samokontroli (Wilson 1969, Tymowski 1977). Badanie jakości kształcenia i niektórych jej uwarunkowań wynikających z opinii studentów jest procesem niezwykle złożonym. Z jednej strony biorą w nim udział wykładowcy, z drugiej studenci. W przypadku wykładowców z reguły pojawia się niechęć, zwykle z powodu niezrozumienia istoty problemu (Wick lund i Daval 1971, Taylor 1991, Umiastowska 1999). Studenci natomiast w wielu przypadkach nie są przygotowani do przedstawienia racjonalnej (konstruktywnej) opinii. Wynika to głównie z tego, że rzadko władze szkół wyższych skłonne są uwzględniać informacje od studentów w celu poprawy jakości kształcenia. Mając zatem poczucie bezsensowności swoich ocen, podchodzą do tej kwestii bez należytego zaangażowania (Wenta 1989, Świeczkowski 1992, Wojciszke 2004, Zatoń i wsp. 2006). WNIOSKI Problem nauczyciela akademickiego i jego dydaktyki według studentów wymaga obiektywnych narzędzi pomiarowych. W publikacjach związanych z tym zagadnieniem pojawiają się próby wskazania, co należy wziąć pod uwagę w ocenie: stosunek emocjonalny nauczyciela do studentów, do przedmiotu, który wykłada, do dyscypliny pracy, zaangażowania w tworzenie nowoczesnych systemów kształcenia oraz efektów, które osiąga w procesie nauczania (Ziejewski 1997, 2001 Niemierko 1999, Szmajke 2010). Z drugiej strony ocena studenta zależy w dużej mierze od jego stosunku do uczelni, przedmiotu nauczania, osobistych uprzedzeń do nauczyciela, etosu pracy, umiejętności koncentracji, odbioru i rozumienia przekazywanych treści nauczania, rozumienia celów edukacyjnych, chwilowych stanów emocjonalnych lub zwykłego lenistwa (Denek 1970, 1976a, b, Luke i Sinclair 1991, Fedor i Person 1996, Gałkowska i Kluska 2000). Można zatem przypuszczać, że obecnie najważniejszym problemem wynikającym z konieczności zasięgnięcia opinii studentów na temat jakości pracy nauczycieli akademickich jest przygotowanie obiektywnych narzędzi badawczych (pomiarowych) oraz przekonanie wykładowców o zasadności badań (oceny), a studentów do rzetelnej odpowiedzi na pytania. BIBLIOGRAFIA Bartkowiak G. (1999), Postrzeganie pracowniczych ocen okresowych, Zeszyty Naukowe AE w Poznaniu, 271, 1, Bartoszewicz R. (1999), Wzorzec osobowy młodego nauczyciela akademickiego w ocenie studentów wychowania fizycznego, Kultura Fizyczna, 7 8, Binkiewicz B. (1998), Nauczyciel akademicki jako osoba wspomagająca rozwój studenta, [w:] Radecki E. (red.), Student nauczyciel akademicki (relacje interpersonalne), PoNaD, Szczecin, Brzezińska A., Brzeziński J., Eliasz A. (2004) Ewaluacja a jakość kształcenia w szkole wyższej, Academica Wydawnictwo SWPS, Warszawa. Burgen P. (2008), ELT teacher views on the appropriateness for teacher development of end of semester student evaluation of teaching in a Japanese context, Science Direct, 36, Craig C.J. (2010), Evaluation gone Awry: The teacher experience of the summative evaluation of a school reform initiative, Teaching and Teacher Education, 26, Czapliński J. (1998), O naturze i funkcji procesów wartościowania, [w:] Wojciszke B. (red.), Studia nad procesami wartościowania, Ossolineum, Wrocław. Davis K.S., Dupper D.R. (2004), Student Teacher Relationship, Journal of Human Behavior in the Social Environment, 9 (1/2), Denek K. (1970), Kryteria oceny efektywności kształcenia, [w:] Szymczak M. Grzesiak J. (red.), W służbie nauce i szkole, PWN, Warszawa,

22 22 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 K. Zatoń Ewaluacja jakości kształcenia nauczycieli akademickich Denek K. (1976a), Efektywność procesu kształcenia i metody jej oceny, Neodidagmata, 9, Denek K. (1976b), Pomiar i ocena wyników nauczania w szkole wyższej, [w:] Orczyk J. (red.), Kształcenie ekonomiczne w szkole wyższej, AE, Poznań, Denek K. (1980), Pomiar efektywności kształcenia w szkole wyższej, PWN, Warszawa. Denek K. (2003a), Dopełniające się elementy systemu oceniania, [w:] Wenta K., Perzycka E. (red.), Reforma edukacji w diagnozie i ewaluacji, US, Szczecin, Denek K. (2003b), O wyższą efektywność procesu kształcenia i jego lepszą jakość, [w:] Karpińska A. (red.), Teoria i praktyka kształcenia w dialogu i perspektywie, Trans Humana, Białystok, Denek K. (2005), Ewaluacja jakości pracy nauczyciela wychowania fizycznego, [w:] Czyż S., Oleśniewicz P., Starościak S., Kurz D. (red.), Wychowanie fizyczne w polskich i niemieckich szkołach. Współczesne trendy, AWF, Wrocław, Denek K. (2008), Jakość edukacji i jej ewaluacja, [w:] Grzesiak J. (red.), Ewaluacja i innowacje w edukacji. Ewaluacja w dialogu dialog w ewaluacji, Wydział Pedagogiczno-Artystyczny UAM, Kalisz, PWSZ Konin, Denek K. (2011), Testy w ewaluacji jakości kształcenia, Lider, 4, 3 8. Denek K., Gnitecki J. (1978) Kryteria i wskaźniki oceny procesu kształcenia jako podstaw podejmowania decyzji w zarządzaniu szkołą. Z badań nad zarządzaniem oświatą, WSIP, Gdańsk. Drucker P.F. (2002), A Functioning Society, Transaction Publishers, New Brunswik, New Jersey, London. Dylak S. (1996), Nauczycielska samoobserwacja dla zrozumienia siebie, Neodidagmata, 22, Ewing A.M. (2012), Estimating the impact of relative expected grade on student evaluations of teacher, Economics of Education Review, 31, Eysenck H., Eysenck M. (2003), Podpatrywanie umysłu, GWP, Gdańsk. Fedor D., Person Ch. (1996), What is effective performance feedback, [w:] Ferris G., Berkley M.R. (red.), Human Resources Management, Prentice Hall, Upper Saddle River, Gałkowska A., Kluska R. (2000), Studenci oceniają, Forum Akademickie, 3, Garbacik B. (2001), Studencka ocena nauczyciela akademickiego a doskonalenie kompetencji edukacyjnych, Padagogika Szkoły Wyższej, 16, Górecka H. (1989), Psychologiczny wzór nauczyciela-wychowawcy w oczekiwaniach młodzieży szkół podstawowych, średnich i wyższych, Ruch Pedagogiczny, 4, Hambelton R. (2004), The rise and fall of criterionreferenced measurement? Educational measurement: issues and practice, 4, Hardre P.L., Slater J., Nanny M. (2010), Redesigning and aligning assessment and evaluation for a federally funded math and science teacher education program, Evaluation and Program Planning, 33 (4), Hyżak D. (2008), Ocenianie kształtujące. Skuteczny sposób lepszej edukacji jutra, [w:] Denek K., Zatoń K., Kwaśna A. (red.), Edukacja Jutra. XIV Tatrzańskie Seminarium Naukowe, T. 2, AWF, WTN, Wrocław, Jagusz M. (1994), Samokontrola i samoocena w wychowaniu fizycznym, AWF, Wrocław, Kameduła E. (2006), Kontrolowanie i ocenianie w szkole wyższej, [w:] Denek K., Koszczyc T., Oleśniewicz P. (red.), Edukacja Jutra. XII Tatrzańskie Seminarium Naukowe, T. 2, AWF, WTN, Wrocław, Korporowicz L. (2000), Nowe twarze ewaluacji. W kierunku interwencji, analizy, czy inspiracji, [w:] Kubin J., Kwaśniewski J. (red.), Socjotechnika. Kontrowersje, rozwój, perspektywy, Instytut Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji UW, Warszawa, Kotysz-Marczak S. (2001), Ocena nauczyciela akademickiego i jej rola w doskonaleniu kompetencji zawodowych, Pedagogika Szkoły Wyższej, 16, Kozielecki J. (1986), Psychologiczna teoria samowiedzy, PWN, Warszawa. Kubielski W.W., Suchocka A. (2002), Miejsce i znaczenie pomiaru w metodzie dialektycznego poznania w badaniach pedagogicznych, [w:] Kwapiszewski J. (red.), Edukacja a wizje świata, Katedra Filozofii Pomorskiej Akademii Pedagogicznej, Słupsk, Kubielski W.W., Suchocka A. (2005), Próba określenia przyszłościowego modelu systemu kontroli i oceny kompetencji studentów z wykorzystaniem konwencjonalnych narzędzi pomiaru, [w:] Gaweł-Luty E., Szczepańska M. (red.), Futurologia pedagogiczna: niekonwencjonalne sposoby rozwiązywania konwencjonalnych problemów w edukacji, Pomorska Akademia Pedagogiczna, Słupsk, Kubielski W.W. (2006), Podstawy pomiaru, konstruowania i ewaluacji testu dydaktycznego, WSP TWP, Warszawa, Luke M.D., Sinclair G.D. (1991) Gender differences in adolescents attitudes toward school physical education, Journal of Teaching in Physical Education, 11 (1),

23 K. Zatoń Ewaluacja jakości kształcenia nauczycieli akademickich 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 23 Łukaszewski W. (1974), Cechy struktury ja i typ komunikatu, a reakcja na rozbieżności oceny ze strony innych z samooceną, Studia Psychologiczne, 19 (2), Mańczak J. (2001), Kompetentny zawodowo nauczyciel akademicki w opinii studentów, Pedagogika Szkoły Wyższej, 16, Materska M. (1994), Z badań nad ocenianiem profesjonalnym, czyli jak mierzona jest niewymierna wartość szkolnych wypracowań, Instytut Psychologii PAN, Warszawa. Meighan R., Barton L., Walker S. (1993), Socjologia edukacji, [w:] Kwieciński Z. (red.), Studia kulturowe i edukacyjne, WN UMK, Toruń. Moroz D. (2001), Ocenianie opisowe dobre czy złe? Edukacja i Dialog, 128, Muszkieta R. (2004), Czynności kontrolno-oceniające i przejawy zachowań empatycznych u nauczycieli na lekcjach wychowania fizycznego, Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne, 1, Muszkieta R. (2005), Związki czynności kontrolno- -oceniających i stylów kierowania z procesem dydaktyczno-wychowawczym u nauczycieli wychowania fizycznego, Roczniki Naukowe AWF w Poznaniu, 54, Nevo D. (2003), The Conceptualization of Educational Evaluation: An Analytical Review of the Literature, Joint Committee on Standards for Educational Evaluation, 9, Niemierko B. (1999), Pomiar wyników kształcenia, WSiP, Warszawa. Norris N. (1990), Understanding educational evaluation, CARE University of East Anglia, Kogan Press, London, Nowak S. (2011), Metodologia badań społecznych, PWN, Warszawa. Palka S. (2003), Dydaktyczne wartości kontroli i oceny w procesie kształcenia, [w:] Bartoszewicz R., Koszczyc T., Nowak A. (red.), Kontrola i ocena w wychowaniu fizycznym, WTN, Wrocław, Pathon M.Q. (1990), Qualitative evaluation and research methods, Sage Publications, London, Porańczyk A. (2008), Krótkie rozważania na temat studenckiego oceniania, [w:] Grzesiak J. (red.), Ewaluacja i innowacje w edukacji. Ewaluacja w dialogu dialog w ewaluacji, Wydział Pedagogiczno-Artystyczny UAM, Kalisz, PWSZ, Konin, Potoczny J. (2006), Nauczyciel akademicki w opinii studentów wyższej szkoły niepaństwowej, [w:] Denek K., Koszczyc T., Oleśniewicz P. (red.), Edukacja Jutra. XII Tatrzańskie Seminarium Naukowe, T. 2, AWF, WTN, Wrocław, Reykowski J. (1970) Obraz własnej osoby jako mechanizm regulujący postępowanie, Kwartalnik Pedagogiczny, 15 (3), Reykowski J. (1988), Źródła procesów ewaluatywnych i ich funkcje regulacyjne, [w:] Wojciszke B. (red.), Studia nad procesami wartościowania, Ossolineum, Wrocław, Schlenker B.R., Britt T.W., Pennington J. (1996), Impression regulation and management: Highlights of a theory of self-identification, [w:] Sorrentino R.M., Higgins E.T. (red.), Handbook of motivation and cognition: The interpersonal context, Guilford, New York, 3, Steward A.M. (1996), Skuteczne oceny okresowe, [w:] Steward D.M. (red.), Praktyka kierowania, PWE, Warszawa, Szmajke A. (2010), Spostrzeganie ludzi a profesjonalne ocenianie, [w:] Bartusiak I. (red.), Ewaluacja w edukacji szkolnej i akademickiej, WTN, Wrocław, Świeczkowski R. (1992), Samoocena uczniów a ocena nauczyciela z wychowania fizycznego, Kultura Fizyczna, 9 10, 21. Taylor F. (1991) The principles of scientific management, Harper and Bros, New York. Tornero B., Taut S. (2010), A mandatory, highstakes National Teacher Evaluation System: Perceptions and attributions of teachers who actively refuse to participate, Studies in Educational Evaluation, 36, Tuytens M., Devos G. (2009), Teachers perception of the new teacher evaluation policy: A validity study of the Policy Characteristics Scale, Teaching and Teacher Education, 25, Tymowski J. (1977), Ocena przedmiotów i wykładowców przez studentów na Uniwersytetach w Stanach Zjednoczonych, Dydaktyka Szkoły Wyższej, 2, Umiastowska D. (1999), Mój nauczyciel wychowania fizycznego na różnych szczeblach w opinii studentów. Kultura fizyczna, T. II, WSP, Częstochowa. Ustawia z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym, DzU z 2005 r., nr 164, poz Wenta K. (1989), Podmiotowość w dydaktyce akademickiej oczekiwania i zagrożenia. Pedagogika Szkoły Wyższej, 4, Węgrzycka M. (1994) W kręgu spraw związanych z oceną jakości dydaktyki w szkołach wyższych, Nauka i Szkolnictwo Wyższe, 4, Wicklund R.A., Daval S. (1971), Opinion change and performance facilitation as a result of objective self-awareness, Journal of Experimental Social Psychology, 7, Wilson E. (1969), Course and Teacher Evaluation, Wisconsin Student Association, Wojciszke B. (2004), Psychologia oceniania: mechanizmy, pułapki, środki zaradcze, [w:] Brzezińska A., Brzeziński J., Eliasz A. (red.),

24 24 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 K. Zatoń Ewaluacja jakości kształcenia nauczycieli akademickich Ewaluacja a jakość kształcenia, Academica Wydawnictwo SWPS, Warszawa, Zajączkowska M.J. (2007), Kompetencje komunikacyjne nauczycieli akademickich w świetle informacji zwrotnej od studentów, [w:] Maliszewski W.J. (red.), Kompetencje w porozumiewaniu się nauczyciela akademickiego. Wielorakie perspektywy, A. Marszałek, Toruń, Zatoń K., Zatoń K., Kwaśna A. (2006) Zachowania dydaktyczne nauczycieli akademickich w ocenie studentów, [w:] Denek K., Koszczyc T., Oleśniewicz P. (red.), Edukacja Jutra. XII Tatrzańskie Seminarium Naukowe, T. 2, AWF, WTN, Wrocław, Ziejewski T. (1997), Problemy zarządzania w instytucjach edukacyjnych w okresie transformacji systemowej w Polsce, WSP, Zielona Góra, Ziejewski T. (2001), Dylematy w ewaluacji pracy nauczycieli akademickich (ocena czy samoocena), Pedagogika Szkoły Wyższej, 17, 73. Praca wpłynęła do Redakcji: Praca została przyjęta do druku: Adres do korespondencji: Karolina Zatoń Katedra Nauk Humanistycznych i Promocji Zdrowia Zakład Pedagogiki Akademia Wychowania Fizycznego al. I.J. Paderewskiego Wrocław

25 Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu 2014, 45, Jerzy Urniaż 1 *, Marzena Jurgielewicz-Urniaż 2 1 olsztyńska szkoła wyższa im. józefa rusieckiego 2 uniwersytet warmińsko-mazurski w olsztynie Działacze społeczni A rozwój piłki nożnej w województwie olsztyńskim w latach Abstract Social activists and their responsibility for the development of football in Olsztyn province ( ) This article attempts to trace out the operation of social activists and their responsibility for the development of football in in the province of Olsztyn. In the early post-war years, soccer teams were created by newly established institutions and companies. This situation led to trade particularism, strong support of football players and the occurrence of behavior problems. At the same time, not much work was accomplished in the training matters. After October 1956, changes in the model of physical culture spurred social activities in the country. Thus the central provision of football development encouraged social activists in the Olsztyn area to create a cozy environment for their operation. With a large number of teams in the province, it quickly became the largest and most demanding group. They claimed financial support, often not being controlled. During those years, there was no clear long-term concept of football development. The provincial sports authorities and the political party were to be blamed for the state of affairs. All this situation contributed to the sloppiness of football in the region. Key words: social activists, responsibility, the development of football, sloppiness, Olsztyn province Słowa kluczowe: działacze społeczni, odpowiedzialność, rozwój piłki nożnej, bylejakość, województwo olsztyńskie WPROWADZENIE Działalność społeczna to uznane zjawisko historyczne i kulturowe, potocznie rozumiane jako chęć bezinteresownego aktywnego uczestnictwa osób połączonych tą samą wartością w konkretnej dziedzinie życia społecznego. Widoczna jest ona szczególnie w sporcie, w całej kulturze fizycznej, która jak podkreśla Andrzej Pawłucki jako system zawsze istnieje w obrębie właściwej sobie kultury społecznej, historycznie zmiennej i uzasadnianej aksjologicznie, stosownie do przyjmowanej przez daną społeczność wykładni ideowej jej życia. Istotne są tu wszystkie stosunki i role społeczne, jakie zawiązują i odgrywają w kręgach, zrzeszeniach lub grupach społecznych osoby w niej uczestniczące (Pawłucki 2013). W obu tych przypadkach wymaga się od nich zaangażowania * Autor korespondencyjny i wiary w aksjologiczny sens podejmowanych działań. W ramach owych ról natomiast oczekuje się najczęściej kreatywności, pomocy, uczciwości i odpowiedzialności za rozwój oraz funkcjonowanie danej dziedziny. Działalność społeczna w sporcie była szczególnie widoczna w dziewiętnastowiecznej Anglii (kolebce futbolu), gdzie tworzące się stowarzyszenia i kluby sportowe organizowały życie sportowe swoich członków. Podobnie było w innych krajach europejskich. Także na ziemiach polskich pod zaborami działalność społeczna wiązała się przede wszystkim z działalnością Towarzystwa Gimnastycznego Sokół, w którym ruch sportowy miał sprzyjać tężyźnie fizycznej młodzieży i przygotować do walki o niepodległość kraju (Wroczyński 1985). W skład ówczesnych zarządów, sekcji, klubów i towarzystw sportowych wchodziły najczęściej osoby niezależne finansowo, często sponsorujące działalność i pełniące w owych strukturach ważne funkcje organizacyjne. Tym samym miały one

26 26 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 J. Urniaż, M. Jurgielewicz-Urniaż piłka nożna w województwie olsztyńskim w latach wpływ na kierunek i sposób funkcjonowania organizacji. Taki wzór funkcjonował wówczas w całej Europie. Główną zasadą ówczesnej działalności sportowej była nie tyle rywalizacja, ile zachęcanie zwłaszcza młodych ludzi do ćwiczeń fizycznych ze względu na potrzeby militarne, industrialne, pedagogiczne, zdrowotne lub patriotyczne, wynikające z ówczesnego życia politycznego, gospodarczego i społecznego. Najogólniej ujmując, ówczesna rywalizacja sportowa nie wymagała od uczestników dużych umiejętności sportowych, a co za tym idzie szczególnego i czasochłonnego szkolenia sportowego, a więc i czasochłonnej działalności społecznej. Podobnie było w Polsce w okresie międzywojennym. Należy jednak dodać, że oprócz zawsze ważnych w takiej działalności kwestii finansowych istotną rolę odgrywały wtedy zagadnienia polityczne i ideologiczne narzucone przez państwo (Gaj i Hądzelek 1991). Wzory takiej aktywności społecznej stanowiły podstawę działalności sportowej po 1945 r. w kraju, tym samym na Warmii i Mazurach (części byłych Prus Wschodnich) włączonych do Polski po II wojnie światowej. Takie pojmowanie działalności społecznej w sporcie, które można z powodzeniem rozszerzyć także poza dziedzinę kultury fizycznej, ułatwia zrozumienie celu pracy. CEL BADAŃ Celem pracy jest wyjaśnienie związku między działalnością społeczną a rozwojem piłki nożnej w województwie olsztyńskim w latach W tej sytuacji pojawia się także pytanie badawcze, jak działacze społeczni wspierali rozwój piłki nożnej w województwie olsztyńskim w latach DZIAŁALNOŚĆ SPOŁECZNA W LATACH Po zakończeniu działań wojennych na tereny Warmii i Mazur skierowano przedstawicieli rządu i grupy pracownicze. Byli to kolejarze oraz pracownicy różnych instytucji z okresu międzywojennego, ponadto służby mundurowe wojsko i milicja, których zadaniem było ustanowienie ładu, tworzenie polskiej administracji i odbudowa życia gospodarczego. Usuwano Niemców i przyjmowano osiedleńców, głównie z byłych regionów przedwojennej Polski. W połowie marca 1945 r. nieliczni sympatycy sportu wywodzący się z owych grup pracowniczych utworzyli społeczną placówkę Wojewódzki Komitet Sportowy (WKS), którego prezesem został Bohdan Wilamowski (Wajs 1963/1964). WKS za najważniejsze uznał rozwijanie sportu wśród przybywających osadników. Służyć temu miały mecze piłkarskie i inne zajęcia sportowe organizowane przez sympatyków sportu na licznych poniemieckich obiektach sportowych, które po krótkich remontach nadawały się do użytku. Umiejętności nie miały wtedy większego znaczenia, ale sprzyjały tworzeniu się środowiska sportowego. Sympatycy sportu byli jednocześnie organizatorami, zawodnikami i sędziami spotkań sportowych. Okazją do podjęcia formalnego współzawodnictwa w piłce nożnej był mecz między drużyną spółdzielców i kolejarzy uświetniający centralne obchody z okazji 535. rocznicy bitwy pod Grunwaldem. Mecz dał początek pierwszym branżowym klubom sportowym w Olsztynie. Powołano Olsztyński Klub Sportowy (OKS) Warmiak, zrzeszający pracowników spółdzielczości Społem (APO 1945), oraz Kolejowy Klub Sportowy (KKS), w którym grali tylko kolejarze (40 lat KKS Warmia 1985). W zarządach obu klubów zasiadały osoby reprezentujące ówczesne władze polityczne, administracyjne i zawodowe obu branż. Przykładowo na prezesa honorowego w OKS wybrany został płk Jakub Prawin, ówczesny pełnomocnik rządu, a na prezesa zarządu Zygmunt Górnicki. W KKS prezesem honorowym został Jan Kazimierski (odpowiedzialny z ramienia rządu za rozwój kolejnictwa na tych ziemiach), a na prezesa zarządu wybrano Edwarda Budzyńskiego, dyrektora tworzącego się PKP w Olsztynie. Inne istotne funkcje w zarządach pełnili pracownicy zajmujący na co dzień ważne stanowiska zawodowe w swoich przedsiębiorstwach. Kierownikami sekcji sportowych zostali młodzi wówczas pracownicy, którzy aktywnie uczestniczyli w życiu sportowym (Urniaż 2000). W podobny sposób tworzyły

27 J. Urniaż, M. Jurgielewicz-Urniaż piłka nożna w województwie olsztyńskim w latach , 45 AWF WE WROCŁAWIU 27 się kluby cywilne w miastach powiatowych oraz kluby w jednostkach wojskowych. Zachęciło to powstałe drużyny i WKS do zorganizowania jesienią 1945 r. pierwszych piłkarskich mistrzostw okręgu z udziałem 7 zespołów piłki nożnej (Wiadomości Mazurskie 1945). Konsekwencją tego było powołanie 28 grudnia 1945 r. Okręgowego Związku Piłki Nożnej (OZPN) w Olsztynie [który wkrótce przyjął nazwę Mazurski Okręgowy Związek Piłki Nożnej (MOZPN)]. W skład zarządu weszli: Zygmunt Górnicki prezes, Stanisław Angerman i Bohdan Wilamowski wiceprezesi, Józef Bakowski i Adam Muchlewicz skarbnicy, Wacław Świeżawski, Stanisław Molawik członkowie zarządu, Edmund Kosman kapitan związkowy (20 lat 1966). Wszystkie te osoby pełniły jak wspomniano ważne wówczas polityczne, administracyjne i zawodowe funkcje w Olsztynie. W pierwszej kolejności MOZPN wraz z utworzonym w kwietniu 1946 r. Wojewódzkim Urzędem Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego (WUWFiPW) w Olsztynie podjął działania mające na celu promowanie piłki nożnej wśród osadników. Służyć temu miały mecze miejscowych drużyn oraz drużyn zapraszanych z innych dużych miast kraju. W maju gościła w Olsztynie piłkarska reprezentacja Warszawy, a we wrześniu warszawska Legia. Drużynę olsztyńską stanowili najlepsi wówczas według opinii MOZPN piłkarze klubów KKS i KS Społem. Mimo dużego wsparcia ze strony kibiców mecze zakończyły się porażkami, m.in. z Legią wynikiem 3:1 (wywiad z K. Troickim 1995). Podobnie było w meczach towarzyskich z drużynami z Lublina i Torunia (w ramach trójmeczu sportowego). Wszystkie mecze pokazały niewielkie umiejętności olsztyńskich piłkarzy. Niski poziom sportowy nie był wówczas żadną przeszkodą w organizowaniu różnej działalności sportowej. Oprócz piłki nożnej zajmowano się wybranymi konkurencjami lekkoatletycznymi, boksowano, grano w koszykówkę i siatkówkę, w tenisa stołowego, organizowano zawody pływackie, a zimą biegano na nartach. Najczęściej ci sami zawodnicy reprezentowali swój klub w różnych dyscyplinach. Takim przykładem był Tadeusz Abramski ( Białowąs ) z KS Społem, uznany w latach za najbardziej wszechstronnego sportowca województwa olsztyńskiego. Był to okres dużej spontaniczności w organizowaniu imprez sportowych i klubów. Ogólnie brakowało nauczycieli wychowania fizycznego oraz instruktorów różnych dyscyplin sportowych, którzy mogliby zapewnić specjalistyczne szkolenie. Podobnie rzecz się miała z umiejętnościami sędziowskimi. Wszystkie mecze piłkarskie prowadzili wówczas sędziowie bez uprawnień oraz pełnej znajomości przepisów gry w piłkę nożną. Z tego powodu dochodziło do wielu incydentów i nieporozumień na boisku, zwłaszcza że z każdym rokiem przybywało drużyn, a tym samym rosła liczba organizowanych meczów piłkarskich. W 1946 r. takie uprawnienia, nadane przez Polski Związek Piłki Nożnej (PZPN), uzyskało czterech działaczy MOZPN (AOMS 1995). Pozwoliło to na bardziej profesjonalne sędziowanie, przynajmniej tych spotkań piłkarskich, które prowadzili owi sędziowie. Piłka nożna stawała się najpopularniejszą dyscypliną sportu w województwie. Dzięki temu mecze piłkarskie zyskały dużą oglądalność i stanowiły doskonałą reklamę tworzących się przedsiębiorstw. Sprzyjały także nie zawsze akceptowanej uprzywilejowanej pozycji piłkarzy w zakładach pracy. Wymownym tego przykładem był KS Zeom w Olsztynie, powołany przez pracowników olsztyńskiej energetyki. Utworzony w maju 1947 r., już w lipcu został rozwiązany. Szczegóły tej sprawy zarząd klubu wyjaśniał na łamach Życia Olsztyńskiego, pisząc m.in.: Trudności te były spowodowane niemal tylko przez samych zawodników, którzy udział w rozgrywkach chcieli zdyskontować dla celów osobistych i łatwiejszego życia. Klub nie może patrzeć na hodowlę zawodników typu «primadonna» (KS Zeom 1947). Podobnie działo się i w innych drużynach piłkarskich, dochodziły do tego także kłopoty jak to określano natury wychowawczej, mianowicie picie alkoholu, nawet podczas meczów, i krytykowanie orzeczeń sędziowskich (APO 1947). Uwagi czynione w owych kwestiach tak naprawdę nie przynosiły żadnych efektów. Alkohol dla wielu osób działających w zarządach jak należy

28 28 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 J. Urniaż, M. Jurgielewicz-Urniaż piłka nożna w województwie olsztyńskim w latach sądzić nie był niczym nagannym, a uprzywilejowana pozycja piłkarzy w środowisku sympatyków piłki nożnej była czymś naturalnym. Generalnym problemem zdaniem środowiska sportowego był brak odpowiednich środków finansowych, które mogłyby zapewnić lepszy rozwój sportu w województwie, zwłaszcza piłki nożnej. Korzystną zmianę w tym zakresie mógł dać udział którejś z drużyn w rozgrywkach na szczeblu krajowym. Dlatego największą troską MOZPN były mistrzostwa okręgu, które dawały zwycięzcy szansę wzięcia udziału w takich rozgrywkach. W meczach o udział w rywalizacji krajowej piłkarze klubów olsztyńskich ponosili jednak porażki (Hałys 1986). Podobnie było w meczach towarzyskich olsztyńskiego zespołu z reprezentacjami innych miast, a także w rozgrywanym pucharze Ziem Odzyskanych. Po zakończeniu piłkarskich rozgrywek w październiku 1947 r. Życie Olsztyńskie napisało: Żaden z prawie 20 klubów piłkarskich nie potrafił nad sobą popracować [ ] Ani jeden klub nie potrafił zdobyć się na wykwalifikowanego trenera i w rezultacie na systematyczną pracę (Bilansujemy sezon 1947). Dopiero w kwietniu 1948 r., na prośbę MOZPN, przybył na tydzień do Olsztyna trener Ryszard Koncewicz z PZPN. Miał on poprowadzić pokazowe treningi z piłkarzami Olsztyna i Ostródy. Życie Olsztyńskie tak skomentowało przyjazd znanego trenera: Nasi piłkarze samoucy po większej części będą mieli możność ukończenia prawdziwej szkoły piłkarskiej (Trener PZPN 1948). Zadaniem trenera Koncewicza było poprawienie techniki gry wspomnianych zespołów oraz szkolenie instruktażowe osób zainteresowanych szkoleniem piłkarzy na terenie całego województwa. Podobne umiejętności prezentowano w innych dyscyplinach sportowych. W 1948 r. WUWFiPW współpracował z 20 klubami zlokalizowanymi w 9 miastach (AAN 1948). Środowiska małomiasteczkowe i wiejskie nie miały wówczas praktycznie żadnego kontaktu ze sportem. Ogólnie można uznać, że entuzjazm działaczy sprzyjał powstawaniu branżowych klubów sportowych. Nie bez znaczenia był niski poziom sportowy uczestników, który stanowił zachętę do udziału w sporcie osadników. To z kolei nie wymagało od ówczesnych działaczy większych wysiłków organizacyjnych. Być może również z tego powodu nie dostrzegano autentycznych możliwości wynikających z powojennej rzeczywistości, m.in. braku odpowiednich środków finansowych i kadry szkoleniowej. USTAWA Z 28 WRZEŚNIA 1949 r. DOTYCZĄCA ROZWOJU KULTURY FIZYCZNEJ I SPORTU Ustawa z 28 września 1949 r. dotycząca kultury fizycznej i sportu z inicjatywy Biura Politycznego Komitetu Centralnego PZPR wprowadziła system rozwoju kultury fizycznej, w tym sportu, wykorzystując wzory radzieckie i całkowicie zrywając z tradycjami II Rzeczypospolitej. Wytyczną stały się pryncypia ideowe obowiązujące w radzieckim modelu kultury fizycznej i sportu: powszechność i ludowość oraz służebna rola sportu wobec budownictwa komunistycznego (Szymański 1996). Nowy system opierał się na biurokratycznych zasadach. Za rozwój sportu odpowiadały urzędy kultury fizycznej oraz osoby podejmujące w nich pracę. Państwo wzięło na siebie obowiązek zarówno finansowania, jak i kontroli w odniesieniu do szkolenia i rywalizacji sportowej na wszystkich szczeblach. W nowym modelu kultury fizycznej nie było miejsca na dotychczas prowadzoną działalność społeczną, jako mało wydolną i do tego taką, która kojarzyła się z okresem II Rzeczypospolitej. Gwałtowny rozwój sportu związany z dokonującymi się zmianami w życiu społecznym i gospodarczym kraju budził w mieszkańcach województwa wiele emocji od akceptacji po krytykę. Nie bez znaczenia był zróżnicowany stosunek do systemu komunistycznego oraz duże zróżnicowanie edukacyjne, cywilizacyjne i kulturowe osadników. Podobnie było w środowisku sportowym. Przykładem tempa wprowadzanych zmian może być rok 1950 w województwie olsztyńskim. Przeprowadzono wówczas 462 imprezy sportowe z udziałem ponad 70 tys. uczestników, zaś w Olsztynie na 33 kursach zorganizowanych przez Wojewódzki Komitet

29 J. Urniaż, M. Jurgielewicz-Urniaż piłka nożna w województwie olsztyńskim w latach , 45 AWF WE WROCŁAWIU 29 Kultury Fizycznej (WKKF) i zrzeszenia sportowe przeszkolono 811 osób, które w swoich środowiskach miały prowadzić w miarę fachową działalność sportową (Urniaż 2000). W podobnym tempie rozwijano piłkę nożną. Przykładowo w 1950 r. 109 drużyn z Warmii i Mazur uczestniczyło w rozgrywkach pucharu Polski, zarejestrowano 782 zawodników. Dwa lata później w pucharze Polski uczestniczyło 137 drużyn (Linow 1973). Czołowa drużyna ZS Kolejarz (poprzednio KKS) z Olsztyna, zwycięzca w wiodącej lokalnej A klasowej rywalizacji, zakwalifikowała się do udziału w rozgrywkach II ligi. Mimo dużego rozwoju organizacyjnego dyscypliny głównym problemem był brak instruktorów i trenerów ze specjalistycznym przygotowaniem sportowym. Dlatego w najbliższych latach umiejętności lokalnych drużyn piłkarskich nie poprawiły się znacząco. Dość powiedzieć, że w 1955 r. fachowym szkoleniem drużyn w województwie zajmowało się 2 trenerów (pracowali tylko jeden sezon), którzy zostali sprowadzeni do ZS Kolejarz i ZS Gwardia w Olsztynie, oraz 8 lokalnych instruktorów i 5 pomocników instruktora (Linow 1973). DZIAŁALNOŚĆ SPOŁECZNA PO PAŹDZIERNIKU 1956 r. Październik 1956 r. przyniósł ważne zmiany w życiu społecznym kraju, które spowodowały pewne zmiany także w systemie organizacyjnym sportu (Szymański 1984). W miejsce zrzeszeń i kół sportowych przywrócono związki i kluby sportowe, działalność społeczna ponownie zyskała znaczenie. Zmiany w organizacji sportu uruchomiły dużą aktywność społeczną w kraju, miały także wpływ na zmniejszenie nakładów państwa na sport. W Olsztynie w 1957 r. powołany został Olsztyński Okręgowy Związek Piłki Nożnej (OOZPN). W skład nowego zarządu weszły osoby z Olsztyna i powiatów, znane i akceptowane przez środowisko piłkarskie. Na prezesa wybrany został Stanisław Baranowski. Pracę oparto na nowym statucie OOZPN. Utworzony zarząd za najpilniejszą sprawę uznał podniesienie poziomu sportowego drużyn piłkarskich w województwie, a co za tym idzie zwiększenie stanu kadry szkoleniowej oraz jej umiejętności (AOMS 1957). Dotacje państwa na sport, mimo zmniejszonych nakładów i mimo ogólnych narzekań środowiska sportowego na brak środków finansowych, okazały się wystarczające na utrzymanie wyróżniających się sportowo sekcji i klubów w Olsztyńskiem. Wystarczały także na działalność drużyn piłkarskich, które ponadto miały wsparcie we wprowadzonej w całym kraju karcie piłkarza. Na podstawie tego dokumentu często całą dotację klubową przekazywano piłkarzom, co doprowadzało w wielu klubach, zwłaszcza powiatowych (przy akceptacji miejscowych władz), do likwidacji innych dyscyplin sportowych (APO 1957). Wywoływało to falę krytyki w czasie publicznych dyskusji na temat rozwoju sportu w województwie, m.in. w cyklu artykułów, jakie ukazały się w styczniu 1959 r. na łamach lokalnego Głosu Olsztyńskiego. Gazeta zwracała uwagę na brak szkoleniowców, zaniedbanie pracy z młodzieżą, fikcyjne zatrudnienia, niesportowe zachowanie. Były to najczęstsze i powtarzające się zarzuty pod adresem środowiska piłkarskiego (Zalewski 1959). Miesiąc później Główny Komitet Kultury Fizycznej (GKKF) przeprowadził kontrolę wybranych urzędów kultury fizycznej, okręgowych związków i klubów sportowych. Ogólnie kontrola wypadła negatywnie. Nagminny był brak dokumentacji działalności sekcji, a ponadto brakowało dokumentacji dotyczącej pracy szkoleniowej. W Olsztynie jedynie OKS miał plany pracy sportowej (APO 1959). Wyniki kontroli wykazały, że ogromna większość szkoleniowców pracowała bez jakichkolwiek planów pracy szkoleniowej. Nie potrafiła ich sporządzić lub też nie rozumiała potrzeby prowadzenia takiej dokumentacji. Można się tylko domyślać, że większość ówczesnych szkoleniowców i działaczy traktowała każdą dokumentację, a zwłaszcza pozwalającą na ocenę pracy, jako zbędną biurokrację systemu, którą tak mocno krytykowano wówczas w kraju. Rezultaty kontroli GKKF nie dość, że wyjaśniały przyczyny słabości sportu w Olsztyńskiem, to potwierdzały zarazem stawiane piłkarstwu zarzuty przez Gazetę Olsztyńską.

30 30 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 J. Urniaż, M. Jurgielewicz-Urniaż piłka nożna w województwie olsztyńskim w latach Zastanowić się wypada, dlaczego zapał, z jakim środowisko piłkarskie zabrało się do działania po reformie kultury fizycznej, szybko przygasł. Ponadto tzw. czynnik społeczny, w WKKF (później WKKFiT), a przede wszystkim w OOZPN i licznych sekcjach piłkarskich, nie miał żadnego pomysłu na poprawę dotychczasowego stanu rzeczy. Być może nie było też większego zainteresowania zmianami mimo ogólnych utyskiwań. Nie bez znaczenia okazało się zabezpieczenie finansowe drużyn piłkarskich bez względu na umiejętności zawodników. Nie zmuszało to bowiem do wysiłków organizacyjnych i szkoleniowych, dawało natomiast możliwość swobodnego dysponowania owymi środkami bez większej odpowiedzialności, co często sprzyjało rozrzutności i niegospodarności. Nie było zatem trudności w pozyskiwaniu osób do działalności społecznej, zwłaszcza że zasiadanie w zarządach sekcji i klubów sportowych dodawało nie tylko prestiżu, ale stwarzało też możliwość łatwego zarządzania (piłkarstwo olsztyńskie wspierał WKKFiT, OOZPN, Totalizator Sportowy, zakłady pracy, rady narodowe, dochody własne, karta piłkarza ). Zgodnie z tradycją były to głównie osoby pełniące ważne funkcje zawodowe, a nawet i partyjne w środowisku, często mocno angażujące się w lokalną działalność sportową. W związku z tak dużą liczbą drużyn w województwie piłkarski czynnik społeczny szybko stał się największą i najbardziej roszczeniową grupą, wymuszającą wsparcie finansowe (często poza jakąkolwiek kontrolą) u lokalnych i wojewódzkich władz sportowych oraz partyjnych. Z pewnością powyższa kwestia wymaga szerszego potraktowania, przekraczającego ramy tego artykułu. Jest jednak pewną próbą wyjaśnienia braku większego zainteresowania zmianami w środowisku, które stworzyło sobie warunki wygodnego funkcjonowania. Pozorowanie troski o rozwój lokalnego piłkarstwa większość działaczy satysfakcjonowało, a jednocześnie sprzyjało bylejakości. Owa bylejakość tak naprawdę dotyczyła ogromnej większości dyscyplin sportowych w województwie. W klasyfikacji centralnych władz sportowych Olsztyńskie od lat plasowało się na ostatnich miejscach w kraju. Taką ocenę wyznaczała mierność większości dyscyplin sportowych, co w pewnym stopniu usprawiedliwiało brak sukcesów środowiska piłkarskiego (Urniaż 2000). Przyczyną tej mierności według praktycznie całego środowiska sportowego nie była jednak własna słabość organizacyjna i brak pomysłu na sukces, ale brak odpowiednich środków na sport w województwie. Otrzymywane dotacje nie pozwalały bowiem pozyskiwać lub też kupować (co najczęściej owiane było mgiełką tajemnicy finansowej) lepiej wyszkolonych zawodników i szkoleniowców z innych regionów kraju, którzy mogliby wzmocnić sport w Olsztyńskiem. Niemoc w tym zakresie stanowiła główną przyczynę krytyki i utyskiwań środowiska sportowego. Nie chciano dostrzec związku między miernym szkoleniem i efektami a dotacjami. W ogólnym przekonaniu środowiska sportowego, włącznie ze sportowymi władzami wojewódzkimi i partyjnymi, główną przyczynę owych niepowodzeń stanowiło peryferyjne położenie i rolniczy charakter województwa, niedające takich możliwości finansowych, jakie stwarzał uprzemysłowiony Śląsk (z taką opinią autor spotkał się jako zawodnik, szkoleniowiec i pracownik Wojewódzkiej Federacji Sportu w Olsztynie). Zwłaszcza środowisko piłkarskie przodowało w takim rozumowaniu. W sezonie 1963/1964 drużyna KKS Warmia wywalczyła awans do II ligi. Spadek z ligi w następnym sezonie i ponowny awans w 1966 r., mimo owej sezonowej gry w II lidze, świadczył o korzystnych zmianach w szkoleniu drużyny. W owym czasie także juniorzy klubu zdobyli wicemistrzostwo Polski (40 lat KKS Warmia 1985). W zespole wyróżniali się Bogdan Masztaler (przyszły reprezentant Polski, uczestnik mistrzostw świata w Barcelonie w 1982 r.) i Jerzy Wiśniewski (objęty szkoleniem kadry narodowej). Zarówno gra w II lidze, jak i wicemistrzostwo Polski były znaczącymi osiągnięciami. Wygrana juniorów nie spowodowała jednak istotnych zmian w działalności okręgowego związku, a także w klubie. Chwalono system przygotowań juniorów, jednocześnie podkreślano potrzebę włączania juniorów do gry seniorów rywalizujących w II lidze. Szybko okazało się, że niektórzy zawodnicy, m.in. Bogdan Masztaler, zrezygnowali z dalszego szkolenia w macierzystym klubie, podejmując dalszą działalność piłkarską w innych

31 J. Urniaż, M. Jurgielewicz-Urniaż piłka nożna w województwie olsztyńskim w latach , 45 AWF WE WROCŁAWIU 31 regionach Polski. Sukces juniorów nie spowodował przełomu w piłkarstwie olsztyńskim, co więcej już wkrótce drużyna KS Warmia ponownie spadła do ligi międzywojewódzkiej. O wartości sportowej piłki nożnej w tych latach najlepiej świadczy ocena WKKFiT z 1967 r., kwalifikująca lokalne piłkarstwo w trzeciej grupie dyscyplin sportowych w czterostopniowej skali (APO 1967). Podobnie niską ocenę wystawił sobie OOZPN w sprawozdaniu za lata Podkreślił słabość czołowych drużyn grających przede wszystkim w lidze międzywojewódzkiej, a ponadto brak zainteresowania klubów szkoleniem proponowanym przez związek. Na porządku dziennym były kary za bałagan na zawodach, brak kart zdrowia i zgłoszeń, niestawienie się na zawody oraz awantury. Zawodnikom udzielano napomnień i nagan oraz dyskwalifikowano ich (APO 1967). Powtarzające się problemy jak widać były stałym elementem w działalności wielu zarządów sekcji piłkarskich, na które często jak należy się domyślać już nie zwracano uwagi, zwłaszcza że kary w praktyce pokrywano z dotacji państwowych. W 1973 r. utworzona została w Olsztynie Wojewódzka Federacja Sportu (WFS), będąca agendą Polskiej Federacji Sportu. Jej podstawowym zadaniem był rozwój sportu kwalifikowanego i przygotowanie sportowców do najważniejszych imprez sportowych nie tylko w kraju, ale i na świecie. W ślad za utworzeniem WFS Olsztyńskie otrzymało zwiększone środki finansowe z centrali na rozwój sportu wyczynowego, które miały także zabezpieczać szkolenie młodzieży w klubach. Wydawać by się mogło, że nowa instytucja ze względu na tak ważne zadania w sporcie, a zwłaszcza zwiększone możliwości finansowe (o które zawsze zabiegano) powinna była uzyskać w środowisku sportowym aprobatę. Okazało się jednak, że od początku działalności WFS pojawiły się problemy, chociażby lokalowe. Widoczne było marginalizowanie federacji przez przewodniczącego WKKFiT, którą traktowano jako rywala. Również duża część aktywu sportowego zrezygnowała z dalszej działalności, uznając, że nowa struktura spowodowała utratę ich dotychczasowej samodzielności w klubach. Z wypowiedzi prezesa WFS na łamach miejscowej prasy wynikało, że do nowo powołanych sekcji sportowych WFS weszła połowa nowych działaczy, głównie młodych osób (Zalewski 1973). Owa utrata samodzielności tak naprawdę wiązała się głównie z kwestiami finansowymi, które od tej pory miały pozostać w gestii WFS. Ponadto federacja narzuciła zarządom wszystkich klubów zainteresowanym współpracą obowiązek opracowania szczegółowych planów szkolenia sportowego. Wymogi te zostały zaakceptowane przez kluby mające zawodników na poziomie krajowym w różnych dyscyplinach sportu. Inaczej rzecz się miała z sekcjami piłkarskimi, w których niewielu było wybitnych zawodników. Dochodził do tego obowiązek opracowania planów szkoleniowych oraz kontrola wydatków. W praktyce tylko nieliczne sekcje piłki nożnej wyraziły chęć współpracy z WFS. Były to przede wszystkim kluby z Olsztyna i niektóre liczące się w województwie. Wyróżniał się wówczas OKS Stomil rywalizujący w II lidze, w którym także juniorzy szkoleni przez trenera Jerzego Masztalera wywalczyli mistrzostwo Polski juniorów w 1974 r. w Warszawie (Grzegorczyk i wsp. 1991). W odbiorze społecznym oraz władz partyjnych i sportowych był to wielki sportowy sukces regionu. Już następny rok jednak przypomniał słabość organizacyjną środowiska piłkarskiego. Stało się to m.in. za sprawą mistrzowskiej drużyny, która w rywalizacji w tej grupie wiekowej o prymat okręgu osiągała wysokie zwycięstwa. Łatwa wygrana nie sprzyjała doskonaleniu umiejętności piłkarskich, zachęcała raczej do lekkiego traktowania dalszego szkolenia. Dodatkowo sytuację komplikowała widoczna niechęć zawodników z drużyny seniorów w stosunku do dobrze wyszkolonych kilkunastu juniorów, którzy od początku stali się zagrożeniem ich pozycji w klubie. Powodowało to konflikty, z którymi nie potrafił sobie poradzić zarówno klub, jak i wojewódzkie władze sportowe (wywiad z J. Masztalerem 1996). W rezultacie zdecydowana większość juniorów w następnym roku zrezygnowała ze szkolenia w OKS Stomil, znajdując zatrudnienie w pierwszoligowych drużynach w kraju. Podobnie uczynił Jerzy Masztaler. W taki oto sposób problem nadmiaru dobrze wyszkolonych zawodników ku zadowoleniu wszystkich zainteresowanych

32 32 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 J. Urniaż, M. Jurgielewicz-Urniaż piłka nożna w województwie olsztyńskim w latach samoistnie się rozwiązał. To, że pozbawił OKS Stomil dopływu dobrze wyszkolonej młodzieży jak się wydaje nie miało większego znaczenia. Uwidocznił się natomiast brak wizji rozwoju piłkarstwa w Olsztyńskiem. Życie pokazało, że aspiracje środowiska i umiejętności organizacyjne najprościej ujmując były rozbieżne, a II-ligowe ambicje nie wiązały się z własnymi zdolnymi juniorami. W kolejnych latach zmiany personalne we władzach sekcji i klubów piłkarskich, podobnie jak i we władzach sportu wojewódzkiego, nie spowodowały zmian w dotychczasowym stylu pracy środowiska. Tak ustabilizowana przez lata struktura organizacyjna funkcjonowała do końca lat 80. ubiegłego wieku. WNIOSKI Tytuł podjętych rozważań już na wstępie skłania do powszechnie znanej refleksji, że o powodzeniu każdego przedsięwzięcia tak naprawdę decydują ludzie. Podobnie było w Olsztyńskiem. Jednocześnie sens i przesłanki artykułu skłaniają do następujących wniosków: 1. Po pierwsze, sport w Olsztyńskiem po 1945 r. od podstaw tworzyli nieliczni sympatycy sportu (zawodnicy i działacze) głównie w Olsztynie i większych miastach powiatowych na wzór z okresu międzywojennego. Zachęcały do tego liczne poniemieckie obiekty sportowe, niewielkie umiejętności ówczesnych piłkarzy nożnych (także innych sportowców) oraz wsparcie tworzących się instytucji i przedsiębiorstw. Widoczny od początku partykularyzm branżowy zachęcał działaczy do faworyzowania piłkarzy, co sprzyjało pojawianiu się m.in. problemów wychowawczych. Niewiele natomiast uczyniono w kwestiach poprawy umiejętności piłkarskich. W latach działalność społeczna została przerwana 2. Po drugie, Październik 1956 r. miał wpływ na pewne zmiany w modelu kultury fizycznej i uruchomił ponownie działalność społeczną w kraju. Centralne zabezpieczenie działalności piłkarskiej zachęciło jednak działaczy społecznych w Olsztyńskiem do urządzenia sobie w sekcjach, klubach i władzach sportowych wygodnego miejsca funkcjonowania. Większości z nich dawało to także poczucie (źle rozumianej) wartości owej działalności. Sprzyjało natomiast pozorowaniu troski o rozwój piłki nożnej, jakim była chociażby chęć kupowania zawodników i trenerów z innych regionów kraju. Mniej interesowano się zachęcaniem lokalnych szkoleniowców do podwyższania własnych umiejętności szkoleniowych. 3. Po trzecie, w związku z tak dużą liczbą drużyn w województwie piłkarski czynnik społeczny szybko stał się największą i najbardziej roszczeniową grupą, wymuszającą wsparcie finansowe, często poza jakąkolwiek kontrolą, co zachęcało także do rozrzutności i niegospodarności środków. 4. Po czwarte, dużą winę za taki stan rzeczy ponosiły wojewódzkie władze sportowe i partyjne, które nie potrafiły wypracować ze środowiskiem piłkarskim jasnej długofalowej koncepcji rozwoju piłki nożnej. Wszystko to razem sprzyjało bylejakości piłkarstwa w województwie, z czego nie chciano zdawać sobie sprawy. Bibliografia 20 lat piłkarstwa Warmii i Mazur (1966), Piłka Nożna, 3, lat KKS Warmia (1985), Biskupiec. Archiwum Akt Nowych (1948), GUKF, sygn. 39, k , Sprawozdanie za I kwartał. Archiwum Olsztyńskiego Muzeum Sportu (dalej: AOMS) w Olsztynie (1995), Bibliografia Kolegium Sędziów Piłki Nożnej na Warmii i Mazurach. AOMS (1957), teczka 2. Polski Związek Piłki Nożnej Okręg Olsztyński, k , Statut Olsztyńskiego Okręgowego Związku Piłki Nożnej. Archiwum Państwowe w Olsztynie (dalej: APO) (1945), Urząd Pełnomocnika Rządu Rzeczypospolitej Polskiej, sygn. 390/81, k. 58. Protokół nr 1/45 z Walnego Zebrania Olsztyńskiego Klubu Sportowego. APO (1947), Urząd Wojewódzki, sygn. 391/88, k. 268, Sprawozdanie Z. Bandrowskiego z działalności Wojewódzkiej Rady WFiPW za lipiec z 1 VIII. APO (1957), KW PZPR, sygn. 1141/2144, k , Informacja o stanie sportu po likwidacji związkowych zrzeszeń sportowych w województwie olsztyńskim. APO (1959), KW PZPR, sygn. 1141/2146, k ,

33 J. Urniaż, M. Jurgielewicz-Urniaż piłka nożna w województwie olsztyńskim w latach , 45 AWF WE WROCŁAWIU 33 Protokół z kontroli zespołowej WKKF przeprowadzonej w dniach 9 14 II przez GKKF. APO (1967), KW PZPR, sygn. 1141/2160, k. 56, Problematyka sportu kwalifikowanego w województwie olsztyńskim, przedstawiona przez przewodniczącego WKKFiT, K. Holicza. Bilansujemy sezon piłkarski. Brak trenera zaważył na naszych wynikach (1947), Życie Olsztyńskie, nr 182 z 30 X. Gaj J., Hądzelek K. (1991), Dzieje kultury fizycznej w Polsce w XIX i XX wieku, AWF, Poznań. Grzegorczyk S., Lechowski J., Szymkowiak M. (1991), Piłka nożna Ludzie, drużyny, mecze, AWH PASSA, Warszawa. Hałys J. (1986), Polska piłka nożna, KAW, Kraków. KS Zeom został rozwiązany krótki żywot beniaminka naszego piłkarstwa (1947), Życie Olsztyńskie, nr 71 z 11 VII. Linow W. (1973), Warunki organizacyjno-szkoleniowe rozwoju piłki nożnej w województwie olsztyńskim, Praca magisterska, AWF, Warszawa. Pawłucki A. (2013), Nauki o kulturze fizycznej, Studia i Monografie AWF we Wrocławiu, 117. Szymański L. (1996), Próba syntezy dziejów kultury fizycznej w Polsce Ludowej, [w:] Szymański L., Schwarzer Z. (red.), Z najnowszej historii kultury fizycznej w Polsce, Tom II, Studia i Monografie AWF we Wrocławiu, 37, Szymański L. (1984), Ze studiów nad modelem kultury fizycznej w Polsce Ludowej , Studia i Monografie AWF we Wrocławiu, 49, 157. Trener PZPN Koncewicz przybył na 1 tydzień do Olsztyna i Ostródy (1948), Życie Olsztyńskie, nr 95 z 7 IV. Urniaż J. (2000), Sport na Warmii i Mazurach w latach , UWM, Olsztyn. Wajs T. (1963/1964), Koszykówka wczoraj i dziś, Olsztyński Okręgowy Związek Koszykówki. Wiadomości Mazurskie (1945), nr 3 z 18 XII. Wroczyński R. (1985), Powszechne dzieje wychowania fizycznego i sportu, Ossolineum, Wrocław Warszawa Kraków Gdańsk Łódź. Wywiad z J. Masztalerem (1996), (w posiadaniu autora). Wywiad z K. Troickim, pionierem sportu, piłkarzem KKS Olsztyn, byłym sportowcem i pracownikiem WUWFiPW, WUKF, WKKF oraz działaczem sportowym, przeprowadzony 14.X.1995 r. (w posiadaniu autora). Zalewski R. (1959), Gdzie się toczysz, piłko nożna, Głos Olsztyński, nr z Zalewski R. (1973), Powołano do życia sekcje sportowe, Gazeta Olsztyńska, nr 252 z 23 X. Praca wpłynęła do Redakcji: Praca została przyjęta do druku: Adres do korespondencji: Jerzy Urniaż

34 Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu 2014, 45, Krystyna Zatoń *, Karolina Zatoń akademia wychowania fizycznego we wrocławiu AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA a ZDROWIE Abstract Physical activity and health Physical activity is a key and a integral factor of healthy life style. It is impossible to plan health strategy without it or its development or maintenance and amongst children correct growth. Lack of physical activity is the main and autonomous risk factor of vascular diseases (Drabik 1996, s. 215). At this point it becomes important to acknowledge the definition of homeostasis put forward by W. Cannon (1932) in the thirties. This definition mostly refers to autoregulation of biological processes. In general it stands for internal and external balance of human body that can be changed by physical exercises. Key words: physical activity, recreation, health Słowa kluczowe: aktywność fizyczna, rekreacja, zdrowie Wprowadzenie Liczne wzmianki popularno-historyczne dowodzą, że zdrowotne aspekty aktywności fizycznej dostrzegano już w starożytnej Grecji. Można to zauważyć, analizując ówczesną obyczajowość i stosunki społeczne. Między innymi powszechnie wyróżniano uczestników olimpiad, których traktowano jako wzorce nie tylko tężyzny fizycznej (gwarantującej skuteczność w życiu i walce), ale i zdrowia, pojmowanego wówczas hedonistycznie (Nowa encyklopedia 1999, Dobrowolski 2004). Można dyskutować nad popularnością i elitarnością odpowiednio sportu współczesnego i greckiego. Trudno jednak znaleźć jakiekolwiek podobieństwa Dziś zazwyczaj aktywność fizyczna, a w tym trening sportowy, stanowi samodzielną egzystencję. Czasami przyświeca temu określony cel (np. pieniądze, popularność), ale bardzo często jest to sposób spędzania czasu, poprawa samopoczucia spowodowana zmniejszeniem zawartości tkanki tłuszczowej lub własnego wyglądu, kondycji i prestiżu. Wiedza z tego zakresu jest przedmiotem analiz socjologicznych, zaś rosnąca popularność aktywności * Autor korespondencyjny fizycznej nierealizowanej w celu osiągnięcia sukcesów sportowych, lecz dla siebie, ma głębokie uzasadnienie naukowe (Zatoń i Jethon 2000). Badania na ten temat prowadzono już w latach 20. Dopiero jednak w 1543 r., kiedy to Andreas Vesalius napisał pracę Structure of human body (Gierowski 1986, Dunn 2003), została w miarę spopularyzowana anatomia człowieka, co w pewnym stopniu pozwoliło na świadome kształtowanie części organizmu. Trzydzieści lat później Hieronymus Fabricius (Smith i wsp. 2004) wyróżnił pracę mięśni, analizując ich zachowanie podczas skurczu, gdy zmieniają się ich rozmiary i kształt. Wniknięcie w tkankę mięśni, jej strukturę (budowę) stało się realne, kiedy Holender Antonie von Leeuwenhoek w 1660 r. skonstruował mikroskop (Smith i wsp. 2004). Do 1889 r., gdy ukazała się praca Physiology of bodily exercise Fernanda Lagrange a (Lagrange i de Coubertin 2013), nie widać było naukowego zainteresowania wpływem wysiłku na organizm człowieka. Zmienił to wspomniany pierwszy na świecie podręcznik fizjologii pracy. Pojawiły się w nim pojęcia: zmęczenie, praca mięśniowa oraz rola układu nerwowego w sterowaniu ruchami. Nie było tam jeszcze sugestii o zmianach metabolizmu lub struktury białek mięśniowych. Już jednak na początku XX w. Fletcher i Hop-

35 K. Zatoń, K. Zatoń Aktywność fizyczna i zdrowie 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 35 kins (Schmidt-Nielsen 1995) wskazali w pracy Lactic acid in amphibian muscle, opublikowanej w 1907 r. w Journal of Physiology, możliwe zależności między skurczem mięśniowym a wytwarzaniem kwasu mlekowego. To był prawdziwy przełom. W 1921 r. profesor Uniwersytetu Harvarda Archibald Hill otrzymał Nagrodę Nobla za badania nad metabolizmem komórki, a w tym nad metabolizmem kwasu mlekowego stanowiącego element pracy komórki mięśniowej (Wulf von Bonin i wsp. 1969). Później zainteresowanie fizjologią i biochemią skurczów mięśniowych nabrało olbrzymiego tempa, co trwa niezmiennie do dziś. W 1910 r. stworzono tzw. bombę kalorymetryczną w celu bezpośredniego badania wytwarzanej np. podczas pracy energii, co pomogło obiektywnie mierzyć koszt energetyczny pracy (Schmidt- -Nielsen 1995). Nauki biologiczne, będące wbrew pozorom podstawą nauk o człowieku, są niezwykle dynamiczne i kreatywne. Uświadomiły uczestnikom kultury fizycznej jej sens. Porzekadło, że sport to zdrowie lansowane przez wiele pokoleń poszło do lamusa, bo niemal każdy dziś wie (także dzięki, a może przez nauki o człowieku), że sport ze zdrowiem ma niewiele wspólnego, że to wyścig technologii w tym także dopingowej. Cel badań Celem podjęcia problemu związanego z wpływem aktywności fizycznej na zdrowie, a co za tym idzie na jakość życia człowieka, jest zwrócenie między innymi uwagi na rozbieżności związane z pojmowaniem określenia sport wyczynowy i sport powszechny w Polsce i np. Europie. Te dwa pojęcia często używane są zamiennie, głównie dlatego że istnieje jednak sport wyczynowy i sport powszechny. Sport powszechny ma niewątpliwie inne cele do spełnienia. Powinien być utożsamiany z różnymi formami aktywności fizycznej, w przypadku którego współzawodnictwo nie stanowi celu. Kultura fizyczna i jej obszary Według Grabowskiego (1997) sport jest jednym z działów szeroko pojmowanej kultury fizycznej. To pojęcie wieloznaczne jest bowiem jednym ze środków wychowania fizycznego, ważnego rodzaju widowiska i rekreacji ruchowej. Można więc podejść do sportu jako ekstraktu kultury fizycznej, ale należy to robić z dużą ostrożnością. Na świecie w teoretycznych i empirycznych badaniach aktywność fizyczna utożsamiana jest z pojęciem physical activity. Aktywność fizyczna jak pisze Józef Drabik (1996, s. 215) stanowi kluczowy i integralny składnik zdrowego stylu życia. Bez niej niemożliwa jest jakakolwiek strategia zdrowia, jego utrzymania i pomnażania, a u dzieci prawidłowy rozwój. Jej brak jest głównym i niezależnym czynnikiem ryzyka chorób układu krążenia. W tym miejscu ważna staje się wprowadzona przez Waltera Bradforda Cannona w latach 30. definicja homeostazy (Cannon 1932). Pojęcie to zwykle odnosi się do samoregulacji procesów biologicznych. Ogólnie oznacza równowagę wewnątrz- i zewnątrzustrojową, która dzięki ćwiczeniom fizycznym może zostać zmieniona. Początkowo nosi to znamiona zakłócenia czynności organizmu, towarzysząc odczuciu zmęczenia. Z czasem jednak w wyniku regularnego zakłócania organizm się przyzwyczaja, a następnie nie dopuszcza do zmian. Są to w dużym przybliżeniu efekty treningu fizycznego, często nazywane adaptacyjnymi (Brooks i wsp. 1996). Powstaje interesujące pytanie: Czym je wywoływać? W pracy autorki przyjęły, że ograniczenie adaptacji wysiłkowej do usprawniania czynności układu krążenia oraz oddechowego lub energetyki mięśni jest zbyt wąskie i nieprawdziwe. Wybrane formy aktywności fizycznej Rozglądając się wokół, można dojść do wniosku, że jedną z najbardziej popularnych form aktywności fizycznej jest jazda na rowerze. Znaczna część naszej populacji upatruje w tej

36 36 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 K. Zatoń, K. Zatoń Aktywność fizyczna i zdrowie właśnie formie aktywności wiele korzyści. Niewątpliwym argument za jej uprawianiem są pojawiające się równocześnie emocje emocje, które wynikają z indywidualnego doboru mocy (intensywności) wysiłku wykonywanego w niemal dowolnym terenie, co zwykle wiąże się także z walorami turystycznymi. Co to jest jazda na rowerze? Czy tylko to, co widać gołym okiem? Z ekonomicznego punktu widzenia inwestycje w infrastrukturę rowerową nie mają większego znaczenia. Ważny jest kompetentny dobór sprzętu (zazwyczaj na wiele lat). Warto w tym miejscu podkreślić, że kolarstwo terenowe dostępne dla wszystkich (fachowo górskie), pozwala na jazdę wszędzie nie tylko po drogach (Zatoń i wsp. 2010), a tym samym może dostarczyć wielu interesujących wrażeń. Jazda na rowerze po przypadkowym terenie wymaga oprócz kondycji, stanowiącej niewątpliwie nadrzędny cel tej aktywności, wysokiej koordynacji ruchów, równowagi połączonej ze sprawnym balansem ciała, dobrej oceny odległości, krótkiego czasu reakcji itp. Rozwijana dzięki wysiłkom odbywającym się w długim czasie wydolność ma charakter tlenowy, co oznacza, że organizm podczas wielogodzinnej pracy korzysta z tłuszczowych rezerw energii. Może być więc skutecznym regulatorem masy ciała. Ta forma ruchu może niezwykle wszechstronnie wpływać na rozwój organizmu, co potwierdzają prace naukowe publikowane na ten temat na całym świecie. Inną powszechnie stosowaną formę aktywności ruchowej stanowi narciarstwo, szczególnie zjazdowe. Szacuje się, że w Polsce na nartach jeździ (mniej lub bardziej regularnie) około 4 mln ludzi (Zatoń 1996), a być może znacznie więcej, sądząc na podstawie ilości sprzedawanego sprzętu. Są to jednak dane handlowe, które niestety nie nadają się do weryfikacji. Występujące tu czynności ruchowe i wysiłki są niezwykle dynamiczne, co w dużym stopniu determinowane jest umiejętnościami utożsamianymi ze sprawnością ruchową. Dynamika wysiłku odbywającego się równocześnie w kilku płaszczyznach wymaga niezwykłego rozwoju zmysłu równowagi, odporności na gromadzące się w płynie komórkowym, międzykomórkowym i we krwi metabolity, które powstają podczas pracy beztlenowej, i wysoki poziom tolerancji tych zmian (Zatoń 1996). Równocześnie podczas zjazdu na nartach prowadzi się obserwację drogi zjazdu i okolic, antycypując zachowania innych, ponieważ zwykle z góry zjeżdża sporo osób. Koncentracja uwagi, szybkość podejmowanych decyzji i ich trafność wpisują się we współczesne potrzeby egzystencjalne każdego człowieka. Na dodatek wysiłki odbywają się zwykle kilkaset lub nawet kilka tysięcy metrów nad poziomem morza, co ma kilka zalet. Po pierwsze, na wysokościach narciarskich miejskie zapylenie środowiska jeśli w ogóle występuje to jest niewielkie, po drugie, już tylko zmiana wysokości osiągana za pomocą wyciągów (by zjechać) jest bodźcem rozwojowym, bo wraz ze wzrostem wysokości nad poziomem morza maleje ciśnienie parcjalne tlenu w powietrzu oddechowym, co stanowi powód zmiany metabolizmu komórkowego i jest czynnikiem rozwijającym wydolność beztlenową, po trzecie, każdy intensywny ruch w tych warunkach jest czynnikiem znacznie bardziej zakłócającym homeostazę niż podczas pracy na poziomie morza. Znacznie skuteczniej zatem wpływa na rozwój adaptacji wysiłkowej. Badania takie przeprowadzono w Zieleńcu i Kaprun (Zatoń 1996). Dzięki sukcesom sportowym Justyny Kowalczyk coraz więcej osób interesuje się czynnie narciarstwem biegowym. W innych krajach (np. w Republice Czeskiej, wschodnich Niemczech i Skandynawii) popularność tej formy aktywności fizycznej jest od lat bardzo duża. U nas dopiero się zaczyna. Trzeba jednak mieć świadomość, że narciarstwo biegowe także wymaga sporych umiejętności (podobnie jak zjazdowe) i rozwija wiele właściwości organizmu, jak choćby wydolność tlenową, równowagę oraz koordynację ruchową. To znakomity środek turystyczny, ponieważ przemieszczanie się w terenie jest jego domeną. Dlatego z korzyścią dla zdrowia znajduje i w Polsce coraz więcej zwolenników. Oddzielnym problemem pozostaje problem infrastruktury sportowej lub raczej ogólnodostępnej rekreacyjnej. Narciarstwo zjazdowe pochłania ogromne środki, podczas gdy biegowe niewielkie. Z tego powodu

37 K. Zatoń, K. Zatoń Aktywność fizyczna i zdrowie 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 37 zjeżdżanie na nartach jest kosztowne, zaś bieganie nie! To jednak nie koszty aktywności decydują o jej formie, lecz raczej charakter ekspresji ruchowej lub umowny prestiż. Biznesmen rzadko jeździ na rowerze, za to chętnie gra w golfa. Z tego powodu autorki postanowiły wskazać w pracy te formy aktywności fizycznej, które być może nie przynoszą splendoru, ale są popularne. Do nich należy również łyżwiarstwo, choć infrastruktura (której niestety wymaga) jest w Polsce wyjątkowo mało dostrzegana. Można wzorem Szwedów wybrać łyżwiarstwo turystyczne, ale niestety w Polsce brak takich tradycji i też zimy bywają nieprzewidywalne. Łyżwiarstwo każdej specjalności (szybkie, figurowe, hokej lub tańce) kształtuje przede wszystkim koordynację ruchów, wydolność (według woli ćwiczącego) i wreszcie doskonali wrażliwość kinestetyczną, w tym głównie równowagę (czynność zmysłu równowagi) (Starosta 2003). Nie można tego przecenić, ponieważ utrata równowagi może być przyczyną wielu groźnych zaburzeń zdrowia (Longstaff 2006). Odwrotnie więc jej rozwój może gruntować (zabezpieczać) zdrowie. Wśród wymienionych wyżej form aktywności fizycznej znalazł się hokej na lodzie, który oprócz tego, że wiąże się z koniecznością jazdy na łyżwach, wymaga umiejętności sprawnych zachowań społecznych, podobnie jak inne gry zespołowe (Pudełkiewicz 2006). Piłka nożna, ręczna, koszykowa albo siatkowa (oraz wiele ich odmian), rozwijając wydolność, koordynację ruchów i całą sprawność fizyczną, uczą podejmowania decyzji i zachowań grupowych (społecznych). Jedyną przeszkodą w ich uprawianiu jest konieczność ćwiczenia w wieloosobowych grupach, co może sprawiać trudności organizacyjne. Płynące jednak z takich ćwiczeń korzyści są ogromne (Pudełkiewicz 2006). Inne sposoby rozwoju gwarantują ćwiczenia lekkoatletyczne, wśród których bieg stanowi szczególny i najbardziej popularny sposób stymulacji organizmu. Można z pewnością uznać, że żadna infrastruktura nie ma tu znaczenia, a więc nie ma zewnętrznych ograniczeń uprawiania tej formy ćwiczeń fizycznych. Indywidualny dobór wielkości obciążenia, czasu ćwiczenia i współćwiczących jest walorem biegania. W ostatnich latach prawie w każdym mieście w Polsce i w Europie oraz Ameryce i Kanadzie, Nowej Zelandii, Australii i Japonii organizowane są biegi maratońskie, półmaratońskie, długie, przełajowe oraz na orientację, by zachęcić przeciętne osoby do regularnej aktywności fizycznej, upatrując korzyści populacyjne w postaci oddalenia chorób układu krążenia, obniżenia tłuszczowej masy ciała, poprawy samopoczucia, wydolności itp. (Brooks i wsp. 1996). Biegać można w każdy sposób: w butach, na boso, po trawie, mchu, piasku, asfalcie, tartanie albo żużlu; pod górę, z góry lub w trawersie. Każdy sposób ma oczywiście inny cel. Powstają niemal wszędzie na świecie kluby biegacza. Znaczna część rządów poświęca na to spore środki, obliczając oszczędności powstające w wyniku zmniejszenia częstości i liczby przypadków zachorowań, co oprócz ograniczenia kosztów leczenia niesie korzyści społeczne: wydajniejszą pracę, mniej chorób, możliwe większe zaangażowanie w życie społeczne itd. Wysoka wydolność fizyczna wyraża się nie tylko poprawą sprawności układu krążenia i oddychania, wewnątrzwydzielniczego, immunologicznego oraz zdolnością do wykonywania większych wysiłków mniejszym kosztem. To także skuteczniejszy wypoczynek, lepsze samopoczucie, łatwiejsze znoszenie różnych niedogodności. Bogactwo państwa to oprócz środków finansowych zdrowie i dobre samopoczucie obywateli. Aktywność fizyczna jest na to sposobem. Formy aktywności fizycznej stymulujące sprawność ruchową Do rzadziej postrzeganych, ale jednak ważnych efektów aktywności fizycznej zaliczyć należy sprawność ruchową, której poprawa jest celowym lub przypadkowym rezultatem ćwiczeń. Kształtuje ją prawie każda aktywność fizyczna, są jednak takie, których istotą (celem) jest właśnie rozwój podstaw lub konkretnej formy sprawności ruchowej (fizycznej). Należy do nich gimnastyka oraz akrobatyka. Przygotowują one do korzystania

38 38 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 K. Zatoń, K. Zatoń Aktywność fizyczna i zdrowie z orientacji przestrzennej i posługiwania się własnym ciałem. Z doświadczeń gimnastyki lub akrobatyki korzystają modne współcześnie ćwiczenia fitness, których sensem (celem) jest poprawa koordynacji ruchów, wydolności i ogólnej (wszechstronnej) sprawności fizycznej. Oczywiście, jak w każdej formie aktywności, i tu można skorzystać, jeśli tylko poziom zaangażowania jest wystarczający (Ronikier 2001). O to dbają specjaliści, którzy dzięki muzyce odwracają uwagę od zmęczenia, a nawet trudności ćwiczeń, by podwyższyć samoocenę ćwiczących, zachęcając ich w ten sposób do regularnego uczestnictwa. Są też ćwiczenia fizyczne, które często nazywa się relaksacyjnymi lub odprężającymi. Mają one na celu zdynamizowanie procesów restytucyjnych, przyspieszając powrót gotowości intelektualnej i fizycznej do dalszej pracy. Można je stosować podczas nauki, pracy albo treningu fizycznego, zwiększając ich efektywność (Derra 2005). Aktywność fizyczna w środowisku wodnym Oddzielnym zagadnieniem jest aktywność fizyczna w środowisku wodnym. Niebezpieczeństwa z tym związane obrazują strony internetowe WOPR, ale i tak warto wiedzieć, że od lat liczba utonięć w Polsce nie maleje. Jest ich zwykle tym więcej, im ładniejsza jest pogoda. Ta część tekstu ma uświadomić czytelnikom, że pływanie to nie tylko przyjemne korzystanie z odmiennego środowiska. To ważna, utylitarna umiejętność. To nie tylko problem aktywności fizycznej, to problem bezpieczeństwa wszystkich, którzy w jakikolwiek sposób i kiedykolwiek wiążą swoje życie z wodą. Większość ludzi w Polsce wypoczywa, spędza wakacje, lubi przebywać nad wodą. Pytanie o to, dlaczego, jest retoryczne Ponad 60% masy naszego ciała to woda (Brooks i wsp. 1996). Można więc uznać, że w znacznej większości to budulec ciała. Woda zatem jest najbliższą człowiekowi częścią naszej planety, na której zajmuje aż 71% powierzchni. Czy można się dziwić, że stanowi najbardziej oczekiwane środowisko dla ludzi? Jednak nasz organizm nie jest przystosowany do pełnej egzystencji w tym środowisku. Natura, dość przekornie, nie wyposażyła nas (odwrotnie niż większość zwierząt) w umiejętność poruszania się w tym środowisku bez nauki (uczenia się) pływania. Powoduje to nie lada komplikacje Rodzice rozpoczynają bardzo wcześnie (często, choć nie zawsze) proces oswajania z wodą noworodków, uważając na podstawie powszechnie dostępnych informacji, że jest to nauka. Jakim uczeniem się może być nieświadomy proces? Internetowe mądrości często wprowadzają w błąd. Różne zajęcia w wodzie noworodków i niemowląt mają jednak ogromny wpływ na hartowanie i stymulowanie rozwoju. Produkowane w Europie kapoki zabezpieczające głowę niemowlęcia i pozwalające na nieskrępowane ruchy kończyn górnych i dolnych w środowisku wodnym stanowią wyjątkowe dobro dla zanurzonego w ten sposób dziecka w wodzie. Pokonując opory, wzmacnia mięśnie i rozwija koordynację. Podczas leżenia w łóżeczku nigdy nie miałoby tak wcześnie takich możliwości. Prawdopodobnie również regularne oswajanie z wodą noworodka, niemowlaka, a w końcu malucha (już komunikatywnego werbalnie) będzie sprzyjać efektywności uczenia się pływania, ale nie ma na to żadnych dowodów naukowych. To tylko sąd, choć próby badań na ten temat już podejmowano. Można więc sądzić, że im wcześniej zostanie podjęte nauczanie pływania dzieci, tym mniej będą one narażone na negatywne skutki kontaktu z tym środowiskiem. Upowszechnianie tego poglądu leży w interesie nie tylko rodziców, ale przedszkoli i szkół. Jest to interes społeczny! Z jednej więc strony zabezpieczenie przed utonięciem może być efektem nauki pływania, a z drugiej można oczekiwać korzyści z regularnej aktywności w wodzie. Należy do nich poprawa czucia kinestetycznego (Zatoń i Klarowicz 2001), wydolności (Zatoń i wsp. 1999), i wreszcie nieopisywanego już dziś w literaturze naukowej hartowania (budowy odporności na zimno) (Longstaff 2006). Oprócz przemieszczania się w wodzie co może być interesujące także z punktu widzenia korzyści hemodynamicznych, ponieważ praca odbywa się w tym wypadku w pozycji leżącej,

39 K. Zatoń, K. Zatoń Aktywność fizyczna i zdrowie 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 39 co znacznie zmniejsza obciążenie grawitacyjne układu krążenia (Brooks i wsp. 1996), umożliwiając wykonywanie zdecydowanie cięższej pracy niż w pozycji pionowej rytm pracy ramion wymusza rytm oddechowy. Powoduje to konieczność dostosowania częstości i głębokości oddechów do częstości ruchów i odwrotnie. Tworzy się sprzężenie zwrotne, które może mieć wpływ na sprawność oddechową. Oddziaływanie ćwiczeń pływackich na organizm jest zatem niezwykle szerokie, stąd powszechna akceptacja regularnych ćwiczeń pływackich niezależnie od wieku, płci oraz bezpieczeństwa. Wykorzystując środowisko wodne, ale nie pozostając w wodzie, ćwiczyć można kajakarstwo, wioślarstwo, żeglarstwo, windsurfing i wiele innych form. Czucie oporu wody środowiska znacznie bardziej gęstego od powietrza (woda ma masę 1000 kg/m 3, a powietrze 1,293 mg/m 3, co oznacza, że gęstość wody jest ok. 25 razy większa niż powietrza) jest wspólne dla wszystkich sportów wodnych, a wykorzystanie informacji o tym docierających z receptorów skóry (dotyku, ucisku) to forma treningu precyzji poruszania się. Czy można to przecenić? W podsumowaniu autorki pragną przypomnieć, że każda forma aktywności fizycznej jest z wielu powodów wymienionych wyżej korzystna dla organizmu. Nie wspomniano w pracy o możliwości oddziaływań negatywnych. Wystarczy bowiem wsłuchać się w organizm, by w sytuacji zagrożenia złym samopoczuciem zrezygnować z kontynuacji wysiłku. Tę regulację często bierze wyłącznie na siebie autonomiczny układ nerwowy, ale świadoma kontrola tych reakcji jest możliwa i właśnie dzięki doświadczeniom treningowym i studiom nad czynnością organizmu człowiek jest w stanie to w pełni realizować. Wnioski W pierwszym na świecie podręczniku fizjologii pracy Physiology of bodily exercise wskazano na wiele korzystnych zmian organizmu w efekcie uprawianych ćwiczeń fizycznych. Sport wyczynowy (klasyfikowany) i sport powszechny pojęcia używane zamiennie w wielu publikacjach spowodował realizację różnych celów człowieka, niekoniecznie prozdrowotnych. Istnieje wiele atrakcyjnych form aktywności fizycznej, dzięki którym można realizować cele zdrowotne. W wielu przypadkach jednak brak umiejętności z tym związanych ogranicza zainteresowanie aktywnym spędzaniem czasu. BIBLIOGRAFIA Brooks G.A., Fahey T.D., White T.P. (1996), Exercise physiology: human bioenergetics and its applications, Human Kinetics, New York. Cannon W.B. (1932), Homeostasis, [w:] Cannon W.B. (1963), The Wisdom of the Body, Norton and Comp., New York, Derra C. (2005), Trening autogenny dla każdego, Amber, Warszawa. Dobrowolski W. (red.) (2004), Sport i igrzyska olimpijskie w starożytności, Muzeum Narodowe, Warszawa. Drabik J. (1996), Aktywność fizyczna w treningu zdrowotnym osób dorosłych, Część II, AWF, Gdańsk. Dunn P.M. (2003), Andreas Vesalius ( ), Padua, and the fetal shunts, Archives of Disease in Childhood Fetal and Neonatal Edition, 88 (2), Nowa encyklopedia powszechna (1997), WN PWN, Warszawa. Gierowski J.A. (1986), Historia Włoch, Ossolineum, Wrocław. Grabowski H. (1997), Teoria fizycznej edukacji, WN PWN, Warszawa. Lagrange F., De Coubertin P. (2013), La face noire de L Olimpisme, Gazette Coubertin, 34/35, 7. Longstaff A. (2006), Neurobiologia krótkie wykłady, WN PWN, Warszawa. Pudełkiewicz E. (2006), Humanistyczna koncepcja modelu kultury fizycznej, WN PWN, Warszawa. Ronikier A. (2001), Fizjologia sportu, COS, Warszawa. Schmidt-Nielsen B. (1995), August and Marie Krogh, American Physiological Society, Washington. Smith S.B., Macchi V., Parenti A., De Caro R. (2004), Hieronymous Fabricius ab Acquapendente ( ), Clinical Anatomy, 17 (7), Starosta W. (2003), Motoryczne zdolności koordynacyjne. Znaczenie, struktura, uwarunko-

40 40 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 K. Zatoń, K. Zatoń Aktywność fizyczna i zdrowie wania, kształtowanie, Międzynarodowe Stowarzyszenie Motoryki, AWF, Warszawa. Wulf von Bonin, Bagge E., Herrlinger R. (1969), Laureaci Nagrody Nobla. Chemia Fizyka Medycyna, WN PWN, Warszawa. Zatoń K., Klarowicz A. (2001), Wpływ instrukcji słownej na poziom opanowania techniki sportowej i zdolności różnicowania kinestetycznego u dzieci w młodszym wieku szkolnym, [w:] Migasiewicz J., Zatoń K. (red.), Sport pływacki i lekkoatletyczny w szkole, AWF, Wrocław, Zatoń K., Zatoń M., Rejman M. (1999), Changements de rythme cardiaque provoques par l effort, en fonction de differentes strategies discursives employees dans l enseignement de la natation, [w:] Actes des 2emes Journees Specialisees de Natation, 2&3, Zatoń M. (red.) (1996) Podstawy narciarstwa zjazdowego, Signum, Wrocław. Zatoń M., Hebisz P., Hebisz R. (2010), Fizjologiczne podstawy treningu w kolarstwie górskim, AWF, Wrocław. Zatoń M., Jethon Z. (red.) (2000), Aktywność ruchowa w świetle badań fizjologicznych i promocji zdrowia, AWF, Wrocław. Praca wpłynęła do Redakcji: Praca została przyjęta do druku: Adres do korespondencji: Krystyna Zatoń Zakład Teorii i Metodyki Pływania Katedra Aktywności Ruchowej w Środowisku Wodnym Akademia Wychowania Fizycznego al. I.J. Paderewskiego Wrocław

41 Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu 2014, 45, Paweł F. Nowak * 1, Jan Supiński 2 1 politechnika opolska 2 akademia wychowania fizycznego we wrocławiu UCZESTNICTWO W BIEGACH MARATOŃSKICH a zdrowotność polskich biegaczy Abstract Effect of long-distance running races on Polish participants health Background. In Poland, marathons are gaining in popularity among enthusiasts of running and healthy lifestyle in general. Universal participation of people in this extreme effort raises a number of questions about its effect on health, and consequently about the legitimacy to promote such events to the general public (to large sectors of society). The aim of this study was to identify the runners opinions based on their subjective feelings about the health aspects of participation in marathon races. Material and methods. This study included a group of 869 Polish amateur runners who declared at least one-year participation in running training. The research method was a diagnostic survey: a questionnaire developed by authors and implicit participant observation. Results and conclusions. Most of the runners claim that competing in marathon and even longer distance runs is a healthy way of spending leisure time, but skepticism is growing with the length of the training experience. Despite many injuries arising from overload caused by exhausting trainings or com petitions the vast majority of runners believe that this form of activity is healthy. There is a need to inform about the negative health consequences of irrational training and participation in street runs. Key words: marathon, health, runners Słowa kluczowe: maraton, zdrowie, biegacze WPROWADZENIE Bieg maratoński jest jedną z nielicznych konkurencji lekkoatletycznych, która zyskała ogromną popularność przede wszystkim jako odrębna impreza sportowo-rekreacyjna. Popularności doszukiwać się można zwłaszcza w odejściu od wyłącznie sportowego wyczynowego charakteru imprezy. Otwartość, egalitaryzm, różnorodność (wiek, płeć, narodowość, poziom sprawności fizycznej, a także niepełnosprawności) oraz procesy komercjalizacji i globalizacji sprawiły, że biegi maratońskie upowszechniły się jako imprezy sportowo-rekreacyjne na całym świecie (Maciantowicz i Nowak 2002). Maraton zdobył zwolenników również za sprawą swej bogatej historii i legend akcentujących heroizm człowieka wobec granic własnych możliwości (Iskra 2007, Buman i wsp. 2008). Przebiegnięcie dystansu * Autor korespondencyjny maratońskiego 42,195 km jest najczęściej pierwszoplanowym celem amatorów biegania startujących w ulicznych biegach długodystansowych. Ekstrema zawsze przyciągały ludzi, rodziły emocje, rozbudzały najtrudniejsze do zaspokojenia potrzeby związane z samorealizacją. Od wielu lat toczą się dyskusje nad zdrowotnymi konsekwencjami udziału w ekstremalnym pod względem wysiłku fizycznego biegu maratonie. Wiele zależy od wiedzy i racjonalnego podejścia do treningu, jak też startu w imprezie (Maron i wsp. 1996, Redelmeier 2007). Z badań wynika, że uprawianie biegów długich ma zasadniczo pozytywny wpływ na organizm (Pickering 1979, Hartung i wsp. 1981, Williams 1997, 2009). Należy jednak odróżnić uczestnictwo w optymalnie dobranym do indywidualnych możliwości i potrzeb treningu wytrzymałościowym od startu w zawodach, podczas których dochodzi do skrajnego zmęczenia i wyczerpania psychicznego (Prus 2005).

42 42 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 P.F. Nowak, J. Supiński Uczestnictwo w biegach maratońskich a wybrane aspekty zdrowia W ostatnich latach w Polsce odnotowuje się coraz większe zainteresowanie bieganiem i zdrowym, aktywnym stylem życia (Nowak 2012). Rokrocznie pobijane są rekordy frekwencji w dynamicznie rozwijających się biegach maratońskich. W roku 1990 polskie maratony ukończyły 2032 osoby, natomiast 20 lat później, w 2010 r., aż osób. W 2011 r. metę największego polskiego maratonu w Poznaniu przekroczyło 4630 biegaczy. Wzrastające zainteresowanie, swoistego rodzaju moda na bieganie, na eventy rekreacyjne rodzi m.in. pytanie o zasadność promowania w szerokich kręgach społecznych uczestnictwa w rywalizacji, w ekstremalnym wysiłku. CEL BADAŃ Celem badań było poznanie opinii biegaczy na podstawie ich doświadczeń, subiektywnych odczuć na temat zdrowotnych aspektów udziału w biegach maratońskich. MATERIAŁ I METODY BADAŃ Tab. 1. Struktura stażu treningowego badanej populacji biegaczy Staż treningowy W badaniach wzięło udział 869 biegaczy z całej Polski, którzy deklarowali co najmniej roczne uczestnictwo w treningu biegowym. Wszyscy badani byli zarejestrowani w największym w Polsce portalu internetowym dla biegaczy, zrzeszającym w czasie badań blisko 9000 użytkowników mających swoje osobowe profile. Zastosowano metodę sondażu diagnostycznego, wykorzystując technikę ankietową (kwestionariusz autorski). Podczas opracowywania niniejszej problematyki posłużono się również jedną z podstawowych metod badawczych w naukach społecznych niejawną obserwacją uczestniczącą, która była pomocna w sformułowaniu wniosków z badań. Spośród 869 badanych aż 736 osób stanowili mężczyźni (84,7%), pozostałe 133 osoby to kobiety (15,3%). Odzwierciedla to strukturę biegaczy w Polsce. Średnia wieku badanych wynosiła 35,7 roku. Najmłodsza osoba miała 17 lat, a najstarsza 73 lata. Badaną populację podzielono ze względu na długość stażu treningowego (tab. 1). Reprezentatywna grupa polskich biegaczy została dobrana w sposób celowy (kwestionariusz wysłano tylko do osób spełniających ściśle określone kryteria). Odzwierciedla ona strukturę społeczną przeciętnej imprezy biegowej w Polsce. Do opracowania wyników wykorzystano arkusz kalkulacyjny MS Office Excel Wpływ długości stażu na opinie badanych sprawdzono testem 2. WYNIKI Liczba biegaczy n [%] 1 3 lat , lat ,5 powyżej 10 lat ,2 razem ,0 Biegowy trening może przybierać różną formę i być ukierunkowany na różnorodne cele. Badani biegacze w większości deklarowali zdrowie jako główny motyw podejmowania przez nich treningu biegowego (ryc. 1). Najwyższy odsetek 67,7% (86) determinowanych walorami prozdrowotnymi biegania dotyczy osób z długim stażem treningowym, powyżej 10 lat, nieco niższy 64,1% (189) początkujących biegaczy, z krótkim stażem, tj. od roku do 3 lat treningu, a najniższy 60,4% (256) trenujących od 3 do 10 lat. Blisko połowa badanych nie widzi zagrożeń dla zdrowia wynikających z udziału w biegach maratońskich (ryc. 2). Jednak 9,5% (28) początkujących biegaczy, trenujących od roku do 3 lat, uważa, że uczestnictwo w maratonie nie jest korzystne dla zdrowia. Ten sceptycyzm rośnie wraz ze stażem treningowym i w grupie biegaczy z kilkunastoletnim stażem sięga 13,4% (17). Niektórzy biegacze startują w znacznie dłuższych, jeszcze bardziej ekstremalnych biegach niż maraton, a mianowicie w ultramaratonach. Klasycznym dystansem ultramaratońskim, o czym m.in. świadczą organizowane rokrocznie mistrzostwa Polski, jest supermaraton dystans wynoszący 100 km. Zdecydowana większość badanych spośród tych, którzy nigdy nie startowali w biegach

43 P.F. Nowak, J. Supiński Uczestnictwo w biegach maratońskich a wybrane aspekty zdrowia 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 43 45% 40% 35% 30% 25% 20% 15% 10% 5% 0% 4,4 3,1 1 3 lat treningu 3 10 lat treningu powyżej 10 lat treningu 3,9 10,8 12,5 8,7 20,7 Ryc. 1. Zdrowie jako główny motyw uprawiania biegów długich w deklaracjach badanych. 2 K, Ś = 4,453, df = 4; p > 0,25; 2 K, D = 0,69, df = 4; p > 0,95; 2 Ś, D = 4,457, df = 4, p > 0,25; gdzie K krótki staż, Ś średni, D długi. Różnice odpowiedzi między grupami stażowymi nie są statystycznie istotne dla = 0,05 35% 30% 25% 20% 15% 10% 5% 0% określenie na skali (1 wcale, 5 bardzo) Ryc. 2. Uczestnictwo w biegach maratońskich a zdrowie według opinii badanych ze zróżnicowanym 2 stażem treningowym. K, Ś = 7,14, df = 5, p > 0,1; 2 K, D = 3,529, df = 5, p > 0,5; 2 = 1,312, df = 5, Ś, D p > 0,9; gdzie K krótki staż, Ś średni, D długi. Różnice odpowiedzi między grupami stażowymi nie są statystycznie istotne dla = 0,05 24,1 19,7 27,8 36,3 30,2 29,1 30, ,4 14,2 14,2 12,5 10,4 9,5 określenie na skali (1 wcale, 5 bardzo) 1 3 lat treningu 3 10 lat treningu powyżej 10 lat treningu 28,5 29,5 31,5 28,5 29,9 26,8 14,9 16,7 15, nie wiem 3,1 0,7 38,6 0,8 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% 77,3 72,5 1 3 lat treningu 3 10 lat treningu powyżej 10 lat treningu 66,7 1,7 2,3 1,1 2,7 2,0 jest zdrowe nie wiem częściowo jest niezdrowe wypowiedzi badanych Ryc. 3. Ocena wpływu uczestnictwa w biegach dłuższych niż maraton na zdrowie człowieka w zależności od długości stażu treningowego biegaczy, którzy nie uczestniczyli nigdy w biegu dłuższym niż maraton. 2 K, D + Ś = 5,736, df = 3; p > 0,1; gdzie K krótki staż, Ś średni, D długi. Różnice odpowiedzi między grupami stażowymi nie są statystycznie istotne dla = 0,05 18,2 23,2 32,2

44 44 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 P.F. Nowak, J. Supiński Uczestnictwo w biegach maratońskich a wybrane aspekty zdrowia 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% liczba wskazań ,3 65, lat treningu 3 10 lat treningu powyżej 10 lat treningu 75,0 68 3,6 1,2 jest zdrowe nie wiem częściowo jest niezdrowe wypowiedzi badanych Ryc. 4. Ocena wpływu uczestnictwa w biegach dłuższych niż maraton na zdrowie człowieka w zależności od długości stażu treningowego biegaczy uczestniczących w co najmniej jednym supermaratonie dłuższych niż maraton, pozytywnie odnosi się do tego rodzaju biegów, nie widząc zagrożenia dla zdrowia (ryc. 3). Według aż 77,3% (225) początkujących biegaczy startowanie w dłuższych biegach niż maraton jest zdrowe. Wraz z długością stażu treningowego rośnie obawa o zdrowie. Około 18% (53) początkujących biegaczy i ponad 32% (29) z długim, ponaddziesięcioletnim, stażem treningowym uważa, że to niezdrowe. Spośród przebadanej populacji 139 osób (15,9%) uczestniczyło w co najmniej jednym supermaratonie. Aż 81,3% (13) z nich ze stażem treningowym do 3 lat twierdzi, że startowanie w ultramaratonach nie ma negatywnych konsekwencji zdrowotnych. Osoby z dłuższym stażem są nieco bardziej sceptyczne, zwłaszcza trenujący od 3 do 10 lat (ryc. 4). W odpowiedziach na pytanie o odniesione kontuzje w dotychczasowej karierze sportowej odnotowano duże zróżnicowanie mające związek ze stażem treningowym ,8 30,1 25,0 (ryc. 5). Nieco ponad połowa początkujących 50,8% (156) nigdy nie doznała urazu sportowego. Większość dłużej trenujących, od 3 do 10 lat 56,7% (244) doznała co najmniej jednej kontuzji. W grupie biegaczy z kilkunastoletnim stażem tylko 31,8% (42) nigdy nie odniosło kontuzji. Biorąc pod uwagę deklarowaną liczbę i rodzaje urazów, stwierdzono, że najczęściej występują problemy ze stawami kolanowymi (165 biegaczy wymieniło różnorodne dolegliwości związane z tym stawem). Na drugim 60,0% 50,0% 40,0% 30,0% 20,0% 10,0% 0,0% 50,8 43,3 Ryc. 5. Brak osobistych doświadczeń ze sportowymi urazami biegaczy ze zróżnicowanym stażem treningowym ,8 od 1 do 3 od 3 do 10 powyżej 10 staż treningowy [lata] rodzaje urazów Ryc. 6. Liczba i rodzaje urazów najczęściej wymienianych przez badanych biegaczy

45 P.F. Nowak, J. Supiński Uczestnictwo w biegach maratońskich a wybrane aspekty zdrowia 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 45 miejscu najczęstszych urazów odnotowano problemy ze ścięgnem Achillesa, następnie problemy ze stawami skokowymi, różnorodne urazy stóp, naciągnięcia i naderwania mięśni głównie kończyn dolnych. Często powtarzają się stany zapalne różnych ścięgien. Biegacze wymieniają też zapalenie rozcięgna podeszwowego i okostnej piszczeli, jak też wiele rozmaitych przypadłości spowodowanych poślizgnięciem, potknięciem itp. (ryc. 6). Aż 70 osób (8,1% spośród przebadanej populacji 869 osób) wymieniło dwie różne kontuzje spowodowane ich sportową pasją, a 28 osób (3,2% spośród przebadanej populacji) wymieniło więcej niż dwa różne urazy sportowe w dotychczasowej karierze. DYSKUSJA Jak wynika ze współczesnych definicji zdrowia, subiektywne odczucia ogólnego dobrostanu mają zasadnicze znaczenie w określaniu stanu zdrowia (Downie i wsp. 1994). Doświadczenia związane z wysiłkiem fizycznym, a przede wszystkim reakcja organizmu na różnorodne bodźce treningowe, stanowią istotną, a nawet niezbędną informację do pełnego opisu stanu organizmu. Prawidłowo prowadzony trening biegowy, nawet na najniższym poziomie, powinien uwzględniać bieżącą kontrolę samopoczucia (Maciantowicz 2000). Badani biegacze określali swoje doświadczenia, subiektywne odczucia związane z biegową pasją, wyrażając w większości pozytywną opinię na temat zdrowotnych aspektów startowania w biegach maratońskich i dłuższych niż maraton. Dla większości z nich zdrowie jest głównym deklarowanym motywem biegania. Należy jednak wziąć pod uwagę to, że deklaracje mogą rozmijać się z rzeczywistym celem, często ukształtowanym początkowo na podłożu rozwiązywania problemów zdrowotnych. Wiele osób zaczyna biegać, aby np. zmniejszyć masę ciała lub poprawić ogólny stan zdrowia. Po osiągnięciu pierwotnych celów, w miarę rozwoju sprawności fizycznej, pojawiają się jednak kolejne, związane z samodoskonaleniem. Niejednokrotnie po pewnym okresie typowo prozdrowotnego treningu zdrowotne cele ustępują pierwszeństwa celom niemalże wyłącznie sportowym. Bieganie, a dokładniej jogging, jest aktywnością powszechnie kojarzoną ze zdrowym stylem życia. Skojarzenia te nie są bezpodstawne, ponieważ wysiłek o charakterze wytrzymałościowym, angażujący duże grupy mięśniowe stanowi główny element (60 80%) treningu zdrowotnego (Suter i wsp. 1994, Nowak 2007). Biegowy trening zdrowotny jako proces ukierunkowany zwłaszcza na rozwój wydolności organizmu może, w swej najbardziej rozwiniętej formie, być związany z uczestnictwem w imprezach sportowo-rekreacyjnych, podczas których dochodzi do rywalizacji. W komercyjnych biegach maratońskich rywalizacja w przypadku amatorów biegania może przybierać formy nieco odmienne niż w sporcie wyczynowym. Rywalizować można z samym sobą, z dystansem, z czasem, trudnym profilem trasy albo pogodą. Większość biegaczy ma swe własne cele i ustanawia własne kategorie rywalizacji, np. rywalizacja może dotyczyć liczby pokonanych biegów w roku. Warto zaznaczyć, że samodzielnie wyznaczane cele mogą być też irracjonalne i zupełnie niezwiązane ze zdrowiem lub zdrowym stylem życia. Startowanie w biegach ulicznych jest sposobem weryfikacji sprawności fizycznej, a tym samym efektywności realizowanego treningu biegowego. Trening przygotowujący do koronnego niemal dla każdego biegacza biegu maratońskiego poprzedzony jest licznymi startami na krótszych dystansach, np. 5 km, 10 km lub na dystansie półmaratonu (21,097 km). Każdy start w zawodach, w których zawodnik ujawnia chęć rywalizacji, różni się od treningu ponadprzeciętnym wysiłkiem zarówno fizycznym, związanym z dużym przeciążeniem organizmu, jak i psychicznym. Skłania to do pytań o bezpieczeństwo zawodników amatorów aktywności fizycznej pokonujących dystans 42,195 km w zróżnicowanych warunkach atmosferycznych i środowiskowych. Ze względu na zdrowie to właśnie rywalizacja jej wymiar, forma może stanowić największe zagrożenie dla amatora aktywności fizycznej. Brak dystansu, naśladowanie wyczynowych sportowców, traktowanie swej pasji zbyt poważnie może ujemnie wpływać na stan zdrowia, nie tylko w wymiarze fizycznym, lecz również psychicznym i społecznym (Nowak 2010). Z pewnością nie tyle

46 46 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 P.F. Nowak, J. Supiński Uczestnictwo w biegach maratońskich a wybrane aspekty zdrowia start w biegu maratońskim, co proces przygotowania do niego może wpisywać się w reguły zdrowego stylu życia i skutkować utrzymaniem lub poprawą stanu zdrowia. W literaturze naukowej i popularnonaukowej można spotkać opisy osób, które dzięki treningowi biegowemu rozwiązały swoje różnorodne problemy zdrowotne (Maciantowicz 2003, Maciantowicz i Nowak 2004). Przykłady licznych kontuzji oraz to jak wynika z badań własnych że blisko 70% osób z kilkunastoletnim stażem doświadczyło sportowego urazu, pozwala sądzić, iż zdrowie w swym fizycznym wymiarze może być zagrożone, szczególnie gdy dochodzi do transgresji podczas zawodów lub nieracjonalnie prowadzonego treningu. Zbieżne z powyższymi wyniki i spostrzeżenia przedstawiane są w literaturze przez innych autorów (Besz 2012, Meininger i Koh 2012). Należy jednak brać pod uwagę również inne oprócz fizycznego aspekty zdrowia człowieka. Zdrowotny wymiar maratońskich biegów odnosić należy do szerszego rozumienia imprezy jako wielokulturowego święta osób aktywnych, dla których określony styl życia stanowi płaszczyznę do międzypokoleniowego dialogu, tworząc społeczność biegaczy (Przychodny 2002). Społeczny wymiar zdrowia jest tym bardziej warty zauważenia, że dotyczy indywidualnej dyscypliny sportu. Za sprawą internetowych portali społecznościowych dla biegaczy rozwija się społeczność wspierająca się wzajemnie, co ma swój pozytywny wydźwięk w psychospołecznym aspekcie zdrowia. Z formalnego punktu widzenia, aby wziąć udział w biegu maratońskim, wystarczy mieć ukończone 18 lat, dokonać w określonym terminie zgłoszenia i uiścić stosowną opłatę startową oraz złożyć oświadczenie o udziale w biegu na własną odpowiedzialność. Maraton jednak to dystans, który wymaga od potencjalnego uczestnika określonego procesu przygotowania do startu. Niedostateczne przygotowanie zmniejsza szanse na realizację postawionych przed startem celów, jak też stwarza zagrożenie dla zdrowia. Maraton stanowi zatem silny instrument motywujący do systematycznej pracy nad sobą w wielu obszarach, często bardzo ingerując w styl życia jednostki. Udział w zawodach i zrealizowanie postawionego sobie celu wiąże się z doświadczaniem satysfakcji. To pozytywne doświadczenie, utożsamiane z odniesieniem sukcesu, skłania do jego powtarzania (Rekowski 1985, Schüler i Brunner 2009). Z pewnością należy promować bieganie jako formę sportu rekreacyjnego, która stwarza możliwość satysfakcjonującego uczestnictwa niezależnie od wieku i poziomu sprawności fizycznej w spektakularnych wydarzeniach sportowych. Najlepsze biegi maratońskie na świecie budują swój prestiż nie tylko na wynikach sportowych, lecz przede wszystkim koncentrują się na ilościowym wymiarze imprezy. Kilkadziesiąt tysięcy biegnących amatorów i kilkudziesięciu zawodowych sportowców to proporcje współczesnego biegu maratońskiego. Sport rekreacyjny to zorganizowany sposób spędzania czasu wolnego, dzięki któremu można zarówno rozwijać potencjał zdrowia, angażując się w planowany, kontrolowany proces treningowy, jak i istotnie wpływać na podwyższenie jakości życia, uczestnicząc w sportowo-rekreacyjnych eventach (Wolańska 1997). Dobrze zorganizowane imprezy są spotkaniem promującym określone wartości, m.in. zdrowy styl życia. Biegi maratońskie mogą, a nawet powinny być nośnikami wartości prozdrowotnych, ponieważ mają ku temu wysoki potencjał. Wiele zależy od organizatorów, którzy w rozbudowany program swojej imprezy mogą włączyć wykłady, konferencje, warsztaty o tematyce zdrowotnej, a także porady, konsultacje specjalistów, trenerów, dietetyków, lekarzy, fizjoterapeutów itp. Popularne stają się różnorodne akcje w ramach maratonu specjalistyczne badania profilaktyczne, które bezpłatnie mogą wykonać również osoby nieuczestniczące aktywnie w zawodach. WNIOSKI 1. Mimo licznych urazów wynikających z przeciążeń spowodowanych wyczerpującymi treningami lub zawodami biegacze w zdecydowanej większości uważają tę formę aktywności fizycznej za zdrową, a startowanie w biegach maratońskich, jak też dłuższych niż maraton, za zdrowy sposób spędzania czasu wolnego. Sceptycyzm w wyrażaniu

47 P.F. Nowak, J. Supiński Uczestnictwo w biegach maratońskich a wybrane aspekty zdrowia 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 47 powyższych poglądów rośnie wraz z długością stażu treningowego. 2. Istnieje potrzeba informowania o negatywnych konsekwencjach zdrowotnych nieracjonalnego treningu oraz podejścia do startowania w biegach ulicznych. 3. Organizatorzy imprez biegowych powinni w ramach programu zawodów akcentować w szerszym zakresie wartości prozdrowotne, ponieważ głównymi uczestnikami ich imprez są amatorzy. BIBLIOGRAFIA Besz A. (2012), Run for health? Injury analysis of middle distance runners, [w:] Siwiński W., Pluta B. (red.), Teoria i metodyka rekreacji ruchowej w świetle aktualnych badań, Bogucki Wyd. Naukowe, AWF, Poznań, Buman M.P., Brewer B.W., Cornelius A.E., Van Raalte J.L., Petitpas A.J. (2008), Hitting the wall in the marathon: Pphenomenological characteristics and associations with expectancy, gender, and running history, Psychology of Sport and Exercise, 9, Downie R.S., Fyfe C., Tannahill A. (1994), Health promotion. Models and Values. Oxford University Press, New York. Hartung G.H., Farge E.J., Mitchell R.E. (1981), Effects of marathon running, jogging and diet on coronary risk factors in middle-aged men, Preventive Medicine, 10, Iskra J. (2007), Lekkoatletyka w starożytnej Grecji i Rzymie. Klasyczne wzorce i implikacje we współczesnym sporcie, Politechnika Opolska, Opole. Maciantowicz J. (2000), Trening wytrzymałoś ciowy w biegach średnich i długich, AWF, Wrocław. Maciantowicz J. (2003), Ruch fizyczny o charakterze wytrzymałościowym (bieg) zapobiega starzeniu się, leczy z patologicznych chorób społecznych, Medycyna Sportowa, 19 (4), Maciantowicz J., Nowak P.F. (2002), Bieganie sposób na zdrowe życie, AWF, Wrocław. Maciantowicz J., Nowak P.F. (2004), Konkurencje o charakterze wytrzymałościowym a profilaktyka zdrowotna, [w:] Migasiewicz J., Zatoń K. (red.), Sport pływacki i lekkoatletyczny w szkole, AWF, Wrocław, Maron B.J., Poliac L.C., Roberts W.O. (1996), Risk for sudden cardiac death associated with marathon running, Journal of the American College of Cardiology, 28, Meininger A.K., Koh J.L. (2012), Evaluation of the injured runner, Clinics in Sports Medicine, 31, Nowak P.F. (2007), Trening zdrowotny kobiet w kontekście współczesnego stylu życia, PWSZ, Racibórz. Nowak P.F. (2010), Sport rekreacyjny na pograniczu wartości prozdrowotnych, Zdrowie Kultura Zdrowotna Edukacja, 6, Nowak P.F. (2012), Poziom zaangażowania polskich biegaczy w ich sportową pasję, [w:] Siwiński W., Pluta B. (red.), Teoria i metodyka rekreacji ruchowej w świetle aktualnych badań, Bogucki Wyd. Naukowe, AWF, Poznań, Pickering T.G. (1979), Jogging, marathon running and the heart, The American Journal of Medicine, 66 (5), Prus G. (2005), Trening w biegach przełajowych, górskich, ulicznych i maratońskich, BK, Katowice. Przychodny Z. (2002), Maraton wymiar symboliczny rywalizacji i integracji, Human Movement, 1 (5), Redelmeier D.A. (2007), Competing risks of mortality with marathons: retrospective analysis, British Medical Journal, 335, Rekowski W. (1985), Uczestnictwo w masowym biegu maratońskim w kategoriach wartości sportu amatorskiego, Wychowanie Fizyczne i Sport, 3, Schüler J., Brunner S. (2009), The rewarding effect of flow experience on performance in a marathon race, Psychology of Sport and Exercise, 10, Suter E., Marti B., Gutzwiller F. (1994), Jogging or Walking Comparison of Health Effects, Annals of Epidemiology, 4, Williams P.T. (1997), Relationship of distance run per week to coronary heart disease risk factors in 8283 male runners The National Runners Health Study, Archives of Internal Medicine, 157 (2), Williams P.T. (2009), Lower prevalence of hypertension, hypercholesterolemia, and diabetes in marathoners, Medicine and Science in Sports and Exercise, 41 (3), 523. Wolańska T. (1997), Leksykon. Sport dla wszystkich rekreacja ruchowa, AWF, Warszawa. Praca wpłynęła do Redakcji: Praca została przyjęta do druku: Adres do korespondencji: Paweł F. Nowak Wydział Wychowania Fizycznego i Fizjoterapii Politechnika Opolska ul. Prószkowska Opole

48 Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu 2014, 45, Katarzyna Bulińska*, Marta Koszczyc akademia wychowania fizycznego we wrocławiu Wzory relaksacji w edukacji zdrowotnej uczniów późnej dorosłości na przykładzie Uniwersytetu Trzeciego Wieku AWF we Wrocławiu Abstract Relaxation patterns in healthcare education of older mature age students based on the example of the Third Age University at the University School of Physical Education in Wroclaw Background. The elderly can react to stressful stimuli in an alternating fashion, i.e. they learn how to behave in a new situation, but then return to their previous behavior pattern. Regular participation in relaxation classes can help elderly people reduce their level of stress. The aim of the study was to explore the impact of participation in health tasks on the internalization patterns of relaxation activities at the University of the Third Age (UTA) participants. Material and methods. Fourteen students of the UTA at the University School of Physical Education in Wroclaw who took part in 10 relaxation classes answered a questionnaire which was the main research tool used. It consisted of open and closed questions focusing on the advantages of internalization acquired during the classes. It was followed by a direct interview which complemented the opinions of the subjects expressed in the questionnaire. Results. Most respon dents gave the psychosocial category as a reason for choosing relaxation classes, mentioning benefits such as calming down, peace of mind and relaxation. Conclusions. Students participating in relaxation classes attributed the greatest value to those action patterns that provided psychosocial feelings. The person running the class plays an important role in moderating the relaxation experience. A systematic relaxation training contributes to the occurrence of a calming down reflex. Key words: relaxation, health, elderly people, education, University of the Third Age Słowa kluczowe: relaksacja, zdrowie, osoby starsze, edukacja, uniwersytet trzeciego wieku WPROWADZENIE Starzejący się człowiek staje przed koniecznością dostosowania się do nowych ról i warunków społeczno-kulturowych, ekonomicznych oraz cywilizacyjnych. Oznacza to, że osoba starsza zmaga się z nowymi zadaniami i problemami, które przyczyniają się do narastania stresu dnia codziennego. Teoria stresu starości (Age Stress Theory) zwraca uwagę na znaczenie zdarzeń krytycznych jako czynników stwarzających sytuacje stresowe, których przeżywanie dezorganizuje poczucie stabilności i wymusza przystosowanie do zmienionych warunków życia. Typowa reakcja człowieka na stres polega na przemienności reagowania uczy się on nowej formy zachowania, ale natychmiast wraca * Autor korespondencyjny do starego schematu jak w zaproponowanej przez Dąbrowskiego metaforze windy piętro w górę, piętro w dół (Dąbrowski 1975). Hejmanowski (2004) opracował pięć obszarów zagrożeń (stresorów), które mogą powodować niekorzystne zmiany rozwojowe w okresie starości. Należą do nich: transformacja: zmiana reguł ekonomiczno-prawnych (wolny rynek), demokratyzacja i pluralizacja, nacisk na osobistą inicjatywę, zaradność, skłonność do ponoszenia ryzyka (u osób starszych te czynniki są stłumione); rozwój cywilizacyjny: szybki postęp naukowy i technologiczny, gwałtowne zmiany technologiczne i techniczne coraz to nowych obszarów życia społecznego, nasilająca się technokratyzacja i pragmatyzacja prowadząca do poczucia dehumanizacji; prefiguratywność kultury: zaburzony przekaz międzygeneracyjny, brak poczucia,

49 K. Bulińska, M. Koszczyc Wzory relaksacji w edukacji zdrowotnej w UTW 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 49 że własna tożsamość, styl życia, doświadczenia mogą być wartościowe i użyteczne dla innych, brak zainteresowania ze strony młodszych generacji, brak czynnika, który czyni mądrość cnotą brak zapotrzebowania społecznego na tę mądrość, kult młodości i piękna, podsycany przez media i reklamy, brak szacunku dla ludzi starszych, którzy nie spełniają kryteriów medialnych; kryzys więzi rodzinnych: brak oparcia we własnych dzieciach, brak opieki ze strony bliskich, ograniczony kontakt z własnymi dziećmi i wnukami, chłód emocjonalny, dystans, osamotnienie, pobyt w domu opieki (pomocy) społecznej; zagubienie: problem z rozumieniem złożonych zjawisk współczesnego świata, problem z opanowaniem skomplikowanych mechanizmów, reguł, przepisów prawa, ekonomii, problem ze zwiększającą się mobilnością ludzi (Hejmanowski 2004). Koncepcja treningu życiowego work-out zakłada, że wzajemne oddziaływanie dziesięciu elementów, takich jak: inwentaryzacja czasu, druga kariera, działalność mentorów, zainteresowania w czasie wolnym, treningi: fitness, komunikacji, kreatywności, trening mentalny, światopogląd oraz osobista baza danych stanowią metodykę przygotowania do stresu w starości (Dzięgielewska 2009). Istotne zatem wydaje się wprowadzanie zajęć relaksacyjnych do programów edukacyjnych skierowanych do ludzi starzejących się. Nabywanie przez seniorów umiejętności adaptacji dzięki zharmonizowaniu wcześniejszych doświadczeń z pomyślnym przeżywaniem starości może przyczynić się do nawiązywania nowych więzi oraz wejścia w niepełnione i niedoświadczane wcześniej role społeczne. Proces wychowawczy, jaki może przebiegać podczas zajęć relaksacyjnych, powoduje zmiany w transpozycji celu pochodzącego z zewnątrz (działania nauczyciela) na cel wewnętrzny, określany w psychologii jako internalizacja. Oznacza to, że wykorzystywane sytuacje podczas zajęć, będące wynikiem doświadczeń zarówno psychicznych, odbieranych w danym momencie, jak i doświadczeń uprzednich, życiowych uczestnika, stają się zasymilowane jako wewnętrzne motywy kontynuowania podjętych czynności relaksacyjnych. Zdolność interioryzacji czynności zewnętrznych, jakimi operacjonalizuje nauczyciel, prowadzi do ich przekształcenia w czynności wyobrażeniowe, umysłowe i psychiczne, powodując ich internalizację, czyli uwewnętrznienie (Przetacznik-Gierowska i Włodarski 1994). Program edukacyjny przygotowany w UTW AWF we Wrocławiu, opracowany na podstawie potrzeb człowieka starszego, zawiera zajęcia nauki relaksacji w każdym roku kształcenia uczniów-seniorów. Podczas zajęć relaksacji pasywnej wykorzystywanych jest dziesięć zróżnicowanych tematycznie technik relaksacyjnych: indukcja kinestetyczna, trening autogenny Shultza, trening progresywny Jacobsona, trening relaksacyjny według Lazarusa, joga nidra, wizualizacje o tematyce barw, przyrody, oczyszczania ciała oraz ćwiczenia oddechowe (pranayama). Ćwiczenia wykonywane są przy tle muzycznym w pozycji leżącej z okryciem zabezpieczającym ciało przed utratą ciepła. Czas trwania zajęć wynosi 60 minut. CEL BADAŃ Przedmiot badań stanowiły umiejętności relaksacyjne uczniów późnej dorosłości, którzy uczestniczyli w zajęciach kultury zdrowotnej w UTW AWF we Wrocławiu. Celem badań było wyjaśnienie wpływu uczestnictwa w zadaniach zdrowotnych na internalizację wzorów czynności relaksacyjnych słuchaczy UTW. Sformułowano następujące pytania badawcze: 1. Z jakich wzorów relaksacyjnych uczniowie starsi, którzy uczestniczą w treningu relaksacyjnym, czerpią zadowolenie? 2. Jakie zmiany internalizacyjne spowodował udział uczniów późnej dorosłości w zajęciach relaksacyjnych? MATERIAŁ I METODY BADAŃ W badaniach wzięło udział 14 słuchaczy UTW AWF we Wrocławiu (10 kobiet i 4 mężczyzn) w wieku lat (średnia wieku 70,9 r.), którzy uczestniczyli w zajęciach relaksacji w semestrze zimowym (10 tygodni). Podczas badań przeglądowych posłużono się kwestionariuszem ankiety. Składał

50 50 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 K. Bulińska, M. Koszczyc Wzory relaksacji w edukacji zdrowotnej w UTW się on z ośmiu pytań zamkniętych i otwartych, które dotyczyły motywu wyboru zajęć relaksacyjnych, częstości oraz rodzaju stosowanych praktyk relaksacji poza UTW, ogólnych korzyści wyniesionych z zajęć relaksacyjnych i uwag na temat przebiegu zajęć dydaktycznych. Dopełnieniem obrazu wyrażanych w ankiecie opinii było zastosowanie metody wywiadu kierowanego (Rubacha 2011). Wypowiedzi uczestników przedstawione w części empirycznej pracy pozwolą zatem na ukazanie zależności między uczestnictwem w zajęciach UTW a uwewnętrznieniem czynności relaksacyjnych. W związku z powyższym w niniejszym opracowaniu zostaną zaprezentowane tylko te wypowiedzi, które stanowią odwołanie do odpowiednich pytań postawionych w ankiecie. Fragmenty wypowiedzi słuchaczy UTW przytoczono w oryginale. Imiona osób zostały zmienione. WYNIKI I DYSKUSJA W celu poznania motywu podjęcia zajęć relaksacyjnych przez słuchaczy UTW zadano pytanie: Czym się kierowałeś/aś przy wyborze zajęć relaksacyjnych?, podając do wyboru 7 zdefiniowanych odpowiedzi i jedną otwartą. Ankietowani mogli wybrać tylko trzy odpowiedzi, nadając im wartość punktową: 1 najmniej istotna, 2 istotna, 3 bardzo istotna. Najwięcej wypowiedzi studentów ujawniło: potrzebę wyciszenia, uspokojenia (11 odp.), w dalszej kolejności: chęć nauki sukcesywnego odprężania (9 odp.), poznanie nieznanych mi technik i/lub doskonalenie już poznanych (7 odp.) oraz dążenie do osiągnięcia zdrowia psychofizycznego (7 ankietowanych). Ostatnia wypowiedź znajduje potwierdzenie w badaniach CBOS (2004) nad zależnością między wiekiem powyżej 65 lat a najwyżej cenioną wartością, jaką jest zdrowie (Migdał 2011). Istotnym motywem dla studentów okazało się również zaufanie do prowadzącej (8 odp.). Teresa: Osoba prowadząca tworzyła klimat przyjaźni i zaufania, Stanisław: Profesjonalne prowadzenie zajęć, a na końcu ćwiczeń świetna relaksacja, Krystyna: Pani K., wyjątkowy dar prowadzenia zajęć, Elżbieta: Spokój prowadzącej, ciepły stosunek, takt i wyrozumiałość dla naszych niedoskonałości. Ze względu na indywidualny wymiar religijności i doświadczeń człowieka starszego istnieje ryzyko poczucia ingerencji w jego sferę duchową (Steuden 2011) w wyniku wprowadzania wschodnich praktyk relaksacji, które mają specyficzny charakter, słownictwo, atmosferę oraz kosmologiczne odniesienie światopoglądowe. Ważny jest więc dobór odpowiednich metod, narzędzi, słownictwa oraz postępujący charakter wprowadzania ucznia późnej dorosłości w specyfikę tego rodzaju zajęć (Kulmatycki i Szczuka 2007). Dużą rolę odgrywają także wspólne dyskusje po zakończeniu praktyki relaksacji, które pozwalają na konfrontację odczuć i doświadczeń, wpływając tym samym na budowanie zaufania i integrację grupy. Uniwersalna sfera procesu dydaktycznego zakłada istotność czynników psychologicznych, bez których dwukierunkowa relacja nauczyciela z uczniem oraz ucznia z uczniem nie miałaby miejsca. Fenomenem zajęć relaksacyjnych jest również rozwijanie relacji wobec siebie i stworzenie możliwości uświadamiania zmian zachodzących na poziomie poznawczym (Kulmatycki 1993, Kulmatycki i Szczuka 2007). Kazimierz: No u mnie takie coś nastąpiło, że czułem, że ten relaks jest efektywny, bo bardziej byłem skoncentrowany, no i przepływ energii w sobie poczułem, także było to dzisiaj dobre po prostu. Byłem bardziej skoncentrowany, Agnieszka: Ja taki błogostan odczuwałam głównie w obrębie głowy, ponieważ mam problemy z kręgami szyjnymi i właśnie to rozluźnienie bardzo mi jest potrzebne i czułam taki spokój i muzyka mi się dzisiaj podobała. Powyższe wypowiedzi ujawniają, że uczniowie UTW oprócz poznanych technik relaksacyjnych uzyskali wgląd we własne odczucia oraz zrozumieli wartość poświęconego sobie czasu. Dlatego relaks może stanowić reedukację w rozumieniu samego siebie, którą należy systematycznie powtarzać (Majewska-Kafarowska 2009). Uwzględniając to, że człowiek starzejący się przyjmuje nowe zachowania, ale i szybko powraca do starych nawyków (teoria stresu starości), zadano respondentom pytanie:

51 K. Bulińska, M. Koszczyc Wzory relaksacji w edukacji zdrowotnej w UTW 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 51 Jak często, biorąc pod uwagę ostatnie 10 tygodni, stosowałeś/aś techniki, metody relaksacji poza zajęciami UTW?. Zdecydowana większość słuchaczy UTW praktykowała relaksację 2 i mniej razy na tydzień (9 osób), a dwóch studentów stosowało ją niesystematycznie, podając jako powód intensywny tydzień i brak czasu oraz trudności skupienia uwagi na samym sobie w warunkach domowych. Trzy osoby udzieliły odpowiedzi: 3 4 razy w tygodniu. Być może niski wskaźnik podejmowanych czynności relaksacyjnych wśród słuchaczy UTW spowodowany jest mniejszą potrzebą biernego wypoczynku na rzecz wyboru bardziej dynamicznych form aktywności ruchowej (gimnastyki ogólnorozwojowej, pływania, jazdy na rowerze), których podejmowanie wynika z jednej strony z posiadanych nawyków ruchowych, a z drugiej ze zwolnionego, nieobciążonego pracą trybu życia studentów UTW (Migdał 2011). Zgodnie z salutogeniczną teorią zdrowia (Antonovsky 2005) elastyczność we współtworzeniu zdarzeń życiowych, jako komponent radzenia sobie w sytuacjach trudnych, stanowi warunek nauki różnych form relaksacji (Sheridan i Radmacher 1998, Zając 2002). Każdy człowiek relaksuje się na swój indywidualny, niepowtarzalny sposób. Dlatego zadanie pytania: Czy znalazłeś/aś dla siebie metodę relaksacyjną, dzięki której osiągasz oczekiwany stan? miało na celu ustalenie, ilu osobom proponowane zajęcia pozwoliły na znalezienie własnego panaceum. Na to pytanie twierdząco odpowiedziało 12 słuchaczy, wymieniając takie sposoby relaksu, jak: słuchanie relaksującej muzyki (8 odp.), wizualizacje (5 odp.), ćwiczenia oddechowe (2 odp.), medytacja, kontemplacja (2 odp.) oraz lekkie ćwiczenia fizyczne (1 odp.). Kwestionariusz zawierał także dwa pytania dotyczące przebiegu zajęć dydaktycznych, w których pytano o czynniki przeszkadzające w uzyskaniu pełnego stanu relaksu oraz o wyjątkowe elementy zajęć. Uczestnicy wymienili następujące czynniki zakłócające wejście w stan pełnej relaksacji: chrapanie innych osób Agnieszka: Może nieco przeszkadzało mi pochrapywanie niektórych osób, Teresa: Chrapanie sąsiada i moje też ; odgłosy spoza sali Teresa: Bardzo mocno przeszkadzają mi zewnętrzne odgłosy (klaksonu, drzwi), Elżbieta: Odgłosy z otoczenia, np. grupa czekająca poza salą. O ile odosobnienie miejsca, w którym prowadzi się zajęcia jest możliwe ze względu na organizację sal, o tyle eliminacja chrapania powoduje trudności chociażby z tego powodu, że osoby starsze mają w nocy problemy ze snem (Piotrowicz 2010), a zajęcia relaksacyjne są dla nich wyjątkową okazją do nadrobienia zaległości w wypoczynku. Jednak ćwiczenia oparte na pracy neuromięśniowej, np. trening progresywny Jacobsona, może wymusić większą kontrolę nad zadaniem, nie prowokując mózgu do przejścia w stan fal theta (Paul-Cavallier 1994). Analizując odpowiedzi na pytanie: Co najbardziej spodobało Ci się w zajęciach relaksacyjnych?, dokonano podziału na elementy wewnętrzne, uzależnione od osobistych odczuć słuchaczy, oraz elementy zewnętrzne, które bezpośrednio nie były powodowane przez uczestników relaksacji (tab. 1). Kolumna wewnętrznych wartości wskazuje na spełnienie oczekiwań studentów, biorąc pod uwagę motywy wyboru zajęć relaksacyjnych oraz uzyskane z nich korzyści (tab. 2). Dopełnieniem powyższych spostrzeżeń była analiza wypowiedzi uczniów UTW, na podstawie której potwierdzono, że najwięcej odczuć związanych z ćwiczeniami Tab. 1. Wewnętrzne i zewnętrzne elementy zajęć relaksacyjnych cenione przez słuchaczy UTW Elementy zewnętrzne Prowadzenie zajęć Różnorodność form relaksacji i ścieżek muzycznych Atmosfera zajęć Zespołowy charakter zajęć Dyskusje po relaksacji Elementy wewnętrzne Uzyskanie uspokojenia, wypoczynku, odprężenia Stworzenie możliwości koncentrowania się tylko na sobie

52 52 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 K. Bulińska, M. Koszczyc Wzory relaksacji w edukacji zdrowotnej w UTW Tab. 2. Korzyści wyniesione z zajęć relaksacyjnych według opinii słuchaczy UTW Kategoria Poznawcze Utylitarne Psychofizyczne Liczba odpowiedzi Wymienione odpowiedzi Poznanie: nowych technik/ metod relaksacyjnych, zakresu i sposobu oddziaływania ćwiczeń relaksacji na organizm, własnych potrzeb związanych z poświęceniem czasu dla siebie. Nabycie umiejętności: odprężenia po stresowej sytuacji, osiągania psychicznej równowagi indywidualnie, stosowania relaksacji na co dzień, odpoczynku w ciągu dnia, wsłuchiwania się w siebie, synchronizacji ciała z otoczeniem. Osiągnięcie: wyciszenia (9 odp.), odprężenia (6 odp.), spokoju (5 odp.), koncentracji, wewnętrznego rozluźnienia, świadomości swojego ciała, całkowitej relaksacji, poprawy zdrowia psychicznego. mieściło się w kategorii wymiaru psychofizycznego. Należały do nich: wyciszenie, odprężenie Elżbieta: Czułam się przyjemnie, Czułam przyjemne ciepło w całym ciele, Krystyna: Pierwszy raz odpłynęłam, było mi przyjemnie i ciepło, Teresa: Czułam całkowite wyłączenie ; lepszy sen i spokój Elżbieta: Walczyłam ze snem, Teresa: Cały czas mnie możyło, zasypiałam, Stanisław: To było takie zatracanie poczucia rzeczywistości ; wewnętrznego rozluźnienia i świadomości swojego ciała Ewa: A ja się czułam tak, jakbym nie leżała na materacu, a byłabym zawieszona w powietrzu, nie czułam żadnego obciążenia, niczego, nawet próbowałam te ręce unieść, cały czas lekkość niesamowite! Jeszcze nigdy się tak nie czułam, przy żadnym relaksie, jak dziś, Agnieszka: Czuję, że mam mięśnie, Teresa: A ja mogłabym zaproponować, żeby może ciśnienie mierzyć, bo mi się wydaje, mi zupełnie to ciśnienie obniża się bardzo mocno. No bo ja jestem w ogóle niskociśnieniowcem i w momencie jak ja tutaj zapadam w taki letarg, to ja w ogóle budzę się jakby zupełnie z innego świata i nie wiem, czy to nie jest bardzo mocny spadek ciśnienia [...]. Przy napinaniu mięśni mocno je odczuwałam, rozluźnienie spowodowało, że byłam daleko od ciała, rozpłynęłam się ; radzenie sobie z negatywnymi emocjami Agnieszka: A ja, mimo że mam w sobie bardzo dużo emocji i to bardzo dużo złych emocji, ale dzisiaj tak czułam się wyluzowana i jedno mi się tak przypomniało to znaczy wydaje mi się, że z tym wszystkim powinnam się sama rozprawić i to jak najszybciej, żeby to po prostu nie zakłócało ciągłego myślenia, wracania na ten śmietnik złych myśli i emocji, Janina: Mnie każde odwołanie się do przeżyć, do emocji wiąże się zawsze z jednym najbardziej przykrym dla mnie wspomnieniem, odejściem bliskiej osoby, właśnie bez względu na to, w jakich okolicznościach ja się znajduję, zawsze do tego wracam. Wypowiedzi studentów UTW wskazują, że największym powodem do zadowolenia było atrakcyjne prowadzenie zajęć (7 odp.), różnorodność form relaksacji i ścieżek muzycznych (4 odp.) oraz grupowy charakter ćwiczeń, pozytywna atmosfera i dyskusja na temat odczuć podczas procesu relaksacji. Odczucia w trakcie realizacji zajęć można również rozpatrywać ze względu na zróżnicowanie tematyczne metod relaksacji. Przytoczone poniżej wypowiedzi ilustrują, że w zależności od doboru zadań można uzyskać różny efekt w reakcjach psychofizycznych ćwiczących. Wizualizacja Wodospad Tadeusz: Dobrze odczuwam taką relaksację, jestem otwarty, czułem wzmożone ciepło płynące z góry w dół, zwłaszcza czułem je w nogach. Joga nidra Teresa: Czułam się tak jakbym nie leżała na materacu, a była za-

53 K. Bulińska, M. Koszczyc Wzory relaksacji w edukacji zdrowotnej w UTW 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 53 wieszona w powietrzu, nie czułam żadnego obciążenia. Jeszcze nigdy się tak nie czułam przy żadnym relaksie, jak dziś. Wizualizacja Tęcza Krystyna: Zrobiło mi się na początku gorąco przy pomarańczowym i żółtym kolorze w okolicy karku. Indukcja kinestetyczna Janina: Czuję się wspaniale, jest mi w tej chwili bardzo ciepło. Nie czuję swojego bólu ręki ani nogi było kapitalnie. Trening progresywny Elżbieta: Odczuwam świetnie poszczególne mięśnie, bardzo mi to dużo dało, czułam się rozluźniona; nie zasnęłam chociaż myślałam, że zasnę, taka byłam zmęczona, i uważam, że to jest bardzo dobry rodzaj relaksacji, bo dzięki pracy mięśni czuję się silniejsza podobało mi się. Wnioski Na podstawie uzyskanych wyników sformułowano następujące wnioski: 1. Największą wartość studenci uczestniczący w zajęciach relaksacyjnych przypisali tym wzorom czynności, z których wynoszą odczucia psychofizyczne, a więc umożliwiające odnalezienie pogłębionego wpływu na wewnętrzne procesy wyciszenia. 2. Studenci UTW uznają znaczenie osoby prowadzącej zajęcia jako moderującej doświadczenie relaksacyjne. 3. Systematyczne uczestniczenie w zajęciach relaksacyjnych przyczynia się do wystąpienia odruchu wyciszenia określonego w teorii stresu starości. 4. Regularny udział w zajęciach wywołał potrzebę wglądu we własny stan emocjonalny. Uprawnione jest wobec tego twierdzenie, że wzory czynności relaksacyjnych zostały zinternalizowane. Można dzięki temu przypuszczać, że wychowanie ku relaksacji zapobiegnie efektowi windy, jak go określa teoria stresu starości, oraz przyczyni się do skutecznej adaptacji społecznej co wyjaśnia salutogenetyczna teoria zdrowia. BIBLIOGRAFIA Antonovsky A. (2005), Rozwikłanie tajemnicy zdrowia. Jak radzić sobie ze stresem i nie zachorować, IPiN, Warszawa. Dąbrowski K. (1975), Trud istnienia, WP, Warszawa. Dzięgielewska M. (2009), Edukacja jako sposób przygotowania do starości, Chowanna, 2 (33), Hejmanowski S. (2004), Późna dorosłość zagrożenia rozwoju. Remedium, 5, 135, [w:] Brzezińska A.I. (red.), Psychologiczne portrety człowieka. Praktyczna psychologia rozwojowa, GWP, Gdańsk Kulmatycki L. (1993), Stres. Joga. Relaksacja, Bagiński i Synowie, Wrocław. Kulmatycki L., Szczuka E. (2007), Rola relaksacji w relacji fizjoterapeuta-pacjent, Fizjoterapia, 15 (1), Majewska-Kafarowska A. (2009), Edukacja (seniorów?) w procesie rewalidacji społecznej starzejącego się społeczeństwa, Chowanna, 2 (33), Migdał K. (2011), Psychologia czasu wolnego, Almamer, Warszawa. Paul-Cavallier F.J. (1994) Wizualizacja. Od obrazu do działania, Rebis, Poznań. Piotrowicz K. (2010), Wybrane zagadnienia dotyczące oceny i leczenia zaburzeń snu u osób w podeszłym wieku w świetle zaleceń Evidence Based Medicine, Gerontologia Polska, 18 (2), Przetacznik-Gierowska M., Włodarski Z. (1994), Psychologiczne mechanizmy wychowania, [w:] Przetacznik-Gierowska M., Włodarski Z., Psychologia wychowawcza, PWN, Warszawa, Rubacha K. (2011), Metodologia badań nad edukacją, Łośgraf, Warszawa. Sheridan C.L., Radmacher S.A. (1998), Psychologia zdrowia. Wyzwanie dla biomedycznego modelu zdrowia, Instytut Psychologii Zdrowia, Warszawa. Steuden S. (2011), Psychologia starzenia się i starości, PWN, Warszawa. Zając L. (2002), Psychologiczna sytuacja człowieka starszego oraz jej determinanty, [w:] Obuchowski K. (red.), Starość i osobowość, Akademia Bydgoska, Bydgoszcz, Praca wpłynęła do Redakcji: Praca została przyjęta do druku: Adres do korespondencji: Katarzyna Bulińska Katedra Fizjoterapii i Terapii Zajęciowej w Medycynie Zachowawczej i Zabiegowej Akademia Wychowania Fizycznego al. I.J. Paderewskiego Wrocław

54 Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu 2014, 45, Jacek Olszewski-Strzyżowski*, Remigiusz Dróżdż akademia wychowania fizycznego i sportu w gdańsku SPOSOBY PRZEZWYCIĘŻANIA SYTUACJI STRESOWYCH PRZEZ PRACOWNIKÓW HOTELU Abstract Methods taken by hotel staff to overcome stressful situations This study will analyse the sources of stress felt by staff in the hotel industry and the ways to relieve its impact. The details of stress is described together with indicators that reveal its source. With the ever increasing pace of life; the additional roles and responsibilities expected; and less free time to share with others as a release, the accumulated effects of these triggers become severe. With direct contact between hotel staff and members of the public/strangers, staff are subjected to many stressful situations over which they have little or no control. Any new staff member in the hotel industry can expect a stressful face-toface conversation sooner or later. The analysis of interviews and questionnaires discussed here, carried out in the Tri-City hotels shows that physical activity and sport is the most common method to relieve stress build up. Key words: hotel, stress, physical activity, sport Słowa kluczowe: hotel, stres, aktywność fizyczna i sportowa WPROWADZENIE Coraz częściej stres jest niechcianym stanem emocjonalnym w pracy. Coraz więcej osób przyznaje się do odczuwania stresu w życiu codziennym. Zasadniczo różnią się tylko jego źródła i sposoby powstawania. Obecnie termin ten bywa wyjaśniany na różne sposoby, w zależności od jego źródła pochodzenia teoretycznego. Można wskazać trzy określenia zjawiska stresu, które mimo wszystko nie wykluczają się wzajemnie. Pierwsze mówi o stresie jako odpowiedzi organizmu na szkodliwe bodźce, w drugim zwraca się uwagę na oddziaływanie środowiska (otoczenia) w procesie jego powstawania, a trzecie opisuje stres jako reakcję wynikającą z braku odpowiedniości między jednostką a jej otoczeniem (środowiskiem) biologicznym lub społecznym. Stres nazwać można niestandardową reakcją organizmu na dowolne wymagania stawiane mu przez czynniki zewnętrzne. Stres to reakcja organizmu, dzięki której następuje kumulacja energii w celu pokonywania różnorodnych przeszkód i wymagań, bez * Autor korespondencyjny względu na to, czy towarzyszą jej przyjemne, czy przykre odczucia. Stres biologiczny Za twórcę teorii stresu biologicznego uważa się Hansa Selyego. Ten biochemik ( ) przeniósł w 1936 r. pojęcie stresu na grunt psychologii i medycyny. Zauważył, że u wszystkich pacjentów cierpiących na rozmaite choroby somatyczne występuje wiele wspólnych objawów, takich jak: utrata apetytu, osłabienie mięśni, podwyższone ciśnienie tętnicze, wzrost temperatury ciała oraz utrata motywacji do osiągnięć. Próbując odpowiedzieć na pytanie, dlaczego te symptomy są ogólne, jak gdyby niezależne od natury konkretnego zaburzenia somatycznego, Selye doszedł do wniosku, że są one syndromem pojawiającej się choroby, a termin stres stosował do opisu zbioru wszystkich niespecyficznych zmian wewnątrz organizmu, zarówno tych funkcjonalnych, jak i organicznych, albo mówiąc prościej do określenia stopnia kłopotów cielesnych (Teisseyre 2005). Stres według Selyego to reakcja organizmu w postaci mobilizacji energii do pokonywania różnorodnych przeszkód, ba-

55 J. Olszewski-Strzyżowski, R. Dróżdż Przezwyciężanie sytuacji stresowych przez pracowników hotelu 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 55 rier, wymagań, bez względu na to, czy towarzyszą jej przyjemne czy przykre odczucia. Jest to reakcja niespecyficzna, tzn. jej rodzaj nie zależy od rodzaju czynnika, jaki ją wywołuje (Teisseyre 2005, s. 2). Natomiast według Lazarusa stres to [ ] zjawisko powstające przy konfrontacji wymagań stawianych organizmowi i jego możliwości poradzenia sobie z tymi wymaganiami [ ] (Oniszczenko 1998, s. 30). Brak równowagi w tym zakresie, w warunkach, kiedy trzeba sobie poradzić z wymaganiami, powoduje powstanie stresu i odpowiednią reakcję na to zjawisko. W tym sensie stres wywoływać mogą zarówno zdarzenia negatywne, jak i pozytywne. Stąd też rozróżnić można: stres dobry, czyli eustres (gr. dobry) stres konstruktywny, motywacyjny; stan zadowolenia, który motywuje człowieka do podejmowania wysiłku i dążenia do osiągnięć życiowych; stres zły, czyli dystres stres negatywny, osłabiający; stres deprywacji, przeciążenia prowadzącego do choroby; niesie cierpienie i dezintegrację psychiczną, może powodować frustrację, zachowania agresywne (Frączek i Kofta 1982, s. 651). Stres psychologiczny Psychologiczne reakcje stresowe u człowieka są znacznie bardziej złożone, a stres ma dwa znaczenia. Z jednej strony są to czynniki zewnętrzne utrudniające lub uniemożliwiające człowiekowi zaspokojenie potrzeb i wykonanie zamierzonych zadań, które stanowią zagrożenie dla jednostki lub wpływają na obniżenie poczucia własnej wartości (np. zbyt wysokie wymagania stawiane człowiekowi lub poddanie go surowej ocenie). Z drugiej strony stresem nazywa się zmiany zachodzące pod wpływem czynników przede wszystkim w procesach emocjonalnych i motywacyjnych oraz związane z tym zmiany w sprawności i kierunku działania. Te ostatnie polegają na zastępowaniu dotychczasowego celu innym. Zmiany stresowe utrzymują się przez pewien czas po ustąpieniu przyczyn, które je wywołały, a bardzo silny i długotrwały stres może doprowadzić do głębokich zmian w osobowości człowieka. Część zmian dotyczących psychologicznych reakcji stresowych pochodzi z obserwacji zachowania się zwierząt. Jeśli pojawia się wiele stresorów i nasila się niebezpieczeństwo albo działają awersyjne (przykre) bodźce, to zwierzę ucieka lub walczy (agresja), natomiast gdy oczekuje niebezpieczeństwa lub awersyjnego bodźca, to nieruchomieje ( zamiera ). Pojęcie stresu psychologicznego rozumianego jako zmiany w psychologicznych mechanizmach regulacyjnych (Frączek i Kofta 1982, s. 36) (takich jak procesy poznawcze, emocje czy motywacja) nawiązuje do pojęcia stresu biologicznego przedstawionego powyżej. Reykowski, biorąc pod uwagę stopień natężenia stresu psychologicznego, stwierdził, że istnieją trzy jego fazy: I Faza: faza mobilizacji. Następuje aktywizacja procesów psychologicznych, np. spraw niej przebiegają procesy spostrzegania i myślenia, reakcje są szybsze i bardziej intensywne, zachowanie zmienia się adekwatnie do sytuacji. Koncentrując się na zadaniach, człowiek próbuje zwalczyć stres, który w tej fazie nie osiąga jeszcze zbyt dużego nasilenia. II Faza: faza rozstrojenia. Na skutek przedłużającego się stresu i wzrostu jego natężenia następuje obniżenie poziomu czynności psychicznych, trudno jest skupić uwagę, myśleć logicznie, przewidywać skutki włas nego działania. Często pojawia się zahamowanie i schematyzm w działaniu, niekiedy bezradność. Przeżywane emocje wymykają się spod kontroli i człowiek przejawia wyraźne oznaki strachu lub gniewu. III Faza: faza destrukcji. Żadna czynność nie jest wykonana poprawnie, człowiek staje się niezdolny do adekwatnej oceny sytuacji, często gwałtownie obniża się poziom jego motywacji do działania i radzenia sobie z sytuacją, co może prowadzić do rezygnacji z dalszego działania (mówi się wtedy, że człowiek poddaje się, załamuje). W tej fazie, jak zauważa Reykowski, ujawniają się niekiedy takie zachowania, jak gwałtowne poszukiwanie pomocy, płacz, ucieczka albo agresja skierowana przeciwko innym ludziom lub przedmiotom, albo też przeciwko sobie (Reykowski 1966, s. 54). Stres ogólnie określano jako [ ] stan wewnętrzny człowieka powstający na skutek

56 56 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 J. Olszewski-Strzyżowski, R. Dróżdż Przezwyciężanie sytuacji stresowych przez pracowników hotelu działania rozmaitych czynników zewnętrznych, takich jak zaburzenie wewnętrznej równowagi fizjologicznej, bolesne bodźce, presja czasu, bodźce zakłócające działanie np. hałas, konflikty z ludźmi, zagrożenie dla własnego bezpieczeństwa itp. Stres psychologiczny to takie zmiany w otoczeniu, które u większości osób powodują wysokie napięcie (pobudzenie) emocjonalne, które zakłóca normalny sposób reagowania, np. powstają lęk lub gniew, które powodują, że człowiek wycofuje się z jakiejś sytuacji lub atakuje innych, chociaż zazwyczaj tego nie czyni [ ] (Oniszczenko 1998, s. 18). Warto zauważyć, że w tym ostatnim ujęciu stres to nie zmiany wewnętrzne, a zespół czynników zewnętrznych zakłócających normalne funkcjonowanie człowieka. W ten sposób rozumie się stres psychologiczny jako układ warunków (bodźców) zewnętrznych, które niekorzystnie wpływają na procesy psychiczne i fizjologiczne organizmu oraz prowadzą do zmian w zachowaniu się. Warunkami zewnętrznymi traktowanymi jako stresowe mogą być: sytuacja wymagająca szybkiego przetworzenia informacji o dużej objętości i złożoności, która przekracza możliwości percepcyjne i intelektualne człowieka, stanowiąca dla niego przeciążenie; oddziaływanie szkodliwych bodźców z otaczającego środowiska; zaburzenia funkcji fizjologicznych (np. choroba, używanie środków odurzających, bezsenność itp.); izolacja, pozbawienie wolności, frustracja; nacisk grupy społecznej; sytuacje nowe, ryzykowne, wymagające podejmowania decyzji, rozwiązywania problemów; sytuacje braku kontroli nad następującymi wydarzeniami (za: Oniszczenko 1998, s. 19). Sposób odczuwania stresu oraz jego poziom tolerancji różni się u każdego człowieka. Poprzez walkę ze stresem można doprowadzić do zwiększenia odporności na dany rodzaj stresu, przyzwyczaić się do pewnych sytuacji i zjawisk. Każdy człowiek jest w stanie radzić sobie z inną intensywnością czynników stresowych, ale zawsze są tego granice. Odporność na stres może być rozumiana dwojako: jako niereagowanie pobudzeniem emocjonalnym na sytuację stresującą, sytuacja nie wzbudza lęku, strachu, przerażenia, gniewu; mimo występowania stresu człowiek mu nie ulega, utrzymując kierunek działania, sprawność i organizację zachowania. Zachowanie nie ulega dezorganizacji, człowiek wykazuje przytomność umysłu, kontrolę nad emocjami, myślami i zachowaniem (Choinska 2013). Reakcja stresowa dostarcza energii potrzebnej, by móc szybko zareagować na niebezpieczeństwo i zagrożenie, czy to atakiem, czy ucieczką. Bodziec będący zagrożeniem wyzwala reakcję alarmową, w wyniku której organizm mimowolnie podejmuje decyzję o ataku. Po działaniu natury fizycznej konieczna jest faza odpoczynku, w trakcie której organizm regeneruje się. Jest to uproszczony model reakcji na bodziec, ale podkreśla szybkość, jaka ma miejsce w tej sytuacji. Ponieważ długi namysł byłby stratą czasu, organizm reaguje błyskawicznie i automatycznie. Dopiero później człowiek odzyskuje przytomność umysłu i uświadamia sobie, co się wydarzyło. Organizm w trakcie reakcji stresowej jest zdolny do najwyższych osiągnięć fizycznych, ale nie umysłowych. Reakcja stresowa i jej następstwa są sprawą zupełnie normalną, jednak w dzisiejszych czasach dostarczane zapasy energii nie są w pełni wykorzystywane i organizm reaguje mniej impulsywnie, niż to było w czasach prehistorycznych. Sytuacje wyzwalające stres są bardzo różne, ale reakcja na stres jest zawsze taka sama. Organizm potrafi stopniowo redukować krótkotrwałą reakcję na stres i stopniowo sobie z nią poradzić. Jednak w przypadku permanentnego stanu alarmu, np. wywołanego ciągłym hałasem ulicznym lub nabrzmiewającym konfliktem społecznym, organizm jest przeciążony. Według Litzke i Schuha skutkami zbyt dużego stresu są: obniżenie koncentracji i rozproszenie uwagi (zmniejsza się również zdolność obserwacji); pogorszenie się zdolności perspektywicznego myślenia, brak umiejętności adekw atnej oceny aktualnej sytuacji i jej następstw,

57 J. Olszewski-Strzyżowski, R. Dróżdż Przezwyciężanie sytuacji stresowych przez pracowników hotelu 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 57 nasilenie zaburzeń myślenia i uleganie złudzeniom; zmniejszenie się kreatywności; wzrost możliwości rozpraszania się myśląc lub mówiąc, traci się główny wątek; pogorszenie się pamięci długo- i krótkotrwałej; nieprzewidywalność szybkości reakcji; zwiększenie się częstotliwości popełniania błędów (Litzke i Schuh 2007, s. 10). Długotrwałe lub nasilone działanie stresu może prowadzić do rozregulowania organizmu i rozchwiania psychiki. Konsekwencje stresu mogą ujawniać się w różnych obszarach funkcjonowania. Długotrwały stres sprzyja wystąpieniu wielu schorzeń atakuje on przede wszystkim najważniejsze narządy (m.in. mózg, serce), jak też najważniejsze układy (m.in. układ krążenia, układ nerwowy, układ hormonalny, układ mięśniowy), powodując zjawisko przepalenia się bezpiecznika. Przepalenie się prowadzić może w wielu przypadkach do całkowitego rozchwiania się organizmu. Na szczęście wtedy, według Lazarusa, [ ]dla przezwyciężenia sytuacji spostrzeganej jako stresowa ludzie uruchamiają mechanizmy psychologiczne oraz mechanizmy fizjologiczne. Jeśli próby te okażą się nieskuteczne, to przedłużający się stres może spowodować reakcje patologiczne prowadzące w konsekwencji do zaburzeń funkcjonalnych (nerwice) i ograniczonych (choroby psychosomatyczne) [ ] (Oniszczenko 1998, s. 30). Człowiek narażony na długotrwały stres staje się nerwowy, odczuwa wewnętrzny niepokój, nie potrafi skutecznie się odprężyć. Jest wyczerpany, zmęczony, znużony, spada poziom jego sprawności umysłowej, ponieważ na skutek stresu cierpią jako pierwsze wyższe procesy poznawcze, przede wszystkim kreatywność i koncentracja. Tego typu negatywny stres prowadzi jak wskazano w materiałach szkoleniowych KRM zarówno do obniżenia naszych zdolności działania i myślenia, jak i do pogorszenia się ogólnego stanu fizycznego i psychicznego. Człowiek staje się bardziej agresywny, lękliwy i pasywny, co odbija się na naszym zdrowiu (Kancelaria Rady Ministrów 2011, s. 15). Stres w konsekwencji prowadzić może w wielu przypadkach do powstawania chorób, takich jak: nadciśnienie tętnicze, zawał serca, astma oskrzelowa, choroby skóry, choroby stawów i kości itp. Jedynym wyjściem z tej niekorzystnej i niebezpiecznej dla nas sytuacji zdrowotnej jest przede wszystkim walka naszego organizmu ze stresem. Jak wskazują Litzke i Schuh, działaniami i metodami krótkotrwałymi, które mogą redukować stres, są m.in.: odreagowanie, odwrócenie uwagi, kontrolowanie własnych myśli, dawanie sobie powodów do zadowolenia, pozytywna autosugestia, spontaniczna relaksacja, zwolnienie tempa swojej aktywności. Do metod długofalowych, wskazanych przez tych samych autorów, można zaliczyć m.in.: odrzucenie roli ofiary, zmianę nastawienia do zaistniałej sytuacji, zmianę zachowania, wsparcie społeczne, zarządzanie włas nym czasem, systematyczną relaksację, trening autogenny i zmianę stylu życia (Litzke i Schuh 2007, s. 65). Każda sytuacja stresowa wymaga specyficznych metod radzenia sobie z narastającym stresem. Nie ma jednego patentu na osiągnięcie sukcesu. Każdy musi indywidualnie walczyć ze swoim stresem. Nie ma jednego optymalnego sposobu radzenia sobie z nim, ponieważ jesteśmy różnymi ludźmi i mamy różną odporność na czynniki stresowe. Różne są także sposoby i metody walki ze stresem podejmowane w życiu prywatnym i życiu zawodowym. Ważne, aby znaleźć takie, które przynoszą skutki w postaci długotrwałego rozładowania napięcia. Istnieją metody, które krótkotrwale działają na nasz organizm, np. spożywanie alkoholu przynosi krótkotrwały efekt odprężenia, jednak na dłuższą metę powoduje jedynie szkodliwe dla zdrowia konsekwencje, patologie, a nawet uzależnienie. Stres w pracy nasz nieodłączny stan Zwiększająca się konkurencja, rosnące koszty zatrudnienia, zróżnicowane wymagania i potrzeby klientów to podstawowe problemy pracodawców w warunkach gospodarki rynkowej. Problemy pracodawcy przekładają się wprost na wymagania wobec zatrudnionego pracownika. Rosnące wymagania pracodawcy coraz częściej przekraczają możliwości radzenia sobie zwykłego człowieka, ponieważ są zbyt duże, trwają zbyt długo, pojawiają się

58 58 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 J. Olszewski-Strzyżowski, R. Dróżdż Przezwyciężanie sytuacji stresowych przez pracowników hotelu zbyt często i są niedopasowane do predyspozycji, umiejętności i wiedzy pracowników. Równolegle występują dodatkowe czynniki (zagrożenia), które skutecznie pogarszają sytuację i stan psychiczny pracownika. Organizacja, kształtując bezpośredni kontekst pracy jednostki, ponosi też głównie odpowiedzialność za pojawienie się czynników stresogennych. Istotny punkt do klasyfikacji stresorów stanowi też praca, w której bezpośrednio tkwi źródło stresu bez względu na to, gdzie i w jakich warunkach jest ona wykonywana. Zgodnie z koncepcją sformułowaną przez badaczy związanych z Uniwersytetem Michigan stres jest efektem dynamicznego niedopasowania jednostki i otaczającego ją środowiska. W sytuacji pracy może on pojawić się w dwóch przypadkach: po pierwsze, wówczas, gdy uzdolnienia oraz możliwości jednostki nie odpowiadają wymaganiom i potrzebom pracy, po drugie zaś, gdy w otoczeniu jednostki pojawią się przeszkody uniemożliwiające zaspokojenie jakichś silnie odczuwanych przez nią potrzeb lub osiągnięcie cennych dla niej wartości (Łoboda 1990). Stres może się pojawić, gdy pracownik ma za dużo lub za mało obowiązków w pracy, gdy odczuwa presję czasu i terminów, a także kiedy obarczony jest podejmowaniem zbyt wielu odpowiedzialnych decyzji. Stres może powstawać też w wyniku zmęczenia spowodowanego obciążeniami fizycznymi w środowisku pracy, częstych podróży, długotrwałej pracy oraz kosztów popełniania błędów. Nie ulega wątpliwości, że każdy rodzaj pracy zawiera czynniki, które dla pewnych osób w pewnym momencie staną się źródłem kłopotów (m.in. warunki pracy, przeciążenie pracą itp.). Stres w społeczności pracowników hotelu Zawody związane ze świadczeniem usług turystycznych, w tym usług hotelarskich, są bardziej stresogenne niż inne zawody. Dzieje się tak dlatego, że omawiane usługi polegają na pracy z ludźmi i dla ludzi, niestety często z ludźmi, którzy przynoszą własny bagaż problemów i emocji do hotelu. Każdy pracownik hotelu, pensjonatu lub domu wypoczynkowego doświadcza na co dzień w związku z tym różnego rodzaju stresu. To zjawisko odnosi się zwłaszcza do pracowników, którzy mają bezpośredni kontakt z klientem, gościem hotelowym (np. obsługa gości w recepcji front desk lub w barze, osoby sprzątające pokoje). Bez względu na swój nastrój, osobiste problemy itp. zawsze, niezależnie od zaistniałej sytuacji, muszą w stosunku do gości zachowywać się grzecznie, z taktem, być do dyspozycji i co najważniejsze być uśmiechnięci. Podobne zachowania odnoszą się także do pracowników zajmujących inne stanowiska w hotelu (m.in. dyrektora hotelu, menedżera itp.). Praca w usługach hotelarskich często wiąże się z koniecznością kontaktów z osobami o wyższym statusie społecznym: z bogatszymi, lepiej wykształconymi. Ponieważ większość ludzi nie ma naturalnych predyspozycji do służenia innym, u wielu pracowników mogą te sytuacje prowadzić np. do ciągłej frustracji, a w konsekwencji do stresu. Takie negatywne emocje w postaci skumulowanej przybierają najczęściej postać zadawanych sobie pytań, czemu to akurat ja mam obsługiwać tego człowieka, w czym on jest lepszy, czemu to nie on obsługuje mnie. I jak taki stan pogodzić z miłą, a czasem nawet usłużną obsługą? W nieco lepszej sytuacji bywają osoby z hotelowych działów sprzedaży. Powodem ich stresu jest zazwyczaj presja czasu i chęć osiągnięcia wyniku finansowego, a także wymagania właściciela, przełożonego i wreszcie oczekiwania wobec samego siebie. W ostatnich latach wiele mówi się o dużej rotacji personelu w obiektach noclegowych. Najczęściej jest to związane z poziomem zarobków, podejmowaniem pracy w innych krajach i brakiem doświadczenia pracowników, a ponadto z sezonowością w wyżej wymienionych usługach i w związku z tym z rotacją pracowników. Jak wskazują Szafrański i Piasta, to ostatnie zjawisko w dużym stopniu jest elementem stresogennym i wpływa niekorzystnie na pracownika. Autorzy zauważają, że przeciętnie w hotelach zmienia się 30 60% personelu rocznie, przede wszystkim na stanowiskach: recepcjonista, kelner, pracownik gastronomii. Wyjątkiem są hotele, gdzie od lat pracuje 90% tego samego personelu. Są jednak i hotele,

59 J. Olszewski-Strzyżowski, R. Dróżdż Przezwyciężanie sytuacji stresowych przez pracowników hotelu 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 59 w których w ciągu roku zmieniło się 100% personelu i nie zawsze było to wynikiem decyzji pracownika: nie daję rady, to praca nie dla mnie, za dużo pracy, za mało pieniędzy, znalazłem coś lepszego (Szafrański i Piasta 2009, s. 9). Częściej takie przypadki są rezultatem złej woli lub świadomego działania pracodawcy. Gdy do stresu wypływającego z rodzaju zajęcia dochodzi jeszcze stres ze strony zatrudniającego pracownika przedsiębiorstwa hotelowego, to wówczas dopiero zaczyna dziać się źle, ponieważ następuje mobbing. Właściciele obiektów noclegowych, dyrektorzy, menedżerowie każdego szczebla też są ludźmi i też mają wiele, a często zdecydowanie więcej powodów do stresu niż pracownicy zatrudnieni na niższych stanowiskach. Wymagania wobec nich są i muszą być jednak wyższe dlatego, że zarządzają, a to oznacza, że musieli zdobyć wykształcenie, praktykę, więcej wiedzy o naturze i zachowaniu człowieka jednym słowem są pracownikami wyselekcjonowanymi. Więcej się od nich oczekuje, bo muszą panować nie tylko nad sobą (swoim stresem i emocjami), ale także umieć zarządzać, kształtować nastroje podległych im ludzi, stworzyć zespół, który osiągnie cel i oczekiwany przez zwierzchników efekt pracy. Zwłaszcza w ostatnim okresie polski rynek usług turystycznych (w tym także w zakresie świadczenia usług noclegowych) borykał się (podobnie jak prawie wszystkie kraje europejskie) z problemami recesji, zmniejszonego ruchu turystycznego itp. W wielu przypadkach skutkowało to często podejmowaniem przez właścicieli obiektów zbyt pochopnych i emocjonalnych decyzji w odniesieniu do personelu. Skutkowało to zwolnieniami personelu hotelowego, dokonywano cięć lub wykorzystywano kryzys jako pretekst do zoptymalizowania działalności, m.in. dokładając kolejne obowiązki pracownikom. Na fali różnych, zmierzających do poprawy wyników finansowych, optymalizacji i redukcji kadrowych menedżerowie i właściciele obiektów noclegowych często zapominają, że na wynik, na pracę hotelu składa się praca jednych ludzi pracujących z innymi ludźmi (tzn. ich obsługujących) i mają do czynienia z indywidualnym człowiekiem, osobą, a nie trybikiem poruszającymi się bezwolnie w rytm poleceń. A niepewność jutra, brak stabilizacji, zaburzone poczucie bezpieczeństwa są gorsze niż nadmiar pracy. Bo to nie nadmiar pracy łamie pracowników, lecz świadomość, że dziś koleżanka, a jutro ja pożegnamy się z pracą, a tylko zmotywowany zespół, pewny pracy, czujący się bezpiecznie przeniesie w pracy góry. Konsekwencją redukcji etatów jest obciążanie dodatkowymi obowiązkami pozostałych pracowników. Należy pamiętać, że jedynie umiejętne działania podjęte w tym kierunku przez zarządzających hotelem mogą skutkować zwiększeniem efektywności pracowników, a nie stają się elementem demotywacyjnym dla zatrudnionych. W przeciwnym razie pracownicy wykonują swoje obowiązki niedbale, nie w pełni. Jeżeli dodawaniu obowiązków towarzyszy skuteczny nadzór nad ich realizacją, to dochodzi do zmęczenia materiału i personel zaczyna oszukiwać, buntować się, rezygnować z pracy. Wszystko to zależy od charakteru i sytuacji życiowej pracownika. Kolejnym grzechem (pracodawcy-zarządzającego obiektem) popełnianym przy dokładaniu obowiązków jest niesprawiedliwy ich podział. Jeżeli w zespole pracownik poczuje się dyskryminowany poprzez nadmiar pracy w porównaniu ze swoimi kolegami, to uznać może, że przełożony się na niego uwziął. W efekcie źle potraktowany pracownik (w swoim mniemaniu) może brać długoterminowe zwolnienia lekarskie lub np. oskarżać pracodawcę o mobbing. Pracownik, który utraci wiarę w przedsiębiorstwo, traci poczucie bezpieczeństwa, przestaje być kreatywny, otwarty i gotowy do pracy. Staje się niewolnikiem sytuacji. Stan permanentnej zmiany to brak stabilizacji i brak pewności. To suma zjawisk, które w końcu rozbiją każde przedsiębiorstwo, nie tylko hotel (Szafrański i Piasta 2009). CEL BADAŃ Przedmiotem badań był stan odczuwanego stresu przez pracowników hoteli, a celem rozpoznanie sytuacji społecznych wywołujących jego zachodzenie w różnych okolicznościach pracowniczej aktywności: od

60 60 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 J. Olszewski-Strzyżowski, R. Dróżdż Przezwyciężanie sytuacji stresowych przez pracowników hotelu decyzyjnej i kierowniczej po instrumentalną i wykonawczą. Drugie zadanie badawcze o charakterze diagnostycznym polegało na rozpoznaniu stosowanych przez pracowników zajmujących różne stanowiska sposobów radzenia sobie ze stresem w miejscu pracy oraz w czasie wolnym od pracy. Poniekąd przyświecał temu zamiar rozpoznania prozdrowotności stylu życia pracowników hoteli. MATERIAŁ I METODY BADAŃ Badania przeprowadzono wśród pracowników trójmiejskich hoteli 3-, 4- i 5-gwiazdkowych. Badaniu poddani zostali pracownicy zajmujący różne stanowiska w hotelach: dyrektorzy, kierownicy, menedżerowie, kelnerzy, sprzątaczki i pokojowe. Przebadano w sumie 90 osób. Posłużono się metodą sondażu diagnostycznego. Materiał do analiz zbierano podczas pełni sezonu turys tycznego w 2013 roku (lipiec/sierpień). Wszystkim przebadanym osobom przedstawiono te same narzędzia i techniki badawcze. Niezależnie od obiektu, w którym podejmowali swoje obowiązki pracownicze, oraz niezależnie od płci, wieku i stażu zawodowego odpowiadali na te same pytania ankietowe. WYNIKI Tab. 1. Zajmowane stanowiska pracowników hoteli Zajmowane stanowisko n [%] Dyrektor (kadra zarządzająca) 6 6,5 Kierownik/menedżer 15 16,5 Pracownik szeregowy Razem Odczuwanie stresu w miejscu pracy Tab. 2. Odczuwanie stresu przez pracowników hoteli n [%] Tak Nie 7 8 Razem Tab. 3. Relacje z klientem jako źródło odczuwanego stresu przez pracowników hoteli Kontakt z klientem jako sytuacja stresogenna n [%] Tak Nie Nie wiem 4 4 Razem Pracowników hoteli podzielono na podgrupy skupień, biorąc za podstawę klasyfikację stanowisk zatrudnienia stosowaną przez Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej (2010). Podział ten uwzględnia takie stanowiska, jak: dyrektorzy (kadra zarządzająca), kierownicy/ menedżerowie (kierownik hotelu, kierownik centrum konferencyjnego, kierownik działu w hotelu, kierownik recepcji, kierownik restauracji) i pracownicy szeregowi (bagażowy, barista, barman, boy hotelowy, dźwigowy- -windziarz, kelner, kucharz, pokojowa, recepcjonista hotelowy). Przebadano 90 pracowników hoteli w Gdańsku, Gdyni i Sopocie: dyrektorów, kierowników/menedżerów oraz pracowników szeregowych, w tym 59 kobiet (65,5%) i 31 mężczyzn (34,5%) (tab. 1). W grupie badanych przeważali szeregowi pracownicy, którzy stanowili około 3/4 społeczności pracowniczej (77%). Kadra zarządzająca stanowiła 6,5% społeczności pracowniczej. Podstawowe zadanie badawcze sprowadzało się do rozpoznania odczuwania stresu przez pracowników zatrudnionych w badanych hotelach (tab. 2). Większość pracowników hoteli potwierdziła odczuwanie stresu (92%). Wśród ankietowanych znaleźli się pracownicy, którzy nie podali, że stres nie jest ich udziałem (8%). Według pracowników najczęściej ich odczucie stresu powodowały relacje z klientami hotelu (tab. 3). Pracownicy w większości przyznali, że kontakt z klientem wywołuje u nich stres (77%). Dla 17 badanych pracowników hoteli (19%) kontakt z klientami nie wpływa na zmianę ich emocji negatywnie. Nieliczni nie potrafili opisać stanu emocjonalnego wynikającego z kontaktu z klientem. Drugie zadanie badawcze miało na celu rozpoznanie zachowań prewencyjnych pra-

61 J. Olszewski-Strzyżowski, R. Dróżdż Przezwyciężanie sytuacji stresowych przez pracowników hotelu 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 61 Tab. 4. Sposoby przezwyciężania odczucia stresu przez pracowników hoteli Sposoby radzenia sobie ze stresem n [%] Aktywność fizyczna, uprawianie sportu Przebywanie z rodziną, bliskimi, przyjaciółmi Używki: alkohol, papierosy, inne środki odurzające Poświęcanie wolnego czasu swoim pasjom, hobby Wyjazd poza miejsce zamieszkania Stosowanie ćwiczeń oddechowych, ćwiczeń relaksacyjnych, medytacja, joga Kontakty seksualne Jedzenie Sen Tab. 5. Preferowane formy aktywności przeciwdziałające stanom stresu pracowników hoteli Rodzaje aktywności fizycznej [%] Bieganie, jogging 41 Jazda na rowerze 38 Pływanie 31 Fitness, aerobic 27 Siłownia 23 Długie spacery 15 Nordic walking 11 Jazda na nartach 9 Sporty ekstremalne (np. 2 wspinaczka wysokogórska, skoki ze spadochronem, skoki na bungee) cowników potwierdzających odczuwanie stresu. Każdy pracownik mógł zaznaczyć po kilka odpowiedzi wskazując na sposoby przezwyciężania stanu stresu (tab. 4). Pracownicy hoteli odpowiadali najczęściej, że stres rozładowują, podejmując aktywność fizyczną i sportową (57%). Znaczna część pracowników radziła sobie w ten sposób, że spędzała czas z rodziną, bliskimi lub przyjaciółmi (50%). Zarazem znaczna część tej podgrupy przyznała się do zachowań nieracjonalnych byli to pracownicy palący papierosy (45%). Również znaczna część badanych wyznała, że eliminuje niekorzystne odczuwanie stresu, oddając się hobby (43%). Byli i tacy, którzy zachowywali się bardziej reaktywnie niż refleksyjnie i racjonalnie. Ulubionym ich zajęciem okazało się jedzenie (19%) lub po prostu sen (13%). Do preferowanych form aktywności fizycznej pracownicy hotelowi zaliczyli bieganie (41%), jazdę na rowerze (38%) i pływanie (31%), spacery i marsze (26%), a także ćwiczenia fitness i ćwiczenia w siłowni (23%). Mimo że w pytaniu została zawarta sugestia dotycząca aktywności sportowej, to jak pokazują analizowane dane badani pracownicy hotelowi nie podejmowali w celach rekreacyjnych aktywności sportowej w ścisłym znaczeniu (np. gry w tenisa lub siatkówkę) (tab. 5). Większość pracowników wskazała, że aktywność fizyczna jest adekwatnym sposobem przezwyciężania stresu (91%). Pracownicy aktywni byli świadomi znaczenia funkcji ruchu w znoszeniu stresu. Również pracownicy, którzy takiej aktywności nie podejmowali, potwierdzili, że doceniają jej znaczenie. Nieliczni badani uważali, że aktywność fizyczna nie ma znaczenia (6%) lub przyznali, że nic nie wiedzą o jej korzystnych skutkach (3%). WNIOSKI Uzyskane wyniki badań, których celem było rozpoznanie sytuacji społecznych wywołujących odczuwanie stresu przez pracowników hoteli, upoważniają do sformułowania następujących wniosków: 1. Większość pracowników hoteli, bez względu na zajmowane stanowisko, doświadcza stresu.

62 62 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 J. Olszewski-Strzyżowski, R. Dróżdż Przezwyciężanie sytuacji stresowych przez pracowników hotelu 2. Pracownicy hoteli twierdzą, że odczuwanie stresu jest następstwem kontaktu z klientem. Oczywiście w potencjalnie trudnej emocjonalnie sytuacji mogą znajdować się pracownicy bezpośredniego kontaktu z gośćmi hotelowymi. Pracownicy zajmujący stanowiska kierownicze nie rozpoznają tej sytuacji jako powodującej odczuwanie stresu. 3. Pracownicy hoteli rozumieją znaczenie aktywności fizycznej w przezwyciężaniu stresu. Większość z nich angażuje się w aktywność rekreacyjną. Jednocześnie znaczna ich część szuka ukojenia w relacjach z rodziną, przyjaciółmi i znajomymi. 4. Pracownicy hoteli preferują indywidualne formy aktywności rekreacyjnej. Nie uczestniczą w formach aktywności sportowej wyzwalających relacje partnerstwa. Doprowadzają siebie do stanu wyciszenia w relacji samozwrotnej. BIBLIOGRAFIA Choinska R., (2013), wyd_e_materialy_do_studiowania.php [data dostępu: ]. Frączek A., Kofta M. (1982), Frustracja i stres psychologiczny, [w:] Tomaszewski T. (red.), Psychologia, PWN, Warszawa, 651. Kancelaria Prezesa Rady Ministrów (2011), Materiały szkoleniowe w ramach projektu: Klient w centrum uwagi administracji, Skrypt: Radzenie sobie ze stresem oraz w sytuacjach trudnych, Warszawa Litzke S.M., Schuh H. (2007), Stres, mobbing i wypalenie zawodowe, GWP, Gdańsk. Łoboda M. (1990) Czynniki stresogenne w organizacji, [w:] Biela A. (red.), Stres w pracy zawodowej, KUL, Lublin, Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej (2010), Klasyfikacja zawodów i specjalności na potrzeby rynku pracy, Warszawa. Oniszczenko W. (1998), Stres to brzmi groźnie, WA Żak, Warszawa. Reykowski J., (1966), Funkcjonowanie osobowości w warunkach stresu psychologicznego, KiW, Warszawa. Szafrański A., Piasta J. (2009) Stres hotelarza czy kiepskie zarządzanie, Hotelarstwo, 2 (12), Teisseyre A. (2005) Nowe spojrzenie na stres, [data dostępu: ]. Praca wpłynęła do Redakcji: Praca została przyjęta do druku: Adres do korespondencji: Jacek Olszewski-Strzyżowski Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu im. J. Śniadeckiego w Gdańsku ul. Kazimierza Górskiego Gdańsk

63 Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu 2014, 45, Zygmunt Sawicki wyższa szkoła handlowa we wrocławiu eliteschule des sports, oberstdorf, niemcy Reakcje emocjonalne uczniów podczas lekcji wychowania fizycznego w szkołach niemieckich Abstract Emotional reactions of German pupils during physical education lessons Background. Sports activity during physical education lessons is associated with different emotional reactions which can influence the attitude of pupils towards PE and practicing sports in general. There are positive as well as negative reactions. The aim of this study was to examine the emotional reactions of pupils of German grammar schools during PE lessons taking into consideration gender and size of the town. Material and methods. The study included years-old students, 199 boys and 207 girls from South Germany. They filled in a special questionnaire that examines positive and negative emotional reactions in PE lessons. Results. The strongest positive emotions for the boys were: relaxation, posi tive attitude towards PE lessons and self-confidence. The strongest negative emotions were: anger, unpleasant experiences and anxiety. For the girls the strongest positive emotions were: relaxation, self-confidence and positive attitude towards PE lessons. The strongest negative emotions were: anxiety, fatigue and unpleasant experiences. Conclusion. Statistical analysis showed that gender has an effect on the level of the students emotional reactions but the size of the town is irrelevent. Key words: emotional reactions, students, German grammar schools, physical education Słowa kluczowe: reakcje emocjonalne, uczniowie szkół niemieckich, wychowanie fizyczne WPROWADZENIE Aktywności fizycznej dzieci i młodzieży w czasie lekcji wychowania fizycznego towarzyszy ich zaangażowanie emocjonalne. Wyraża się ono emocjami, które Thomas (1995) określa jako złożone procesy psychiczne uzależnione od subiektywnych i obiektywnych czynników, sterowane przez neurohormonalny system organizmu człowieka. Włodarski i Matczak (1998) operują pojęciem procesów emocjonalnych lub reakcji emocjonalnych, które są odpowiedzią na działanie różnorodnych bodźców emocjonalnych. Krech i Crutchfield (1968), biorąc pod uwagę różne czynniki powstawania procesów emocjonalnych, dokonali następującej ich klasyfikacji: uczucia podstawowe, np. radość, obawa, złość, zmartwienie, uczucia związane z recepcją bodźców zmysłowych, np. ból, wstręt, przerażenie, oczarowanie, uczucia związane z własną osobą, np. wstyd, duma, poczucie winy, uczucia związane z innymi osobami, np. miłość, nienawiść, współczucie, uczucia estetyczne, np. poczucie humoru, piękna, podziw, uczucia związane z nastrojem, np. smutek, euforia, niektóre odmiany strachu. Thomas (1995) spośród wymienionych form reakcji emocjonalnych najsilniej akcentuje uczucia związane z własną osobą, nastrojami i innymi osobami, ponieważ jak twierdzi [ ] odgrywają one największą rolę w kontaktach międzyludzkich (Thomas 1995, s. 279). Emocje są nieodłączną częścią aktywności człowieka. Wiążą się one również ściśle z jego aktywnością ruchowo-sportową, spełniając w tym zakresie różne funkcje, do których Hackfort i Birkner (2006) zaliczają: 1. Funkcję przygotowawczą, polegającą na aktywowaniu lub deaktywowaniu procesów pobudzania zarówno w sferze psychicz-

64 64 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 Z. Sawicki Reakcje emocjonalne uczniów podczas lekcji wf. w szkołach niemieckich nej, jak i somatycznej. Funkcja ta może być utożsamiana również z funkcjami ochronną i kontrolną, związanymi z dozowaniem obciążeń sportowo-treningowych. 2. Funkcję sygnalizacyjną, zwaną również komunikacyjną. Dotyczy ona możliwości odbierania różnych sygnałów emocjonalnych ze strony graczy z drużyny własnej lub przeciwnej (oznaki strachu, niepewności, niepokoju itp.). Dzięki temu możliwa jest poprawa skuteczności działania, będąca wynikiem odpowiednich reakcji na te sygnały. 3. Funkcję organizacyjną, w której emocje odgrywają rolę pośrednika między trenerem i zawodnikiem w czasie zawodów sportowych. Celem tego kontaktu emocjonalnego jest podwyższenie poziomu koncentracji i organizacji w działaniu zawodnika. 4. Funkcję kontrolną. Dzięki pozytywnym sygnałom emocjonalnym (poczuciu pewności, braku lęku itp.) może być zachowana ciągłość i stabilność działań sportowca. W sytuacji odwrotnej dochodzi do przerwania czynności. Csikszentmihalyi (1992) uważa ponadto, że pozytywne emocje są źródłem przeżyć zjawiska flow, dostarczającego euforycznych doznań związanych z uprawianiem niektórych dyscyplin sportu. Thomas (1995) eksponuje także funkcję regulacyjną emocji, polegającą na pozytywnym stymulowaniu aktywności ruchowo- -sportowej, jak również jej zakłócaniu lub ograniczaniu. Gracz i Sankowski (2001) postrzegają stany emocjonalne jako czynnik przystosowawczy lub zakłócający oraz podzielają zdanie Włodarskiego i Matczak (1998), że jakość emocji oraz ich intensywność mają zasadniczy wpływ na sprawność działania. Pozytywny stosunek do danej czynności przyczynia się do jej kontynuacji, a im większa jest intensywność stanu emocjonalnego, tym wyższa okazuje się stabilność stanu aktywności jednostki. W licznych pracach badawczych dotyczących szkolnego wychowania fizycznego wyróżnia się emocje pozytywne oraz negatywne. Rethorst (2000) do pozytywnych reakcji emocjonalnych towarzyszących szkolnej aktywności sportowej zalicza m.in. zadowolenie, pewność siebie i uczucie szczęścia, które oprócz korzystnego działania motywacyjnego w szkolnym procesie wychowania fizycznego odgrywają również znaczącą rolę w kształtowaniu postaw warunkujących systematyczną pozaszkolną aktywność fizyczną młodzieży. Thomas (1995) wśród pozytywnych emocji związanych z procesem szkolnego wychowania fizycznego wyróżnia m.in. radość, poczucie mistrzostwa i pewności siebie, uczucia estetyczne i dumę. Wymieniając negatywne emocje (lęk, niechęć, napięcie, wstręt, nienawiść, złość), podkreśla on negatywną rolę uczucia lęku, doznawanego często przez uczniów na lekcjach wychowania fizycznego. Wskazuje jednocześnie na sposoby pokonywania tego uczucia, do których zalicza lepszy kontakt między nauczycielem a uczniem, stosowanie ćwiczeń oswajających, bardziej skuteczną asekurację w czasie wykonywania trudnych zadań ruchowych itp. Rethorst (2000) uważa, że nadmiernie ujawniające się podczas zajęć wychowania fizycznego uczucia rozczarowania, niezadowolenia i złości mogą mieć negatywny wpływ na ogólną aktywność fizyczną uczniów. Ungerer-Röhrich (2000) podkreśla duże znaczenie emocji w kontekście subiektywnych doznań ucznia w sferze psychiki, co może istotnie determinować jego zachowanie i postawy wobec wychowania fizycznego i sportu. Według Winiarskiego i Zdebskiego (2008) przyjemna, czyli pozytywna, reakcja emocjonalna pobudza jednostkę do działania, natomiast negatywna powoduje zjawisko odwrotne. Emocje odgrywają dużą rolę w procesie szkolnego wychowania fizycznego, a ich pojawianie się i nasilenie może mieć zasadniczy wpływ na postawę uczniów podczas lekcji wychowania fizycznego, ich stosunek do ćwiczeń oraz na motywy i postawy wobec pozaszkolnej aktywności sportowej. Znajomość i umiejętność rozpoznawania i oceniania reakcji emocjonalnych uczniów przez nauczyciela wychowania fizycznego może stanowić dla niego ważną wskazówkę organizacyjno-metodyczną w procesie edukacyjnym i z tego powodu zagadnienie to stało się przedmiotem badań niniejszej pracy. CEL BADAŃ Celem niniejszej pracy było zbadanie reakcji emocjonalnych wywoływanych u uczniów

65 Z. Sawicki Reakcje emocjonalne uczniów podczas lekcji wf. w szkołach niemieckich 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 65 niemieckich szkół podczas lekcji wychowania fizycznego z uwzględnieniem dwóch zmiennych: płci badanych oraz ich warunków środowiskowych. Sformułowano następujące pytania badawcze: 1. Jakiego rodzaju reakcje emocjonalne towarzyszą niemieckiej młodzieży szkolnej podczas zajęć wychowania fizycznego? 2. Czy płeć badanych różnicuje nasilenie reakcji emocjonalnych? 3. Czy warunki środowiskowe badanych różnicują nasilenie reakcji emocjonalnych? MATERIAŁ I METODY BADAŃ Badaniem objęto 406-osobową grupę 14-letnich uczniów liceów ogólnokształcących południowego regionu Niemiec. W grupie tej znalazło się 103 chłopców i 105 dziewcząt pochodzących z dużego miasta (ponad 1 mln mieszkańców) oraz 96 chłopców i 102 dziewczęta, których miejscem zamieszkania było małe miasto (15 tys. mieszkańców). Młodzież uczestnicząca w badaniach została dobrana zgodnie z zasadami losowego doboru próby badawczej o charakterze losowania zespołowego (klasy szkolne) (Brzeziński 2014). Badania zostały przeprowadzone w 2013 r. przez autora niniejszej pracy. Podczas badania zastosowano technikę kwestionariusza reakcji emocjonalnych wywoływanych u dzieci podczas zajęć wychowania fizycznego (Demor 1 ). Kwestionariusz ten umożliwia ilościową ocenę emocjonalnego stosunku badanych uczniów do szkolnego wychowania fizycznego lub innych zajęć ruchowych. Jest to test wyboru składający się z 60 pytań. Poszczególne pytania pogrupowano w 10 podskal. Na podstawie pierwszych pięciu diagnozowano uczucia pozytywne: uczucie energii, skłonność do podejmowania ryzyka, uczucie relaksacji, poczucie mistrzostwa i wiary w siebie, pozytywny stosunek do lekcji wychowania fizycznego i sportu. 1 Kwestionariusz skonstruowany przez zespół naukowy pod kierunkiem prof. B. Svobody z Uniwersytetu Karola w Pradze. Pozostałych pięć podskal wykorzystano do diagnozy uczuć negatywnych, takich jak: uczucie zmęczenia, niepokój, napięcie, wstręt i złość, nieprzyjemne doświadczenia, uczucie niedostatku, negatywny stosunek do lekcji wychowania fizycznego i sportu. Odpowiedzi twierdzące uzyskiwały 1 punkt, przeczące 0 punktów. Wskaźnik emocjonalnego stosunku badanych dzieci do zajęć wychowania fizycznego w szkole stanowiła globalna suma uzyskanych punktów. Wszystkie wyniki badań poddane zostały analizie matematyczno-statystycznej. Zastosowano metodę analizy wariancji w celu ustalenia istotności różnic w obrębie płci badanych oraz ich warunków środowiskowych. WYNIKI Badania własne skoncentrowano na diagnozie pozytywnych i negatywnych reakcji emocjonalnych towarzyszących licealistom niemieckim podczas lekcji wychowania fizycznego. Uwzględnione zostały przy tym ich warunki środowiskowe oraz płeć. Z pięciu diagnozowanych pozytywnych uczuć wywoływanych u badanej młodzieży podczas szkolnych zajęć wychowania fizycznego najsilniejszym okazało się uczucie relaksacji (76,8%). Może to świadczyć o tym, że wychowanie fizyczne, w odróżnieniu od innych przedmiotów szkolnych, nie tylko nie stwarza dodatkowego obciążenia dla uczniów, lecz daje im możliwość odprężenia się. Uczucie to okazało się silniejsze w przypadku badanych chłopców, co wykazano na podstawie analizy statystycznej (F = 21,80, p = 0,001). Badana młodzież, a szczególnie chłopcy (80,2%), wyrażała również pozytywny stosunek do zajęć wychowania fizycznego i sportu. Odnotowano statystycznie istotne różnice w obrębie płci na korzyść chłopców (F = 56,18, p = 0,001). Spośród badanych 3/4 chłopców i 2/3 dziewcząt deklarowało, że podczas zajęć wychowania fizycznego pojawia się u nich poczucie mistrzostwa i wiary w siebie. Analiza wariancji wykazała statystycznie istotne różnice na korzyść chłopców (F = 30,62, p = 0,001). Zgodnie z oczekiwa-

66 66 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 Z. Sawicki Reakcje emocjonalne uczniów podczas lekcji wf. w szkołach niemieckich chłopcy dziewczęta [%] uczucie energii skłonność do podejmowania ryzyka uczucie relaksacji poczucie mistrzostwa i wiary w siebie pozytywny stosunek do zajęć wychowania fizycznego i sportu Ryc. 1. Porównanie nasilenia pozytywnych reakcji emocjonalnych ze względu na płeć badanych [%] duże miasto małe miasto uczucie energii skłonność do podejmowania ryzyka uczucie relaksacji poczucie mistrzostwa i wiary w siebie Ryc. 2. Porównanie nasilenia pozytywnych reakcji emocjonalnych ze względu na warunki środowiskowe badanych pozytywny stosunek do zajęć wychowania fizycznego i sportu niem u chłopców znacznie silniejsze było uczucie energii (F = 21,69, p = 0,001), a jeszcze większe różnice na ich korzyść dotyczyły ich skłonności do podejmowania ryzyka w czasie wykonywania ćwiczeń (F = 207,22, p = 0,001). Porównanie nasilenia pozytywnych reakcji emocjonalnych wywoływanych u badanej młodzieży podczas lekcji wychowania fizycznego z uwzględnieniem płci badanych przedstawiono na rycinie 1. Dokonano analizy wariancji i nie wykazano statystycznie istotnych różnic dotyczących pozytywnych reakcji emocjonalnych wywoływanych u młodzieży obu płci pochodzącej z różnych pod względem wielkości środowisk miejskich. Na tej podstawie można stwierdzić, że warunki środowiskowe badanej młodzieży nie wpłynęły na stopień nasilenia reakcji emocjonalnych wywoływanych podczas lekcji wychowania fizycznego (ryc. 2). Z pięciu diagnozowanych negatywnych uczuć wywoływanych u badanych uczniów podczas zajęć wychowania fizycznego najsłabszym okazał się negatywny stosunek do tych zajęć. U badanych chłopców, szczególnie z dużego miasta, uczucie to przejawiało się zdecydowanie słabiej niż u dziewcząt, co potwierdziły wyniki analizy wariancji (F = 65,08, p = 0,001). Na podstawie tych rezultatów można przypuszczać, że chłopcy bardziej poważnie traktują wychowanie fizyczne i uprawianie sportu niż ich koleżanki. Około 60% badanych dzieci bez względu na płeć oraz miasto, z którego pochodzili, nie doznało uczucia niedostatku lub nieprzyjemnych doświadczeń związanych z zajęciami wychowania fizycznego. Podobne wyniki dotyczą również uczucia wstrętu i złości, a w obu przypadkach nie zanotowano statystycznie istotnych różnic zarówno w obrębie płci badanych, jak i ich warunków środowiskowych.

67 Z. Sawicki Reakcje emocjonalne uczniów podczas lekcji wf. w szkołach niemieckich 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU chłopcy dziewczęta [%] uczucie zmęczenia niepokój, napięcie wstręt, złość nieprzyjemne doświadczenia, uczucie niedostatku negatywny stosunek do zajęć wychowania fizycznego i sportu Ryc. 3. Porównanie nasilenia negatywnych reakcji emocjonalnych ze względu na płeć badanych [%] duże miasto małe miasto uczucie zmęczenia niepokój, napięcie wstręt, złość nieprzyjemne negatywny stosunek doświadczenia, do zajęć wychowania uczucie niedostatku fizycznego i sportu Ryc. 4. Porównanie nasilenia pozytywnych reakcji emocjonalnych ze względu na warunki środowiskowe badanych O znacznie lepszych predyspozycjach fizycznych 14-letnich chłopców od predyspozycji ich rówieśnic mogą świadczyć wyniki dotyczące pojawiania się uczucia zmęczenia podczas zajęć wychowania fizycznego. Prawie 2/3 badanych chłopców zadeklarowały, że nie męczyły się w czasie wykonywania ćwiczeń, podczas gdy tylko połowa badanych dziewcząt wyraziła podobną opinię. Statystycznie istotne różnice w tym zakresie wykazano, dokonując analizy wariancji (F = 60,01, p = 0,001). Jeszcze większe zróżnicowanie ze względu na płeć badanych dzieci wskazują wyniki dotyczące ich opinii na temat pojawiania się uczucia niepokoju i napięcia na lekcjach wychowania fizycznego. Badane dziewczęta charakteryzował znacznie wyższy poziom tego stanu emocjonalnego, co wykazano w wyniku analizy wariancji (F = 76,88, p = 0,001). Rezultaty te mogą być potwierdzeniem tego, że chłopcy dzięki ogólnie lepszym możliwościom fizyczno-motorycznym mogą łatwiej sprostać wysokim wymaganiom stawianym na zajęciach wychowania fizycznego. Porównanie nasilenia negatywnych reakcji emocjonalnych wywoływanych u badanej młodzieży podczas lekcji wychowania fizycznego z uwzględnieniem płci badanych zaprezentowano na rycinie 3. Ze względu na brak statystycznie istotnych różnic między badanymi mieszkańcami obu miast dotyczących ich opinii na temat negatywnych reakcji emocjonalnych należy stwierdzić, że warunki środowiskowe nie wpływają na nasilenie tych uczuć. Porównanie diagnozowanych uczuć negatywnych wywoływanych podczas zajęć wychowania fizycznego uwzględniające warunki środowiskowe badanych uczniów niemieckich przedstawiono na rycinie 4.

68 68 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 Z. Sawicki Reakcje emocjonalne uczniów podczas lekcji wf. w szkołach niemieckich DYSKUSJA Aktywności sportowo-ruchowej uczniów na lekcjach wychowania fizycznego towarzyszą permanentnie zróżnicowane reakcje emocjonalne. Przejawiają się one w różnej postaci i nacechowane są zmieniającą się intensywnością (Gracz i Sankowski 2007). Zarówno w badaniach własnych, jak i w wielu innych pracach empirycznych akcentowany jest podział emocji na pozytywne i negatywne. Podczas zajęć wychowania fizycznego u badanych uczniów, zwłaszcza u chłopców, najsilniej ujawniło się uczucie relaksacji. Znaczenie tego uczucia w procesie edukacyjnym średnich szkół niemieckich podkreślane jest również przez Opper (1996a), która wskazuje na jego szczególną dominację wśród chłopców, a także wśród młodzieży szkolnej, która osiąga lepsze oceny z wychowania fizycznego (Opper 1996b). Na podobne znaczenie tego uczucia wskazują również autorzy z innych krajów europejskich, np.: Polski (Brudnik 1997), Szwajcarii (Birrer 1999), Luksemburga (Steffgen i wsp. 1997) oraz Austrii (Grössing 2011). Bardzo silnym uczuciem związanym ze szkolnym wychowaniem fizycznym okazał się pozytywny stosunek do tych zajęć i sportu. Wyrażał się on głównie chęcią i radością wobec zajęć wychowania fizycznego. Zaobserwowali to również Steffgen i Schwenkmezger (1995), Brudnik (1997), Rethorst (2000), Ungerer-Röhrich (2000), Gracz i Sankowski (2007), Grössing (2011), Siskos i wsp. (2012) oraz Łuszczyńska (2012). Chłopcy, którzy na ogół bardziej skłonni są do rywalizacji sportowej niż dziewczęta, mają silniejsze poczucie mistrzostwa i wiary w siebie. Dla nich ważne jest odnoszenie zwycięstwa sportowego, jak również dążenie do bycia najlepszym. Tendencje te potwierdzają zarówno badania własne dotyczące młodzieży niemieckiej, jak i autorów z innych krajów europejskich, jak: Alfermann (1995), Steffgen i Schwenkmezger (1995), Digel (1996), Brudnik (1997), Brettschneider i wsp. (2001), Klingen (2005) i inni. Horsley (1998) podkreśla pozytywny wpływ uczucia pewności siebie na osiągnięcia sportowe w odróżnieniu od negatywnego działania takich uczuć jak niepewność i lęk. Ponad 3/4 badanych chłopców i niespełna 40% dziewcząt wyrażało chęć podejmowania ryzyka w działaniach sportowo-ruchowych, na co również zwracają uwagę w swoich badaniach Brudnik (1997) i Opaschowski (2000). W centrum zainteresowań badawczych autora niniejszej pracy znalazły się także negatywne reakcje emocjonalne związane z zajęciami wychowania fizycznego. Spośród pięciu diagnozowanych uczuć tego typu najsłabszym okazał się negatywny stosunek młodzieży (szczególnie chłopców) do zajęć ruchowo-sportowych. Badani chłopcy lepiej radzili sobie z obciążeniami związanymi z zajęciami wychowania fizycznego, jak również rzadziej niż dziewczęta odczuwali niepokój i napięcie podczas ćwiczeń fizycznych. Potwierdzają to liczne badania empiryczne z tego zakresu. Piszą o tym m.in. Alfermann (1995), Opper (1996a), Brudnik (1997) oraz Schmidt i wsp. (2006). Siwiński i Tauber (2004) podkreślają ponadto znaczenie ogólnej aktywności ruchowej jako czynnika obniżającego napięcie i stres. Około 60% badanej młodzieży niemieckiej nie doświadczyło uczucia wstrętu i złości w czasie zajęć wychowania fizycznego. W licznych pracach badawczych podkreśla się jednak szczególnie negatywne znaczenie tych emocji, które często ujawniają się w postaci zachowań agresywnych. Rethorst (2000), Klingen (2005), Zygmunt (2008) i Brudnik (2008), podając przykłady złości i agresji uczniów podczas lekcji wychowania fizycznego, wskazują jednocześnie na czynniki redukujące takie zachowania, jak: tworzenie pozytywnej atmosfery na zajęciach, wyznaczanie osiągalnych celów, wdrażanie do współpracy i współdziałania uczniów, a także stworzenie im możliwości poprawy nieudanego ćwiczenia lub elementu gry. Reasumując, należy podkreślić znaczącą rolę zarówno pozytywnych, jak i negatywnych reakcji emocjonalnych uczniów w procesie szkolnego wychowania fizycznego, a ich znajomość może przyczynić się do dalszej optymalizacji tego procesu zwłaszcza w aspekcie organizacyjno- -metodycznym. WNIOSKI 1. Badanej młodzieży szkolnej towarzyszą w czasie zajęć wychowania fizycznego przede wszystkim pozytywne reakcje emocjonalne:

69 Z. Sawicki Reakcje emocjonalne uczniów podczas lekcji wf. w szkołach niemieckich 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 69 uczucie relaksacji oraz pozytywny stosunek do wychowania fizycznego i sportu. 2. Płeć badanych znacznie różnicuje nasilenie zarówno pozytywnych, jak i negatywnych reakcji emocjonalnych wywoływanych podczas zajęć wychowania fizycznego. 3. Warunki środowiskowe badanych uczniów nie mają znaczącego wpływu na nasilenie ich reakcji emocjonalnych. BIBLIOGRAFIA Alfermann D. (1995), Geschlechterunterschiede in Bewegung und Sport: Ergebnisse und Ursachen, Psychologie und Sport, 2 (1), Birrer D. (1999), Befindlichkeitsveränderung im Schulsport. Eine Feldstudie mit Berufsschülerinnen, Psychologie und Sport, 2, Brettschneider W.-D., Brandl-Bredenbeck H.P., Rees C.R. (2001), Jugend und Sport in Deutschland und den USA ein Kulturvergleich, [w:] Heinemann K., Schubert M. (red.), Sport und Gesellschaften, Hofmann, Schorndorf, Brudnik M. (1997), Szkolne i rodzinne uwarunkowania emocjonalnego stosunku uczennic i uczniów klas VIII do lekcji wychowania fizycznego, Praca doktorska, AWF, Kraków. Brudnik M. (2008), Zachowania uczniów podczas lekcji a wypalanie się nauczycieli wychowania fizycznego, [w:] Lisicki T., Frołowicz T. (red.), Nauczyciel wychowania fizycznego wobec wyzwań edukacji, AWFiS, Gdańsk. Brzeziński J. (2014), Metodologia badań psychologicznych, WN PWN, Warszawa. Csikszentmihalyi M. (1992) Flow Das Geheimnis des Glücks, Klett-Cotta, Stuttgart. Digel H. (1996), Schulsport wie ihn Schüler sehen, Sportunterricht, 45, 8, Gracz J., Sankowski T. (2001), Psychologia w rekreacji i turystyce, AWF, Poznań. Gracz J., Sankowski T. (2007), Psychologia aktywności sportowej, AWF, Poznań. Grössing S. (2011) Antynomie w pedagogice sportowej, Rozprawy Naukowe AWF we Wrocławiu, 35, 4 9. Hackfort D., Birkner H.-A. (2006), Funktionen von Emotionen, [w:] Tietjen M., Strauß B. (red.), Handbuch Sportpsychologie, Hofmann, Schorndorf, Horsley C. (1998), Pewność siebie a osiągnięcia sportowe. Psychologia sportu. Strategie i techniki, [w:] Morris T., Summers J. (red.), COS, Warszawa, Klingen P. (2005), Schüler motivieren Selbststeuerung fördern, Sportunterricht, 54 (4), Krech D., Crutchfield R.S. (1968), Grundlagen der Psychologie, Tom 1 i 2, Beltz, Weinheim. Łuszczyńska A. (2012), Psychologia sportu i aktywności fizycznej. Zagadnienia kliniczne, PWN, Warszawa. Opaschowski H. (2000), Xtrem. Der kalkulierte Wahnsinn. Extremsport als Zeitphänomen, B.A.T. Freizeitforschungsinstitut, Hamburg. Opper E. (1996a) Erleben Mädchen den Schulsport anders als Jungen, Sportunterricht, 45 (8), Opper E. (1996b), Wie sehen gute und schlechte Schüler den Schulsport?, Sportunterricht, 45 (8), Rethorst S. (2000), Freude, Enttäuschung, Ärger und Co Emotionen im Sportunterricht, Sportunterricht, 49 (6), Schmidt W., Hartmann-Tews I., Brettschneider W.-D. (red.) (2006), Erster deutscher Kinder- und Jugendsportbericht, Hofmann, Schorndorf. Siskos B., Proios M., Lykesas G. (2012), Relationships between emotional intelligence and psychological factors in physical education, Studies in Physical Culture and Tourism, 19 (3), Siwiński W., Tauber R. (2004), Rekreacja ruchowa. Zagadnienia teoretyczno-metodologiczne, WSHiG, Poznań. Steffgen G., Schwenkmezger P. (1995), Jugend und sportliche Aktivität, Holos, Bonn. Steffgen G., Schwenkmezger P., Fröhling R. (1997), Schule und Sport aus der Sicht jugendlicher Sportvereinsmitglieder ein internationaler Vergleich, Sportunterricht, 46 (7), Thomas A. (1995), Einführung in die Sportpsychologie, Hogrefe Verlag für Psychologie, Göttingen. Ungerer-Röhrich U. (2000), Emotionen im Sport, Sportunterricht, 49 (6), 180. Winiarski R., Zdebski J. (2008), Psychologia turystyki, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa. Włodarski Z., Matczak A. (1998), Wprowadzenie do psychologii, WSiP, Warszawa. Zygmunt T. (2008), Źródła i czynniki stymulujące zachowania agresywne, Lider, 9 (211), Praca wpłynęła do Redakcji: Praca została przyjęta do druku: Adres do korespondencji: Zygmunt Sawicki Katedra Turystyki i Rekreacji Wyższa Szkoła Handlowa ul. Ostrowskiego Wrocław

70 Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu 2014, 45, Andrzej Rokita*, Ireneusz Cichy akademia wychowania fizycznego we wrocławiu Edubal jako nowa metoda w pedagogii gier i zabaw z piłką przegląd badań Abstract Edubal as a new teaching method with the use of ball-centered fun activities research review The aim of this study was to sum up the experiences gained during twelve-year research on effects of using educational balls called edubal in PE classes in grades 1 to 3 of the primary school (i.e. children aged 7 to 10). The research was carried out in Poland an in Germany. The authors focused their attention on objectives and tasks of contemporary education of children aged 7 to 10 first of all supporting and stimulating comprehensive development of children, especially with regard to improving coordinative motor abilities which determine, inter alia, reading and writing skills. Employment of edubal education balls in early school education (grades 1 to 3 of the primary school) activates cognitive, emotional and physical spheres of a child and hence contributes to the integration of the subject content. The children while participating in PE classes with the use of education balls learn about letters, spelling rules, colours, mathematical signs and punctuation marks as well as numerous rules which are useful in linguistic and mathematical education and they shape their coordination abilities and improve physical skills. Moreover, they also develop their coordination abilities. Edubal education balls have a much wider scope of application than it was the case twelve years ago. They are also used in occupational therapy of disabled persons and in work with dyslectic children who attend therapeutic schools. Key words: early school education, exercise, edubal educational balls Słowa kluczowe: edukacja wczesnoszkolna, zajęcia ruchowe, piłki edukacyjne edubal WPROWADZENIE Inspiracją do napisania artykułu była kolejna rocznica (już dwunasta) stworzenia piłek edukacyjnych edubal, które powstały w 2001 r. 1 Celem pracy jest podsumowanie badań naukowych prowadzonych w ciągu dwunastu lat nad efektami wykorzystania piłek edukacyjnych edubal w zajęciach * Autor korespondencyjny 1 W skład zestawu wchodzą: 94 piłki do minigier zespołowych w czterech kolorach: żółtym i zielonym 70 sztuk, z namalowanymi literami i cyframi, oraz czerwonym i niebieskim 20 sztuk, ze znakami matematycznymi i interpunkcyjnymi, a także piłki do siatkówki, piłki nożnej, piłki ręcznej oraz koszykówki 4 sztuki. Piłki żółte i zielone swą budową przystosowane są do gier w koszykówkę, a czerwone i niebieskie do gier w siatkówkę. Oba rodzaje piłek opracowane są w rozmiarze nr 3, czyli że ich wielkość oraz ciężar odpowiada normom rozwojowym dzieci do lat dziesięciu (Rokita i Rzepa 2002, s. 5). ruchowych uczniów klas I III szkoły podstawowej (tj. uczniów w wieku 7 10 lat). Badania realizowano w Polsce oraz w Niemczech. Twórcami piłek edukacyjnych są pracownicy Katedry Zespołowych Gier Sportowych Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu: Zbigniew Naglak, Andrzej Rokita i Tadeusz Rzepa oraz producent piłek Marek Nowicki (firma Vega Europe) (Rokita i Rzepa 2002). Od jesieni 2001 r. Andrzej Rokita oraz Tadeusz Rzepa, a w późniejszym okresie Ireneusz Cichy szkolili nauczycieli kształcenia zintegrowanego oraz wychowania fizycz-

71 A. Rokita, I. Cichy Edubal jako nowa metoda w pedagogii gier i zabaw z piłką 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 71 nego w zakresie wykorzystania piłek edukacyjnych edubal podczas zajęć ruchowych na terenie Wrocławia, Jeleniej Góry, Oławy, Bydgoszczy i Legnicy. Piłki edukacyjne edubal opatentowano (wzór przemysłowy z dnia r. Nr Wp 1797) (Nowicki i wsp. 2002). Spotkały się one z pozytywnym przyjęciem i akceptacją Ministerstwa Edukacji Narodowej i Sportu. Zestaw piłek edukacyjnych edubal został wpisany do wykazu środków dydaktycznych zalecanych do użytku szkolnego i przeznaczony do kształcenia ogólnego i kształcenia zintegrowanego na poziomie szkoły podstawowej (Rozporządzenie MENiS 2002). Piłki edukacyjne otrzymały także rekomendację Sejmowej Komisji Kultury Fizycznej i Sportu. W 2004 r. uzyskano finansowanie trzyletnich badań na temat Kształcenie zintegrowane z wykorzystaniem piłek edukacyjnych edubal (grant KBN Nr 2 P05D ). PODSTAWY TEORETYCZNE POWSTANIA PIŁEK EDUKACYJNYCH EDUBAL Na przełomie XX i XXI w. w szkolnictwie polskim dokonano istotnych zmian. Realizowana w Polsce od 1 września 1999 r. reforma systemu oświaty ( Ustawa z dnia 8 stycznia 1999 r. Przepisy wprowadzające reformę ustroju szkolnego ) doprowadziła po trzech latach do przekształcenia obowiązującego od 1968 r. dwustopniowego systemu szkolnictwa w strukturę trzystopniową (szkoła podstawowa, gimnazjalna i ponadgimnazjalna). W Rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 15 lutego 1999 r. w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego (1999) opisano m.in. podstawę programową kształcenia ogólnego dla sześcioletnich szkół podstawowych. Edukacja w szkole podstawowej przebiega na dwóch etapach dostosowanych do okresów rozwojowych dziecka: etap I kształcenie zintegrowane (klasy I III), etap II kształcenie przedmiotowe, bloki przedmiotowe oraz ścieżki edukacyjne (klasy IV VI). W kształceniu zintegrowanym zrezygnowano z systemu przedmiotowo-lekcyjnego, zastępując go kształceniem całościowym, zgodnie z teorią holizmu. Zintegrowana edukacja obejmuje z jednej strony łączenie treści, a z drugiej łączenie form aktywności dzieci. Dziecko w tym czasie powinno się rozwijać wieloaspektowo (Lewis 2000). Treści z różnych dziedzin można koncentrować wokół tematów węzłowych lub kompetencji kluczowych, które to problemy są opracowywane w ciągu dnia, kilku dni, tygodnia lub nawet w dłuższych okresach. Przyjmuje się, że kształcenie na tym etapie jest [ ] łagodnym przejściem od wychowania przedszkolnego do edukacji prowadzonej w systemie szkolnym. Ma ono charakter zintegrowany. Zajęcia edukacyjne prowadzi nauczyciel (nauczyciele) według ustalonego przez siebie planu, dostosowując czas zajęć i przerw do aktywności uczniów. Nauczyciel (nauczyciele) powinien układać zajęcia w taki sposób, aby zachować ciągłość nauczania i doskonalenia podstawowych umiejętności. Wskazane jest takie organizowanie procesu dydaktyczno-wychowawczego, aby w każdym dniu wystąpiły zajęcia ruchowe, których łączny tygodniowy czas winien wynosić co najmniej 3 godziny (Rozporządzenie MEN 1999, s. 3). Niestety, jak pisze Rokita (2008), są to tylko założenia teoretyczne. Brak sal, przyborów i przyrządów oraz odpowiednio przygotowanych nauczycieli powoduje, że zajęcia ruchowe w większości szkół są realizowane okazjonalnie (Koszczyc 2000, Sulisz 2000, Madejski 2004). Co gorsza, od wprowadzenia reformy w 1999 r. do 2008 r. w żadnym z rozporządzeń Ministra Edukacji Narodowej [a było ich sporo, o czym pisze Rokita (2008)] nie znaleziono poprawek mających ten stan rzeczy zmienić. Powody braku zmian mogą być co najmniej dwa: przekonanie, że podstawa programowa kształcenia zintegrowanego zaproponowana w 1999 r. była doskonała, w co Rokita (2008) wątpi, lub to, że twórcy kolejnych zmian podstaw programowych niewystarczająco zastanawiali się nad edukacją wczesnoszkolną dziecka. Rokita (2008) przychyla się zdecydowanie do drugiej przesłanki. Nikt z reformatorów systemu edukacji w Polsce w latach nie dokonał istotnych modyfikacji w edukacji wczesnoszkolnej dziecka. Wyjątek stanowi Rozporzą-

72 72 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 A. Rokita, I. Cichy Edubal jako nowa metoda w pedagogii gier i zabaw z piłką dzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 3 lipca 2007 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół (2007), w którym autorzy dopisali lektury. Równie krytyczne podejście do reformy systemu edukacji, szczególnie w zakresie zajęć ruchowych, prezentuje Cackowska: [ ] złudne okazało się wprowadzenie w planie nauczania trzech obligatoryjnych godzin wychowania fizycznego. Nie dość, że salę gimnastyczną posiada u nas tylko co druga szkoła, to w praktyce z sal korzystają głównie klasy starsze. Uczniowie młodsi ćwiczą na korytarzach, w piwnicach lub salach zastępczych. Jest to więc jeszcze jedna fikcja, która jest przyczyną zmniejszenia godzin na naukę integralną. Bez zabezpieczenia miejsc w salach gimnastycznych realizacja wychowania fizycznego w zwiększonym wymiarze czasu i oczekiwanie na podniesienie stanu zdrowia i tężyzny fizycznej dzieci pozostanie tylko iluzją (Cackowska 2006, s. 139). Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 grudnia 2008 roku w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół (2008) wprowadziło w życie nową podstawę programową. Obowiązuje ona od roku szkolnego 2009/2010 w klasach pierwszych szkoły podstawowej i gimnazjum. Termin edukacja wczesnoszkolna zastąpił dotychczasowe pojęcie kształcenie zintegrowane. Zgodnie z nową podstawą programową edukacja wczesnoszkolna może mieć charakter zintegrowany (jak do tej pory) lub przedmiotowy. Jej innowacyjność polega na zwracaniu uwagi na zdobywanie wiedzy, rozwijanie umiejętności, kształtowanie umiejętności sprzyjających uczeniu się. Nowa podstawa programowa kładzie nacisk na praktyczne umiejętności, przedstawia wymagania w języku efektów kształcenia. Nowatorskie spojrzenie na wychowanie fizyczne w podstawach programowych dało nauczycielowi możliwość planowania czasu według potrzeb dziecka, wykazania się kreatywnością w łączeniu aktywności ruchowej z innymi zajęciami szkolnymi, przekazywania wiedzy poprzez doświadczanie, nauczania poprzez zabawę, wspierania dziecka w holistycznym poznawaniu otaczającego je świata etc. (Rokita i wsp. 2010). Jedną z odpowiedzi na zaproponowane zmiany (Rozporządzenie MEN 1999) było powstanie we wrocławskiej AWF piłek edukacyjnych edubal (Rokita i Rzepa 2002). Cyfry, litery i znaki oraz kolory piłek edukacyjnych edubal pozwalają na ich wszechstronne wykorzystanie niemal we wszystkich dziedzinach wiedzy zawartych nie tylko w podstawach programowych. Umożliwiają one zdobywanie doświadczeń pedagogicznych dzięki poszukiwaniu i tworzeniu nowych rozwiązań służących bardziej efektywnemu osiąganiu celów wychowawczych i dydaktycznych (Rokita i Rzepa 2002). Autorzy książki Bawiąc uczę się. Piłki edukacyjne w kształceniu zintegrowanym (Rokita i Rzepa 2002) podają możliwości zastosowania piłek w edukacji polonistycznej, językowej, matematycznej, informatycznej i innych. Polecają stosowanie ich również w starszych klasach podczas realizacji ścieżek międzyprzedmiotowych, jako uatrakcyjnienie lekcji wychowania fizycznego, dające uczniowi możliwość utrwalania wiedzy z innych przedmiotów szkolnych. W literaturze specjalistycznej można znaleźć wiele prac zawierających ćwiczenia, zabawy i gry z piłkami edukacyjnymi (zbiory ćwiczeń, zabaw i gier, scenariusze tematyczne i konspekty). Piłki edukacyjne wykorzystuje się nie tylko jako przybór szkolny. Znajdują one szerokie zastosowanie w rehabilitacji, terapii zajęciowej (Kasperska i Białoszewski 2009), w pracy z dziećmi upośledzonymi oraz w ośrodkach kształcenia osób starszych (uniwersytet trzeciego wieku). EFEKTY WYKORZYSTANIA PIŁEK EDUKACYJNYCH EDUBAL W ZAJĘCIACH RUCHOWYCH Od momentu powstania piłek edukacyjnych prowadzono liczne badania pedagogiczne, których celem było określenie efektów zajęć ruchowych realizowanych z ich wykorzystaniem. Zaliczyć do nich można badania naukowców związanych z wrocławską akademią wychowania fizycznego.

73 A. Rokita, I. Cichy Edubal jako nowa metoda w pedagogii gier i zabaw z piłką 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 73 Od 2002 r. prowadzone są badania dotyczące wykorzystania piłek edukacyjnych edubal na etapie edukacji przedszkolnej i wczesnoszkolnej (Rzepa 2003, Cichy i Rzepa 2005, Krajewski 2007, Rokita 2007a e, Rokita i wsp. 2007a, Rzepa i Wójcik 2007a, b, Cichy 2008, Rokita 2008, Cichy i Popowczak 2009, Krajewski i Cichy 2009, Cichy i wsp. 2011, Cichy i wsp. 2010, Krysmann 2011, Rokita i Krysmann 2011, Krysmann i Rokita 2011, Rokita i Kaczmarczyk 2011, Kaczmarczyk i Rokita 2011, Kaczmarczyk 2013, Rzepa i Wójcik 2011, Węglowska-Rzepa i Rzepa 2011, Chmura i wsp. 2012), które dały obiecujące rezultaty. Autorzy oceniali efekty zastosowania w czasie zajęć ruchowych piłek edukacyjnych edubal (w zakresie m.in. sprawności fizycznej oraz opanowania wybranych umiejętności dydaktycznych). Cichy i Rzepa (2005) po realizacji rocznego eksperymentu pedagogicznego techniką grup równoległych stwierdzili, że program zajęć ruchowych zrealizowany z wykorzystaniem piłek edukacyjnych wpływa w takim samym stopniu na rozwój zdolności motorycznych, jak program tradycyjny. Do podobnych wniosków doszedł Krajewski (2007). Jego badania dotyczyły dzieci sześcioletnich uczęszczających do przedszkolnych oddziałów zerowych. Udowodnił on ponadto przewagę efektów realizacji półrocznego programu niekonwencjonalnego, opartego na wykorzystaniu piłek edukacyjnych edubal, jogi, relaksacji oraz zabaw z płachtą, nad efektami realizacji programu tradycyjnego w rozwoju psychomotorycznym. Do zbliżonych wniosków doszli Cichy i wsp. (2010). Zauważyli oni, że lepsze wyniki w obszarze ogólnej koordynacji ciała, jakie uzyskano po realizacji eksperymentu z wykorzystaniem piłek edukacyjnych edubal, nie są przypadkowe. Według nich to właśnie specyfika zabaw i gier z piłkami ma większe znaczenie dla rozwoju koordynacji dziecka niż dla niektórych składowych sprawności fizycznej, które uwarunkowane są m.in. rozwojem biologicznym (np. siła). Wcześniej zaobserwowali to m.in. Pawłucki (1986) oraz Wójcik-Grzyb (2005). Stwierdzili oni również, że rozwój zdolności koordynacyjnych jest bezpośrednio związany z szybkością nauki czytania i pisania. Było to jedną z przyczyn poszukiwania przez autorów artykułu związków między realizacją zajęć ruchowych z wykorzystaniem piłek edukacyjnych edubal a umiejętnościami czytania i pisania. Rokita (2007a, b), realizując badania w środowisku wiejskim, oraz Rzepa i Wójcik (2007a, b) badający dzieci ze środowiska wielkomiejskiego, Cichy (2010) diagnozujący dzieci w jednej z wrocławskich szkół integracyjnych, a także Cichy i Rokita (2012) zgodnie twierdzą, że bez względu na środowisko, w jakim są stosowane piłki edubal, sprawność fizyczna dzieci jest porównywalna i nie zależy tylko od czynnika eksperymentalnego, ale przede wszystkim od rozwoju indywidualnego uczniów. Otrzymane przez wszystkich wyżej wymienionych autorów wyniki badań pozwalają jednoznacznie stwierdzić, że wykorzys tanie piłek edukacyjnych podczas zajęć ruchowych nie wywołuje niekorzystnych zmian w obszarze sprawności fizycznej i ogólnej koordynacji ciała (Krajewski 2007, Rokita 2007a, b, 2008, Rzepa i Wójcik 2007a, b, Cichy i Popowczak 2009), a może przyczynić się do efektywniejszego osiągania celów nauczania na tym etapie. W swoich badaniach Cichy, Rzepa, Rokita, Wójcik, Krysmann oraz Kaczmarczyk (Rzepa 2003, Cichy i Rzepa 2005, Rokia 2007a, b, 2008, Rzepa i Wójcik 2007a, b, Krysmann 2011, Rokita i Kaczmarczyk 2011, Rokita i Krysmann 2011, Kaczmar czyk 2013) potwierdzają istnienie związków między realizacją zajęć ruchowych z wykorzystaniem piłek edukacyjnych edubal w kształceniu zintegrowanym a rozwojem intelektualnym uczniów. Cichy i Rzepa (2005) zauważyli, że stosowanie piłek edukacyjnych edubal w czasie zajęć ruchowych zintegrowanych z treściami przedmiotowymi (polonistycznymi oraz matematycznymi) wywołało korzystne zmiany w przyswajaniu wiedzy przez uczniów. Na podstawie przeprowadzonego testu kompetencji wykazano, jak duży postęp poczyniły dzieci z grupy eksperymentalnej w stosunku do rezultatów pierwszego badania uzyskany wynik był lepszy o ponad 10%. Średnie wyniki testu kompetencji w grupie kontrolnej utrzymały się na tym samym, początkowym, poziomie.

74 74 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 A. Rokita, I. Cichy Edubal jako nowa metoda w pedagogii gier i zabaw z piłką Szczególnie ciekawe rezultaty badań osiągnęli Rokita, Rzepa i Wójcik (Rokita 2007a, b, 2008, Rzepa i Wójcik 2007a, b), którzy dzięki trwającemu trzy lata eksperymentowi, realizowanemu w ramach grantu Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego (Nr 2 P05D ), wykazali, że [ ] wykorzystanie piłek edukacyjnych «edubal» w kształceniu zintegrowanym powoduje istotne zmiany w umiejętności czytania w grupie eksperymentalnej w porównaniu z grupą kontrolną (niezależnie od środowiska miasto-wieś) (Rokita 2008, s. 74). Twórcy nowatorskiej metody, Rokita i Rzepa, w jednym ze swoich pierwszych opracowań sugerowali także, że [ ] ćwiczenia, zabawy i gry z piłkami edukacyjnymi mogą być wykorzystane do pracy w klasach integracyjnych, w których piłka staje się dla ucznia największą atrakcją zajęć (Rokita i Rzepa 2005, s. 15). Przeglądając szczegółowo literaturę związaną z omawianym zagadnieniem, autorzy zauważyli, że powstało kilka opracowań, w których zajęto się diagnozowaniem efektów wykorzystania piłek edukacyjnych edubal w procesie szkolnej integracji dzieci zdrowych i niepełnosprawnych (Wójcik-Grzyb 2005, Krajewski i Cichy 2009, Cichy 2010, Cichy i wsp. 2011). Zaprezentowane przez Cichego i wsp. (2011) wyniki badań dotyczące dzieci o specjalnych potrzebach edukacyjnych są dowodem na to, że ich udział w realizacji programu nietradycyjnego z wykorzystaniem piłek edubal nie tylko nie spowodował pogorszenia rezultatów, ale u połowy badanych przypuszczalnie wywołał korzystne zmiany. Choć niewskazane są tego typu porównania, to autorzy chcieli zwrócić uwagę, że w niektórych przypadkach uzyskane lepsze wyniki dzieci z dysfunkcjami świadczą o zacieraniu się różnic między nimi a dziećmi zdrowymi. Biorąc pod uwagę powyższe spostrzeżenia, należy podkreślić, że wykorzystanie piłek edukacyjnych podczas zajęć ruchowych może stanowić atrakcyjne uzupełnienie tradycyjnych zajęć realizowanych w integracyjnych grupach szkolnych. Umiejętne zastosowanie piłek edubal w procesie dydaktyczno-wychowawczym lub terapeutycznym staje się bardzo pomocnym środkiem we wszechstronnym przygotowaniu dziecka do życia społecznego, ponieważ dzięki specyfice zajęć angażowana jest cała sfera doznań fizycznych, psychicznych i społecznych (Krajewski i Cichy 2009). Rokita i Krysmann (2011) oraz Krysmann (2011), realizując eksperyment pedagogiczny w terapeutycznej szkole podstawowej, w zaplanowanym przez siebie programie zajęć ruchowych wykorzystali ćwiczenia, zabawy i gry z piłkami edukacyjnymi edubal jako wspomagające edukację uczniów z orzeczoną dysleksją. Uzyskane rezultaty, zaprezentowane w formie analizy jakościowej, potwierdziły przypuszczenia autorów o zasadności stosowania tej pomocy dydaktycznej w ofercie zajęć wspomagających edukację uczniów z dysleksją. Według nich dzieci z dysleksją, które uczestniczą w zajęciach ruchowych z piłkami edukacyjnymi edubal, są w stanie istotnie poprawić umiejętności czytania i pisania w ciągu roku szkolnego. Ponadto wykorzystanie piłek edukacyjnych w czasie zajęć ruchowych różnicuje osiągnięcia poznawcze dziewcząt i chłopców z dysleksją tak samo, jak zajęcia tradycyjne. Na podstawie badań prowadzonych przez Rokitę i Kaczmarczyk (2011) oraz Kaczmarczyk (2013) w szkole publicznej stwierdzono, że po uczestnictwie w rocznym eksperymencie pedagogicznym z wykorzystaniem piłek edukacyjnych edubal uczniowie z klasy eksperymentalnej uzyskali pod koniec roku szkolnego lepsze oceny z wiadomości i umiejętności matematycznych niż uczniowie z grupy kontrolnej. Autorzy udowodnili, że uczniowie z klasy eksperymentalnej w ciągu roku szkolnego zdobyli więcej wiadomości i umiejętności matematycznych (we wszystkich kategoriach działań) w porównaniu z ich rówieśnikami z klasy kontrolnej. Okazuje się, że w ostatnim czasie poszerza się obszar zainteresowania oddziaływaniem piłek edukacyjnych edubal. Kasperska i Białoszewski (2009) wskazują na obszary rehabilitacji, w których można stosować edubale. Autorzy zwracają uwagę na konieczność zaznajamiania z tą metodą studentów fizjoterapii w ramach przedmiotu metodyka nauczania ruchu. Ponadto uważają, że zachęcanie dzieci do wysiłku umysłowego i fizycznego oraz kreatywności, a także miła at-

75 A. Rokita, I. Cichy Edubal jako nowa metoda w pedagogii gier i zabaw z piłką 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 75 mosfera na zajęciach, stosowanie pochwał, dostosowanie sposobu prowadzenia zajęć do indywidualnych potrzeb i możliwości dzieci niewątpliwie przyczynią się do jeszcze większej efektywności pracy fizjoterapeutów. Ich zdaniem ta [ ] nowa, polska metoda «edubal» wpisuje się w krąg takich uznanych metod rehabilitacji psychofizycznej, jak np. Kinezjologia Edukacyjna Paula Dennisona (tzw. gimnastyka mózgu), Metoda Dobrego Startu, Metoda Ruchu Rozwijającego Weroniki Sherborn (Kasperska i Białoszewski 2009, s. 29). Pojawiają się również w czasopismach i przede wszystkim w Internecie publikacje popularnonaukowe (Kaufer-Rudak i Pyra 2003, Pyra 2003, Kruk 2006, Kubicka 2006, Biegało i Melasa 2007), nawiązujące do tematyki poruszanej w niniejszej pracy. Wiele z tych opracowań ukazuje pozytywne oddziaływanie zajęć ruchowych z wykorzystaniem piłek edukacyjnych na rozwój sprawności fizycznej. Mimo że doniesienia te nie mają empirycznego potwierdzenia, jak słusznie zauważa Rokita (2008), to wiele z nich dodatkowo wskazuje na rozwój wartości społecznych i towarzyszącej im wszechobecnej współpracy widocznej podczas zajęć ze wspomnianymi piłkami. O zaletach piłek edukacyjnych edubal pisali również Rokita i wsp. (2007b). Autorzy analizowali opinie dotyczące piłek edubal i ich zastosowania w zajęciach ruchowych, które wyrażali uczniowie, ich rodzice oraz nauczyciele kształcenia zintegrowanego. Rodzice, podobnie jak ich dzieci, pozytywnie wypowiadali się na temat tej nowatorskiej pomocy dydaktycznej (kolorystyki, oznakowania, wielkości). Rodzice uważają, że [ ] wprowadzenie piłek edukacyjnych do zajęć szkolnych w znacznym stopniu przyczyniło się do zwiększenia umiejętności ruchowych i sprawności fizycznej ich dzieci (Rokita i wsp. 2007b, s. 22). Przedstawione w niniejszej pracy wyniki badań Cichego, Kaczmarczyk, Krajewskiego, Krysmann, Rokity, Rzepy i Wójcik (Rzepa 2003, Cichy i Rzepa 2005, Rokita 2007a, b, 2008, Rzepa i Wójcik 2007a, b, Cichy 2010, Krysmann 2011, Rokita i Kaczmarczyk 2011, Rokita i Krysmann 2011, Kaczmarczyk 2013) nie tylko świadczą o dostrzegalnych zaletach wykorzystania piłek edukacyjnych edubal w edukacji przedszkolnej i wczesnoszkolnej, ale są przede wszystkim ich empirycznym potwierdzeniem. CZEGO JESZCZE NIE WIEMY I W JAKIM KIERUNKU ZMIERZAMY Niezbędne wydaje się prowadzenie dalszych badań, aby określić znaczenie udziału dziecka w zajęciach z piłkami edukacyjnymi dla rozwoju jego sfery społecznej. Nie wiemy, czy efekty realizacji zajęć ruchowych z wykorzystaniem piłek edukacyjnych edubal zintegrowanych z treściami przedmiotowymi, jakie uzyskują nauczyciele edukacji wczesnoszkolnej, są podobne do rezultatów osiąganych przez nauczycieli wychowania fizycznego. Nie znamy również efektów realizacji zajęć ruchowych z zastosowaniem piłek edukacyjnych edubal zintegrowanych z treś ciami języka angielskiego. Aktualnie prowadzony jest eksperyment pedagogiczny, realizowany techniką grup równoległych w warunkach naturalnych, który ma na celu poszukiwanie związków między prowadzeniem zajęć ruchowych zintegrowanych z treściami przedmiotowymi z wykorzystaniem piłek edukacyjnych edubal a grafomotoryką uczniów klas pierwszych szkoły podstawowej. W tym samym czasie w jednej z poznańskich szkół podstawowych realizowany jest inny eksperyment pedagogiczny. Jego cel to określenie wpływu realizacji zajęć ruchowych z piłkami edukacyjnymi edubal na poziom koordynacji wzrokowo-ruchowej. Kolejny eksperyment pedagogiczny zaplanowano w jednej z kołobrzeskich szkół podstawowych w roku szkolnym 2014/2015. Będzie on realizowany w ramach projektu unijnego, dotowanego przez Komisję Europejską. Kolory, cyfry, znaki matematyczne umieszczone na piłkach oraz wielkie i małe litery oraz liczby (94 piłki) dają ogromne możliwości realizacji celów edukacji wczesnoszkolnej (nie tylko w szkolnej ławce), ale podczas gier i zabaw ruchowych. Pamiętajmy, że dziecko, bawiąc uczy się.

76 76 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 A. Rokita, I. Cichy Edubal jako nowa metoda w pedagogii gier i zabaw z piłką BIBLIOGRAFIA Biegało A., Melasa E. (2007), Edubal uczę się bawiąc. publikacja/edubal.htm [dostęp: ]. Cackowska M. (2006), Cienie i blaski reformy edukacji wczesnoszkolnej, [w:] Moroz H. (red.), Edukacja zintegrowana w reformowanej szkole, Impuls, Kraków, Chmura P., Rokita A., Popowczak M., Cichy I. (2012), Reactions of the cardiovascular system during physical education classes in first grade primary school children, Antropomotoryka, 22 (58), Cichy I. (2008), Próba określenia sprawności fizycznej z wykorzystaniem piłek edukacyjnych uczniów kończących I klasę szkoły podstawowej, [w:] Sekułowicz M., Kruk-Lasocka J., Kulmatycki L. (red.), Psychomotoryka: ruch pełen znaczeń, WN DSW, Wrocław, Cichy I. (2010), Sprawność fizyczna, ogólna koordynacja ciała i kompetencje edukacyjne uczniów I klasy szkoły podstawowej prowadzonych programem tradycyjnym i nietradycyjnym, Rozprawa doktorska, AWF, Wrocław. Cichy I., Popowczak M. (2009), Rozwój psychomotoryczny uczniów kończących pierwszą klasę szkoły podstawowej edukowanych programem tradycyjnym i nietradycyjnym, Rozprawy Naukowe AWF we Wrocławiu, 27, Cichy I., Rokita A., Kałużny K., Majorowski M., Popowczak M. (2011), Piłki edukacyjne edubal w szkole podstawowej z oddziałami integracyjnymi, Rozprawy Naukowe AWF we Wrocławiu, 33, Cichy I., Rokita A., Popowczak M., Naglak K. (2010), Psychomotor development of grade I primary school children who are educated by means of traditional and non-traditional program, Antropomotoryka, 19 (49), Cichy I., Rokita A. (2012), The use of Eduball educational ball in rural and urban primary schools and the physical fitness levels of children, Human Movement, 13 (3), Cichy I., Rzepa T. (2005), Próba określenia kompetencji oraz poziomu sprawności ruchowej w kształceniu zintegrowanym z wykorzystaniem piłek edukacyjnych, [w:] Bartoszewicz R., Koszczyc T., Nowak A. (red.), Dydaktyka wychowania fizycznego w świetle współczesnych potrzeb edukacyjnych, WTN, Wrocław, Kaczmarczyk M., Rokita A. (2011), Zajęcia ruchowe z piłkami edukacyjnymi edubal a wiadomości i umiejętności matematyczne uczniów klasy I szkoły podstawowej, Rozprawy Naukowe AWF we Wrocławiu, 34, Kaczmarczyk M. (2013), Zajęcia ruchowe z piłkami edukacyjnymi edubal a wiadomości i umiejętności matematyczne uczniów klasy I szkoły podstawowej, Rozprawa doktorska, AWF, Wrocław. Kasperska K., Białoszewski D. (2009), Przydatność piłek edukacyjnych EDUBAL w zwiększaniu aktywności fizycznej i intelektualnej dzieci niepełnosprawnych w aspekcie nowoczesnego kształcenia studentów fizjoterapii, Medycyna. Dydaktyka. Wychowanie, 5, Kaufer-Rudak G., Pyra M. (2003) Gry i zabawy z nową pomocą dydaktyczną piłkami edukacyjnymi Edubal, Lider, 4, Koszczyc T. (2000), Wychowanie fizyczne w klasach początkowych w zreformowanym systemie oświaty, [w:] Koszczyc T., Lewandowski M. (red.), Zajęcia ruchowe w kształceniu zintegrowanym, AWF, Wrocław, Krajewski J. (2007), Gotowość szkolna dzieci kończących edukację przedszkolną prowadzonych programami tradycyjnym i niekonwencjonalnym. Rozprawa doktorska, AWF, Wrocław. Krajewski J., Cichy I. (2009), Piłki edukacyjne edubal w przedszkolu integracyjnym, Rozprawy Naukowe AWF we Wrocławiu, 28, Kruk E. (2006), Wykorzystanie piłek edukacyjnych Edubal w Szkole Podstawowej nr 8 w Świdnicy, 13,87,0,0,1,0, [dostęp: ]. Kubicka D. (2006), Piłki edukacyjne EDUBAL w kształceniu zintegrowanym, szkolnictwo.pl/index.php?id=pu8223 [dostęp: ]. Krysmann A. (2011), Wykorzystanie piłek edukacyjnych edubal w kształceniu zintegrowanym a umiejętności czytania i pisania uczniów z dysleksją, Rozprawa doktorska, AWF, Wrocław. Krysmann A., Rokita A. (2011), Wykorzystanie piłek edukacyjnych edubal w kształceniu zintegrowanym a nabywanie umiejętności czytania i pisania uczniów w klasie III terapeutycznej szkoły podstawowej, Rozprawy Naukowe AWF we Wrocławiu, 33, Lewis M.D. (2000), The promise of dynamic systems approaches for an integrated account of human development, Child Development, 71, (Special issue on New Directions for Child Development in the Twenty-First Century). Madejski E. (2004), Edukacja fizyczna w nauczaniu zintegrowanym oczekiwania a rzeczywistość, [w:] Cendrowski Z. (red.), VI Sejmik Szkolnej Kultury Fizycznej Szkolna kultura fizyczna wobec wyzwań cywilizacyjnych, MENiS, Agencja Promo-Lider Szkolny Związek Sportowy, Nowicki M., Rokita A., Rzepa T. (2002), Patent (wzór przemysłowy z dnia Nr Wp 1797).

77 A. Rokita, I. Cichy Edubal jako nowa metoda w pedagogii gier i zabaw z piłką 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 77 Pawłucki A. (1986), Szkolna dojrzałość motoryczna dzieci rozpoczynających naukę, Roczniki Naukowe AWF w Warszawie, 27, tom za lata Pyra M. (2003), Piłki edukacyjne edubal jako pomoc w nauczaniu zintegrowanym w klasach I III szkoły podstawowej, Lider, 3, 7 9. Rokita A. (2007a), Sprawność fizyczna dzieci klas I III mieszkających na wsi, [w:] Koszczyc T. (red.), Piłki edukacyjne edubal w kształceniu zintegrowanym, Studia i Monografie AWF we Wrocławiu, 88, Rokita A. (2007b), Umiejętności czytania i pisania dzieci klas I III mieszkających na wsi. [w:] Koszczyc T. (red.), Piłki edukacyjne edubal w kształceniu zintegrowanym, Studia i Monografie AWF we Wrocławiu, 88, Rokita A. (2007c), Wykorzystanie piłek edukacyjnych Edubal w realizacji kształcenia zintegrowanego, [w:] Nitecka-Walerych A. (red.), Kultura fizyczna i zdrowie w kształceniu zintegrowanym, Uniwersytet Gdański, Gdańsk, Rokita A. (2007d), Employment of educational balls Edubal and physical fitness of children, Polish Journal of Environmental Studies, 16, 5A, Rokita A. (2007e), Wykorzystanie piłek edukacyjnych Edubal w klasie I szkoły podstawowej a sprawność fizyczna dzieci, [w:] Żak S., Klocek T. (red.), Nabór i selekcja oraz szkolenie dzieci i młodzieży w zakresie sportowych gier z piłką. Monografie MTNGS we Wrocławiu, 9, Rokita A. (2008), Zajęcia ruchowe z piłkami edukacyjnymi edubal w kształceniu zintegrowanym a sprawność fizyczna oraz umiejętności czytania i pisania uczniów, Studia i Monografie AWF we Wrocławiu, 93. Rokita A., Kaczmarczyk M. (2011), Związki wykorzystania piłek edukacyjnych edubal z orientacją w przestrzeni u uczniów klasy I szkoły podstawowej, Rozprawy Naukowe AWF we Wrocławiu, 35, Rokita A., Krysmann A. (2011), Związki wykorzystania piłek edukacyjnych edubal z wybranymi zdolnościami motorycznymi uczniów klasy I szkoły podstawowej, Rozprawy Naukowe AWF we Wrocławiu, 35, Rokita A., Malska-Śmiałowska A., Babińczuk B. (2007a), The usage of educational balls Edubal in the improvement of the chosen Polish language skills of third grade primary school students, [w:] Koszczyc T., Lewandowski M., Starościak W. (red.), Education in a reformed school, WTN, Wrocław, Rokita A., Miłek K., Orniacka J. (2007b), Opinie uczniów klas I III i ich rodziców oraz nauczycieli kształcenia zintegrowanego na temat piłek edukacyjnych Edubal i ich zastosowania w zajęciach ruchowych, Lider, 4, Rokita A., Rzepa T. (2002), Bawiąc uczę się. Piłki edukacyjne w kształceniu zintegrowanym, AWF, Wrocław. Rokita A., Rzepa T. (2005), Piki edukacyjne w kształceniu wczesnoszkolnym, AWF, Wrocław. Rokita A., Rzepa T., Cichy I., Wójcik A. (2010), Założone a rzeczywiste efekty kształcenia zintegrowanego z wykorzystaniem piłek edukacyjnych, Lider, 4, Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 15 lutego 1999 r. w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego, DzU z 1999 r., nr 14, poz Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 24 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków i trybu dopuszczania do użytku szkolnego programów nauczania, programów wychowania przedszkolnego i podręczników oraz zalecania środków dydaktycznych, DzU z 2002 r., nr 69, poz Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 3 lipca 2007 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół, DzU z 2007 r., nr 123, poz Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 grudnia 2008 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół, DzU z 2009 r., nr 4, poz. 17. Rzepa T. (2003), Aktywność ruchowa z piłką w osiąganiu wybranych celów kształcenia w zakresie języka polskiego w drugiej klasie szkoły podstawowej, [w:] Koszczyc T., Dembiński J. (red.), Instrumentalne wykorzystanie gier z piłką, WTN, Wrocław, Rzepa T., Wójcik A. (2007a), Umiejętności czytania i pisania dzieci klas I III mieszkających w mieście, [w:] Koszczyc T. (red.), Piłki edukacyjne edubal w kształceniu zintegrowanym, Studia i Monografie AWF we Wrocławiu, 88, Rzepa T., Wójcik A. (2007b), Sprawność fizyczna dzieci klas I III mieszkających w mieście, [w:] Koszczyc T. (red.), Piłki edukacyjne edubal w kształceniu zintegrowanym, Studia i Monografie AWF we Wrocławiu, 88, Rzepa T., Wójcik A. (2011), Poziom wytrzymałości dzieci wykorzystujących piłki edukacyjne w edukacji wczesnoszkolnej, Rozprawy Naukowe AWF we Wrocławiu, 33, Sulisz S. (2000) Dyrektorzy szkół podstawowych o wychowaniu fizycznym w klasach I III, AWF, Warszawa.

78 78 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 A. Rokita, I. Cichy Edubal jako nowa metoda w pedagogii gier i zabaw z piłką Węgłowska-Rzepa K., Rzepa T. (2011), Zastosowanie piłek edukacyjnych przez twórczych nauczycieli edukacji wczesnoszkolnej, [w:] Magda-Adamowicz M. (red.), Twórczy pedagogicznie nauczyciele klas młodszych: obszary i panorama problematyki. GWSHM Mi lenium, Gniezno, Wójcik-Grzyb A. (2005), Zdolności koordynacyjne warunkiem szybkości i dokładności uczenia się czytania i pisania, [w:] Bartoszewicz R., Koszczyc T., Nowak A. (red.), Dydaktyka wychowania fizycznego w świetle współczesnych potrzeb edukacyjnych, WTN, Wrocław, Ustawa z dnia 8 stycznia 1999 r. Przepisy wprowadzające reformę ustroju szkolnego, DzU z 1999 r., nr 12 poz. 96. Praca wpłynęła do Redakcji: Praca została przyjęta do druku: Adres do korespondencji: Andrzej Rokita Katedra Zespołowych Gier Sportowych Akademia Wychowania Fizycznego ul. Mickiewicza Wrocław

79 Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu 2014, 45, Marcin Ściślak*, Andrzej Rokita, Małgorzata Kołodziej, Krzysztof Kałużny, Marek Popowczak akademia wychowania fizycznego we wrocławiu Zainteresowania formami aktywności ruchowej uczniów liceów ogólnokształcących Wrocławia Abstract The forms of physical activity Wroclaw senior high school students are interested in Purpose. Forms of physical activity people take up depend on sex, place of residence, age, season of the year and many other factors. The aim of the study was to find out what forms of physical activity senior high school students in Wrocław are interested in, and analyze them. It was assumed hypothetically that their interests depend upon sex, age and school the participants attended. In order to verify this hypothesis, the following research questions were posed: 1. Which forms of physical activity are senior high school students in Wrocław interested in? 2. Which of them are girls interested in and which are boys interested in? 3. Which forms of physical activity are students in various grades interested in (grades one, two and three)? 4. Which forms of physical activity are students of one school interested in and do they differ from those of students attending other schools? 5. Do interests in forms of physical activity depend upon age, sex and school? Methods. The study comprised 789 students (486 girls and 303 boys) of grades 1 3 of six senior high schools in Wrocław. The basic research method was a diagnostic survey and the technique was a questionnaire. For the purpose of determining their interests in forms of physical activity, a standardized survey questionnaire was used: Interests in the scope of physical activity. Key words: interest, forms of physical activity, senior high school student, physical education Słowa kluczowe: zainteresowania, aktywność ruchowa, licealiści, wychowanie fizyczne WPROWADZENIE Jednym z najistotniejszych zadań nauczyciela w procesie kształcenia i wychowania jest rozbudzanie zaciekawień i ich utrwalanie, aby przerodziły się w określone zainteresowania ucznia. Równie ważne jest rozwijanie zamiłowań młodzieży, zwłaszcza w procesie wychowania do kultury fizycznej. Jak wiadomo, zamiłowania są właściwością psychiczną, którą charakteryzuje pozytywny stosunek do określonych czynności wykonywanych przez daną osobę (Gurycka 1989). Treści, zakres i dojrzałość zainteresowań uzależnione są od wielu ogólnych czynników rozwojowych. Wśród czynników, których rolę podkreśla się i zarazem dyskutuje, * Autor korespondencyjny w psychologii zainteresowań można wyróżnić dwie grupy: czynniki biogenetyczne oraz czynniki społeczno-kulturowe (Gurycka 1989). Wśród czynników biogenetycznych można wymienić zależność zainteresowań od wieku, płci i zdolności. Wśród czynników społeczno-kulturowych wyróżnia się zależność zainteresowań od środowiska społecznego oraz programu i metod szkolnego wychowania (Gurycka 1989). W nowej podstawie programowej wychowania fizycznego zapisano, że szkoła, biorąc pod uwagę wymagania określone w podstawie programowej, powinna rozwijać własną ofertę programową. Dlatego każdy twórca programu nauczania ma prawo, a także obowiązek poszerzania treści kształcenia, uwzględniając potrzeby i zainteresowania uczniów oraz lokalne tradycje w dziedzinie wychowania fizycznego (Cendrowski i wsp. 2008).

80 80 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 M. Ściślak, A. Rokita, M. Kołodziej, K. Kałużny, M. Popowczak Zainteresowania aktywnością ruchową uczniów liceów Wrocławia Zajęcia wychowania fizycznego, począwszy od IV klasy szkoły podstawowej przez gimnazjum i szkołę ponadgimnazjalną, powinny odbywać się częściowo w grupach zainteresowań, zgodnie z wyborem dokonanym przez ucznia. Wymaga to od szkół tworzenia własnej oferty zajęć uwzględniających różnorodne formy aktywności ruchowej w ramach grup do wyboru (Cendrowski i wsp. 2008). Przedstawiony model realizacji wychowania fizycznego to wyzwanie i jednocześnie szansa m.in. na spełnienie oczekiwań ucznia, a więc lepszą motywację i większe zaangażowanie ćwiczy to, co lubi, co samodzielnie wybrał z oferty (Cendrowski i wsp. 2008). Tym samym istnieje szansa, że w przyszłości (jako dorosła osoba) będzie powracał do tego, co w przeszłości dawało mu przyjemność. Jest to zgodne z prawem efektu Thordnike a (Jonçich 1968). Każda szkoła ma za zadanie przygotować własną ofertę zajęć do wyboru dla uczniów. Głównym celem zajęć do wyboru jest spełnienie oczekiwań uczniów wobec szkolnego wychowania fizycznego dzięki umożliwieniu im pogłębiania wiedzy i rozwijania umiejętności w obszarach, którymi są szczególnie zainteresowani. Przed przystąpieniem do opracowania szkolnej oferty zajęć do wyboru należy dokonać diagnozy m.in. potrzeb, możliwości i zainteresowań uczniów (Cendrowski i wsp. 2008). Dlatego, jak wykazał Rokita (1999, 2005), aby realizować w szkole (zwłaszcza w gimnazjum i liceum) cele wychowania fizycznego, powinno się rozpoznawać zainteresowania aktywnością ruchową uczniów i zaspokajać je, powodując powstawanie zamiłowań do określonych form aktywności ruchowej. Badania preferowanych przez dzieci i młodzież form aktywności ruchowej prowadziło wielu badaczy zarówno w Polsce (m.in. Karkosz 1994, Górna 1997, Pławińska 1997, Rokita , 2001, 2005, Bartoszewicz 2007, 2011), jak i w Europie (m.in. Frömel i wsp. 1995/96, Sindik i wsp. 2009, Al-Isa i wsp. 2011). W roku 1994 Karkosz (1994) zdiagnozował zainteresowania sportowo-rekreacyjne młodzieży licealnej. Spośród 18 form aktywności ruchowej największą popularnością cieszyły się gry sportowe (koszykówka, piłka nożna i piłka siatkowa). Najmniej popularny był tenis ziemny, wrotki i deskorolka oraz saneczkarstwo. Podobne badania przeprowadziła Górna (1997) w latach Wśród 665 licealistów najbardziej popularnymi formami aktywności ruchowej były: piłka siatkowa, pływanie i koszykówka wśród dziewcząt oraz koszykówka, piłka nożna, piłka siatkowa i pływanie wśród chłopców. W latach Rokita (2001) zdiagnozował zainteresowania 1693 uczniów I klas liceum ogólnokształcącego w ciągu siedmiu kolejnych lat. Zastosował bezimienną ankietę Moje ulubione dyscypliny sportowe, które chciałbym ćwiczyć na lekcjach wychowania fizycznego. W każdym roku badań zawsze największą popularnością cieszyły się: koszykówka, piłka nożna, pływanie i tenis stołowy. Najmniej popularne były: gimnastyka, ringo, tańce i rolki. Bartoszewicz (2011) w latach przeprowadził badania zainteresowań uczniów gimnazjum w wybranych krajach europejskich. Badania objęły grupę 2418 dziewcząt oraz 2263 chłopców z dziesięciu krajów europejskich. W większości krajów największe zainteresowanie budziły tańce i pływanie. Dość popularne były ponadto: aerobik, gry sportowe oraz łyżwiarstwo. Najmniejsze zainteresowanie dziewcząt wzbudzały: kulturystyka, biegi na orientację, sporty techniczne i sporty wodne. Wśród chłopców największą popularnością cieszyło się pływanie i gry sportowe. Ponadto duże zainteresowanie budziły: lekkoatletyka, sporty techniczne oraz sporty walki. Najmniej popularny wśród chłopców był aerobik, gimnastyka artystyczna, taniec oraz biegi na orientację. Główny Urząd Statystyczny (2009) zrealizował badania Uczestnictwo Polaków w sporcie i rekreacji ruchowej w 2008 roku. Zdiagnozował 4691 gospodarstw domowych, w których skład wchodziły osoby zróżnicowane pod względem wieku, płci, miejsca zamieszkania, miejsca pracy, stopnia zamożności, poziomu wykształcenia oraz stopnia niepełnosprawności. Największe zainteresowanie wśród dziewcząt w wieku budziły: kolarstwo, rekreacyjna jazda na rowerze, pływanie i piłka siatkowa. Najrzadziej

81 M. Ściślak, A. Rokita, M. Kołodziej, K. Kałużny, M. Popowczak Zainteresowania aktywnością ruchową uczniów liceów Wrocławia 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 81 wybierany był tenis ziemny, szachy, kulturystyka i sporty siłowe. Wśród chłopców w wieku lat najpopularniejsze były: piłka nożna, kolarstwo oraz rekreacyjna jazda na rowerze i pływanie. Najmniej popularna okazała się gimnastyka, taniec i tenis ziemny. Analizując literaturę przedmiotu, stwierdzono, że zainteresowania formami aktywności ruchowej uczniów są różne w zależności od płci, miejsca zamieszkania, wieku badanych, pory roku i wielu innych czynników (Telama 1978, Rokita 1995, , Pławińska 1997, Mynarski i Tomik 2005, Kałużny i Rokita 2011a,b, Greenwood i wsp. 2001). CEL BADAŃ Celem poznawczym badań było zdiagnozowanie zainteresowań formami aktywności ruchowej uczniów liceów ogólnokształcących we Wrocławiu z uwzględnieniem płci, wieku oraz szkoły, do której uczęszczają uczniowie. Celem praktycznym było wykorzystanie wyników badań do programowania i organizacji zajęć do wyboru w szkołach, w których realizowano badania, zgodnie z nową podstawą programową (Rozporządzenie MEN, 2008). Opracowane wyniki badań przekazane zostały dyrekcjom i nauczycielom wychowania fizycznego badanych szkół. Poszukiwano odpowiedzi na następujące pytania badawcze: 1. Jakimi formami aktywności ruchowej zainteresowani są uczniowie liceów ogólnokształcących we Wrocławiu? 2. Jakimi formami aktywności ruchowej zainteresowane są dziewczęta, a jakimi chłopcy? 3. Jakimi formami aktywności ruchowej zainteresowani są uczniowie klas I i II, a jakimi uczniowie klas III w poszczególnych szkołach? 4. Czy zainteresowania formami aktywności ruchowej zależą od wieku, płci i szkoły, do której uczęszczają uczniowie? MATERIAŁ I METODY BADAŃ W badaniach wzięli udział uczniowie klas I III sześciu losowo dobranych szkół ponadgimnazjalnych z Wrocławia: I LO (115 uczniów), II LO (146 uczniów), IV LO (141 uczniów), V LO (138 uczniów), XVII LO (167 uczniów), XXX LO (82 uczniów). Dobór losowy polegał na wylosowaniu sześciu z trzydziestu publicznych liceów ogólnokształcących z Wrocławia. Do losowania użyto programu komputerowego Microsoft Excel, wykorzystując generator liczb losowych. W każdym liceum w badaniach brali udział uczniowie z dwóch klas z każdego poziomu. Zawsze były to klasy A oraz jedne z pozostałych klas w poziomie nauczania. Zdiagnozowano zainteresowania formami aktywności ruchowej 789 uczniów (486 dziewcząt i 303 chłopców) (tab. 1). Badania przeprowadzono podczas lekcji wychowania fizycznego, w trakcie pierwszego semestru nauki (tj. w listopadzie 2011 r.). W badaniach wzięli udział wyłącznie uczniowie niemający semestralnych lub całorocznych zwolnień lekarskich. Podstawową metodą badawczą był sondaż diagnostyczny, a techniką ankieta. W celu określenia zainteresowań formami aktywności ruchowej zastosowano wystandaryzowany kwestionariusz ankietowy Zainteresowania w zakresie aktywności ruchowej (Frömel i wsp. 1995/96). Ze względu na podjętą tematykę badań do analizy statystycznej wykorzystano wyniki 4 grupy (1 podgrupy dyscypliny sportowe) pytań z kwestionariusza. Przed przystąpieniem do badań zapoznano uczniów z kwestionariuszem ankietowym oraz uzyskano zgody uczniów (w przypadku pełnoletności) lub ich rodziców na udział w badaniach. Wypełnienie kwestionariusza polegało na zaznaczeniu płci, wieku, klasy oraz wskazaniu według rankingu 5 najbardziej lubianych dyscyplin sportowych spośród 17 oraz 5 najbardziej ulubionych gier sportowych spośród 11. Zarówno w przypadku dyscyplin, jak i gier sportowych występowało pytanie otwarte i można było wskazać inne formy aktywności ruchowej niż wyszczególnione

82 82 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 M. Ściślak, A. Rokita, M. Kołodziej, K. Kałużny, M. Popowczak Zainteresowania aktywnością ruchową uczniów liceów Wrocławia Płeć Tab. 1. Liczba badanych uczniów Szkoła I LO II LO IV LO V LO XVII LO XXX LO klasa klasa klasa klasa klasa klasa I II III I II III I II III I II III I II III I II III Ogółem Dziewczęta Chłopcy Suma w kwestionariuszu (Frömel i wsp. 1995/96, za: Bartoszewicz 2011). Badania przeprowadzane były na początku lekcji wychowania fizycznego. Ankieterzy na początku lekcji zapoznawali uczniów z instrukcją kwestionariusza ankietowego, a następnie uczniowie zaznaczali według rankingu (od 1 do 5) te formy aktywności ruchowej, którymi najbardziej się interesowali. Istotność statystyczną zależności zainteresowań formami aktywności ruchowej uczniów szkół ponadgimnazjalnych od płci, wieku i liceum, do którego uczęszczali, oceniano nieparametrycznym testem niezależności 2 Pearsona na poziomie istotności = 0,05. Wszystkie analizy statystyczne wykonano w Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu. Zastosowano program statystyczny STATISTICA 9 (StatSoft Polska). WYNIKI Zainteresowania formami aktywności ruchowej uczniów liceów ogólnokształcących Korzystając z testu 2 Pearsona, weryfikowano hipotezę o zależności zainteresowań formami aktywności ruchowej uczniów liceów ogólnokształcących od płci. Okazało się, że płeć uczniów miała istotny wpływ (p < 0,05) na wybór 8 form aktywności ruchowej przez uczniów (dziewczęta preferowały gimnastykę artystyczną, tańce, aerobik i łyżwiarstwo, a chłopcy sztuki walki, sporty motorowe, kulturystykę i gry sportowe). Dlatego dalszą analizę prowadzono w rozbiciu na grupę dziewcząt i chłopców. Korzystając z testu 2 Pearsona weryfikowano hipotezę o zależności zainteresowań formami aktywności ruchowej uczniów liceów ogólnokształcących od wieku i liceum, do którego uczęszczali. Wyniki testu 2 wykazały, że wiek miał statystycznie istotny wpływ (p < 0,05) na wybór jednej formy aktywności ruchowej przez uczniów (gry sportowe). Ze względu na to, że liceum, do którego uczęszczali uczniowie, miało wpływ na wybór 6 form aktywności ruchowej (narciarstwo zjazdowe i biegowe, gimnastyka artys tyczna i sportowa, gry sportowe i tańce), dalszą analizę prowadzono w rozbiciu na licea. Zainteresowania formami aktywności ruchowej uczniów I LO we Wrocławiu Płeć uczniów I LO we Wrocławiu miała istotny wpływ (p < 0,05) na wybór 7 form aktywności ruchowej dziewczęta preferowały gimnastykę artystyczną, tańce, aerobik i łyżwiarstwo, a chłopcy sztuki walki, sporty motorowe i gry sportowe. Wśród dziewcząt z klas I największym zainteresowaniem cieszyły się tańce (22,58%) i pływanie (19,5%). Żadna z dziewcząt nie była zainteresowana sportami motorowymi, kulturystyką, narciarstwem biegowym, biegami na orientację, aerobikiem, gimnastyką sportową oraz żeglarstwem i windsurfingiem (tab. 2). Wśród chłopców z klas I największą popularnością cieszyły się gry sportowe (28,57%), pływanie (23,81%) oraz sporty motorowe (19,05%). Żaden z chłopców nie wybrał kajakarstwa i wioślarstwa, kulturystyki, narciarstwa biegowego, gimnastyki artystycznej

83 M. Ściślak, A. Rokita, M. Kołodziej, K. Kałużny, M. Popowczak Zainteresowania aktywnością ruchową uczniów liceów Wrocławia 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 83 Tab. 2. Zainteresowania formami aktywności ruchowej uczniów I LO we Wrocławiu [%] Formy aktywności ruchowej Klasa I Klasa II Klasa III dziewczęta chłopcy dziewczęta chłopcy dziewczęta chłopcy Lekkoatletyka 3,23 4, ,25 Sporty motorowe 0 19, , Kajakarstwo i wioślarstwo 3, Kulturystyka , Narciarstwo biegowe Narciarstwo zjazdowe 6,45 4,76 18,75 14, ,25 Gimnastyka artystyczna 6,45 0 6, Biegi na orientację ,25 Pływanie 19,5 23,81 12,5 4, Aerobik Gimnastyka sportowa 0 0 6, Gry sportowe 3,23 28, , ,75 Tańce 22,58 4, Turystyka 3,23 0 6, ,25 Sztuki walki 3, ,52 0 6,25 Łyżwiarstwo i łyżworolki 6, , Żeglarstwo i windsurfing 0 0 6, ,25 Inne 6,45 4,76 6, ,25 i sportowej, biegów na orientację, aerobiku, turystyki, sztuk walki, łyżwiarstwa i łyżworolek, żeglarstwa i windsurfingu (tab. 2). Dziewczęta z klas II najbardziej zainteresowane były tańcami (25%) i narciarstwem zjazdowym (18,75%). Żadna z dziewcząt nie wybrała lekkoatletyki, sportów motorowych, kajakarstwa i wioślarstwa, kulturystyki, narciarstwa zjazdowego, biegów na orientację oraz aerobiku i sztuk walki (tab. 2). Wśród chłopców z klas II najpopularniejsze były gry sportowe (19,05%) oraz sporty motorowe (19,05%). Nikt z chłopców nie wybrał lekkoatletyki, kajakarstwa i wioś larstwa, narciarstwa biegowego, biegów na orientację, aerobiku, tańców, turystyki, gimnastyki artystycznej i sportowej, łyżwiarstwa i łyżworolek, żeglarstwa i windsurfingu (tab. 2). Wśród dziewcząt z klas III największym zainteresowaniem cieszyło się pływanie (20%). Żadna z dziewcząt nie wybrała lekkoatletyki, sportów motorowych, kajakarstwa i wioślarstwa, kulturystyki, narciarstwa biegowego, gimnastyki artystycznej i sportowej, gier sportowych, turystyki, sztuk walki, żeglarstwa i windsurfingu (tab. 2). Chłopcy z klas III najbardziej zainteresowani byli grami sportowymi (18,75%). Nikt z chłopców nie wybrał sportów motorowych, kajakarstwa i wioślarstwa, kulturystyki, narciarstwa biegowego, pływania, aerobiku, tańców, gimnastyki artystycznej i sportowej, łyżwiarstwa i łyżworolek (tab. 2). W podsumowaniu należy stwierdzić, że niezależnie od klasy największym zainteresowaniem wśród dziewcząt uczących się w I LO we Wrocławiu cieszyły się tańce i pływanie. Żadna z dziewcząt nie była zainteresowana sportami motorowymi, kulturystyką oraz narciarstwem biegowym (tab. 2). Wśród chłopców niezależnie od klasy największym zainteresowaniem cieszyły się gry sportowe. Nikt z chłopców nie był zainteresowany kajakarstwem i wioślarstwem, narciarstwem biegowym, gimnastyką artystyczną, aerobikiem, gimnastyką sportową, łyżwiarstwem i łyżworolkami (tab. 2).

84 84 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 M. Ściślak, A. Rokita, M. Kołodziej, K. Kałużny, M. Popowczak Zainteresowania aktywnością ruchową uczniów liceów Wrocławia Zainteresowania formami aktywności ruchowej uczniów II LO we Wrocławiu Płeć uczniów miała statystycznie istotny wpływ (p < 0,05) na wybór 4 form aktywności ruchowej przez uczniów (dziewczęta preferowały tańce i aerobik, a chłopcy sztuki walki i kulturystykę). Dziewczęta z klas I najbardziej zainteresowane były tańcami (23,53%) i grami sportowymi (17,65%). Chłopcy preferowali gry sportowe (21,43%). Żadna z dziewcząt nie była zainteresowana sportami motorowymi, kulturystyką, narciarstwem biegowym, aerobikiem, turystyką oraz żeglarstwem lub windsurfingiem. Nikt z chłopców nie wybrał kajakarstwa i wioślarstwa, kulturystyki, narciarstwa biegowego, gimnastyki artystycznej, biegów na orientację, aerobiku oraz łyżwiarstwa i łyżworolek (tab. 3). Wśród dziewcząt z klas II najpopularniejsze były również tańce (24,24%) i gry sportowe (21,21%). Chłopcy preferowali gry sportowe (26,67%) i kulturystykę (20%). Żadna z dziewcząt nie wybrała sportów motorowych, kajakarstwa i wioślarstwa, kulturystyki, narciarstwa biegowego, gimnastyki artystycznej, biegów na orientację, aerobiku oraz turystyki. Nikt z chłopców nie wybrał kajakarstwa i wioślarstwa, narciarstwa biegowego i zjazdowego, gimnastyki artystycznej, biegów na orientację, aerobiku, turystyki oraz łyżwiarstwa i łyżworolek (tab. 3). W klasach III dziewczęta najczęściej wybierały tańce (29,17%), a chłopcy inne formy aktywności ruchowej (20,83%). Żadna z dziewcząt nie była zainteresowana kulturystyką, narciarstwem biegowym, gimnas tyką artystyczną i sportową, biegami na orientację, oraz sztukami walki. Nikt z chłopców nie wybrał narciarstwa biegowego, biegów na orientację, tańców oraz turystyki (tab. 3). W podsumowaniu należy stwierdzić, że niezależnie od klasy największym zainteresowaniem wśród dziewcząt uczących się w II LO we Wrocławiu cieszyły się tańce, gry sportowe i pływanie. Żadna z dziewcząt nie była zainteresowana kulturystyką oraz narciarstwem biegowym (tab. 3). Wśród chłopców niezależnie od klasy największym zainteresowaniem cieszyły się gry sportowe, lekkoatletyka i sztuki walki. Nikt z chłopców nie był zainteresowany narciar- Tab. 3. Zainteresowania formami aktywności ruchowej uczniów II LO we Wrocławiu [%] Formy aktywności ruchowej Klasa I Klasa II Klasa III dziewczęta chłopcy dziewczęta chłopcy dziewczęta chłopcy Lekkoatletyka 5,88 14,29 12,12 13,33 4,17 8,33 Sporty motorowe 0 7,14 0 6,67 16,67 4,17 Kajakarstwo i wioślarstwo 2, ,17 4,17 Kulturystyka ,33 Narciarstwo biegowe Narciarstwo zjazdowe 14,71 7,14 6,06 0 8,33 12,5 Gimnastyka artystyczna 2, ,17 Biegi na orientację 2, Pływanie 14,71 7,14 15,15 13,33 4,17 12,5 Aerobik ,17 4,17 Gimnastyka sportowa 5,88 7,14 3, ,17 Gry sportowe 17,65 21,43 21,21 26,67 8,33 4,17 Tańce 23,53 7,14 24, ,17 0 Turystyka 0 7, ,17 0 Sztuki walki 2,94 14,29 3,03 13,03 0 4,17 Łyżwiarstwo i łyżworolki 2,94 0 3,03 0 4,17 4,17 Żeglarstwo i windsurfing 0 7,14 3,03 6,67 4,17 4,17 Inne 2,94 0 3,03 0 4,17 20,83

85 M. Ściślak, A. Rokita, M. Kołodziej, K. Kałużny, M. Popowczak Zainteresowania aktywnością ruchową uczniów liceów Wrocławia 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 85 stwem biegowym oraz biegami na orientację (tab. 3). Zainteresowania formami aktywności ruchowej uczniów IV LO we Wrocławiu Płeć uczniów miała istotny wpływ (p < 0,05) na wybór 2 form aktywności ruchowej przez uczniów (dziewczęta preferowały tańce, a chłopcy gry sportowe). Dziewczęta z klas I najbardziej zainteresowane były tańcami (16,67%), natomiast chłopcy grami sportowymi (22,22%). Żadna z dziewcząt nie była zainteresowana sportami motorowymi, kajakarstwem i wioślarstwem, gimnastyką sportową, sztukami walki, kulturystyką, narciarstwem zjazdowym, biegami na orientację, aerobikiem oraz żeglarstwem i windsurfingiem. Nikt z chłopców nie wybrał lekkoatletyki, sportów motorowych, kulturystyki, narciarstwa biegowego, gimnastyki artystycznej i sportowej, pływania, aerobiku, biegów na orientację, tańców, turystyki, sztuk walki oraz żeglarstwa i windsurfingu (tab. 4). Wśród dziewcząt z klas II najpopularniejsze były: narciarstwo zjazdowe, tańce oraz łyżwiarstwo i łyżworolki (po 13,89%). Chłopcy zdecydowanie preferowali gry sportowe (25%) i narciarstwo zjazdowe (16,67%). Żadna z dziewcząt nie była zainteresowana kajakarstwem i wioślarstwem, kulturystyką, narciarstwem biegowym oraz gimnastyką sportową. Nikt z chłopców nie wybrał lekkoatletyki, kulturystyki, narciarstwa biegowego, gimnastyki artystycznej i sportowej, aerobiku, biegów na orientację, tańców, turystyki oraz łyżwiarstwa i łyżworolek, a także żeglarstwa i windsurfingu (tab. 4). W klasach III dziewczęta najczęściej wybierały tańce (17,76%). Chłopcy najbardziej interesowali się sportami motorowymi (17,65%). Żadna z dziewcząt nie była zainteresowana narciarstwem biegowym, gimnastyką sportową, biegami na orientację, aerobikiem i turystyką. Nikt z chłopców nie wybrał lekkoatletyki, kajakarstwa i wioślarstwa, narciarstwa biegowego i zjazdowego, gimnastyki artystycznej i sportowej, aerobiku, biegów na orientację i turystyki (tab. 4). W podsumowaniu stwierdzono, że nie- Tab. 4. Zainteresowania formami aktywności ruchowej uczniów IV LO we Wrocławiu [%] Formy aktywności ruchowej Klasa I Klasa II Klasa III dziewczęta chłopcy dziewczęta chłopcy dziewczęta chłopcy Lekkoatletyka 4,17 0 2,78 0 2,94 0 Sporty motorowe 0 0 2,78 8,33 2,94 17,65 Kajakarstwo i wioślarstwo 0 5,56 0 8,33 11,76 0 Kulturystyka ,94 11,76 Narciarstwo biegowe 4, Narciarstwo zjazdowe 0 5,56 13,89 16,67 5,88 0 Gimnastyka artystyczna 4,17 0 2,78 0 2,94 0 Biegi na orientację 0 0 2, Pływanie ,56 8,33 2,94 5,88 Aerobik 0 0 2, Gimnastyka sportowa Gry sportowe 25 22,22 5, ,76 11,76 Tańce 16, , ,76 5,88 Turystyka 4,17 5,56 8, Sztuki walki 0 0 2,78 8,33 8,82 5,88 Łyżwiarstwo i łyżworolki 8,33 5,56 13,89 0 5,88 5,88 Żeglarstwo i windsurfing 0 0 5,56 0 2,94 5,88 Inne 4,17 11, ,76

86 86 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 M. Ściślak, A. Rokita, M. Kołodziej, K. Kałużny, M. Popowczak Zainteresowania aktywnością ruchową uczniów liceów Wrocławia zależnie od klasy największym zainteresowaniem wśród dziewcząt uczących się w IV LO we Wrocławiu cieszyły się tańce i gry sportowe. Żadna z dziewcząt nie była zainteresowana gimnastyką sportową (tab. 4). Wśród chłopców niezależnie od klasy największym zainteresowaniem cieszyły się gry sportowe. Nikt z chłopców nie był zainteresowany lekkoatletyką, narciarstwem biegowym, gimnastyką artystyczną i sportową, biegami na orientację i aerobikiem (tab. 4). Zainteresowania formami aktywności ruchowej uczniów V LO we Wrocławiu Płeć uczniów miała statystycznie istotny wpływ (p < 0,05) na wybór 5 form aktywności ruchowej przez uczniów (dziewczęta preferowały tańce, aerobik i łyżwiarstwo, a chłopcy kulturystykę i gry sportowe). Dziewczęta z klas I najbardziej zainteresowane były lekkoatletyką (14,29%) i tańcami (14,29%), natomiast chłopcy grami sportowymi (21,43%). Żadna z dziewcząt nie wybrała kajakarstwa i wioślarstwa, kulturystyki, aerobiku oraz gimnastyki sportowej. Nikt z chłopców nie był zainteresowany kulturystyką, narciarstwem biegowym, aerobikiem, gimnastyką artystyczną i sportową, tańcami oraz łyżwiarstwem i łyżworolkami (tab. 5). Wśród dziewcząt z klas II najpopularniejsze były: lekkoatletyka (13,64%), aerobik (13,64%) oraz gry sportowe (13,64%). Chłopcy preferowali pływanie (27,78%). Żadna z dziewcząt nie wybrała sportów motorowych, kajakarstwa i wioślarstwa, kulturys tyki, narciarstwa biegowego, biegów na orientację, pływania oraz gimnastyki sportowej. Nikt z chłopców nie był zainteresowany sportami motorowymi, narciarstwem biegowym, aerobikiem, gimnastyką artystyczną i sportową, turystyką oraz żeglarstwem i windsurfingiem (tab. 5). W klasach III dziewczęta i chłopcy najczęściej wybierali narciarstwo zjazdowe (21,74% i 27,78%). Ponadto chłopcy interesowali się grami sportowymi (22,22%). Żadna z dziewcząt nie wybrała sportów motorowych, kulturystyki, biegów na orientację, sztuk walki oraz gimnastyki artystycznej. Tab. 5. Zainteresowania formami aktywności ruchowej uczniów V LO we Wrocławiu [%] Formy aktywności ruchowej Klasa I Klasa II Klasa III dziewczęta chłopcy dziewczęta chłopcy dziewczęta chłopcy Lekkoatletyka 14,29 7,14 13,64 5,76 4,35 11,11 Sporty motorowe 9,52 14, Kajakarstwo i wioślarstwo 0 7,14 0 5,56 8,7 0 Kulturystyka , Narciarstwo biegowe 2, ,35 0 Narciarstwo zjazdowe 9,52 7,14 11,11 8,93 21,74 27,78 Gimnastyka artystyczna 4,76 0 4, Biegi na orientację 2,38 7,14 0 5, Pływanie 9,52 7, ,78 13,04 16,67 Aerobik ,64 0 4,35 5,56 Gimnastyka sportowa ,35 5,56 Gry sportowe 9,52 21,43 13,64 11,11 4,35 22,22 Tańce 14,29 0 4,55 5,56 8,7 0 Turystyka 2,38 14,29 9,09 0 4,35 5,56 Sztuki walki 2,38 14,29 9,09 16, Łyżwiarstwo i łyżworolki 4,76 0 4,55 5,56 13,04 0 Żeglarstwo i windsurfing 2,38 7,14 4,55 0 4,35 5,56 Inne 7, ,35 0

87 M. Ściślak, A. Rokita, M. Kołodziej, K. Kałużny, M. Popowczak Zainteresowania aktywnością ruchową uczniów liceów Wrocławia 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 87 Nikt z chłopców nie był zainteresowany sportami motorowymi, kajakarstwem i wioślarstwem, kulturystyką, narciarstwem biegowym, aerobikiem, biegami na orientację, tańcami, sztukami walki, gimnastyką artystyczną, turystyką oraz łyżwiarstwem i łyżworolkami (tab. 5). W podsumowaniu należy stwierdzić, że niezależnie od klasy największym zainteresowaniem wśród dziewcząt uczących się w V LO we Wrocławiu cieszyło się narciarstwo zjazdowe i lekkoatletyka. Żadna z dziewcząt nie była zainteresowana kulturystyką (tab. 5). Wśród chłopców niezależnie od klasy największym zainteresowaniem cieszyły się gry sportowe, pływanie i narciarstwo zjazdowe. Nikt z chłopców nie był zainteresowany narciarstwem biegowym i gimnastyką artystyczną (tab. 5). Zainteresowania formami aktywności ruchowej uczniów XVII LO we Wrocławiu Płeć uczniów miała istotny wpływ (p < 0,05) na wybór 8 form aktywności ruchowej przez uczniów (dziewczęta preferowały gimnastykę artystyczną, tańce, aerobik i łyżwiarstwo, a chłopcy sztuki walki, kulturystykę, sporty motorowe i gry sportowe). Dziewczęta z klas I najbardziej zainteresowane były tańcami (29,41%), natomiast chłopcy najczęściej wybierali gry sportowe (20%), turystykę i sztuki walki (20%). Żadna z dziewcząt nie była zainteresowana sportami motorowymi, kajakarstwem i wioślarstwem, kulturystyką, narciarstwem biegowym, gimnastyką artystyczną, biegami na orientację i sztukami walki. Nikt z chłopców nie wybrał lekkoatletyki, kajakarstwa i wioślarstwa, kulturystyki, narciarstwa biegowego, gimnastyki artystycznej i sportowej oraz biegów na orientację (tab. 6). Wśród dziewcząt z klas II najpopularniejsze były tańce (20%). Chłopcy preferowali żeglarstwo i windsurfing (21,74%) oraz gry sportowe (17,39%) i sztuki walki (17,39%). Żadna z dziewcząt nie była zainteresowana kajakarstwem i wioślarstwem, kulturystyką, narciarstwem biegowym i zjazdowym, gimnastyką sportową, biegami na orientację, łyżwiarstwem i łyżworolkami oraz żeglarstwem i windsurfingiem. Nikt z chłopców nie wybrał kajakarstwa i wioślarstwa, narciarstwa biegowego i zjazdowego, gimnastyki artystycznej i sportowej, aerobiku, tańców oraz biegów na orientację (tab. 6). W klasach III dziewczęta najczęściej wybierały lekkoatletykę (14,29%) oraz pływanie (17,14%). Chłopcy najbardziej interesowali się grami sportowymi (35%) oraz sportami motorowymi (20%). Żadna z dziewcząt nie była zainteresowana kulturystyką, narciarstwem biegowym i zjazdowym, gimnastyką sportową, łyżwiarstwem i łyżworolkami. Nikt z chłopców nie wybrał lekkoatletyki, kulturystyki, narciarstwa biegowego i zjazdowego, gimnastyki artystycznej i sportowej, aerobiku, tańców, biegów na orientację oraz żeglarstwa i windsurfingu (tab. 6). W podsumowaniu należy stwierdzić, że niezależnie od klasy największym zainteresowaniem wśród dziewcząt uczących się w XVII LO we Wrocławiu cieszyły się tańce i pływanie. Żadna z dziewcząt nie była zainteresowana kulturystyką oraz narciarstwem biegowym (tab. 6). Wśród chłopców niezależnie od klasy największym zainteresowaniem cieszyły się gry sportowe i sztuki walki. Nikt z chłopców nie był zainteresowany narciarstwem biegowym, gimnastyką artystyczną, biegami na orientację, aerobikiem i gimnastyką sportową (tab. 6). Zainteresowania formami aktywności ruchowej uczniów XXX LO we Wrocławiu Płeć uczniów miała statystycznie istotny wpływ (p < 0,05) na wybór 3 form aktywności ruchowej przez uczniów (dziewczęta preferowały tańce, a chłopcy kulturystykę i gry sportowe). Dziewczęta z klas I najbardziej zainteresowane były tańcami (26,67%), natomiast chłopcy grami sportowymi (15,38%) i turystyką (15,38%). Żadna z dziewcząt nie była zainteresowana lekkoatletyką, kajakarstwem i wioślarstwem, kulturystyką, narciarstwem biegowym i zjazdowym, gimnastyką sportową, biegami na orientację i turystyką. Nikt z chłopców nie wybrał sportów motorowych,

88 88 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 M. Ściślak, A. Rokita, M. Kołodziej, K. Kałużny, M. Popowczak Zainteresowania aktywnością ruchową uczniów liceów Wrocławia Tab. 6. Zainteresowania formami aktywności ruchowej uczniów XVII LO we Wrocławiu [%] Formy aktywności ruchowej Klasa I Klasa II Klasa III dziewczęta chłopcy dziewczęta chłopcy dziewczęta chłopcy Lekkoatletyka 2,94 0 2,86 4,35 14,29 0 Sporty motorowe 0 5 2,86 13,04 2,86 20 Kajakarstwo i wioślarstwo ,86 5 Kulturystyka ,7 0 0 Narciarstwo biegowe Narciarstwo zjazdowe 8, Gimnastyka artystyczna , ,43 0 Biegi na orientację ,86 0 Pływanie 11, ,29 8,7 17,14 15 Aerobik 8,82 0 2,86 0 2,86 0 Gimnastyka sportowa 2, Gry sportowe 11, ,57 17,39 5,71 35 Tańce 29, ,57 0 Turystyka 8, ,43 4,35 5,71 10 Sztuki walki ,71 17,39 8,57 15 Łyżwiarstwo i łyżworolki 11,76 5,71 0 5,71 0 2,94 Żeglarstwo i windsurfing 2, ,74 2,86 0 Inne ,29 0 2,86 0 Tab. 7. Zainteresowania formami aktywności ruchowej uczniów XXX LO we Wrocławiu [%] Formy aktywności ruchowej Klasa I Klasa II Klasa III dziewczęta chłopcy dziewczęta chłopcy dziewczęta chłopcy Lekkoatletyka 0 7,69 15,38 16, Sporty motorowe 6, Kajakarstwo i wioślarstwo 0 7, Kulturystyka 0 7,69 7, Narciarstwo biegowe ,69 0 Narciarstwo zjazdowe 0 0 7,69 0 7,69 0 Gimnastyka artystyczna 6, ,67 15,38 0 Biegi na orientację Pływanie 6, ,38 16,67 30,77 12,5 Aerobik 6, Gimnastyka sportowa 0 7,69 15, Gry sportowe 13,33 15,38 7,69 16, ,5 Tańce 26,67 7,69 7, ,08 0 Turystyka 0 15, Sztuki walki 10 7,69 15,38 33, Łyżwiarstwo i łyżworolki 3,33 0 7, Żeglarstwo i windsurfing 3, ,5 Inne 0 7,

89 M. Ściślak, A. Rokita, M. Kołodziej, K. Kałużny, M. Popowczak Zainteresowania aktywnością ruchową uczniów liceów Wrocławia 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 89 narciarstwa biegowego i zjazdowego, gimnastyki artystycznej, pływania, aerobiku, biegów na orientację, żeglarstwa i windsurfingu oraz łyżwiarstwa i łyżworolek (tab. 7). Wśród dziewcząt z klas II najpopularniejsze były: lekkoatletyka (15,38%), pływanie (15,38%), gimnastyka sportowa (15,38%) oraz sztuki walki (15,38%). Chłopcy zdecydowanie preferowali sztuki walki (33,33%). Żadna z dziewcząt nie była zainteresowana sportami motorowymi, kajakarstwem i wioślarstwem, narciarstwem biegowym, gimnastyką artystyczną, biegami na orientację, aerobikiem, turystyką oraz żeglarstwem i windsurfingiem. Nikt z chłopców nie wybrał sportów motorowych, kajakarstwa i wioślarstwa, kulturystyki, narciarstwa biegowego i zjazdowego, gimnastyki sportowej, aerobiku, biegów na orientację oraz żeglarstwa i windsurfingu (tab. 7). W klasach III dziewczęta najczęściej wybierały pływanie (30,77%) i tańce (23,08%). Chłopcy najbardziej interesowali się sztukami walki (25%) i sportami motorowymi (25%). Żadna z dziewcząt nie była zainteresowana lekkoatletyką, sportami motorowymi, kajakarstwem i wioślarstwem, kulturystyką, gimnastyką sportową, biegami na orientację, aerobikiem, turystyką, grami sportowymi, sztukami walki, łyżwiarstwem i łyżworolkami oraz żeglarstwem i windsurfingiem. Nikt z chłopców nie wybrał lekkoatletyki, kajakarstwa i wioślarstwa, kulturystyki, narciarstwa biegowego i zjazdowego, gimnastyki artystycznej i sportowej, aerobiku, biegów na orientację, tańców, turystyki oraz łyżwiarstwa i łyżworolek (tab. 7). W podsumowaniu należy stwierdzić, że niezależnie od klasy największym zainteresowaniem wśród dziewcząt uczących się w XXX LO we Wrocławiu cieszyły się tańce i pływanie. Żadna z dziewcząt nie była zainteresowana kajakarstwem i wioślarstwem, biegami na orientację i turystyką (tab. 7). Wśród chłopców niezależnie od klasy największym zainteresowaniem cieszyły się gry sportowe i sztuki walki. Nikt z chłopców nie był zainteresowany narciarstwem biegowym i zjazdowym, biegami na orientację, aerobikiem, łyżwiarstwem i łyżworolkami oraz żeglarstwem i windsurfingiem (tab. 7). Zainteresowania formami aktywności ruchowej uczniów klas I Dziewczęta z klas I najbardziej interesowały się tańcami (od 14,29% do 29,41%), grami sportowymi (od 9,52% do 25%) i pływaniem (od 6,67% do 25%). Żadna z dziewcząt nie była zainteresowana kulturystyką (tab. 8). Wśród chłopców z klas I największym zainteresowaniem cieszyły się gry sportowe (od 15,38% do 26,67%), sztuki walki (do 20%). Żaden z chłopców nie wybrał narciarstwa biegowego, gimnastyki artystycznej i aerobiku (tab. 8). Zainteresowania formami aktywności ruchowej uczniów klas II Dziewczęta z klas II najbardziej interesowały się tańcami (od 7,69% do 25%). Popularne były również gry sportowe (do 21,21%) i pływanie (do 15,38%). Żadna z dziewcząt nie była zainteresowana kajakarstwem i wioślarstwem oraz narciarstwem biegowym (tab. 9). Wśród chłopców z klas II największym zainteresowaniem cieszyły się gry sportowe (od 11,11% do 26,67%), sztuki walki (od 8,33% do 33,33%) oraz pływanie (od 4,76% do 27,78%). Żaden z chłopców nie wybrał narciarstwa biegowego, gimnastyki sportowej i aerobiku (tab. 9). Zainteresowania formami aktywności ruchowej uczniów klas III Dziewczęta z klas III najbardziej interesowały się tańcami (od 8,7% do 29,17%) i pływaniem (od 2,94% do 30,77%). Najmniejsze zainteresowanie wśród dziewcząt budziła kulturystyka (do 2,94%) (tab. 10). Wśród chłopców z klas III największym zainteresowaniem cieszyły się gry sportowe (od 8,33% do 22,22%). Żaden z chłopców nie wybrał narciarstwa biegowego (tab. 10). W podsumowaniu należy stwierdzić, że niezależnie od liceum, do którego uczęszczali uczniowie, największym zainteresowaniem wśród dziewcząt uczących się w liceach ogólnokształcących we Wrocławiu cieszyły się tańce, gry sportowe i pływanie. Najmniejsze zainteresowanie wśród dziew-

90 90 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 M. Ściślak, A. Rokita, M. Kołodziej, K. Kałużny, M. Popowczak Zainteresowania aktywnością ruchową uczniów liceów Wrocławia Tab. 8. Zainteresowania formami aktywności ruchowej uczniów klas I [%] Formy aktywności ruchowej I LO II LO IV LO V LO XVII LO XXX LO dziewczęta chłopcy dziewczęta chłopcy dziewczęta chłopcy dziewczęta chłopcy dziewczęta chłopcy dziewczęta ch. Lekkoatletyka 5,88 14,29 12,12 13,33 4, ,29 7,14 2, ,69 Sporty motorowe 0 7,14 0 6, ,52 14, ,67 0 Kajakarstwo i 2, ,56 0 7, ,69 wioślarstwo Kulturystyka ,69 Narciarstwo biegowe ,17 0 2, Narciarstwo zjazdowe 14,71 7,14 6, ,56 9,52 7,14 8, Gimnastyka artystyczna 2, ,17 0 4, ,67 0 Biegi na orientację 2, ,38 7, Pływanie 14,71 7,14 15,15 13, ,52 7,14 11, ,67 0 Aerobik ,82 0 6,67 0 Gimnastyka sportowa 5,88 7,14 3, , ,69 Gry sportowe 17,65 21,43 21,21 26, ,22 9,52 21,43 11, ,33 15,38 Tańce 23,53 7,14 24, , , , ,67 7,69 Turystyka 0 7, ,17 5,56 2,38 14,29 8, ,38 Sztuki walki 2,94 14,29 3,03 13, ,38 14, ,69 Łyżwiarstwo i łyżworolki Żeglarstwo i windsurfing 2,94 0 3,03 0 8,33 5,56 4, ,76 5,71 3, ,14 3,03 6, ,38 7,14 2,94 5 3,33 0 Inne 2,94 0 3,03 0 4,17 11,11 7, ,69

91 M. Ściślak, A. Rokita, M. Kołodziej, K. Kałużny, M. Popowczak Zainteresowania aktywnością ruchową uczniów liceów Wrocławia 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 91 Tab. 9. Zainteresowania formami aktywności ruchowej uczniów klas II [%] Formy aktywności ruchowej I LO II LO IV LO V LO XVII LO XXX LO dziewczęta chłopcy dziewczęta chłopcy dziewczęta chłopcy dziewczęta chłopcy dziewczęta chłopcy dziewczęta chłopcy Lekkoatletyka ,12 13,33 2, ,64 5,76 2,86 4,35 15,38 16,67 Sporty motorowe 0 19,05 0 6,67 2,78 8, ,86 13, Kajakarstwo i wioślarstwo ,33 0 5, Kulturystyka 0 14, ,11 0 8,7 7,69 0 Narciarstwo biegowe Narciarstwo zjazdowe 18,75 14,29 6, ,89 16,67 11,11 8, ,69 0 Gimnastyka 6, ,78 0 4, , ,67 artystyczna Biegi na orientację , , Pływanie 12,5 4,76 15,15 13,33 5,56 8, ,78 14,29 8,7 15,38 16,67 Aerobik , ,64 0 2, Gimnastyka sportowa 6,25 0 3, ,38 0 Gry sportowe 0 19,05 21,21 26,67 5, ,64 11,11 8,57 17,39 7,69 16,67 Tańce , ,89 0 4,55 5, ,69 0 Turystyka 6, ,33 0 9, ,43 4, Sztuki walki 0 9,52 3,03 13,03 2,78 8,33 9,09 16,67 5,71 17,39 15,38 33,33 Łyżwiarstwo i łyżworolki Żeglarstwo i windsurfing 12,5 0 3, ,89 0 4,55 5,56 0 5,71 7,69 0 6,25 0 3,03 6,67 5,56 0 4, , Inne 6,25 0 3, ,

92 92 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 M. Ściślak, A. Rokita, M. Kołodziej, K. Kałużny, M. Popowczak Zainteresowania aktywnością ruchową uczniów liceów Wrocławia Tab. 10. Zainteresowania formami aktywności ruchowej uczniów klas III [%] Formy aktywności ruchowej I LO II LO IV LO V LO XVII LO XXX LO dziewczęta chłopcy dziewczęta chłopcy dziewczęta chłopcy dziewczęta chłopcy dziewczęta chłopcy dziewczęta chłopcy Lekkoatletyka 0 6,25 4,17 8,33 2,94 0 4,35 11,11 14, Sporty motorowe ,67 4,17 2,94 17, , Kajakarstwo 0 0 4,17 4,17 11,76 0 8,70 0 2, i wioślarstwo Kulturystyka ,33 2,94 11, Narciarstwo biegowe , ,69 0 Narciarstwo zjazdowe 10 6,25 8,33 12,50 5, ,74 27, ,69 0 Gimnastyka ,17 2, , ,38 0 artystyczna Biegi na orientację 10 6, , Pływanie ,17 12,5 2,94 5,88 13,04 16,67 17, ,77 12,5 Aerobik ,17 4, ,35 5,56 2, Gimnastyka sportowa , ,35 5, Gry sportowe 0 18,75 8,33 4,17 11,76 11,76 4,35 22,22 5, ,5 Tańce , ,76 5,88 8,7 0 8, ,08 0 Turystyka 0 6,25 4, ,35 5,56 5, Sztuki walki 0 6,25 0 4,17 8,82 5, , Łyżwiarstwo i łyżworolki Żeglarstwo i windsurfing ,17 4,17 5,88 5,88 13, , ,25 4,17 4,17 2,94 5,88 4,35 5,56 2, ,5 Inne 0 6,25 4,17 20, ,76 4,35 0 2,

93 M. Ściślak, A. Rokita, M. Kołodziej, K. Kałużny, M. Popowczak Zainteresowania aktywnością ruchową uczniów liceów Wrocławia 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 93 cząt budziły: kulturystyka, narciarstwo biegowe, biegi na orientację oraz kajakarstwo i wioślarstwo (tab. 8 10). Wśród chłopców niezależnie od liceum, do którego uczęszczali uczniowie, największym zainteresowaniem cieszyły się gry sportowe i sztuki walki. Najmniejsze zainteresowanie wśród chłopców budziły: narciarstwo biegowe, aerobik, gimnastyka artystyczna i sportowa (tab. 8 10). Dyskusja Wyniki kontroli uczestnictwa uczniów w zajęciach wychowania fizycznego przeprowadzonej przez Najwyższą Izbę Kontroli w latach wykazały bardzo niekorzystne tendencje (Buczyński 2011). W skontrolowanych szkołach (w sumie uczniów) odnotowano niski poziom aktywnego uczestnictwa uczniów w zajęciach wychowania fizycznego z tendencją spadkową, z 77,5% w roku szkolnym 2007/2008 do 76,7% w roku szkolnym 2008/2009. Liczba uczniów aktywnie uczestniczących w zajęciach zmniejszała się na kolejnych etapach edukacji oraz w badanych latach szkolnych, tj.: na II etapie (klasy IV VI szkoły podstawowej) 16,8% (w badanym okresie spadek o 0,2%), na III etapie (gimnazjum) 21,1% (spadek o 0,6%) i na IV etapie (szkoły ponadgimnazjalne) 30,7% (spadek o 1,6%). Wyniki badań Głównego Urzędu Statystycznego (2009) wykazały ponadto, że aktywność rekreacyjno-sportowa Polaków w większości dyscyplin sportowych istotnie maleje wraz z wiekiem. Wyniki te są potwierdzeniem rezultatów badań, które w 2000 r. opublikowali Dobosz i Trzcińska. Autorzy wykazali, że z powodu długoterminowych zwolnień lekarskich w zajęciach wychowania fizycznego nie uczestniczy 10,6% dziewcząt i 8,4% chłopców. Zupełnie odmiennie sytuacja wygląda w liceach ogólnokształcących w Bawarii. Badania Sawickiego (2009) wykazały, że wychowanie fizyczne należy do najbardziej lubianych przez uczniów przedmiotów szkolnych. Jest ponadto jednym z ważniejszych przedmiotów według opinii uczniów liceów bawarskich. Moegling wskazuje natomiast na zupełnie inną tendencję preferencji młodzieży w wyborze różnych postaci rekreacji fizycznej na Zachodzie. Pojęcie kultury ruchu rozciąga się od sportu po różnorodność globalnej kultury ruchu, która wychodzi poza sportowe zasady i zorientowana jest na inne znaczenia i wartości. W spectrum pozasportowych kultur ruchu zawierają się orientalne tańce, capoeira, taili, sztuki walki i praktyki jogi (Moegling 2006, s. 275). Wyniki kontroli Ministerstwa Sportu i Turystyki (2013) przeprowadzonej w ramach kampanii Stop zwolnieniom z WF przez NIK w latach wykazały, że polskie dzieci tyją najszybciej w Europie, aktywność fizyczna polskich dzieci w ciągu ostatnich 20 lat wyraźnie spadła, polskie dzieci są mniej aktywne niż dzieci z innych europejskich krajów, aktywność fizyczna wyraźnie spada wraz z wiekiem naszych dzieci, polskie dzieci mają wady postawy częściej niż ich rówieśnicy z innych państw Unii Europejskiej, sprawność fizyczna polskich dzieci w ciągu ostatnich 30 lat dramatycznie się pogorszyła. Piszą o tym również m.in. Dobosz i Trzcińska (2000). Przewęda (2009) w roku 1999 przebadał populację 73 tys. dzieci i młodzieży. Wyniki badań wykazały, że polska młodzież jest coraz większa somatycznie i coraz słabsza motorycznie. Zamierzając zmienić tendencje zwiększającej się absencji uczniów na lekcjach wychowania fizycznego, postanowiono zdiagnozować zainteresowania formami aktywności ruchowej i zaspokajać je w procesie kształcenia i wychowania fizycznego, chociażby poprzez przygotowanie zajęć do wyboru zgodnych z zainteresowaniami uczniów. Wśród uczniów liceów ogólnokształcących we Wrocławiu największym zainteresowaniem cieszyły się: taniec, pływanie i gry sportowe wśród dziewcząt oraz gry sportowe i sztuki walki wśród chłopców. Najmniejsze zainteresowanie wśród dziewcząt budziła kulturystyka i narciarstwo biegowe. Wśród chłopców najmniej popularne były: narciarstwo biegowe, aerobik, gimnastyka artystyczna i sportowa. Dziewczęta z klas I najbardziej zainteresowane były tańcami, grami sportowymi i pływaniem. Żadna z dziewcząt nie była zainteresowana kulturystyką.

94 94 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 M. Ściślak, A. Rokita, M. Kołodziej, K. Kałużny, M. Popowczak Zainteresowania aktywnością ruchową uczniów liceów Wrocławia Dziewczęta z klas II preferowały tańce. Popularne były również gry sportowe i pływanie. Żadna z dziewcząt nie była zainteresowana kajakarstwem i wioślarstwem oraz narciarstwem biegowym. Dziewczęta z klas III najbardziej interesowały się tańcami i pływaniem. Najmniejsze zainteresowanie wśród dziewcząt budziła kulturystyka. Wśród chłopców klas I największym zainteresowaniem cieszyły się gry sportowe i sztuki walki. Żaden z chłopców nie wybrał narciarstwa biegowego, gimnastyki artystycznej i aerobiku. Wśród chłopców z klas II największe zainteresowanie budziły gry sportowe, sztuki walki oraz pływanie. Żaden z chłopców nie wybrał narciarstwa biegowego, gimnastyki sportowej i aerobiku. Wśród chłopców z klas III największym zainteresowaniem cieszyły się gry sportowe. Żaden z chłopców nie wybrał narciarstwa biegowego. Podobne wyniki uzyskała Górna (1997). Siatkówka była najbardziej popularną grę wśród dziewcząt. Chłopcy natomiast najbardziej zainteresowani byli koszykówką, piłką nożną i siatkówką. Gimnastyka zajmowała wśród dziewcząt wysoką trzecią pozycję spośród najpopularniejszych form aktywności ruchowej. Nikt z chłopców nie był zainteresowany turystyką, aerobikiem i narciarstwem biegowym. Podobne rezultaty uzyskał również Pośpiech (2006). Gry zespołowe należały do najbardziej lubianych przez uczniów i uczennice treści lekcji wychowania fizycznego (79,8% chłopców i 63,9% dziewcząt). Najbardziej nielubianą treścią zajęć ruchowych w szkołach podstawowych i gimnazjach była gimnastyka (42% chłopców i 35,2% dziewcząt w szkole podstawowej oraz 54% chłopców i 56,9% dziewcząt w gimnazjum). Badania Kocemby (1997) przeprowadzone w kilkunastu krajach wykazały, że pływanie niezmiennie od wielu lat zajmuje wysoką pozycję wśród preferowanych przez młodzież dyscyplin sportowych. Piłkę nożną natomiast wskazała niewiele ponad 1/4 mieszkańców Pragi, 1/6 Finów i co dwunasty Estończyk. Do uprawiania tenisa przyznawało się od 40% do 50% młodzieży we wszystkich badanych krajach. Oprócz tenisa wysokie pozycje na liście preferencji zajmowały: jeździectwo, żeglarstwo i sporty motorowe. Odmienne wyniki uzyskali Bartoszewicz i Frömel (2006), wykazując, że najmniejszym zainteresowaniem wśród dziewcząt cieszyła się kulturystyka i narciarstwo biegowe. Wśród chłopców natomiast najmniej popularne były: narciarstwo biegowe, gimnastyka artystyczna i aerobik. Zainteresowanie dziewcząt tańcem i pływaniem może wynikać z wartości utylitarnych tych form aktywności ruchowej. Wydaje się również, że na popularność tańca wpływ mają media (m.in. programy taneczne: Taniec z Gwiazdami, You Can Dance i Mam Talent ). Licznie powstające szkoły tańca umożliwiają zapoznanie się z różnymi jej odmianami na każdym poziomie trudności. Wydaje się, że na popularność gier sportowych i sztuk walk wśród uczniów liceów ogólnokształcących Wrocławia wpływ mają również media (m.in. transmisje rozgrywek PlusLigii, Ligii Światowej, Champions Leaque, walk zawodowych w boksie, MMA) oraz uczestniczące w najwyższych rozgrywkach ligowych wrocławskie zespoły ligowe (Impel Wrocław piłka siatkowa, Śląsk Wrocław piłka nożna, koszykówka, Gwardia Wrocław boks, judo). Wydaje się również, że organizacja we Wrocławiu imprez sportowych o randze europejskiej (ME kobiet w piłce siatkowej 2009, ME mężczyzn w koszykówce 2009, ME mężczyzn w piłce nożnej 2012) determinuje stale rosnącą popularność tych dyscyplin. Nieco odmienne wyniki zainteresowań formami aktywności ruchowej uczniów uzyskali Frömel i wsp. (1995/96, 2000). W przeprowadzonych przez nich badaniach dziewczęta najbardziej zainteresowane były grami sportowymi, pływaniem oraz łyżwiarstwem, natomiast chłopcy preferowali pływanie, narciarstwo zjazdowe i gry sportowe. Wydaje się, że różnice między wynikami badań Frömela i wsp. (1995/96, 2000) oraz badań autorów niniejszego opracowania mogły wynikać ze środowiska badawczego i roku ich realizacji. Jak wykazał Rokita (2005), rok badań ma wpływ na wybór niektórych form aktywności ruchowej (tańców wśród

95 M. Ściślak, A. Rokita, M. Kołodziej, K. Kałużny, M. Popowczak Zainteresowania aktywnością ruchową uczniów liceów Wrocławia 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 95 dziewcząt oraz sztuk walki wśród chłopców). Wybór pływania i gier sportowych natomiast nie zależy od roku badań i środowiska. O prawdopodobnych motywach wyboru gier sportowych pisano powyżej. Wydaje się, że zainteresowanie pływaniem wynika z wartości utylitarnych i zdrowotnych, o czym pisali także Rokita (1999, 2005), Bartoszewicz (2007, 2011), Frömel i Bartoszewicz (1998) oraz Frömel i Novosad (1998). Pośpiech (2003) na podstawie analizy publikacji krajowych i zagranicznych sformułował wnioski wskazujące, że najbardziej aprobowaną treścią zajęć przez chłopców są zespołowe gry sportowe, dziewczęta natomiast preferują indywidualne formy aktywności ruchowej (m.in. tańce). Większość dziewcząt i chłopców uznaje pozytywny wpływ ćwiczeń fizycznych na funkcjonowanie organizmu i dobrą sylwetkę. Rokita (1998) wykazał ponadto, że tworzenie w sposób obiektywny (uwzględniający zainteresowania) programu nauczania wychowania fizycznego w liceach to potrzeba chwili. Jest bowiem szansa, by zaspokajając zainteresowania aktywnością ruchową uczniów, utrwalić pozytywne (lub zmienić negatywne) postawy wobec kultury fizycznej młodzieży. Istnieje duże prawdopodobieństwo, że uczniowie uczestniczący w realizacji programów wychowania fizycznego zgodnie ze swoimi zainteresowaniami będą podejmować dodatkową systematyczną aktywność fizyczną poza szkołą i w przyszłości. W związku z tym zasadne wydaje się diagnozowanie zainteresowań aktywnością ruchową uczniów, a następnie zaspokajanie ich w procesie kształcenia i wychowania fizycznego. WNIOSKI 1. Uczniowie wybranych liceów ogólnokształcących we Wrocławiu najczęściej wybierali taniec, pływanie oraz gry sportowe i sztuki walki. 2. Wyniki badań potwierdziły potrzebę odmiennego programowania i prowadzenia lekcji wychowania fizycznego dla dziewcząt i chłopców. Dziewczęta niezależnie od wieku najbardziej zainteresowane były tańcami i pływaniem, a chłopcy grami sportowymi i sztukami walki. 3. Zainteresowania aktywnością ruchową uczniów w badanych liceach różnią się w obrębie szkoły, do której uczęszczają uczniowie. Ze względu na to, że liceum, do którego uczęszczali uczniowie, miało wpływ na wybór 6 form aktywności ruchowej (narciarstwa zjazdowego i biegowego, gimnas tyki artystycznej i sportowej, gier sportowych i tańców), niezbędne jest odmienne programowanie i prowadzenie lekcji wychowania fizycznego w poszczególnych placówkach oświatowych. BIBLIOGRAFIA Al-Isa A.N., Campbell J., Desapriya E., Wijesinghe N. (2011), Social and Health Factors Associated with Physical Activity among Kuwaiti College Students, Journal of Obesity, 1 6. Bartoszewicz R. (2007), Transfer między zainteresowaniami sportowymi a aktywnością ruchową uczniów gimnazjalnych w wybranych krajach europejskich, Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, Sectio E, 1, Bartoszewicz R. (2011), Aktywność ruchowa młodzieży gimnazjalnej z południowo-zachodniej Polski na tle wybranych ośrodków europejskich, Studia i Monografie AWF we Wrocławiu, 101. Bartoszewicz R., Frömel K. (2006), Motor activity of junior high school students in the period of socio-economic transformations in Poland and the Czech Republic, Human Movement, 7 (1), Buczyński G. (2011), NIK o wychowaniu fizycznym w szkole, [data dostępu: ]. Cendrowski Z., Czerska E., Frołowicz T., Madejski, E., Pośpiech J., Przybylski W. (2008), Komentarz do podstawy programowej przedmiotu wychowanie fizyczne [W:] Podstawa programowa z komentarzami. T. 8: Wychowanie fizyczne i edukacja dla bezpieczeństwa w szkole podstawowej, gimnazjum i liceum. MEN, Warszawa, Dobosz J., Trzcińska D. (2000), Kto i dlaczego nie ćwiczy na lekcjach wf, Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne, 2/3, Frömel K., Bartoszewicz R. (1998), Aspect of organization in the structure of sporting interests and motor activity in children in the regions of Olomouc and Wroclaw, [w:] Pavlović T. (red.), Sport Mladih: III Mednarodni

96 96 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 M. Ściślak, A. Rokita, M. Kołodziej, K. Kałużny, M. Popowczak Zainteresowania aktywnością ruchową uczniów liceów Wrocławia Simpozij: zbornik, Univerzita Ljubljana, Ljubljana, Frömel K., Ludva P., Formankova S. (1995/96), Structure of sporting interests and motor activities of young people, Telesna Kultura, 26, Frömel K., Novosad J. (1998), Motor activity in a week s routine of secondary school pupils, [w:] Pawlovic M. (red.), Sport of the young, Faculty of Sport, Ljubljana Frömel K., Skalik K., Sigmund E., Vasendova J., Neuls F., Wirdheim E. (2000), Analysis of physical activity in 16 and 18 year-old grammar school students within international context, Journal of Human Kinetics, 3, Greenwood M., Stillwell J., Byars A. (2001), Activity preferences of middle school physical education students, Educator, 2, Górna K. (1997), Zainteresowania młodzieży licealnej formami aktywności sportowo-rekreacyjnej, Kultura i Edukacja, Szkoła Wyższa im. Pawła Włodkowica w Płocku, Katowice, Gurycka A. (1989), Rozwój i kształtowanie zainteresowań, PWN, Warszawa. GUS (2009), Uczestnictwo Polaków w sporcie i rekreacji ruchowej w 2008 roku, stat.gov.pl/gus [data dostępu: ]. Jonçich G. (1968), A biography of Edward L. Thorndike, Wesleyan University Press, Middletown. Kałużny K., Rokita A. (2011a), Zainteresowania uczniów klas I III gimnazjum integracyjnego różnymi formami aktywności ruchowej, Rozprawy Naukowe AWF we Wrocławiu, 35, Kałużny K., Rokita A. (2011b), Zainteresowania uczniów klas integracyjnych szkoły podstawowej aktywnością ruchową, Rozprawy Naukowe AWF we Wrocławiu, 35, Karkosz K. (1994), Zainteresowania i aktywność sportowo-rekreacyjna młodzieży licealnej, Zeszyty Metodyczno-Naukowe AWF w Katowicach, 5, Kocemba W. (1997), Uczestnictwo młodzieży w kulturze fizycznej, [w:] Jankowski K.W., Krawczyk Z. (red.), Wartości i wzory kultury fizycznej młodzieży. Badania porównawcze, Studia i Monografie AWF w Warszawie 67, Ministerstwo Sportu i Turystyki (2013) Stop zwolnieniom z WF, [data dostępu: ]. Moegling K. (2006), Bildung als Ausweg des Menschen aus seiner selbstverschuldenten Unmundigkeit Zum Bildungsverstandnis und zur Konzeption einer zeitgemasen Sport und Bewegungspadagogik, Ido-Ruch dla Kultury, Rocznik Naukowy, 6, Mynarski W., Tomik R. (2005), Formy i zakres aktywności ruchowej w czasie wolnym uczennic i uczniów gimnazjum, Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, 60 (341), Pławińska L. (1997), Zainteresowania młodzieży szkolnej wychowaniem fizycznym i sportem, Zeszyty Naukowe. Prace Instytutu Kultury Fizycznej Uniwersytetu Szczecińskiego, 12, Pośpiech J. (2003), Wychowanie fizyczne i sport szkolny w krajach europejskich wybrane problemy, Politechnika Opolska, Opole. Pośpiech J. (2006), Jakość europejskiego wychowania fizycznego w świetle badań, PTNKF, Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa, Racibórz. Przewęda R. (2009), Zmiana kondycji fizycznej polskiej młodzieży w ciągu ostatnich dekad, Studia Ecologiae et Bioethicae, 7 (1), Rokita A. (1995), Zainteresowanie uczniów liceów ogólnokształcących zespołowymi grami sportowymi, [w:] Naglak Z., Panfil R. (red.), Zespołowe gry sportowe w wychowaniu fizycznym i sporcie, AWF, Wrocław, Rokita A. (1996), Zainteresowania aktywnością ruchową uczniów szkoły średniej a planowanie i realizacja zajęć dydaktycznych z wychowania fizycznego, [w:] Ślężyński J. (red.), Efekty kształcenia w kulturze fizycznej, AWF, Katowice, Rokita A. (1997), Zainteresowania formami aktywności ruchowej a postawa wobec kultury fizycznej uczniów szkół ponadpodstawowych. Rozprawa doktorska, AWF, Wrocław. Rokita A. (1998), Planowanie budżetu godzin z wychowania fizycznego a zaspokajanie zainteresowań uczniów aktywnością ruchową, [w:] Ślężyński J. (red.), Efekty kształcenia i wychowania w kulturze fizycznej, PTNKF, Katowice, Rokita A. (1999), The timetable of physical education (PE) activities as an example of providing interest in mobile activity for students, [w:] Parisi P. (red.), Proceedings of the 4 th Annual Congress of the European College of Sport Science, Sport Science 99 in Europe, Roma, 397. Rokita A. (2001), Zainteresowania aktywnością ruchową z piłką uczniów klas I liceum ogólnokształcącego w latach , Human Movement, 1 (3), Rokita A. (2005), The interest in sport activity among first year secondary school students in the years , Kinesiology, 37 (1), Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 grudnia 2008 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego

97 M. Ściślak, A. Rokita, M. Kołodziej, K. Kałużny, M. Popowczak Zainteresowania aktywnością ruchową uczniów liceów Wrocławia 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 97 oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół, DzU z 2009 r., nr 4, poz. 17. Sawicki Z. (2009), Pozaszkolna aktywność sportowa 14-letnich uczniów szkół niemieckich, Rozprawy Naukowe AWF we Wrocławiu, 28, Sindik J., Andrijasević M., Ćurković S. (2009), Relation of Students Attitude Toward Leisure Time Activities and Their Preferences Toward Sport Recreation Activities, Acta Kinesiologica, 1, Telama R. (1978), Pupils Interest and Motivation for Sport in Finland, International Journal of Physical Education, 1 (1), Praca wpłynęła do Redakcji: Praca została przyjęta do druku: Adres do korespondencji: Marcin Ściślak Katedra Zespołowych Gier Sportowych Akademia Wychowania Fizycznego ul. Mickiewicza Wrocław

98 98 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 M. Ściślak, A. Rokita, M. Kołodziej, K. Kałużny, M. Popowczak Zainteresowania aktywnością ruchową uczniów liceów Wrocławia Kwestionariusz Zainteresowania w zakresie aktywności ruchowej 1. Płeć Klasa Wiek 2. Jeśli uczestniczysz w zajęciach sportowych poza lekcjami, w szkole, w klubie, sekcji itp., podaj, w jakiej dyscyplinie sportu... i przez ile godzin przeciętnie w tygodniu Podaj, jakie formy aktywności ruchowej jakie dyscypliny sportu podejmujesz najczęściej w czasie wolnym samodzielnie lub z kolegami... Podaj, ile godzin poświęcasz na to przeciętnie w tygodniu Zaznacz w kolejności pięć form lub preferencji związanych z aktywnością ruchową z każdej z podanych niżej dziewięciu grup, które Cię najbardziej INTERESUJĄ! Na kresce przed nazwą wstaw liczby od 1 do 5 (w grupie V, VI i IX do 4) wskazujące na kolejność (ranking) Twoich zainteresowań. Na końcu każdej grupy możesz też wpisać inne swoje zainteresowania lub preferencje. I. DYSCYPLINY SPORTOWE lekkoatletyka sporty motorowe kajakarstwo i wioślarstwo kulturystyka narciarstwo biegowe narciarstwo zjazdowe gimnastyka artystyczna biegi na orientację pływanie aerobik i podobne gimnastyka sportowa gry sportowe tańce turystyka sztuki walki łyżwiarstwo i łyżworolki żeglarstwo i windsurfing inne... II. GIMNASTYKA akrobatyka poręcze drążek równoważnia kółka skoki trampolina inne... III. LEKKOATLETYKA biegi długie rzuty (oszczep, dysk, piłeczka) skok w dal skok w wzwyż sprinty pchnięcie kulą biegi sztafetowe inne... IV. GRY SPORTOWE badminton piłka ręczna piłka nożna koszykówka hokej na lodzie siatkonoga siatkówka softball i baseball tenis stołowy tenis ziemny piłka wodna inne... V. TURYSTYKA rowerowa piesza wodna motorowa inne... VI. RODZAJE WYSIŁKU zwinnościowe szybkościowe siłowe wytrzymałościowe VII. CELE AKTYWNOŚCI FIZYCZNEJ estetyczne (piękno ruchu, elegancja, zgrabność itp.) kondycyjne (dbałość o rozwój siły, wytrzymałości itp.) sportowe (współzawodnictwo, doskonałość w grze itp.) twórcze (kreatywność, samorealizacja, samodoskonalenie itp.) zdrowotne (zachowanie zdrowia, dobre samopoczucie itp.) inne... VIII. SPORTY TECHNICZNE paragliding biathlon triathlon sporty motorowe kolarstwo nurkowanie strzelectwo inne... IX. PŁYWANIE kraul (styl dowolny) żabka (styl klasyczny) na plecach (styl grzbietowy) delfin (styl motylkowy)

99 Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu 2014, 45, Lesław Kulmatycki akademia wychowania fizycznego we wrocławiu Motywy wyboru specjalności wychowanie fizyczne specjalne przez studentki i studentów Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu Abstract Motives for choosing the specialization in adapted physical education by female and male students in Wroclaw University School of Physical Education The SPE teacher is a part of developmentally appropriate physical education. In other words it is a physical activity that is adapted and modified to be appropriate for the person with a disability. The specialization in Adapted Physical Education in Wroclaw University School of Physi cal Education was established in This article reports data drawn from a survey of students views about their motivation to work with children with disabilities. The students were recruited from adapted physical education specialization provided by the University. The data were used to constitute six groups of the motives of adapted physical education students. The findings showed that the largest group of female students, more than 30 percent, decided to study adapted physical education because they want to help others. The largest groups of male students have chosen the specialization as a way of self-realization, more than 35 percent. Key words: adapted physical education, specialty, motives, students Słowa kluczowe: wychowanie fizyczne specjalne, specjalność, motywy, studenci WPROWADZENIE W literaturze poświęconej motywacji człowieka można znaleźć wiele koncepcji i różnorodnych teorii dotyczących motywów postępowania. We współczesnej psychologii motywy ujmuje się najczęściej albo jako tendencję kierunkową, czyli gotowość do zmierzania ku określonym celom, albo jako siłę napędową, inicjującą zachowanie i determinującą dynamikę, intensywność i trwałość tego zachowania, albo też jako regulator w trakcie określonego postępowania, powodujący zmianę dynamiki lub kierunku zachowania (Tomczak-Witych 2002, Franken 2005). Oczywiście precyzyjne rozróżnienie poszczególnych ujęć nastręczać może wiele problemów. Wielokrotnie podejmowano próby definiowania czynników skłaniających jednostkę do określonych działań, ale trudno było o jednoznaczne odpowiedzi. Murray uważa, że [ ] motyw jest wewnętrznym czynnikiem, który inspiruje, ukierunkowuje i integruje zachowanie człowieka [ ] (Murray 1968, s. 19). Według Reykowskiego motyw to [ ] pojęcie ogólne oznaczające takie zjawiska, jak intencja, zamiar, pragnienie, życzenie [ ] (Reykowski 1982, s. 18). Zdaniem Obuchowskiego motyw to [ ] racja działania, na podstawie której zapada decyzja o podjęciu tego działania [ ] (Obuchowski 1965, s. 30). Określa go jako czynnik, który umożliwia człowiekowi powzięcie decyzji. W odróżnieniu od motywu pojęcie motywacji należy rozumieć jako proces, w którym występuje nie jeden motyw, lecz zespół motywów i szereg reakcji determinowanych wieloma czynnościami. Szczepański twierdzi, że [ ] motywacja to zespół czynników uruchamiających celowe działania, to proces polegający na tym, że zachowanie jest ukierunkowane na ważne cele lub zaspokojenie potrzeb [ ] (Szczepański 2004, s. 9). Według Reykowskiego motywacja jest [ ] procesem psychicznej regulacji, od której zależy kierunek ludzkich czynności oraz ilość energii, jaką na realizację danego kierunku człowiek gotów jest poświęcić, to proces wewnętrzny, warunkujący dążenia ku określonym celom (Reykowski 1982, s. 18). Proces motywacyjny jest zatem procesem regulacji, który

100 100 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 L. Kulmatycki Motywy wyboru specjalności wychowanie fizyczne specjalne steruje czynnościami człowieka tak, aby doprowadziły go do określonego efektu. CEL BADAŃ Celem pracy było wskazanie motywów, jakimi kierowali się studenci AWF we Wrocławiu, dokonując wyboru specjalności wychowanie fizyczne specjalne. Autor postawił trzy zasadnicze pytania: 1. Czy na podstawie swobodnych wypowiedzi studentów można wyróżnić określone kategorie motywów, którymi kierowali się podczas wyboru specjalności przygotowującej ich do pracy z dziećmi specjalnej troski? 2. Czy można wymienić mniej lub bardziej istotne kategorie motywów, którymi kierowali się studenci? 3. Czy, a jeśli tak, to jak bardzo różni się motywacja wyboru specjalności studentów od motywacji studentek? MATERIAŁ I METODY BADAŃ Tab. 1. Charakterystyka grupy badanej Płeć Liczba Średnia wieku [lata] Studenci ,3 Studentki ,9 Ogółem ,1 W artykule przedstawiono analizę danych kwestionariuszowych uzyskanych od studentów w latach na temat ich motywu wyboru określonej specjalności. Badania jakościowe zostały przeprowadzone wśród studentów specjalności wychowanie fizyczne specjalne w Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu. Charakterystykę grupy badanej zawarto w tabeli 1. Studenci (n = 267) w wieku lat pytani byli m.in. o motyw wyboru specjalności oraz pracy z osobami niepełnosprawnymi. Zdecydowana większość pytanych (76%) nie miała dotąd żadnego doświadczania w pracy z dziećmi niepełnosprawnymi. Studenci specjalności wychowanie fizyczne specjalne w AWF we Wrocławiu wybierali po trzecim roku tę specjalność jako jedną z możliwych. W tym okresie dostępne były też inne specjalności, takie jak: szkolne wychowanie fizyczne, promocja zdrowia, menedżer sportu, organizacja czasu wolnego dzieci i młodzieży oraz specjalność trenersko- -instruktorska. Zgodnie z programem studiów studenci oprócz zajęć obligatoryjnych związanych ze specyfiką specjalności, tj. psychologii klinicznej dziecka, pedagogiki specjalnej, metodyki wychowania fizycznego specjalnego, zarysu defektologii, podstaw logopedii, socjologicznych aspektów niedostosowania społecznego i wprowadzenia do resocjalizacji, mają okazję poznać przedmioty praktyczne, umożliwiające właściwe oddziaływanie wychowawcze i edukacyjno-terapeutyczne (Hogan 1990, Webster 1993). Wychowanie fizyczne specjalne, jak wskazują opracowania na ten temat (Broadhead 1981, Barton 1993, Reid i Stanish 2003), jest przede wszystkim ukierunkowane na integrację środowiska dzieci i młodzieży z różnymi problemami zdrowotnymi (Williams 1991, Goldberg 1996, Stanton i Colvin 1996). Ze zrozumiałych względów ukierunkowane jest ono głównie na problematykę osób niepełnosprawnych, a studenci tej specjalności, uczestnicząc w licznych zajęciach i praktykach, wielokrotnie mają kontakt z osobami z różnymi dysfunkcjami. Pod względem rozwoju omawiana grupa studentów znajduje się na tzw. etapie wczesnej dorosłości. Wczesna dorosłość jest bowiem początkiem nowego etapu życia. W przedstawionym przez Eriksona (1968) stadialnym modelu rozwoju człowieka okres ten przypada na szóste stadium (intymność izolacja), w którym priorytety związane są z wyborem partnera życiowego, założeniem rodziny i podjęciem pracy zawodowej. Większość młodych ludzi na etapie wczesnej młodości zmienia swoje dotychczasowe postawy, ukształtowane jeszcze w okresie adolescencji, coraz większego znaczenia nabierają teraz wartości przedtem niedostrzegane, takie jak rodzina lub samorealizacja (Maslow 1991). Postawy i zachowania osób w tym przedziale wiekowym budowane są na coraz trwalszych relacjach, dzięki czemu stają się bardziej dojrzałe w sensie społecznym (Tuner i Helms 1999, Gurba 2001, Bee 2004). Istotniejsza staje się współodpowiedzialność za drugą

101 L. Kulmatycki Motywy wyboru specjalności wychowanie fizyczne specjalne 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 101 Tab. 2. Kategorie motywów wyboru specjalności wychowanie fizyczne specjalne na podstawie wypowiedzi respondentów Kategoria Opis kategorii na podstawie wypowiedzi studentów Doświad czenia Praca Wiedza Samorea lizacja Zainteresowania Pomoc Chęć pomocy ludziom niepełnosprawnym Mam ochotę pomagać bezinteresownie osobom specjalnej troski. Zdecydowałam się na tę specjalizację, ponieważ chciałabym pomagać ludziom, głównie dzieciom wymagającym specjalnej opieki, które nie są winne swojego kalectwa. Chciałabym w jakiś sposób pomóc tym dzieciom, aby miały jak najlepsze szanse do rozwoju. Odczuwam potrzebę pomocy dzieciom specjalnej troski. Chciałabym pomagać dzieciom z różnymi zaburzeniami. Interesująca specjalność i zainteresowania z nią związane Najbardziej interesujący i absorbujący mnie kierunek na tej uczelni Zdecydowałem się na tę specjalizację, ponieważ jest to specjalizacja najbardziej odpowiadająca moim zainteresowaniom. Na tę specjalizację zdecydowałam się głównie z takiej przyczyny, iż zainteresował mnie przedmiot, który był na drugim roku wychowanie specjalne. Poza tym zainteresowały mnie przedmioty, które występują na tej specjalności. Sprawdzenie się, realizacja własnych pragnień, marzeń Uważam, że to jest moja droga sprawdzenia się i zrealizowania swoich pomysłów na życie. Myślę, że mógłbym się spełnić, niosąc pomoc i pracując z dziećmi specjalnej troski. Daje mi to pewną satysfakcję i zadowolenie, czuję, że jestem im potrzebna. Wydaje mi się, że nie chciałam iść po linii najmniejszego oporu, ponadto chciałam sprawdzić się w pracy z dziećmi specjalnej troski. Zdobycie specjalistycznej wiedzy (na własne potrzeby, otoczenia) Chciałabym wiedzieć więcej o tego rodzaju problemach, z jakimi boryka się człowiek. Wybierając tę specjalizację, chciałabym poszerzyć swoją wiedzę w zakresie pracy i kontaktu z dziećmi wymagającymi szczególnej troski, ogólnie z osobami potrzebującymi pomocy, opieki. Chcę poszerzyć moją wiedzę, umiejętności, zdobyć specyficzną (w tej specjalności) praktykę. Chciałabym więcej dowiedzieć się o dzieciach niepełnosprawnych, a także jak zachowywać się wobec nich. Praca i perspektywy zawodowe Jest realna możliwość zatrudnienia w takiej placówce i to główny powód wyboru tej specjalności. Chcę pracować w tym zawodzie mam taką możliwość w moim mieście. Chciałabym móc w przyszłości, oprócz w szkole masowej, pracować w szkole specjalnej. Być może będzie to praca tylko w szkole specjalnej. Uważam, że ta specjalność daje mi możliwość lepszej, efektywniejszej pracy również w normalnej szkole. Wcześniejsze doświadczenia, kontakt z osobą niepełnosprawną Moje doświadczenie zajmowanie się takim dzieckiem, jako wolontariusz, upewniły mnie, że to chcę robić w życiu. Po wielu kontaktach i przebywaniu z dziećmi upośledzonymi umysłowo i ruchowo stwierdziłam, że chcę poświęcić się właśnie tej pracy i w tym środowisku. Nie byłam zainteresowana tą specjalizacją od początku studiów, przekonały mnie do niej zajęcia na uczelni oraz kontakt z dziećmi niepełnosprawnymi, szczególnie z niewidomymi i niedowidzącymi.

102 102 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 L. Kulmatycki Motywy wyboru specjalności wychowanie fizyczne specjalne osobę, wspólne oczekiwania i wspólne plany na przyszłość, również współodpowiedzialność w kategoriach bezinteresownej pomocy osobom słabszym oraz przygotowywania się do odgrywania określonych ról w ramach wybranego zawodu (Kulmatycki i wsp. 2005). Praca powstała na podstawie obszernej dokumentacji zgromadzonej w ciągu ponad dziesięciu lat w Zakładzie Psychologii AWF we Wrocławiu. Materiał ujęto w formie ankiet przeprowadzanych corocznie wśród studentów specjalności wychowanie fizyczne specjalne podczas zajęć z psychologii klinicznej dziecka we wrocławskiej AWF. Przygotowane ankiety zawierały siedem pytań otwartych, które dotyczyły zainteresowań, hobby, uprawianej dyscypliny sportu, wcześniejszych doświadczeń w zajmowaniu się dziećmi specjalnej troski, niepełnosprawnymi lub dziećmi zaniedbanymi, motywów podjęcia tej właśnie specjalności, zdefiniowania lub opisania dzieci albo młodzieży określanych jako grupa specjalnej troski i wymagająca specjalnego podejścia, oczekiwań związanych z przedmiotem psychologia kliniczna dziecka, sugestii i formy co do prowadzenia zajęć oraz preferowanych kryteriów bycia ocenianym. Ankieta, stanowiąc rejestr informacji o studentach kolejnych roczników, była też ważnym odnośnikiem w czasie rozmów na temat przygotowywanych przez studentów materiałów oraz podczas egzaminu końcowego. W związku z tym, że badania jakościowe wymagają przede wszystkim wstępnego posegregowania uzyskanej dokumentacji, a następnie poddania jej klasyfikacji, w przypadku tak licznej grupy prace te okazały się niezwykle pracochłonne. W początkowym okresie analizy materiału z ankiety zostały wybrane tylko niektóre dane dotyczące badanego problemu. Pod uwagę wzięto dwa główne pytania (pytanie 2. i 3.): Czy zajmowałaś (-łeś) się lub zajmujesz dziećmi specjalnej troski, zaniedbanymi itp.? Jeśli tak, to jakimi dziećmi/młodzieżą i gdzie? oraz Dlaczego zdecydowałaś (-łeś) się na tę specjalizację?. Wszystkie wypowiedzi studentów (z ośmiu roczników) po wpisaniu do programu komputerowego zostały pogrupowane i wstępnie uporządkowane. Z każdej wypowiedzi wpisywany był jeden dominujący motyw. Na podstawie wszystkich uporządkowanych w ten sposób odpowiedzi utworzono kategorie badawcze. Jedynie w niektórych zapisach studentów zostały wprowadzone poprawki stylistyczne. Wybrano dziesięć następujących kategorii motywów, którymi respondenci kierowali się podczas wyboru specjalności: interesujący kierunek, chęć pomocy niepełnosprawnym, zdobycie wiedzy, wcześniejsze doświadczenia, samorealizacja, sprawdzenie się, chęć poznania siebie, praca z osobami niepełnosprawnymi, perspektywy zawodowe, określone korzyści. Po szczegółowym przestudiowaniu całego materiału badawczego dokonano jednak weryfikacji tych kategorii. Uzyskano sześć następujących kategorii badawczych: interesujący kierunek, chęć pomocy ludziom niepełnosprawnym, zdobycie wiedzy, wcześniejsze doświadczenia, samorealizacja, praca zawodowa. W końcowym procesie weryfikacyjnym zmodyfikowano kategorie, zachowując ich pierwotny znaczeniowy sens. Nazwy kategorii zostały skrócone, dzięki czemu stały się bardziej czytelne. Ostatecznie ustalono sześć kategorii motywów wyboru specjalności: 1) pomoc, 2) zainteresowania, 3) samorealizacja, 4) wiedza, 5) praca, 6) doświadczenia. Opis każdej z kategorii przedstawiono w tabeli 2. WYNIKI Zgodnie z procedurą metodologiczną, obejmującą spisanie wypowiedzi, wstępną kategoryzację, dwuetapową weryfikację kategorii oraz ostateczne zdefiniowanie kategorii, przedstawiono liczbowe wyniki analizy oraz ich procentowe odpowiedniki. Na rycinie 1 pokazano bardziej szczegółowy rozkład wyników procentowych zestawień dla poszczególnych grup motywów z podziałem na studentów i studentki. Obliczono poziom prawdopodobieństwa p istotności różnic za pomocą testu dla dwóch wskaźników struktury (tab.3). Z danych wynika, że o wyborze specjalności wychowanie fizyczne specjalne dokonywanym przez ponad dziesięć lat przez studentki studiów dziennych AWF we Wrocławiu decydowała chęć niesienia pomocy innym, natomiast w przypadku studentów najważniejsza okazała się samorealizacja. Treść an-

103 L. Kulmatycki Motywy wyboru specjalności wychowanie fizyczne specjalne 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU * (p = 0,0002) * (p = 0,0055) studenci % studentki % 0 pomoc samorealizacja zainteresowania praca wiedza doświadczenie * różnice statystycznie istotne na poziomie istotności = 0,05 Ryc. 1. Procentowy rozkład odpowiedzi do poszczególnych kategorii motywów z rozróżnieniem na studentów i studentki kiet wskazuje, że chęć pomagania innym u studentek nacechowana była dojrzałą empatią. Kategoria pomoc, którą wybrała prawie jedna trzecia studentek i jedna czwarta studentów, była też najczęściej podkreślana w rozmowach podczas zajęć dydaktycznych. Ponad jedna trzecia badanych studentów wskazywała na kategorię samorealizacja, podkreślając możliwości sprawdzenia siebie oraz zrealizowania siebie w sytuacji pracy z innymi osobami. Studenci wskazywali w swoich wypowiedziach, że specjalność wychowanie fizyczne specjalne stworzy im możliwość realizacji własnych marzeń i zawodowych oczekiwań, jak i pozwoli na sprawdzenie się w wybranej specjalności. Należy podkreślić, że dwukrotnie rzadziej kategorię tę wybierały studentki tylko co szósta. Drugą w kolejności preferencji grupą motywów w przypadku studentek były zainteresowania. Tę kategorię wybrała co czwarta studentka i tylko co ósmy student. Podobnie jak w przypadku wyboru kategorii samorealizacja także tu można zauważyć istotnie znaczące różnice między studentami a studentkami. Studentki są bardziej niż studenci motywowane zainteresowaniami. Odwrotnie jest w przypadku grupy motywów dotyczących samorealizacji studenci dwukrotnie częściej wskazywali na tę kategorię. Z analizy treści wypowiedzi badanych wynikało, że zainteresowania studentów były raczej zawężone i związane tematycznie bardziej z wychowaniem fizycznym specjalnym (sposobami jego realizacji), natomiast studentki w tej grupie motywów wskazywały na szersze spektrum dotyczące innych obszarów życia osób niepełnosprawnych. Kategorią praca zainteresowane były podobne procentowo grupy zarówno studentów, jak i studentek. Z analizy wypowiedzi wynika, że ten motyw ukierunkowany był głównie na przyszłe konkretne miejsce podjęcia pracy zawodowej związanej z zawodową specjalnością, jak również zwiększenie szans na szeroko rozumianym rynku pracy (szkoła masowa, specjalna, placówki integracyjne). Również nie ma znaczących różnic między studentami a studentkami w wyborze kategorii wiedza oraz doświadczenie. W obu grupach zarówno studentki, jak i studenci zwracali uwagę na zdobycie fachowej wiedzy, którą można też wykorzystać na potrzeby własne i otoczenia. Grupa motywów określana jako doświadczenie dotyczyła głównie studentów, którzy wcześniej zetknęli się z osobami niepełnosprawnymi, albo we własnym środowisku rodzinnym i wśród znajomych, albo pracując czy pomagając jako woluntariusze. DYSKUSJA Badania nad powodami wyboru specjalności ukierunkowanych na pracę z osobami niepełnosprawnymi pokazują, że motywy wyborów w zdecydowanej większości dotyczą wartości wynikającej z relacji interpersonalnej. Wartość pomagania drugiej osobie zawiera w sobie wartość pracy nad sobą. Wyraźne wskazanie na wspomniane dwie grupy motywów pozwala badaczom postawić tezę, że obie te wartości są wyraźnie ze

104 104 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 L. Kulmatycki Motywy wyboru specjalności wychowanie fizyczne specjalne sobą połączone. Potrzeba pomocy innej osobie łączy się z potrzebą poznania samego siebie. Można zauważyć dwa interesujące wymiary prezentowanych badań. Z jednej strony nie ulega wątpliwości, że w grupie studentów dziennych ważna jest potrzeba sprawdzenia siebie w trudnej sytuacji jako nieodzownego warunku wchodzenia w dorosłość. Tego rodzaju specjalność pozwala na szersze spojrzenie nie tylko na własne sukcesy i życiowe dylematy, ale również zmierzyć się z wyzwaniem dotyczącym innych osób (Sherrill 1988). W rozwiązaniach funkcjonujących w innych krajach europejskich, np. fińskich, wyraźnie widoczne są zinternalizowane motywy osób podejmujących pracę z osobami niepełnosprawnymi oraz konieczność odwoływania się do swoich wewnętrznych zasobów (Heikinaro-Johansson i Sherrill 1994). Student w ramach interdyscyplinarnego programu wychowania fizycznego specjalnego niejako musi zmierzyć się z wieloma pytaniami i oczekiwaniami osób niepełnosprawnych (Fiornini i wsp. 1996, Dunn 1997, Lienert i wsp. 2001). Z drugiej strony należy brać pod uwagę specyfikę środowiska studiowania. Na uczelni wychowania fizycznego, gdzie tradycyjnie aspekt rywalizacji sportowej jest dominujący, szczególny wydźwięk ma specjalność, która z założenia rezygnuje z zewnętrznej formy ekspresji tężyzny i sprawności. Wybór specjalności przygotowującej do pracy z niepełnosprawnymi, dla których bardzo proste czynności życiowe stają się najważniejszym problemem, jest wyjątkowym wyzwaniem (Sherrill 1988). Jak wskazuje Szczepański (2004) w swoich badaniach dotyczących determinantów wyboru studiów na wydziale wychowania fizycznego i fizjoterapii, w szybko zmieniających się obecnie warunkach życiowych następuje wyraźna polaryzacja stanowisk. Wybory określonej ścieżki zawodowej coraz wyraźniej dyktowane są przez zmieniające się warunki życiowe oraz rynku pracy. Aspiracje, marzenia i głęboko ukryte motywy inspirowane filozofią życiową stają się coraz mniej zasadne. Studentki i studenci decydują się na określoną specjalność zawodową ze względu na ewentualne miejsca pracy, a nie predyspozycje osobowościowe. WNIOSKI Celem pracy było wskazanie motywów, jakimi kierowali się studenci AWF we Wrocławiu, dokonując wyboru specjalności wychowanie fizyczne specjalne. Odpowiedzi na postawione wcześniej pytania można sformułować następująco: 1. Na podstawie swobodnych wypowiedzi studentów wyróżniono sześć kategorii motywów, którymi kierowali się podczas wyboru specjalności przygotowującej ich do pracy z dziećmi specjalnej troski, a mianowicie: pomoc, zainteresowania, samorealizację, wiedzę, pracę i doświadczenia. 2. Najczęściej studenci obu płci wybierali kategorię pomoc, samorealizacja i zainteresowania. Najmniej wyborów dotyczyło motywów określonych jako wiedza i doświadczenia. 3. W przypadku grup motywów dotyczących samorealizacji i zainteresowań między studentkami i studentami wystąpiły statystycznie istotne różnice (p < 0,000). Studenci ponad dwa razy częściej niż studentki wskazali na kategorię samorealizacja, natomiast w odniesieniu do kategorii zainteresowania było odwrotnie dwukrotnie częściej wybrały ją studentki. Należy stwierdzić, że prezentowane badania mogą mieć znaczącą wartość aplikacyjną. Z jednej strony pozwalają organizatorom studiów na śledzenie zmian dotyczących motywacji wyboru i studiowania wychowania fizycznego specjalnego, a z drugiej umożliwiają przygotowanie pełniejszej propozycji programowej specjalności. BIBLIOGRAFIA Barton L. (1993), Disability, empowerment and phy sical education, [w:] Evans J. (red.), Equality, education and physical education, Falmer, London, Bee H. (2004), Psychologia rozwoju człowieka, Zysk i S-ka, Poznań. Broadhead G.D. (1981), Time passages in adapted physical education, [w:] Brooks G.A. (red.), Perspectives on the academic discipline of physical education, Human Kinetics, Champaign,

105 L. Kulmatycki Motywy wyboru specjalności wychowanie fizyczne specjalne 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 105 Dunn J.M. (1997), Special physical education: adapted, individualized, developmental, Brown and Benchmark Publishers, Madison. Erikson E. (1968), Identity, youth, and crisis, Norton, New York. Fiornini J., Stanton K., Reid G. (1996), Understanding parents and families of children with disabilities: considerations for adapted physical activity, Palaestra, 12 (2), Franken E.R. (2005), Psychologia motywacji, GWP, Gdańsk. Goldberg B. (red.) (1996), Sports and exercise for children with chronic health conditions, Human Kinetics, Champaign. Gurba E. (2001), Wczesna dorosłość, [w:] Harwas- -Napierała B., Trempała J. (red.), Psychologia rozwoju człowieka, PWN, Warszawa, Heikinaro-Johansson P., Sherrill C. (1994), Integrating children with special needs in physical education: a school district assessment model from Finland, Adapted Physical Activity Quarterly, 11 (1), Hogan P.I. (1990), Problem based learning and personnel preparation in adapted physical education, Adapted Physical Activity Quarterly, 7 (3), Kulmatycki L., Bukowska K., Marks M. (2005), Four types of role of adapted physical education teachers author proposition, The New Educational Review, 7 (3 4), Lienert C., Sherrill C., Myers B. (2001), Physical educators concerns about integrating children with disabilities: a cross-cultural comparison, Adapted Physical Activity Quarterly, 18 (1), Maslow A. (1991), Motywacja i osobowość, PWN, Warszawa. Murray J.E. (1968), Motywacja i uczucia, PWN, Warszawa. Obuchowski K. (1965) Psychologia dążeń ludzkich, PWN, Warszawa. Reid G., Stanish H. (2003), Professional and disciplinary status of adapted physical activity. Adapted Physical Activity Quarterly, 20 (3), Reykowski J. (1982), Z zagadnień psychologii motywacji, WSiP, Warszawa. Sherrill C. (1988), Adapted physical education as a specialization, [w:] Sherrill C. (red.), Leadership training in adapted physical education, Human Kinetics, Champaign, Stanton K., Colvin A. (1996), The physical educator s role in inclusion, Strategies, 9 (4), Szczepański S. (2004), Determinanty wyboru studiów na Wydziale Wychowania Fizycznego i Fizjoterapii, WPO, Opole. Tomczak-Witych A. (2002), Charakterystyka procesu motywacyjnego, [w:] Dubowik E., Kościelak R., Kulas H., Tomczak-Witych A., Wybrane zagadnienia z psychologii, AWF, Gdańsk, Tuner J.S., Helms D.B. (1999), Rozwój człowieka, WSiP, Warszawa. Webster G. (1993), Effective teaching in adapted physical education: a review, Palaestra, 9 (3), Williams I. (1991), Is physical education really for everyone?, B.C. Journal of Special Education, 15 (3), Praca wpłynęła do Redakcji: Praca została przyjęta do druku: Adres do korespondencji: Lesław Kulmatycki Katedra Nauk Humanistycznych i Promocji Zdrowia Akademia Wychowania Fizycznego al. I.J. Paderewskiego Wrocław

106 Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu 2014, 45, Kazimierz Denek uniwersytet im. adama mickiewicza w poznaniu Pedagogiczne aspekty zajęć pozalekcyjnych i pozaszkolnych prowadzonych w kontekście krajoznawstwa i turystyki Abstract Pedagogical aspects of facultative and extramural classes conducted in the context of sightseeing and tourism Familiarity with the essence, function, rules, methods and organisational forms of facultative and extramural education conducted in the context of sightseeing and tourism belongs to the significant elements of knowledge of teachers, lecturers, and researchers in the knowledge society. The cognitive and pedagogical advantages of such classes advocate including them in the discussion on the reform of the education system, a swell as sightseeing and tourism education of children, youth, and adults as an important element of pedagogical progress and a determinant of future in tourism and tourism in the future. Key words: education, sightseeing, motherland, patriotism, tourism, upbringing, facultative and extramural classes Słowa kluczowe: edukacja, krajoznawstwo, Ojczyzna, patriotyzm, turystyka, wychowanie, zajęcia pozalekcyjne i pozaszkolne WPROWADZENIE Szkolne i akademickie zajęcia dydaktyczno- -wychowawcze odbywane w formach pozalekcyjnych i pozaszkolnych (Okoń 2003, Bereźnicki 2011), prowadzone z pozycji krajoznawstwa i turystyki, respektującej zasadę wielostronnego wykorzystania krajoznawstwa w edukacji (Denek 2011b) oraz tzw. podejście krajoznawcze (Denek 1994b), to kilkugodzinne lub kilkudniowe wyjścia lub wyjazdy uczniów/studentów w teren, region kraju wybrany w sposób świadomy i celowy. Tam, w oparciu o jego walory krajoznawczo-turystyczne, w systemie nauczania zintegrowanego, blokowego, holistycznego, zwłaszcza wielostronnego (Michalczyk 2014) zdobywają skorelowaną z podstawą programową i programami nauczania poszczególnych przedmiotów danego poziomu edukacji wiedzę ogólną i wiedzę o danym terenie. Oderwanie od codzienności szkolnej, systemu klasowo-lekcyjnego, jak też od środowiska domowego sprzyja integracji zespołów klasowych. Znajomość istoty, funkcji, zasad, metod i form organizacyjnych edukacji pozalekcyjnej i pozaszkolnej prowadzonej w kontekście krajoznawstwa i turystyki (Denek 1989, Bieńczyk 2003, Mazurski 2007, Kruczek i wsp. 2010, Michalczyk 2012, 2013, Oleśniewicz 2012) stanowi jeden z istotnych elementów wiedzy nauczycieli. Walory poznawczo- -wychowawcze tych zajęć przemawiają za włączeniem ich do dyskusji nad reformą systemu edukacji oraz edukacji krajo znawczoturystycznej dzieci, młodzieży i dorosłych jako ważny element postępu pedagogicznego oraz determinanta przyszłości w turystyce i turystyki w przyszłości. PEDAGOGICZNY KONTEKST KRAJOZNAWSTWA I TURYSTYKI Pojęcia krajoznawstwo i turystyka nie są tożsame, istnieją obok siebie jak asymptoty. Ciągle się zbliżają do siebie, ale nigdy się nie spotykają. Stanowisko to nie jest równoznaczne z twierdzeniem, że są to dwa różne terminy, mieszczące się w dwu odmiennych płaszczyznach, zarówno treściowych, jak i formalnych. Nazwy te określają treści odmienne, zazębiające i dopełniające się oraz współdziałające z sobą. Gdyby tak nie było,

107 k. denek Krajoznawstwo i turystyka zajęcia pozalekcyjne i pozaszkolne 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 107 nie wymieniano by ich równocześnie. Świadczy o tym powszechne posługiwanie się od wielu lat pojęciem szkolny ruch krajoznawczo-turystyczny. Krajoznawstwo jest interdyscyplinarną wiedzą popularnonaukową o ojczystym kraju. Jednocześnie jest ono wartością ponadczasową. Zdobywa się ją podczas wędrówek po kraju. Ponadto krajoznawstwo stanowi formę i metodę wychowania: umysłowego, społecznego (obywatelskiego), patriotycznego, narodowego, państwowego moralnego, zdrowotnego, estetycznego, ekologicznego, a także kształtowania wielostronnie rozwiniętej osobowości dzieci, młodzieży i dorosłych. Z perspektywy edukacji i nauk o niej zasadniczym celem krajoznawstwa jest bezpośrednie (z autopsji) poznawanie ojczystego kraju. Natomiast turystyce przypada rola środka do realizacji tego celu (Orłowicz 1970). CELE, FUNKCJE, TREŚCI, ZASADY, METODY I FORMY EDUKACJI POZALEKCYJNEJ I POZASZKOLNEJ Cele interesującej nas edukacji najkorzystniej jest ustalać w kategoriach: funkcji, czynności i zadań (Denek, 2011a). Są one swoistymi mapami krajoznawczo-turystycznymi, które pozwalają uczestnikom zajęć pozalekcyjnych i pozaszkolnych zorientować się, gdzie są w danym momencie i dokąd mają zmierzać. Stanowią z góry powzięte przez nauczycieli/ pracowników naukowo-dydaktycznych oraz uczniów/studentów wyobrażenie efektów tej działalności. Innymi słowy, mówią o tym, co uczestnicy tej edukacji mają: wiedzieć, rozumieć i umieć. Walory pedagogiczne i krajoznawczo- -turystyczne zajęć pozalekcyjnych i pozaszkolnych przejawiają się w ich licznych funkcjach poznawczo-wychowawczych. Niestety, wiele z nich przypisuje się turystyce. Jest to wyraźne podkradanie krajoznawstwu jego tradycyjnych atrybutów. W celu osiągnięcia celów edukacji pozalekcyjnej i pozaszkolnej konieczny staje się dobór odpowiednich treści. Staramy się o takie z nich, które wzruszają jej uczestników. Treści suche i obojętne nie mobilizują do rzetelnej działalności. Można je nabywać, zapamiętywać i odtwarzać. Z reguły nie stanowią one źródła aktywności uczniów/studentów. Treści określają, czego trzeba uczyć uczestników edukacji pozalekcyjnej i pozaszkolnej prowadzonej w aspekcie krajoznawstwa i turystyki. Na pytanie, co należy czynić, odpowiadają normy, zwane zasadami racjonalnej realizacji celów i treści kształcenia poza ławką szkolną (Denek 2000; 2002, 2008). Co trzeba robić, żeby w ramach zajęć poza lekcyjnych i pozaszkolnych na wszystkich poziomach edukacji narodowej kształcić i wychowywać dzieci, młodzież szkolną i studencką oraz dorosłych ciekawiej, łatwiej, lepiej, kreatywniej i mądrzej? Co czynić, aby proces ten był: nowoczesny, doskonalszy, szybszy, skuteczniejszy i efektywniejszy, a zdobyta w jego rezultacie wiedza, umiejętności i kompetencje były na miarę społeczeństwa dążącego do wiedzy? Na pytania te odpowiadają metody dydaktyczne interesującej nas tu edukacji. Opierają się one na bezpośrednim i pośrednim poznawaniu otaczającej rzeczywistości. Obie metody są nieodzowne, nawzajem się uzupełniają. Generalną metodą jest bezpośredni, naoczny kontakt z tym, co ma być poznane. Poznaje się nie tylko rozumem, miarą i liczbą, lecz wzruszeniem i zachwytem, zdziwieniem, radością i oburzeniem (Wuttke 1960). Organizacyjnymi postaciami edukacji pozalekcyjnej i pozaszkolnej prowadzonej w aspekcie krajoznawstwa i turystyki zajmują się ich formy. Są nimi: wycieczki przedmiotowe, wycieczki krajoznawczo-turystyczne, wycieczki turystyki kwalifikowanej, imprezy krajoznawczo-turystyczne i imprezy turystyki kwalifikowanej, imprezy wyjazdowe (Rozporządzenie 2001). Zajęcia te stwarzają wyjątkową szansę zaspokojenia podstawowych potrzeb młodzieży (Maslow 1990) oraz kształtowania jej postaw, które wynikają ze stosunku do świata: idei, osób, rzeczy, wytworów umysłu, serca i rąk. ROLA EDUKACJI POZA ŁAWKĄ SZKOLNĄ W ZDOBYWANIU I WZBOGACANIU WIEDZY Zarówno młodzież szkolna, jak i studencka zdobywa wiedzę w ramach wielu przedmio-

108 108 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 k. denek Krajoznawstwo i turystyka zajęcia pozalekcyjne i pozaszkolne tów nauczania/studiów. Stanowi to zarzewie jej atomizacji, mozaikowości, ścisłego przyporządkowania tym przedmiotom szkolnym/ uczelnianym, do których została często włączona sztucznie. Poszufladkowana wiedza często funkcjonuje w świadomości uczniów/ studentów w postaci oddzielonych od siebie wiadomości. Następstwem przyswajania wiedzy, które nie liczy się z jej całościowym charakterem, może być myślenie w kategoriach przedmiotów. Prowadzi ono do wyizolowania sekwencji wiedzy, jej fragmentaryzacji i tworzenia między nimi barier w ramach poszczególnych przedmiotów nauczania/ studiów. O niebezpieczeństwie tym przekonujemy się najczęściej w czasie sprawdzianów po szkole podstawowej oraz egzaminów gimnazjalnych, maturalnych, licencjackich i magisterskich. W edukacji szkolnej i akademickiej coraz częściej pierwszorzędnego znaczenia nabiera: szybkość, zmienność, powierzchowność i tym czasowość. Odchodzi się od ideału doskonałości na rzecz akceptowanej przez większość nauczycieli/pracowników naukowo-dydaktycznych oraz uczniów/studentów tworzących społeczność universitas (studentów i pracowników naukowo-dydaktycznych) przeciętności. Wprowadza ona do procesu kształcenia: łatwość, lekkość, pośpiech, bezrefleksyjność, pobieżność, niestaranność, niedokładność, nieporadność w formułowaniu i wyrażaniu myśli w formie mówionej i pisemnej oraz upraszczanie i luz. Odbywa się to kosztem kształtowania takich pożądanych cech charakteru uczniów/studentów, jak: ciekawość, subtelność, szlachetność, samodzielność, pracowitość, odpowiedzialność, kreatywność, dokładność, staranność, solidarność, wytrwałość, silna motywacja, innowacyjność i konsekwencja w działaniu. Efektem takiego kształcenia jest pokolenie instant, które chce wszystko mieć natychmiast: oczekuje wysokich apanaży, przy tym chce pracować jak najmniej. Jako urodzeni z komórką w ręku i wychowywani przez Internet żyją bardziej w świecie wirtualnym niż realnym. Daje on poczucie, że wszystko można, z nikim nie trzeba się liczyć. Wspomniane niebezpieczeństwa potęgują się wówczas, gdy proces korelacji wewnątrz przedmiotów nauczania/studiów i między nimi nie jest właściwie realizowany. Dlatego też we współczesnej dydaktyce poszukuje się rozwiązań programowych, organizacyjnych i metodycznych, które przezwyciężają przedmiotowe rozdrobnienie treści dydaktycznych. Duże możliwości w tym zakresie kryją zajęcia dydaktyczno- -wychowawcze poza ławką szkolną, prowadzone z pozycji krajoznawstwa i turystyki. Stanowią one swoistą formę aktywności intelektualnej, emocjonalnej i społecznej. Udział w niej ma charakter wielowymiarowy. W kontekście poznawczym mamy tu do czynienia z odkrywaniem nowych treści, sytuacji, procesów, obiektów i zdarzeń, ludzi i środowisk, krajobrazów, wytworów cywilizacji. Pobudzona niecodziennymi sytuacjami dydaktycznymi ciekawość uczniów domaga się wielostronnego zaspokojenia, porównania z rzeczywistością wyobrażeń i wiadomości wyniesionych ze szkoły. Jaka jest naprawdę Polska? Piękna, gospodarna i kulturalna? W czym się to przejawia? Kto jest twórcą poznawanego dorobku gospodarczego i kulturowego? Na te i podobne pytania uczniowie/ studenci szukają odpowiedzi w czasie zajęć poza ławką szkolną i powinni je znaleźć. Z badań przeprowadzonych przez autora tego artykułu w czasie jego ponad trzydziestoletniej działalności w Podyplomowym Studium Kultury i Turystyki Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu (Marciniak 2010) oraz kilku innych uczelniach i szkołach średnich (Denek 2014) wynika, że zajęciami poza ławką szkolną prowadzonymi w aspekcie krajoznawstwa i turystyki można objąć rozległe płaszczyzny kontaktów dydaktyczno-wychowawczych z młodzieżą szkolną i studencką. Zdobyta w ich rezultacie wiedza, umiejętności i kompetencje to nie tylko krajoznawczo-turystyczne przygody i przyjemności, ale przede wszystkim nauka poza ławką szkolną, odbywająca się zgodnie ze wszystkimi wymogami kształcenia wielostronnego. Na edukacji pozalekcyjnej i pozaszkolnej/ pozauczelnianej nie ma szans na rozplenianie się powierzchowności i pseudowiedzy, które zbyt często goszczą na lekcjach oraz zajęciach w szkołach wyższych. O nauce w formie zajęć pozalekcyjnych i pozaszkolnych/pozauczelnianych można

109 k. denek Krajoznawstwo i turystyka zajęcia pozalekcyjne i pozaszkolne 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 109 powiedzieć, że nie jest sformalizowana, werbalna, zachowawcza, pamięciowa i mechaniczna, lecz bezpośrednia, naturalna, radosna, zintegrowana, oparta na działaniu, twórczym myśleniu i przeżywaniu. Odbywa się w miłej atmosferze wśród uczestników procesu kształcenia (nauczycieli i uczniów, pracowników naukowo-dydaktycznych i studentów), co czyni ją mądrą, spontaniczną, przyjemną, żywą, samodzielną, interesującą, łatwiejszą i wcale nie mniej skuteczną i efektywną od nauki w szkole i na uczelni. Tu leży głęboki sens zajęć pozalekcyjnych i pozaszkolnych/pozauczelnianych, czyli tych, które uczą i wychowują (Denek 2009b). WPŁYW ZAJĘĆ POZALEKCYJNYCH I POZASZKOLNYCH NA KSZTAŁTOWANIE PATRIOTYZMU Szkoła/uczelnia, która nie wychowuje do patriotyzmu, nie wypełnia swej misji. Tak kształcona młodzież szkolna i studencka nie dostrzega w pełni wartości Ojczyzny, narodu, jego etosu, tożsamości i dziedzictwa. Niewątpliwie jest to następstwo najpierw indoktrynacji komunizmu, a następnie neoliberalizmu, w który uwikłana jest edukacja (Potulicka i Rutkowiak 2010, Potulicka 2014). Każdy z nas otrzymał od Pana Boga dar szczególny i wspaniały. Jest nim Polska kraj ojczysty, a w nim mała Ojczyzna. Z Ojczyzną nierozłącznie wiąże się patriotyzm. Pewna część naszych elit zamiast kibicować raczkującej polskiej asertywności i wzmacniać pozytywne poczucie narodowości, stara się wmówić Polakom, że świat się denacjonalizuje i że kultywowanie polskości i polskiej historii jest przeżytkiem. A jest wręcz odwrotnie. [ ] Straszenie renesansem nacjonalizmu konkuruje w naszym kraju z samobiczowaniem i wykreślaniem kolejnych pozycji z kanonu lektur. Tymczasem większe i mądrzejsze społeczności promują swoje kraje bez kompleksów (Thompson 2013, s. 6). Zgodnie z poprawnością polityczną w publikatorach, promowanych programach edukacyjnych, publicznych dyskusjach lansuje się kosmopolityzm w miejsce wychowania patriotycznego. Zgodnie z nowomową umiłowanie Ojczyzny to nacjonalizm, traktowany jako coś pejoratywnego. Warto więc przypomnieć, że termin ten w autorytatywnych słownikach: amerykańskim Webstera czy brytyjskim Oxford Universal Dictionary oznacza miłość do swego narodu, patriotyzm. Czy nie jest tak, że patriotą staje się, w błędnym rozumieniu tego wyrazu, tylko dlatego, że niektórzy z nas nie chcą, by człowiek miał Ojczyznę? Patriotyzm wyraża widzenie wartości w swej własnej Ojczyźnie, szacunek dla niej, oddanie się Ojczyźnie, dumę z niej, jej obronę (niekoniecznie zbrojną), udział w jej rozwoju, pielęgnację tradycji własnej Ojczyzny (Denek 1999, 2000, Półturzycki 2002, 2008). Czym jest dziś dla nas patriotyzm? Z badań przeprowadzonych pod koniec października 2013 r. przez Wydział Nauk Politycznych i Dziennikarstwa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu wśród 800 internautów wynika, że dla 80% z nich patriotyzm oznacza miłość do Ojczyzny, dumę z kraju, znajomość historii Polski, szacunek dla symboli narodowych oraz innych narodów. Wyznacznikami patriotyzmu dla nich są: przestrzeganie wartości chrześcijańskich, bycie lojalnym obywatelem Unii Europejskiej (Jęczmionka 2013). Patriotyzm zakłada silne poczucie przynależności do wspólnoty narodowej, przywiązanie do barw i symboli narodowych oraz ich eksponowanie, zwłaszcza z okazji świąt państwowych związanych z rocznicami uchwalenia Konstytucji 3 maja, odzyskania niepodległości i Wojska Polskiego, rozumienie konieczności swego bycia w Ojczyźnie, wpisanie w jej przeszłość, teraźniejszość i przyszłość. Oznacza też sprzeciw wobec wszystkiego, co zagraża racji stanu Ojczyzny, przedkładanie jej dobra nad interesy innych państw. Pojęcie to nie ma nic wspólnego z nacjonalizmem. Patriota jest dumny z tego, że jest Polakiem. Kreuje zawsze i w każdych okolicznościach pozytywny obraz swej Ojczyzny i jej mieszkańców. Jest jednak człowiekiem nowoczesnym, otwartym na świat. Nie zgadza się na to, by pod pozorem nowoczesności niszczyć to, co kocha, bo to stanowi dziedzictwo i tożsamość Ojczyzny. Protestuje, gdy ktoś w imię patriotyzmu ośmiesza nasz kraj i godzi w jego żywotne interesy. Tak po-

110 110 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 k. denek Krajoznawstwo i turystyka zajęcia pozalekcyjne i pozaszkolne jęty patriotyzm jest pomocny w walce z postawami ksenofobicznymi. Stąd w obowiązującym każdego nauczyciela i pracownika naukowo-dydaktycznego wychowaniu patriotycznym młodego pokolenia Polaków chodzi o kształtowanie postaw emocjonalnego przywiązania do kraju ojczystego, o wytworzenie poczucia wspólnoty ze wszystkim, co się w Polsce dzieje i co jej dotyczy. Takie rozumienie wspólnoty następuje w drodze rozwijania poczucia polskich krajobrazów i rodzinnego folkloru, poznawania dzieł kultury i sztuki oraz uczestnictwa we wszystkim, co stanowi troskę o to, żeby w naszym kraju działo się coraz lepiej, wraz z zachowaniem jego dziedzictwa i tożsamości narodowej. U podstaw tych przedsięwzięć znajduje się teza, że kto jest obojętny na piękno ziemi, na której się urodził, kto go nie dostrzega, ten prawdziwie nie kocha Ojczyzny. Tę prawdę najlepiej potwierdza twórczość naszych malarzy, pisarzy i poetów, którzy z różnych przyczyn znaleźli się na obczyźnie. Kto kocha Polskę, temu trudno żyć z nią w rozstaniu. Istotną rolę w rozbudzaniu tak pojmowanego wychowania patriotycznego odgrywa edukacja, udział dzieci i młodzieży szkolnej w zajęciach pozalekcyjnych i pozaszkolnych, zwłaszcza tych, którym przyświecają cele krajoznawstwa i turystyki. Niezrozumiałe staje się ocenzurowanie historii w szkołach ponadpodstawowych. Zmiany programowe nauczania historii, które kilka lat temu weszły do gimnazjów, a teraz wchodzą do liceów, grożą osłabieniem poczucia patriotyzmu wśród młodego pokolenia Polaków. Stąd na uwagę zasługuje inicjowany przez rzecznika praw obywatelskich program edukacji patriotycznej (Grabek 2013). Stwarza szansę, by każdy z uczniów gimnazjów i liceów mógł odwiedzić jedno z 54 miejsc kaźni rozsianych po całej Polsce. Program ten jest oparty na zajęciach poza ławką szkolną. Umożliwia młodzieży oddanie hołdu polskim patriotom, których prześladowano za to, że byli Polakami. Aktywność dydaktyczno-wychowawcza prowadzona kontekście krajoznawstwa i turystyki w ramach zajęć pozalekcyjnych i pozaszkolnych dzięki organizowanej w ich toku działalności samorządowej młodzieży sprzyja także realizacji szeregu zadań wychowania obywatelskiego i społeczno-moralnego. Należy do nich m.in.: wdrażanie młodzieży do przestrzegania norm współżycia społecznego, kształtowanie wartościowych cech charakteru i woli, rozwijanie samodyscypliny i samokontroli w postępowaniu, uczuć solidarności i sprawiedliwości, przygotowanie do życia w zespołach, kształtowanie uczuć patriotycznych, poszanowanie tradycji narodowych (Łobocki 2006, 2007, Rodziński 2011). Dzięki temu wychowanie społeczno-moralne nie tylko staje się jednym z działań na zajęciach poza ławką szkolną, lecz stanowi fundament wszelkiego wychowania. ZDROWOTNE ASPEKTY EDUKACJI POZALEKCYJNEJ I POZASZKOLNEJ Jednym z podstawowych zadań terenowych zajęć pozalekcyjnych i pozaszkolnych poza kształceniem, wychowywaniem i poszukiwaniami naukowo-badawczymi jest zapewnienie ich uczestnikom aktywnego wypoczynku po trudach nauki, polepszenie zdrowia oraz wzmacnianie sprawności fizycznej i psychicznej. Akredytowane ono jest na gruncie kultury (wychowania) (Bruner 2006) i natury (zdrowia). Pozwala to na uwolnienie problematyki edukacji zdrowia od pedagogicznych zawężeń i postrzeganie jej interdyscyplinarnie, z perspektywy globalizmu i uniwersalizmu. Globalizm przejawia się w myśleniu kategoriami kosmicznej całości i jedności. Z kolei uniwersalizm oznacza promowanie koncepcji osobowości ucznia i studenta jako osoby wielostronnej, holistycznej, w pełnym kontekście środowiska biologicznego i społeczno-kulturowego. Co stanowi istotę zdrowia? Czy jest ono wynikiem czy skutkiem czegoś? A może jest to właściwość umożliwiająca coś? Najmniej kontrowersyjna jest definicja zawarta w konstytucji Światowej Organizacji Zdrowia (World Health Organization) z 1948 r (www.infor. pl/akt-prawny 2014). Według niej zdrowie to nie tylko brak choroby lub niesprawności, lecz stan dobrego fizycznego i społecznego samopoczucia. Zdrowie z pewnością wiąże się z dobrym samopoczuciem, zapewnia komfort psychiczny. Oprócz elementów biologicznych, dotyczących stanu zdrowia soma-

111 k. denek Krajoznawstwo i turystyka zajęcia pozalekcyjne i pozaszkolne 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 111 tycznego, w definicji wyróżniono psychiczny jego wymiar. Można w nim wyodrębnić zdrowie umysłowe i emocjonalne. Pierwsze związane jest z procesami myślenia, natomiast drugie wyraża zdolność do przeżywania uczuć i emocji. W definicji tej mowa jest także o wymiarze społecznym zdrowia. Określa się je jako zdolność do wchodzenia w pozytywne relacje z innymi ludźmi i ich utrzymywania. Nie sposób osiągnąć pełni zdrowia tylko w jednym wymiarze. Dopiero wszystkie razem wzięte tworzą harmonijną całość. Zdrowie pojmowane jest jako uniwersalna (ogólnoludzka, ponadczasowa) wartość (Zuchora 2009), która swój wyraz znajduje w sprawności fizycznej oraz zdolności do produktywnego, sensownego i twórczego życia. Holistyczne ujęcie zdrowia wymaga jeszcze jednego wymiaru. Nie ma go w przytoczonej wyżej definicji Światowej Organizacji Zdrowia. Czynnikiem decydującym o integracji trzech jej elementów jest poczucie własnej tożsamości. Istotę jej stanowi świadomość samego siebie i wolność. Człowiek jest świadomą siebie istotą, która czuje, pragnie, wyróżnia się tym, że jest zdolna do refleksji nad tym, co czuje i czego pragnie. Czwarty wymiar zdrowia ujmowanego holistycznie urzeczywistnia się poprzez jego struktury i funkcje psychofizyczne, które są zaangażowane w kształtowanie życia według wartości (Denek 1994a; 1999, 2000, Chałas 2003). Za zdrowie i rozwój człowiek jest sam odpowiedzialny. Stąd Światowa Organizacja Zdrowia wypracowała jego strategię. Jest ona zawarta w haśle: twoje zdrowie w twoich rękach. Istotą jej jest zmiana dokonująca się w świadomości ludzi, w coraz szerszych kręgach osób zarówno młodych, jak i w podeszłym wieku, zdrowych i chorych. Zdaniem Juczyńskiego (1999) za nasze zdrowie w 10% odpowiada służba zdrowia, w 15% dziedziczenie, w 20% środowisko. Za pozostałe 55% odpowiada styl życia, czyli nawyki, zwyczaje, upodobania, a więc to, co najbardziej zależy od nas samych, na co mamy największy wpływ. Łacińska maksyma powiada: non vivere, sed valere vita (nie życie, lecz zdrowie jest życiem). Zdrowie traktowane jako proces wymaga ciągłego rozwoju oraz umiejętności przywracania stale zakłócanej równowagi i przystosowywania się do nieustannie dokonujących się zmian zachodzących wewnątrz, jak też w otaczającym nas środowisku. Promocja zdrowia Humaniści, zwłaszcza pedagodzy, gdy podejmują problematykę zdrowia, najczęściej koncentrują się na jednostronnym znaczeniu zdrowia dla procesu edukacji szkolnej i uczelnianej. Tymczasem warto i trzeba brać pod uwagę fakt, że występuje tu również zależność odwrotna, tzn. wpływ edukacji na stan zdrowia. Chodzi o aprobatę i realizację koncepcji Światowej Organizacji Zdrowia znanej pod nazwą Health Promotion (Health ). Najważniejsze jej cele w zakresie promowania zdrowia sprowadza się do: utrzymania zdrowia, doskonalenia go, zmniejszania dysproporcji w zdrowiu między poszczególnymi ludźmi; kształtowania środowiska życia w taki sposób, aby nie zagrażało zdrowiu, lecz sprzyjało jego utrzymaniu (dotyczy to również warunków pracy i działalności w domu i szkole); maksymalnego wykorzystania środków i sieci służb socjalnych do promowania zdrowia; kształtowania pozytywnego nastawienia do edukacji zdrowotnej i odpowiedniego stosowania różnych strategii w jej realizacji; zwiększania wiedzy o wymiarze praktycznym i rozwoju sieci informacyjnych odnoszących się do zdrowia; zintegrowania poczynań w zakresie ochrony zdrowia z działaniami w sferze pracy, domu, usług socjalnych; doprowadzenia do politycznych zobowiązań dotyczących promowania zdrowia oraz koordynowania działań na rzecz zdrowia na różnych szczeblach; koordynowania konsultacji, dialogów, wymiany doświadczeń w imię idei zdrowie naczelnym interesem publicznym; stworzenia sieci informacji, włączenia wszystkich publikatorów do informowania społeczeństwa o podejmowanych działaniach; aktywizowania zarówno władz naczelnych, jak i poszczególnych członków różnych społeczności do działań na rzecz zdrowia i usuwania zdrowotnych zagrożeń. Promocja zdrowia to program działań o charakterze wielopłaszczyznowym i długofalowym. Znaczący w nim udział przypada humanistom, zwłaszcza pedagogom. Spo-

112 112 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 k. denek Krajoznawstwo i turystyka zajęcia pozalekcyjne i pozaszkolne czywa na nich zadanie popularyzowania profilaktycznych form zachowań, które mają na celu ochronę posiadanej wartości zdrowia przed jej utratą. Jest to zadanie istotne, ponieważ znaczna liczba dzieci i młodzieży, zwłaszcza mieszkających w miastach i ośrodkach przemysłowych, narażona jest na przebywanie w atmosferze gęstej od wyziewów kominów fabrycznych i silników spalinowych. Nieomal permanentnie bombardowana jest ona dźwiękami określanymi przez fachowców jako hałas. Przekracza on już na dwóch trzecich ulic warszawskich, na trzech czwartych poznańskich i połowie gdańskich dopuszczalną normę hałasu, ustaloną w przedziale decybeli (dźwięk o mocy 130 decybeli stanowi pułap wytrzymałości człowieka). Jak młodzież szkolna wykorzystuje czas wolny Jeżeli wyodrębnimy w roku szkolnym dwa miesiące wakacji, pozostanie 305 dni, z których 105 (wraz z sobotami) jest wolnych od nauki. Na każde dwa dni nauki przypada jeden dzień wolny od niej. Czym zajmuje się młodzież w dni wolne od nauki? Z badań przeprowadzonych przez autora niniejszego artykułu w Zakładzie Dydaktyki Ogólnej Instytutu Pedagogiki, a następnie na Wydziale Studiów Edukacyjnych i w Podyplomowym Studium Kultury i Turystyki Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, w Bałtyckiej Wyższej Szkole Humanistycznej w Koszalinie, w Wyższej Szkole Humanistycznej w Lesznie, w Wyższej Szkole Kupieckiej w Łodzi oraz w Wyższej Szkole Pedagogiki i Administracji im. Mieszka I w Poznaniu w latach wynika, że młodzież szkolna w piątkowe popołudnia, soboty i niedziele najczęściej pozostaje w domu, robi zakupy, sprząta, pomaga rodzicom w gospodarstwie. Na dalszych miejscach uczniowie jako formę zajęć w tych dniach wymieniają: oglądanie audycji telewizyjnych, gry komputerowe, korzystanie z Internetu, spotkania towarzyskie, słuchanie muzyki, spacery, kino. Prawie 68% respondentów spośród badanej młodzieży ze szkół podstawowych, gimnazjów, liceów, szkół zawodowych i wymienionych uczelni ( respondentów) podało, że w ciągu roku nie było ani razu w teatrze, operze, muzeum (69%) czy na koncercie (82%). Skoro większość młodzieży szkolnej organizuje sobie czas wolny samodzielnie, warto zapytać, co dzieje się w soboty w szkołach. Okazuje się, że niecałe 50% badanych placówek (126 szkół) z województw: wielkopolskiego, zachodniopomorskiego, kujawsko- -pomorskiego i lubuskiego prowadzi zajęcia sportowe i krajoznawczo-turystyczne, spotkania w kołach przedmiotowych i kołach zainteresowań, zespołach amatorskich. Niestety, z oferty tej korzysta zaledwie 24% uczniów. Wielu z nich usprawiedliwia to brakiem czasu, przeciążeniem nauką, trudnościami z dojazdem. Ponad jedna trzecia uczniów uważa, że zajęcia te nie są interesujące, i nie chce, aby szkoła była organizatorem ich czasu wolnego. Na ten stan rzeczy wpływa niewystarczające przygotowanie nauczycieli do organizowania i prowadzenia zajęć pozalekcyjnych i pozaszkolnych, niedostatek pomieszczeń i sprzętu. Sprawia to, że szkoły nie zawsze są w stanie sprostać potrzebom i oczekiwaniom młodzieży. W tej sytuacji jak twierdzi wielu nauczycieli ściąganie uczniów do szkół w soboty i niedziele traci sens. Niedostatki te można jednak zniwelować, jeśli wykorzysta się możliwości, które tkwią w poszczególnych środowiskach lokalnych. Chodzi o to, żeby rozeznać się, czym dysponują: kina, domy kultury i młodzieży, kluby, świetlice, biblioteki, placówki zajmujące się upowszechnianiem kultury, sportu, rekreacji i turystyki, organizacje sportowe i krajoznawczo-turystyczne. Wiele sprzętu związanego z racjonalną organizacją i spędzaniem czasu wolnego przez młodzież zamyka się na klucz tylko dlatego, że ludzie, którzy mają obowiązek go udostępniać, upowszechniać, mają podobnie jak nauczyciele niepracujące soboty. Na paradoks zakrawa fakt, że wolne od nauki soboty, które stwarzają szanse autentycznego udziału młodzieży w kulturze, krajoznawstwie, turystyce, sporcie, rekreacji, działalności społecznie użytecznej, stały się jałowymi dniami świętowania.

113 k. denek Krajoznawstwo i turystyka zajęcia pozalekcyjne i pozaszkolne 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 113 Sprawność fizyczna młodego pokolenia jako niezbędny element jego zdrowia Sprawność fizyczna stanowi swoisty wyróżnik społeczny młodzieży szkolnej i studenckiej, przejaw jej kultury i wyraz sposobu bycia. Stwarza ona podstawę dobrego zdrowia i opiera się na nim. Każdy sprawny fizycznie członek tej społeczności odznacza się: wytrzymałością krążeniowo-oddechową, bystrością umysłu, pozytywnymi relacjami z rówieśnikami, pożądanym poziomem tłuszczu (co zapewnia szczupłość ciała), siłą, gibkością, zdrowym dolnym odcinkiem kręgosłupa. Sprawność fizyczna stwarza warunki bycia zdolnym do cieszenia się pełnią życia. Jakkolwiek jest ona niezbędną podstawą zdrowego stylu życia, nie zapewnia go w sposób samoistny i wystarczający. Konieczne jest wytworzenie afirmatywnej postawy wobec własnego zdrowia i przekazywanie tej wartości innym. Niestety, stan zdrowia młodzieży w naszym kraju pogarsza się. Wiąże się to nie tylko z ogólnie obniżającym się standardem życia wielu rodzin w Polsce, biedą i zmniejszającymi się możliwościami budżetu państwa w zakresie profilaktyki i leczenia chorób, ale także z niewystarczającą oświatą i opieką zdrowotną, co w konsekwencji powoduje brak świadomości wielu zagrożeń zdrowotnych. Nie da się w ciągu kilku najbliższych lat zmienić sytuacji ekonomicznej naszego kraju i wyeliminować złego lub niewystarczającego sposobu żywienia znacznego odsetka dzieci, młodzieży i dorosłych. Można jednak bez dodatkowych kosztów rozpowszechniać wiedzę o zdrowiu i sposobach zapobiegania chorobom, promować taki styl życia, który służy wyrabianiu sprawności fizycznej i sprzyja zdrowiu. Szkoła i uczelnia mają w tym zakresie duże możliwości z racji tego, że swym wpływem obejmują prawie całą młodzież. Ponadto zadania szkoły i uczelni w zakresie zdrowia, wychowania zdrowotnego wchodzą w zakres pełnionych przez nią funkcji (Denek 2013b). Wakacje, dni wolne od nauki sprzyjają zwiększeniu czasu na rekreację, sport, krajoznawstwo, turystykę, uprawianie własnego hobby. Zadaniem edukacji pozalekcyjnej i pozaszkolnej jest przyjście z pomocą w tworzeniu młodemu pokoleniu warunków po temu, sprzyjanie swobodnej atmosferze, która wyzwala jego inicjatywę, pomysłowość i zaangażowanie. Wszystko to niesie ze sobą olbrzymią szansę poprawy stanu zdrowotnego naszego społeczeństwa. Czy umiemy z niej korzystać? Model wypoczynku młodzieży Charakter bodźców negatywnych współczesnej cywilizacji, które w dużym stopniu obejmują młodzież, pozwala wskazać na właściwy model wypoczynku osobistego młodego pokolenia Polaków. Zamyka się on w słowach: krajoznawstwo, turystyka, rekreacja, sport. Uczestnictwo w tych sferach aktywności przysparza młodzieży wiele okazji do uczenia się zasad czynnego wypoczynku i dbałości o zdrowie, wyrabiania sprawności fizycznej, świadomej dyscypliny i współżycia w zespołach, kształtowania wartościowych cech charakteru i siły woli. Motywami i celami uprawiania tych sfer aktywności, a zwłaszcza krajoznawstwa i turystyki, są potrzeby: wydostania się poza alienującą codzienność w szkole, uczelni, pracy i domu; znalezienia się w autentycznym, przyjaznym zdrowotnie, atrakcyjnym w sensie przyrodniczym i historycznym środowisku; poznania interesujących ludzi, stylów ich życia i norm kulturowych oraz wejścia z nimi w interakcje (Kaźmierczak 2013). Wśród ogólnie dostępnych środków ograniczania wpływu ujemnych bodźców cywilizacji czołowe miejsce ze względu na walory zdrowotne, poza małą turystyką, powinno przypaść: zajęciom poza ławką szkolną, biwakom, złazom, rajdom, spływom, rejsom, wycieczkom, zielonym szkołom, koloniom i wakacyjnym wędrówkom. Szczególnie wycieczki i obozy, których trasy wędrówek wiodą do środowisk wartościowych biologicznie (las, woda, słońce, czyste powietrze), zmuszają uczestników do ruchu, szczególnie potrzebnego tym, którzy prowadzą siedzący tryb życia. Dają one możliwość przeżywania inności i zmienności sytuacji niecodziennych, sprzyjają odprężeniu, zanikaniu stanów znużenia i nudy. Dzięki temu służą regeneracji oraz wzmocnieniu sprawności fizycznej i psychicznej uczestników różnych form zajęć

114 114 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 k. denek Krajoznawstwo i turystyka zajęcia pozalekcyjne i pozaszkolne rekreacyjnych, krajoznawczo-turystycznych, sportowych, a także zabezpieczeniu ich zdrowia. W czasie biwaków, wycieczek, wakacyjnych obozów, wczasów ich uczestnicy przyzwyczajają się do znoszenia niewygód, hartują się, obojętnieją na zmiany temperatury i kaprysy pogody, wyrabiają wytrzymałość i odporność na choroby. Odnosi się to zwłaszcza do uczestników górskich obozów wędrownych. Podczas ich odbywania wzmaga się czynność serca, płuc, rośnie apetyt, przemiana materii staje się żywsza. Skutek jest widoczny. Młodzież nie tylko wraca z takich obozów zdrowsza i wesoła, ale też okazuje mimo przebytych trudów wędrówki przyrost na wadze. Wycieczki, wczasy i obozy wędrowne pozwalają na wdrażanie ich uczestników do dbałości o własny rozwój fizyczny, troski o higienę, zdobywania umiejętności rekreacji służącej zdrowiu biologicznemu i psychicznemu. Podejmowane w ten sposób wychowanie zdrowotne odgrywa olbrzymią rolę w wielostronnym rozwoju osobowości. Wzrasta dobre samopoczucie uczestników interesujących nas tu form zajęć rekreacyjnych i krajoznawczo-turystycznych i budzi się u nich optymizm życiowy. Wszystko to czyni ich zdolnymi do urzeczywistniania własnych celów i zadań, do konstruktywnej działalności na rzecz rzetelnego wypełniania obowiązków w szkole i poza nią oraz do pracy i uczestnictwa w takich formach organizacji i spędzania wolnego czasu, które służą wielostronnemu rozwojowi osobowości i społeczeństwu. Funkcje te mogą być spełniane w aspekcie: stymulacyjnym, adaptacyjnym, kompensacyjnym i korekcyjnym. Dużą wagę zarówno w krótkich, jak i w dłuższych (zwłaszcza w czasie wakacyjnych wędrówek obozowych) wyprawach krajoznawczo-turystycznych trzeba przywiązywać do ukierunkowania młodzieży na: dbałość o higienę i zdrowie; rozwijanie wiedzy o dziedzictwie narodowym; poznanie i doświadczanie sposobów życia odzwierciedlających tradycje, zwyczaje, idee, poglądy mieszkańców odwiedzanych terenów i wyznawanych przez nich wartości. Biwaki, wczasy, zwłaszcza obozy wędrowne zapobiegają hipokinezji. Jest to zjawisko ograniczania aktywności ruchowej wśród młodzieży ze szkodą dla niej, gdyż ruch podtrzymuje jej sprawność fizyczną. Na hipokinezję zapada znaczna część młodzieży, zwłaszcza z dużych miast. Nie jest ona też obca różnorodnym formom wakacyjnego wypoczynku młodzieży szkolnej i studenckiej na obozach wędrownych. Dokonane przez autora tego tekstu na przestrzeni lat obserwacje 641 obozów wędrownych na trasach turystycznych, w schroniskach Polskiego Towarzystwa Schronisk Młodzieżowych i Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego oraz w studenckich i harcerskich bazach turystycznych (sezonowych i stałych) wskazują, że ponad 70% uczestników tych wędrówek pokonuje przynajmniej połowę swej trasy koleją lub autobusem. Stąd przed Ministerstwami: Edukacji Narodowej, Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Sportu i Turystyki, Kultury i Dziedzictwa Narodowego, a także władzami szkół i uczelni, nauczycielami, pracownikami naukowo-dydaktycznymi, Związkiem Harcerstwa Polskiego, Związkiem Harcerstwa Rzeczypospolitej Polskiej, Polskim Towarzystwem Turystyczno-Krajoznawczym, Polskim Towarzystwem Schronisk Młodzieżowych, Ludowymi Zespołami Sportowymi, Towarzystwem Krzewienia Kultury Fizycznej, Ochotniczymi Hufcami Pracy, doradcami metodycznymi w kuratoriach szkolnych, samorządami lokalnymi, organizatorami zielonych szkół, biwaków, rajdów, złazów, spływów, rejsów, wycieczek, wczasów, obozów wędrownych staje poważne zadanie kształtowania wśród dzieci oraz młodzieży szkolnej i studenckiej nawyków czynnego wypoczynku. Staje ono w całej ostrości w świetle dokonujących się zmian, które dotyczą rekreacji, krajoznawstwa, turystyki i sportu. Jesteśmy świadkami niepokojących zjawisk w szkolnym i studenckim ruchu krajoznawczo-turystycznym. Znikają masowo ze szkół podstawowych, gimnazjów, szkół zawodowych, liceów ogólnokształcących i uczelni Szkolne (Akademickie) Koła Krajoznawczo-Turystyczne, Szkolne Koła (Kluby) Krajoznawczo-Turystyczne PTTK i Koła Polskiego Towarzystwa Schronisk Młodzieżowych, drużyny ZHP i ZHRP o profilu krajoznawczo-turystycznym. Coraz mniej widzi

115 k. denek Krajoznawstwo i turystyka zajęcia pozalekcyjne i pozaszkolne 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 115 się młodzieży i studentów na szlakach turystycznych Polski oraz szlakach wakacyjnych wędrówek po typowych trasach PTSM. Zanika tradycja wycieczek organizowanych w popołudnia piątkowe, soboty i niedziele w najbliższe okolice szkół i uczelni. W rezultacie małej aktywności krajoznawczo-turystycznej młodzieży szkolnej i studenckiej jej organizm ulega inwolucji. Zjawiskom tym towarzyszy niewielka aktywność Ministerstwa Edukacji Narodowej, Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Ministerstwa Sportu i Turystyki, Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Brak zainteresowania krajoznawstwem i turystyką w środowisku młodzieży szkolnej i studenckiej ze strony wymienionych resortów sygnalizuje, że godzą się one na abdykację państwa z tych sfer aktywności. Nie dostrzegają roli krajoznawstwa i turystyki w kreowaniu wartości uniwersalnych, symbolicznych i mentalnych, funkcji dydaktyczno-wychowawczych służących kształtowaniu patriotyzmu, poszanowaniu tożsamości i dziedzictwa narodowego oraz zwiększaniu jakości życia. Obecny stan zaangażowania tych ministerstw w edukację pozalekcyjną i pozaszkolną, ze szczególnym uwzględnieniem krajoznawstwa i turystyki, jest zawstydzający. Prowadzi do zniszczenia tych form kształcenia, wychowania i badań naukowych w szkołach i na uczelniach oraz poza nimi (Denek 2009a). Profilaktyczna opieka zdrowotna w środowisku edukacji na wszystkich jej poziomach jest według Światowej Organizacji Zdrowia zasadniczym elementem nowoczesnego programu zdrowia w szkole i na uczelni. Składa się nań: edukacja zdrowotna, promocja zdrowia, sprzyjające zdrowiu środowisko fizyczne i społeczne szkoły i uczelni, dostępność szkolnych posiłków, wychowanie fizyczne i rekreacja oraz poradnictwo w sporcie w zakresie zdrowia. Natomiast edukacja prozdrowotna w edukacji jest najskuteczniejszą inwestycją w długofalowym programie poprawy zdrowia społeczeństwa. Stąd niezbędna jest możliwie najszybsza odbudowa medycyny szkolnej oraz rozwój zajęć pozalekcyjnych i pozaszkolnych zorientowanych na wychowanie zdrowotne. Kraje Unii Europejskiej są zgodne w dążeniu do dalszej harmonizacji pracy oraz edukacji dzieci, młodzieży i dorosłych. Akcentują potrzeby systematycznego wychowania prozdrowotnego, poprawy stosunków międzyludzkich, wrażliwego wychowania seksualnego, przygotowywania do ojcostwa i macierzyństwa oraz prowadzenia racjonalnego sposobu odżywiania się, jak również walki z różnymi odmianami patologii społecznej. W rezultacie społeczeństwo nasze coraz częściej i wyraźniej zdaje sobie sprawę z faktu, że współczesna cywilizacja narażona jest na liczne zagrożenia zdrowotne. Niepokoi obraz świata, w którym egzystujemy. Tęsknimy za pełnym i trwałym zdrowiem. Towarzyszy nam całkowita świadomość tego, że bez niego nie osiągnie się pełni szczęścia. Udział dzieci i młodzieży w zajęciach poza ławką szkolną umożliwia zdobycie doświadczenia poznawczego, przeżyć estetycznych pozwalających na minimalizację znużenia, zmęczenia i przemęczenia spowodowanego nauką oraz monotonią codziennie powtarzających się sytuacji, zbliżonych problemów i zadań. W tym przejawia się zdrowotny walor wychowania podczas zajęć pozalekcyjnych i pozaszkolnych. Umożliwia on ich uczestnikom poznanie osobliwości przyrody, relaks oraz autentyczny odpoczynek fizyczny i psychiczny. Kiedy zajęcia poza ławką szkolną spełnią swe funkcje zdrowotne w stosunku do ich uczestników? Stanie się to możliwe, gdy ich organizatorzy będą stosować się do zasad postępowania służącego promowaniu i pomnażaniu zdrowia. Oto ich zestaw: wiedza o samym sobie, utrzymanie sił obronnych w stałej gotowości, nienadużywanie leków, utrzymywanie wielostronnej aktywności fizycznej, prawidłowe odżywianie się, hartowanie się, rozwijanie umiejętności walki ze stresem, wyeliminowanie nałogów, życzliwość dla innych, zachowanie postawy copingowej (coping dawanie sobie rady w życiu) (Cendrowski 2000). Dbałość o zdrowie trwałym elementem wypoczynku dzieci i młodzieży Przestrzeganie przedstawionego w zarysie dekalogu zdrowego stylu życia powoduje, że udział dzieci oraz młodzieży szkolnej i studenckiej w wycieczkach szkolnych, obozach

116 116 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 k. denek Krajoznawstwo i turystyka zajęcia pozalekcyjne i pozaszkolne wędrownych i innych formach zajęć poza ławką szkolną umożliwi młodemu pokoleniu zdobycie doświadczenia poznawczego, dostarczy przeżyć estetycznych pozwalających na minimalizację i likwidację znużenia, zmęczenia i przemęczenia. Wywołuje je: nadmierna, intensywna i niepewna (niestabilna) praca, hałas (komunikacyjny, przemysłowy, osiedlowy), zanieczyszczenie środowiska (szkodliwe substancje w ziemi, atmosferze, wodzie, żywności, pomieszczeniach zamkniętych), trudności współżycia (brak życzliwości, uprzejmości i szczerości oraz ciasnota w domu, szkole, otoczeniu, środkach komunikacji), nauka szkolna, monotonia codziennie powtarzających się sytuacji i związanych z nimi obowiązków, problemów i zadań. Zwiększenie sprawności fizycznej zapewni przede wszystkim relaks i autentyczny wypoczynek psychiczny, który wpłynie na wyrobienie nawyków higienicznych; nauczy kształtowania odporności, racjonalnego odżywiania się, wprowadzania zmian w panoramie czasu, które pozwolą znaleźć lepszą równowagę między nauką a wypoczynkiem; pomoże w organizowaniu czasu wolnego, eliminowaniu napięć i stresów. Dbałość i troska o sprawność fizyczną i psychiczną dzieci, młodzieży szkolnej i studentów powinny stać się trwałym elementem różnych zajęć dydaktyczno-wychowawczych i krajoznawczo-turystycznych (Denek i wsp. 2009, Denek 2013a, 2012) w szkołach i na uczelniach. Dotyczy to zwłaszcza: zajęć terenowych, biwaków, rajdów, złazów, spływów, wycieczek, kolonii, obozów wędrownych, wakacyjnych wczasów dla dzieci i młodzieży. Rezultatem tego będzie ukształtowanie wśród uczestników procesu edukacji prozdrowotnej stylu życia służącego zdrowiu. ESTETYCZNE I EKOLOGICZNE KONTEKSTY EDUKACJI POZALEKCYJNEJ I POZASZKOLNEJ Proces dydaktyczno-wychowawczy w formie zajęć poza ławką szkolną stwarza liczne okazje do kształtowania wśród ich uczestników wrażliwości estetycznej jako zdolności warunkującej przeżywanie piękna i potrzebę obcowania z nim. Geniuszem piękna w sensie jego tworzenia, mistrzem niejako absolutnym jest przyroda. Zatem zwracajmy uwagę dzieciom oraz młodzieży szkolnej i studenckiej na tajemniczość boru i puszczy, potęgę i bezkres morza, majestat gór, odcienie zieleni, bogactwo barw łąki, piękno zmokniętej pajęczyny na ociekających wodą igłach kosówki, urok małego żuczka wędrującego w dżungli łąkowych traw czy kolorowej ważki rozpiętej w wibracji przeźroczystych skrzydeł. Iluż wzruszeń i niezapomnianych przeżyć doznajemy, poddając się urokowi starego Krakowa z jego licznymi kopułami i wieżami kościołów, basztami, wąskimi, cichymi i krętymi uliczkami, wspaniałymi portalami zabytkowych kamienic, resztkami murów obronnych, z gościnną, szeroko otwartą Bramą Floriańską, z rozwartymi skrzydłami orła Jagiellonów i otyłym Barbakanem, dumnym wzgórzem Wawelu, bezcennym miejscem pamiątek drogich sercu każdego Polaka, z historyczną katedrą czuwającą nad snem koronowanych władców I Rzeczypospolitej. Nie tylko Kraków fascynuje wrażliwe umysły młodzieży. Każda miejscowość ma swe osobliwe uroki. Tkwią one też ukryte w środowisku wiejskim. Trzeba tylko umieć dostrzec je samemu i nauczyć tego swoich podopiecznych, a zaciekawimy, zainteresujemy młodzież rodzinną miejscowością i ojczystym krajem, rozmiłujemy ją w nich. Uczestnictwo w różnych formach zajęć poza ławką szkolną daje okazję, żeby stosunkowo łatwo móc przekonać młode pokolenie Polaków, że kwiaty są piękne, gdy znajdują się w naturalnym środowisku. Zerwane szybko więdną i zaśmiecają pomieszczenia szkolnych schronisk Polskiego Towarzystwa Schronisk Młodzieżowych i obiektów PTTK. Należy się spodziewać, że skoro młodzież zacznie dostrzegać i zrozumie piękno znajdujące się w otaczającym ją świecie, zwłaszcza zasoby przyrody, zajmie się ich ochroną. Potrafi też wykorzystać je jako źródło inspiracji w twórczości i rekreacji. Nie wyczerpuje to możliwości zajęć poza ławką szkolną w kształtowaniu wśród ich uczestników uczuć i przeżyć estetycznych. Chodzi także o pozyskanie do tych celów piękna zawartego w dziełach mózgów i rąk ludzkich, zwłaszcza w architekturze. Trzeba je umieć dostrzec zarówno w surowych konstrukcjach gotyku, jak i boga-

117 k. denek Krajoznawstwo i turystyka zajęcia pozalekcyjne i pozaszkolne 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 117 tych formach renesansu i baroku, w stalowym moście spinającym brzegi rzeki, dźwigu portowym, kominie fabrycznym, światłach odbitych w wodzie, barwnych neonach miejskich ulic, wieży kościelnej, potędze wielkich pieców hutniczych, basztach zamczyska, pajęczynie przewodów wysokiego napięcia, schronisku wkomponowanym w krajobraz górski, przydrożnych kapliczkach. Z czasem udział w edukacji pozalekcyjnej i pozaszkolnej wytworzy wśród uczniów/studentów nawyk korzystania z dóbr kulturalnych i ukształtuje właściwy stosunek do sztuki. Zajęcia poza ławką szkolną nie tylko wpływają na odczucia ich uczestników. Są doskonałą szkołą ich wyrażania. Udział w interesujących nas tu formach aktywności dydaktyczno-wychowawczej staje się nieodzownym warunkiem, aby móc przeżyć fakty, rzeczy i zjawiska w naturalnej postaci i środowisku. Dla przeżycia dzieła sztuki kontakt z oryginałem jest jednym z podstawowych warunków. Nie zastąpi oryginału najlepsza nawet reprodukcja. Ta uczy, a oryginał się przeżywa. Na spotęgowany podczas edukacji pozalekcyjnej i pozaszkolnej odbiór zjawisk wpływa wzrok i słuch, wspomagany dotykiem i powonieniem. Czy można wyobrazić sobie pracownię malarską bez zapachu farby? Już sam zapach wprowadza zupełnie inny nastrój, stwarza odmienną atmosferę, korzystną dla edukacji. wnioski Paradygmat zajęć dydaktycznych w formie pozalekcyjnej i pozaszkolnej prowadzonych w aspekcie krajoznawstwa i turystyki powinien uwzględniać misje współczesnej oświaty, nauki i szkolnictwa wyższego, kontekst i okoliczności działania. Misją edukacji było, jest i będzie kształcenie i wychowywanie młodych Polaków na najwyższym poziomie, taka organizacja i spędzanie czasu wolnego, która służy wielostronnemu rozwojowi ich osobowości. BIBLIOGRAFIA Bereźnicki F. (2011), Podstawy kształcenia ogólnego, Impuls, Kraków. Bieńczyk G. (2003), Krajoznawstwo i jego związki z turystyką, WSE, Warszawa. Bruner J. (2006), Kultura edukacji, Universitas, Kraków. Cendrowski Z. (2000), Wakacje sportowe, czyli niepowtarzalna szansa na zmianę stylu życia, 45 Minut. Toruński Przegląd Oświatowy, 2, Chałas K. (2003), Wychowanie ku wartościom, Jedność, Lublin Kielce. Denek K. (1989), Krajoznawstwo i turystyka w wychowaniu dzieci i młodzieży szkolnej, PTTK Kraj, Warszawa. Denek K. (1994a), Wartości i cele edukacji szkolnej, Edytor, Poznań-Toruń. Denek K. (1994b), Znaczenie krajoznawstwa w edukacji szkolnej, [w:] Lewowicki T. (red.), W kręgu teorii i praktyki kształcenia wielostronnego, Wydział Pedagogiczny UW, Warszawa, Denek K. (1999, 2000), Aksjologiczne aspekty edukacji szkolnej, A. Marszałek, Toruń. Denek K. (2000), W kręgu edukacji, krajoznawstwa i turystyki w szkole, Eruditus, Poznań, Denek K. (2002, 2008), Poza ławką szkolną, Eruditus, Poznań, ŁWSH, Żary. Denek K. (2009a), Krajoznawstwo w społeczeństwie wiedzy, Kultura Fizyczna, 11 12, Denek K. (2009b), Kształci i wychowuje, Forum Akademickie, 6, Denek K. (2011a), Uniwersytet w perspektywie społeczeństwa wiedzy. Dydaktyka akademicka i jej efekty, WSPiA, Poznań, Denek K. (2011b), Zasady dydaktyczne procesu kształcenia w uniwersytecie, [w:] Denek K., Uniwersytet w perspektywie społeczeństwa wiedzy. Dydaktyka akademicka i jej efekty, WSPiA, Poznań, Denek K. (2012), Filozofia życia, WSPiA, Poznań. Denek K. (2013a), Animatorzy krajoznawstwa i turystyki w szkole, Rozprawy Naukowe AWF we Wrocławiu, 41, Denek K. (2013b), Dbałość o sprawność fizyczną i psychiczną oraz kulturę zdrowia młodzieży szkolnej i studenckiej, [w:] Nowocień J., Zuchora K. (red.), Sport w kulturze zdrowia, czasu wolnego i edukacji olimpijskiej w 150-lecie urodzin Pierre a de Coubertin, AWF, Warszawa, Denek K. (2014), Jak podwyższyć jakość dydaktyki uniwersyteckiej. Zasada efektywności, Forum Akademickie, 4, Denek K., Drożdżyński L., Gordon A. (red.) (2009), O potrzebie krajoznawstwa w edukacji szkolnej, PTTK Kraj, Warszawa Poznań.

118 118 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 k. denek Krajoznawstwo i turystyka zajęcia pozalekcyjne i pozaszkolne Grabek A. (2013), Uczniowie podążą patriotyczną ścieżką, Rzeczpospolita, 209, 6. Health Promotion Concept and Principles in Action. A Policy Framework Health for All 2000 (1987), WHO Regional Office for Europe, Kopenhaga. Jęczmionka P. (2013), Czym jest dziś dla nas patriotyzm?, Głos Wielkopolski, 262, 8 9. Juczyński Z. (1999), Szlachetne zdrowie, niech każdy się dowie..., Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne, 3, Kaźmierczak M. (2013), Podróż jako oswajanie przestrzeni, Ethos, 4, Kruczek Z., Kurek A., Nowacki M. (2010), Krajoznawstwo. Teoria i metodyka, Proksenia, Kraków. Łobocki M. (2006), Wychowanie moralne w zarysie, Impuls, Kraków. Łobocki M. (2007), W trosce o wychowanie w szkole, Impuls, Kraków. Marciniak B. (2010), Krajoznawstwo w działalności uniwersytetu na przykładzie Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Ziemia, 1, Maslow A.H. (1990), Motywacja i osobowość, Pax, Warszawa. Mazurski K.R. (2007), Krajoznawstwo PTTK Zarys historyczny, WTN, Wrocław. Michalczyk J. (2012), Krajoznawstwo jako czynnik w urzeczywistnieniu wielostronnego kształcenia, [w:] Pawelski L., Urbanek B. (red.), Nauczyciel kraju ojczystego. Księga jubileuszowa dedykowana profesorowi Kazimierzowi Denkowi w 80. rocznicę urodzin i półwiecze pracy twórczej, PSNT, Szczecinek. Michalczyk J. (2013), O potrzebie renesansu krajoznawstwa w polskiej szkole, Zeszyty Naukowe Koszalińskiej Wyższej Szkoły Nauk Humanistycznych, 12, Michalczyk J. (2014), Krajoznawstwo w edukacji jutra, [w:] Denek K., Kamińska A., Łuszczuk W., Oleśniewicz P. (red.), Edukacja jutra. Aspekty edukacji szkolnej, Humanitas, Sosnowiec, Okoń W. (2003), Wprowadzenie do dydaktyki ogólnej, Żak, Warszawa. Oleśniewicz P. (2012), School tourism as a form of participation in physical education. Selected issues, WSZ Edukacja, Wrocław. Orłowicz M. (1970), Moje wspomnienia turystyczne, Ossolineum, Wrocław, Potulicka E. (2014), Neoliberalne reformy edukacji w Stanach Zjednoczonych, Impuls, Kraków. Potulicka E., Rutkowiak J. (2010), Neoliberalne uwikłania edukacji, Impuls, Kraków. Półturzycki J. (2002), Dydaktyka dla nauczycieli, Novum, Płock. Półturzycki J. (2008), Potrzeba rekonstrukcji aksjologii w pedagogicznych studiach akademickich, [w:] Kostkiewicz J. (red.), Aksjologia w kształceniu pedagogów, Impuls, Kraków. Rodziński A. (2011), U podstaw kultury moralnej. O genezie i podstawowej strukturze wartości moralnej naturalnej i wartościowania ściśle moralnego. Studium aksjologiczno-etyczne, KUL, Lublin. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 8 listopada 2001 r. w sprawie warunków i sposobu organizowania przez publiczne przedszkola, szkoły i placówki krajoznawstwa i turystyki, DzU RP 2001, nr 135, poz Thompson E. (2013), Gdzie ten nacjonalizm?, Plus Minus, 45, 6. Wuttke G. (1960), O krajoznawstwie w szkole, [w:] Rodkiewicz S. (red.), Nauczyciel krajoznawca na Mazowszu, Szkolny Ośrodek Krajoznawczo-Turystyczny, Warszawa, t. 1 2, 12. konstytucja-swiatowej-organizacji-zdrowia-porozumienie-zawarte-przez-rzadyreprezentowane-na-miedzynarodowej.html [dostęp: ]. Zuchora K. (2009), Nauczyciel a wartości w filozofii kultury fizycznej i pedagogice sportu, AWF, Warszawa. Praca wpłynęła do Redakcji: Praca została przyjęta do druku: Adres do korespondencji: Kazimierz Denek Uniwersytet im. Adama Mickiewicza ul. Szamarzewskiego Poznań

119 Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu 2014, 45, Mateusz Naramski *, Krzysztof Herman, Adam R. Szromek politechnika śląska w gliwicach instrumenty promocji produktu turystycznego i ich rola w promowaniu aktywności turystycznej Abstract Tourist product promotion instruments and their role in tourist activity promoting The paper is an attempt to identify the direction of development that promotion tasks could take, and the way promotion could be adapted to future market conditions, resulting from changes that take place in the modern society. The authors also present and discuss selected instruments of promotion, considering their application in tourism. The point is that tourist products strongly influence promotion tasks. As a result, promotion of a touristic product is significantly different than in any other case. The usage of traditional commercials may soon turn out ineffective. They should be replaced with messages that emphasize how unique the offered product is, ensure that it is original, and recommend contact with the local culture, more freedom, and place for individuality. One can say that commercials and PR are the most important promotion tools for tourist products, whereas sales promotion is the most sig nificant complementary instrument. However, the need for new promotion models will arise that use modern market communication media and commercial messages adapted to the current market. Key words: promotion, tourism, marketing mix Słowa kluczowe: promocja, turystyka, marketing mix WPROWADZENIE Promocja turystyczna stanowi temat od dawna poruszany przez wielu autorów prac naukowych na całym świecie. Ciągłość badań dotyczących tego zagadnienia jest istotna ze względu na nieustanne zmiany, jakim poddawane są instrumenty promocji i metody ich stosowania. Są one następstwem zmian zachodzących w społeczeństwie (kształtowanie się nowych trendów i stylu życia, postęp cyfryzacji) oraz rozwoju technologii i transportu. Wynika z tego konieczność dokonywania predykcji skutków, jakie zmiany te wywołają dla promocji produktu turystycznego. Celem pracy jest analiza wybranych narzędzi promocji i wskazanie przyszłości promocji produktu turystycznego, z uwzględnieniem jego nieodłącznych cech. Roth i Schrand (1992) wymienili trzy powody, dla których marketing w turystyce nieustannie zyskuje na znaczeniu. Są to: * Autor korespondencyjny wzrost liczby dostawców usług turystycznych i wynikająca z niego potrzeba specjalizacji, zjawisko substytucji coraz większej liczby produktów (zadaniem promocji jest ich dywersyfikacja), podział rynków na coraz mniejsze segmenty (pojawia się potrzeba stosowania odmiennej polityki marketingowej dla każdego z nich). W marketingu można wyróżnić wiele instrumentów prowadzących do realizacji celów marketingowych. Podstawowym, szeroko stosowanym podziałem tych instrumentów jest wyróżnienie tzw. 4P: produkt, cena, strategia dystrybucji, promocja (product, price, place, promotion) (Kotler 1994, Middleton 1996). Kompozycja tych elementów znana jest również jako marketing mix, a jeśli zostanie odpowiednio ukształtowana, może wywołać zjawisko synergii, zwiększając efektywność każdego ze wspomnianych narzędzi (Altkorn 1997). Innym, równie często spotykanym podziałem, jest koncepcja marketingu

120 120 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 M. Naramski, K. Herman, A.R. Szromek Rola promocji produktu turystycznego mix 5P, która stanowi o specyfice marketingu usług. Tworzą ją: produkt-usługa, cena usługi, dystrybucja usług, promocja usług, personel (Panasiuk 2005). W niniejszym artykule skupiono się na czwartym z wymienionych instrumentów, a mianowicie promocji. Z perspektywy przedsiębiorstwa wdrażającego promocję ważne jest rozpoznanie trendów, jakie panują na rynku turystycznym. Pozwala ono dostosować do nich własną kampanię. Jednym z istotniejszych, zauważanym na całym świecie trendem jest wypieranie tradycyjnego modelu motywacji turysty 3S (sea, sun, sand) na rzecz modelu 3E (entertainment, excitement, education), w którym miejsce pasywnego wypoczynku na plaży i w kurortach zajmują: aktywność fizyczna, poszerzanie wiedzy, przeżycia, doświadczenia i aktywna rozrywka (Kruczek 2010). Kozak (2009) zauważa konsekwencje tego trendu: zwiększone znaczenie transportu lotniczego, zmniejszenie wpływu autentyczności na atrakcyjność walorów turystycznych, rozwój turystyki kulturowej oraz relokację ruchu turystycznego z regionów na rzecz wybranych lokalizacji. Ponadto formułuje on trzy typy zmian, jakie zachodzą na rynku turystycznym. Są nimi: spadek znaczenia podziału turystyki na przyrodo- i kulturowozależną na rzecz produktu odznaczającego się aktywnym uczestnictwem i zdobywaniem doświadczenia w otoczeniu nasyconym kulturą; wzrost roli innowacyjności oferty, opierającej się na infrastrukturze turystycznej (autor zauważa tu również, że marketing i tworzenie marki są podstawą rozwoju turystyki); powstawanie okazji do rozwoju turystyki w miejscach nieposiadających walorów turystycznych pojmowanych w tradycyjnym znaczeniu. PROMOCJA I JEJ INSTRUMENTY Kotler (1994) podaje definicję promocji, w której opisuje ją jako zespół działań i środków wykorzystywanych przez przedsiębiorstwo do przekazywania rynkowi informacji charakteryzujących produkt lub firmę, a także pobudzania i ukierunkowywania popytu oraz zmniejszania jego elastyczności. Ta definicja opisuje promocję w znaczeniu wąskim, lecz istnieje również szerokie ujęcie, w którym promocja rozumiana jest jako komunikacja marketingowa (Wiktor 2006). Altkorn (1997) postrzega promocję jako system posiadający sprzężenia zwrotne, będący osnowną dla systemu komunikacji z klientem. W takim systemie narzędziami komunikacji są szeroko rozumiane elementy kompozycji marketingowej, a w znaczeniu ścisłym pośrednie i bezpośrednie sposoby aktywizacji sprzedaży. Istotą takiej komunikacji jest pozyskiwanie stałych klientów w warunkach silnej konkurencji rynkowej (Wiktor 2005). Schemat takiego systemu zaprezentowano na rycinie 1. Sztucki (1995) wyróżnia wiele elementów, które występują w działaniach promocyjnych opartych na procesie komunikacji. Są to: nadawca, kodowanie, przekaz, środek przekazu, odbiorca, dekodowanie, odpowiedź, sprzężenie i szum. Aby komunikacja przebiegała sprawnie, a przekaz został odebrany poprawnie, nie może występować dysfunkcja żadnego z tych elementów (poza ostatnim, który należy minimalizować). Promocja, będąca jednym z instrumentów marketingu, sama składa się z kolejnych instrumentów. Można wśród nich wyróżnić: reklamę, public relations, sprzedaż osobistą, marketing bezpośredni, promocję sprzedaży, Internet, targi i wystawy (Middleton 1996, Briggs 2001, Kruczek 2010). Ryc. 1. Promocja w ujęciu systemowym źródło: opracowanie własne na podstawie: Altkorn 1997

121 M. Naramski, K. Herman, A.R. Szromek Rola promocji produktu turystycznego 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 121 źródło: opracowanie własne na podstawie: Kaczmarek i wsp Ryc. 2. Schemat promocji mix źródło: opracowanie własne na podstawie: Altkorn 2001 Ryc. 3. Natężenie promocji a cykl życia produktu na rynku Nieco inny podział przedstawia Oleksiuk (2007), który środki komunikacji przedsiębiorstwa z rynkiem rozdziela na cztery grupy (promotion mix) ze względu na ich odmienne funkcje i strukturę. Schemat zawierający elementy składowe promocji mix przedstawiono na rycinie 2. Jak zaznacza Altkorn (2001), polityka promocyjna przedsiębiorstwa zależy od cyklu życia produktu, ponieważ wpływa on na intensywność kampanii, a także na wybór środka promocji. Związek pomiędzy promocją a cyklem życia produktu przedstawiono na rycinie 3. Wybór odpowiedniego instrumentu promocji w turystyce odbiega w pewnym stopniu od analogicznego procesu w innych branżach. Jest to spowodowane specyficznymi cechami, jakie wykazują produkty turystyczne, takimi jak: brak możliwości magazynowania, heterogeniczność, złożoność (zazwyczaj produkt turys tyczny to więcej niż jedna usługa), sezonowość, wysokie koszty stałe, nietrwałość, nierozłączność (świadczenie obejmuje równocześnie usługę, klienta i sprzedawcę) (Middleton 1996). Ponadto produkt turystyczny może przyjmować różno rodne formy. Kaczmarek i wsp. (2005) zauważają, że może on być rzeczą, usługą, wydarzeniem, imprezą, obiektem, szklakiem lub obszarem. Jest to podejście odmienne od tego, które reprezentuje wielu innych autorów, gdyż większość z nich za produkt turystyczny uznaje zbiór lub mieszankę wielu usług. Według opinii Kaczmarka i wsp. (2005) każda z tych składowych traktowana jest jako samodzielny produkt turystyczny. Dlatego ważne jest, by podczas doboru instrumentu promocji mieć na uwadze zarówno cechy charakterystyczne produktu turystycznego, jak i formę, jaką może on przyjąć.

122 122 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 M. Naramski, K. Herman, A.R. Szromek Rola promocji produktu turystycznego CHARAKTERYSTYKA WYBRANYCH INSTRUMENTÓW PROMOCJI Promocja wykorzystuje wiele narzędzi pozwalających realizować jej nadrzędną funkcję, jaką jest przede wszystkim wysyłanie odpowiednich informacji do klientów i rynku. Jeśli informacja jest właściwie skomponowana i poprawnie odebrana, skutkuje wywołaniem efektów oczekiwanych od promocji (pobudzanie, kreowanie, nakierowywanie i zmniejszanie elastyczności popytu) (Altkorn 1997). Forma i kompozycja takiej informacji zależą od wybranego środka przekazu i instrumentu, dlatego ważne jest, aby poznać charakterystykę każdego z nich. Wśród najbardziej rozpoznawalnych i oczywistych narzędzi promocji znajduje się reklama. Jedną z początkowych definicji współczesnej reklamy utworzyło w roku 1948 Amerykańskie Stowarzyszenie Marketingu (Marketing Definitions 1960), określając ją jako masową, bezosobową i odpłatną formę prezentacji oferty sprzedażowej. Altkorn (1997) prezentuje podobną definicję, w której reklama to masowe przekazywanie informacji związanych z jakąś koncepcją, dobrem lub usługą. Reklama sama w sobie nie może istnieć; aby mogła spełniać swoją funkcję, musi wykorzystywać jakiś środek. Elementem fizycznym środka reklamy jest jej nośnik (np. papier), zaś druga, nieodłączna i niematerialna jej część to przekaz (Pawlak-Kołodziejska 2011). Aby środek reklamy mógł dotrzeć do odbiorcy, musi zostać umieszczony w odpowiednim medium (prasa, Internet itd.) (Kaczmarczyk 2001). Skuteczność reklamy w dużym stopniu zależy od przyjętego planu. Jednym z często stosowanych podejść jest procedura AIDA (attraction, interest, desire, action) (Kuśmierski 1996). Zatem reklama powinna spełniać cztery następujące po sobie funkcje: przyciągać uwagę do produktu, wzbudzić zainteresowanie nim, wywołać chęć jego posiadania, a następnie spowodować działanie, jakim jest zakup. Można zauważyć, że celem reklamy jest doprowadzenie do transakcji, a o decyzji podjęcia zakupu decydują: zainteresowanie produktem, wiedza o produkcie, warunki zakupu produktu (Altkorn 1997). Cele szczegółowe reklamy to zatem kształtowanie tych czynników i ich odpowiednia prezentacja. Drugim z rozpatrywanych narzędzi promocji jest public relations (PR), definiowane jako ciąg zorganizowanych działań realizowanych w celu zapewnienia nieustannej komunikacji przedsiębiorstwa z otoczeniem; PR pozwala na kreowanie, utrwalanie i utrzymywanie wizerunku oraz relacji z otoczeniem (Roth i Schrand 1992). Sznajder (1993) definiuje public relations jako planowe i ciągłe wysiłki mające na celu stworzenie i utrzymanie wzajemnego zrozumienia między daną organizacją i społeczeństwem. Z kolei Wojcik (1997) postrzega PR jako różne formy oddziaływania przedsiębiorstwa na otoczenie (zewnętrze i wewnętrze), w tym również na własnych pracowników. Altkorn (1997) natomiast klasyfikuje PR w turystyce jako podelement propagandy turystycznej, który nie tylko aktywizuje sprzedaż, ale również jest formą kształtowania stosunków firmy z otoczeniem (które tworzą konsumenci, dostawcy, środki masowego przekazu, banki, instytucje ubezpieczeniowe, administracja państwowa itd.). Middleton (1996) podkreśla, że PR i reklama są najważniejszymi narzędziami promocji. Public relations to narzędzie o szerokim zastosowaniu i dużym wpływie na efekt końcowy działań promocyjnych przedsiębiorstwa. Staje się zatem nieodłącznym elementem współczesnej firmy, w tym także jednostek działających na rynku turystycznym. Kolejne istotne narzędzie promocji stanowi sprzedaż osobista (akwizycja). Można powiedzieć, że jest ona próbą bezpośredniej sprzedaży produktu przez reprezentanta firmy w toku rozmowy z potencjalnym nabywcą, podczas której sprzedawca stara się informować i przekonywać do zawarcia transakcji (Kruczek 2010). Sprzedaż osobista umożliwia zatem nawiązanie osobistego kontaktu pomiędzy sprzedawcą a kontrahentem, pozwalając tym samym na dwukierunkowy przepływ informacji, który jest niezbędny do zawarcia transakcji (Altkorn 1997). Nadaje to opisywanemu narzędziu promocji wyjątkowe cechy, jakimi są elastyczność i bezpośredniość (Altkorn 2001). Sprzedaż osobista zyskuje na znaczeniu w sytuacjach, w których zasoby

123 M. Naramski, K. Herman, A.R. Szromek Rola promocji produktu turystycznego 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 123 informacji potencjalnych nabywców są niskie, stopień dojrzałości i aspiracji oraz złożoność zakupu są niewielkie, a także zdolność nabywców do wykorzystania różnych form turystycznej propagandy reprezentuje niski poziom (Altkorn 1997). Marketing bezpośredni, określany przez Czuprynę (2004) jako interaktywny system działań marketingowych z wykorzystaniem różnorodnych mediów w celu uzyskania mierzalnych reakcji (utworzenie więzi z klientem, zakup produktu), jest następnym z wymienionych instrumentów promocji. Ten rodzaj marketingu ma wiele wyjątkowych cech, takich jak: bezpośrednia komunikacja na drodze klient sprzedawca, personalizacja, możliwość indywidualnej modyfikacji oferty, mierzalność efektów, brak ograniczenia transakcji do jednego miejsca w przestrzeni (np. sklepu, biura itd.), możliwość budowania trwałych więzi z klientami, możliwość wykorzystania szerokiego spektrum mediów, duże ryzyko z perspektywy klienta, gdyż często kupuje on produkt, nie poznawszy go wcześniej (Holloway i Robinson 1995, Dudkiewicz 2007). Promocja sprzedaży, nazywana w literaturze przedmiotu również promocją dodatkową lub z języka angielskiego sales promotion, to zespół instrumentów promocji wywołujących dodatkowe i nadzwyczajne bodźce, które mają zwiększyć stopień atrakcyjności produktu z perspektywy nabywcy i wpłynąć na jego skłonność do zakupu (Kotler 1994). W tym rodzaju promocji chodzi przede wszystkim o wywołanie krótkotrwałych, ale silnych efektów pozwalających osiągnąć zamierzony cel (Winer 2004). Kotler (1994) definiuje promocję sprzedaży jako krótkookresowe bodźce (zachęty) do zakupu lub sprzedaży określonego produktu lub usługi. Kruczek (2010) wśród instrumentów promocji sprzedaży wymienia pokazy, degustacje, loterie i konkursy, call-center, merchandising, e-marketing, informację turystyczną na miejscu i na rynkach emisji ruchu turystycznego, dystrybucję pakietów turystycznych touroperatorów, zmienione ceny (obniżki, np. na bilety, hotel, oferty przed- i posezonowe, zamówienia grupowe), kupony zniżkowe. W oparciu o spostrzeżenia Dudkiewicz (2007) wymienioną listę instrumentów promocji można dodatkowo rozszerzyć o takie pozycje jak katalogi, programy lojalnościowe, premie wysyłane pocztą, eventy, bonus packi i specjalne opakowania. Aby promocja sprzedaży była skuteczna, należy zwrócić uwagę na proces jej planowania, a w szczególności mieć na uwadze poprawne zdefiniowanie celów kampanii (czy ma ona promować nowy produkt, zwiększyć sprzedaż znanego produktu czy też wzmocnić pozycję marki w świadomości klienta) (Dudkiewicz 2007). Targi są wyjątkowym instrumentem promocji, ponieważ pozwalają na obserwację zachowań rynku; właściwość ta jest szczególnie intensywna w przypadku targów turystycznych i przypadającego tej branży rynku (Kruczek 2010). Jak głoszą Piotrowski i Traczyk (1999), targi to specyficzny zbiór wiedzy o branży turystycznej, którego źródłem są potencjalni turyści. Briggs (2001) dostrzega również korzyści, jakie czerpią z targów sami wystawcy targi pozwalają obserwować konkurencję, a także rozpoznawać wspomniane wcześniej trendy na rynku. Niektórzy autorzy wydzielają wystawiennictwo jako odrębny zakres marketingu (Drab 1997, Olko 1999). Chociaż wielu autorów, np. Briggs (2001), wymienia Internet jako instrument promocji, według opinii autorów należy go raczej traktować jako jedno z mediów, będące nośnikiem dla utworzonych w Internecie pozostałych instrumentów promocyjnych. Zatem Internet może być nośnikiem dla reklamy, występującej w takich formach, jak filmy, banery, reklamy , strony promocyjne. Internet może również być narzędziem do realizacji zadań z dziedziny PR, w postaci kont i komunikatów na portalach społecznościowych, treści publikowanych na stronie produktu lub przedsiębiorstwa, informacji prasowych publikowanych w sieci, a w przypadku promocji sprzedaży konkursów on-line, kuponów drukowanych z sieci itd. Podobnego zdania jest Pawlicz (2008) w miejscu Internetu wśród instrumentów promocji wymienia on komunikację multimedialną, którą dzieli na komunikację on-line (wszelkie materiały promocyjne umieszczane w Internecie) i off-line (wszystkie materiały promocyjne utworzone w formie cyfrowej, ale dostępne poza siecią Internet, np. na nośnikach CD).

124 124 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 M. Naramski, K. Herman, A.R. Szromek Rola promocji produktu turystycznego Niewątpliwą zaletą treści promocyjnych umieszczanych w Internecie jest ich personalizacja, czyli nadanie cech indywidualnych każdemu materiałowi, tak aby korespondował z profilem odbiorcy (Kruczek 2010). ZASTOSOWANIE WYBRANYCH INSTRUMENTÓW W PROMOCJI PRODUKTU TURYSTYCZNEGO Przedstawione w pracy instrumenty promocji znajdują zastosowanie w wielu branżach, w tym także w branży turystycznej. Zespół cech produktu turystycznego (choć tworzony z pojedynczych cech, występujących także w przypadku innych produktów) decyduje o jego wyjątkowości. Cechy te to opisywana wcześniej sezonowość, brak możliwości magazynowania itd. Wymuszają one zastosowanie specyficznego podejścia podczas promowania produktów turystycznych. W kontekście opisanych działań promocyjnych można sformułować szereg wytycznych, jakie należy stosować w promocji produktu turystycznego przy użyciu wybranego instrumentu promocji. Wiele z nich wynika z cech produktu turystycznego. Pierwszą z tych cech jest brak możliwości magazynowania. Z punktu widzenia promocji to jeden z najważniejszych aspektów. Dzieje się tak, ponieważ cecha ta wymusza dokładne wyczucie czasu i przewidywanie popytu w przypadku planowania reklam (zwłaszcza tych o długim czasie przygotowania i realizacji), a także marketingu bezpośredniego i sprzedaży osobistej. Działania promocyjne muszą zatem dotrzeć do potencjalnych klientów wtedy, gdy planują oni wyjazd o charakterze zgodnym z przedmiotem promocji (czas ten jest zmienny i zależy od takich czynników, jak długość wyjazdu, pory roku itd.). W przeciwnym przypadku przedsiębiorstwo ryzykuje poniesienie strat, wynikających z drugiej cechy produktu turystycznego, jaką są wysokie koszty stałe utrzymania obiektów i wytworzenia produktów, również tych nieskonsumowanych (przykładem może być pokój hotelowy, który niezależnie od tego, czy zostanie obsadzony na daną noc czy nie, generuje koszty, a także stok narciarski lub basen, utrzymywany w stanie używalności niezależnie od liczby użytkowników). W przypadku nietrafienia w okno czasowe ratunkiem może się okazać promocja sprzedaży. Dzięki takim zabiegom, jak oferty posezonowe, obniżki cen, organizacja konkursów lub emisja kuponów można zapobiec całkowitemu zmarnowaniu produktów turystycznych, których nie da się przechować do następnego sezonu. Promocja ma za zadanie również sterowanie popytem, które może minimalizować efekty braku możliwości produkcji dóbr turystycznych na zapas. Powinna ona kierować popytem tak, aby realizować go równomiernie w czasie. Pozwala to uniknąć przepełnienia obiektów turystycznych w okresie szczytowym ruchu turystycznego i zapełniać je, gdy jego wielkość maleje. Druga z cech produktu turystycznego to jego heterogeniczność. Duży poziom zróżnicowania produktów turystycznych utrudnia działania promocyjne. Wymusza on bowiem konieczność wyboru produktów, które zostaną poddane działaniom promocyjnym, gdyż w przypadku większości instrumentów promocji nie jest możliwe jednorazowe przedstawienie całej oferty przedsiębiorstwa. Dzieje się tak z powodu ograniczonej pojemności środków promocji (limit czasu emisji reklamy, ograniczona powierzchnia plakatu czy strony w czasopiśmie). Ich powiększanie jest niezwykle kosztowne, zaś próba umieszczenia zbyt dużej ilości informacji zwiększa ryzyko niepowodzenia kampanii reklamowej. Zatem przedsiębiorstwo powinno dokonać selekcji produktów, które będą promowane za pomocą środków, takich jak prasa, telewizja czy radio. Korzystny może się okazać wybór tych produktów, które według przewidywań przyniosą największe zyski, lub tych, dla których efekty promocji będą największe (stosunek poziomu sprzedaży z promocją i bez niej). Wyjątkiem mogą w tym przypadku być katalogi, ulotki i broszury, które w przypadku bogatej i zróżnicowanej oferty przedsiębiorstwa oferują możliwość zamieszczenia jej w całości (przykładem jednostek stosujących takie podejście są biura podróży). Podobnie można postąpić podczas promocji produktu turystycznego w formie obszaru wtedy przedmiotem działań promocyjnych jest zachęcanie do odwiedzenia wybranego regionu, miejscowości, powiatu, parku naro-

125 M. Naramski, K. Herman, A.R. Szromek Rola promocji produktu turystycznego 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 125 dowego itd. Pozwala to skupić promocję na najcenniejszych walorach, które stanowią o atrakcyjności turystycznej miejsca, zaś wybór pomniejszych usług (miejsce noclegu, posiłków itd.) pozostawiany jest turyście. Promocja tych pomniejszych usług należy w takim przypadku do podmiotów, które je świadczą, i przyjmuje charakter lokalny, przez co jest tańsza w realizacji. Przykładem promocji obszaru może być kampania Dolnego Śląska pod hasłem DoWód na udany wypoczynek, promująca 10 gmin uzdrowiskowych tego obszaru. Inny przykład promocji obszaru, której priorytetem jest przede wszystkim rozwój gospodarczy regionu, to kampania Śląskie tu się inwestuje. Zaś za kampanię związaną stricte z turystyką z tego samego województwa można uznać działania na rzecz promocji Industriady (impreza otwarta o tematyce przemysłowej, odbywająca się w tym samym czasie na terenie 24 miejscowości województwa śląskiego). Kolejną z cech produktu turystycznego jest jego złożoność. W większości przypadków produkt turystyczny jest tworzony przez kompleks usług (np. usługa przewoźnika, usługa hotelowa i usługa gastronomiczna). Stwarza to zarówno szansę, jak i zagrożenie dla przedsiębiorstwa turystycznego, które podejmuje się promocji takiego produktu. Z jednej strony złożoność pozwala na ukazanie większej liczby superlatyw oferowanego produktu (można podkreślić, że kupując produkt, klient otrzymuje od początku do końca usługi wysokiej jakości, np. przelot pierwszą klasą, wysokiej klasy hotel oraz unikalne walory obszaru docelowego). Alternatywnym podejściem jest skupienie się na jednym z elementów tworzących produkt, który w opinii zleceniodawcy kampanii promocyjnej stanowi o wyjątkowości oferowanego produktu (np. nocleg w jednym z hoteli o nietypowej i niepowtarzalnej aranżacji i lokalizacji). Jak już wspomniano, złożoność produktu wiąże się również z zagrożeniami, które mogą doprowadzić do niepowodzenia kampanii promocyjnej. Pierwsze z nich to ryzyko umieszczenia zbyt wielu informacji w przekazie promocyjnym (aby objąć nim informacje o każdym z podproduktów); w takim przypadku potencjalny klient prawdopodobnie nie odbierze poprawnie przekazu i nastąpią zakłócenia w procesie komunikacji marketingowej. Drugim z zagrożeń jest ryzyko błędnej identyfikacji potrzeb i preferencji potencjalnych klientów oraz skupienie się na nieodpowiednim elemencie produktu; w przekazie promocyjnym nie znajdą się wtedy informacje mające kluczowy wpływ na podejmowanie przez klienta decyzji o wyjeździe. Sezonowość to następna z cech produktu turystycznego, którą należy uwzględnić podczas jego promocji. Jej następstwa dla promocji w turystyce są ściśle związane z tymi, które wywołują poprzednie cechy. Zmiana oferty przedsiębiorstwa turystycznego jest nieunikniona wraz z upływem pór roku, przez co nasilają się opisane wcześniej efekty heterogeniczności produktu turystycznego. W konsekwencji przedsiębiorstwo zostaje zmuszone do tworzenia większej ilości materiałów promocyjnych dla produktów na każdy sezon gdyż produkty te są na tyle od siebie odmienne, iż niemożliwe jest stosowanie dla nich tych samych materiałów promocyjnych. Jest to silny efekt, który w wielu branżach nie występuje (np. reklamy produktów spożywczych w większości przypadków są aktualne przez cały rok, a sezonowość nie ma wpływu na ich efektywność). Sezonowość nasila również skutki braku możliwości magazynowania oferta turystyczna dotycząca wyjazdów przeznaczonych na dany sezon pozostaje aktualna i atrakcyjna przez krótki czas (np. ok. kwartału), po którym nieskonsumowane usługi przepadają. Nietrwałość produktów turystycznych wiąże się również z brakiem możliwości wytwarzania zapasów i magazynowania, lecz postrzega się ją z krótkookresowego punktu widzenia (doby lub kilku dni). Usługa turystyczna w wielu obiektach wytwarzana jest permanentnie (np. gotowość hotelu do przyjęcia gości), a jej świadczenie jest ustalone w miejscu i czasie. Niesprzedana produkcja takich dóbr skazana jest na zmarnowanie i wywołanie strat. Rozwiązaniem tego problemu lub przynajmniej sposobem jego minimalizacji mogą być szybkie działania z zakresu promocji sprzedaży, przede wszystkim zniżki grupowe, oferty last minute i specjalne obniżki cen w momencie stwierdzenia niepełnego obciążenia obiektu lub regionu.

126 126 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 M. Naramski, K. Herman, A.R. Szromek Rola promocji produktu turystycznego Ostatnią z omawianych cech produktu turystycznego jest nierozłączność produkcji i konsumpcji produktu w miejscu i czasie. Oznacza to, że w większości przypadków konsumpcja dotyczy nie tylko samego klienta, ponieważ sprzedawca i osoby związane z wytworzeniem usługi (np. obsługa hotelowa) są obecne na miejscu konsumpcji produktu turystycznego. O ile klient nie podlega działaniom promocyjnym, a raczej jest ich odbiorcą, o tyle pozostałe wymienione elementy mogą im podlegać. Znaczenie zyskuje tutaj PR i sprzedaż osobista. To personel obiektu turystycznego i jego sprzedawca są odpowiedzialni za wizerunek przedsiębiorstwa i produktu, jaki zostanie wytworzony w świadomości klienta. Zatem ważne jest, aby w kształtowaniu tego obrazu stosowali oni odpowiednie narzędzia public relations. Natomiast techniki sprzedaży osobistej w przypadku sprzedawców produktu turystycznego mogą być decydujące dla dokonania transakcji. Podczas planowania promocji produktu turystycznego należy także zwrócić uwagę na odrębność miejsca powstawania i konsumpcji produktu od miejsca prowadzenia jego promocji. Produkt jest wytwarzany i konsumowany w miejscu docelowym wyjazdu turystycznego w tym miejscu przebywają klienci, którzy dokonali już wyboru i zostali przekonani do zakupu, zatem działania promocyjne są tu zbędne (poza PR, które kształtuje ostateczną opinię o kupionym produkcie i może się przyczynić do promocji szeptanej, czyli polecania znajomym i rodzinie wypróbowanego produktu). Natomiast większość działań promocyjnych powinna się odbywać w miejscu zakupu pakietu usług (biurze podróży, miejscowości pochodzenia turysty). Efektywność promocji mogą zwiększyć dane statystyczne dotyczące istnienia pewnych preferencji wyboru destynacji turystycznych w zależności od miejsca pochodzenia turysty (np. uzasadnione jest zakładać, że większość agroturystów pochodzi z miast) i nie tylko. Jest to zadanie realizowane w wyniku segmentacji rynku. Jeśli zostanie ona poprawnie przeprowadzona, promocja przyniesie lepsze wyniki przy nakładzie niższych kosztów niż w przypadku promowania produktu bez znajomości rynku docelowego. Należy również dostrzec, czego pragnie klient dokonujący zakupu produktu turystycznego, gdyż celem promocji jest przekonanie go, że to właśnie dany produkt może zaspokoić to pragnienie i że zrobi to lepiej niż produkt konkurencyjny. Motywy skłaniające klientów do zakupu produktów turystycznych wynikają z potrzeb odczuwanych przez nich lub przez ich bliskich. Taką potrzebą może być poprawa zdrowia (turystyka uzdrowiskowa), podjęcie aktywności fizycznej (turystyka aktywna), poznanie nowej kultury (turystyka kulturowa), rozwój duchowy (turystyka religijna), wzmacnianie więzi towarzyskich (np. turystyka klubowa, rodzinna), a także prestiż lub snobizm (zaznaczenie swojego statusu w otoczeniu, np. przez wybór luksusowego wyjazdu). Public relations odgrywa w promocji turystycznej bardzo istotną rolę i może wywołać niezwykle silne efekty, zarówno pozytywne, jak i negatywne. Dzieje się tak z powodu zainteresowania i fascynacji, jakie budzą w społeczeństwie podróże. Świadczy o tym mnogość programów tematycznych w Internecie i telewizji poświęconych podróżom i odkrywaniu obcych kultur, a także czasopism i magazynów o tej tematyce. Wszystkie te informacje wpływają na decyzję o podjęciu podróży i wyborze jej celu. PR może również wywołać negatywne efekty: relacje o katastrofach lotniczych, destabilizacji politycznej i działaniach militarnych, informacje o upadających biurach podróży lub turystach, którzy utknęli w rejonie kryzysu politycznego czy żywiołowego, są równie skuteczne w zniechęcaniu do danych destynacji czy touroperatorów jak negatywne opinie znajomych i rodziny na temat wycieczki. Reasumując, można powiedzieć, że podczas planowania promocji produktu turystycznego konieczna jest znajomość: potrzeb motywujących klientów do zakupu; zachowań, trendów i stylu życia osób tworzących segment rynku, do którego promocja jest kierowana (np. odejście od 3S na rzecz 3E); charakterystyki stosowanego narzędzia promocji (jego kosztu, zasięgu, grupy odbiorczej, czasu realizacji i trwałości); charakterystycznych właściwości pro-

127 M. Naramski, K. Herman, A.R. Szromek Rola promocji produktu turystycznego 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 127 duktu turystycznego, dyktujących odmienne podejście niż w pozostałych branżach; wagi reklamy i PR w turystyce. Połączenie wiedzy z tych zakresów powinno znacznie polepszyć efektywność promocji produktów turystycznych. Kierunek rozwoju preferencji turystów, a także narzędzi promocji i mediów, w których prowadzona jest promocja, pozwala na sformułowanie pewnych przypuszczeń co do obrazu przyszłości turystyki i jej promocji. Rozwój technologii powinien przyczynić się do coraz silniejszego wypierania nośników tradycyjnych na rzecz zapisu cyfrowego materiałów promocyjnych. Będą one bardziej interaktywne i dopasowane do każdego odbiorcy indywidualnie. Stanie się tak za sprawą coraz bardziej wyrafinowanych algorytmów tworzenia profilu konsumenckiego użytkowników Internetu. Dodatkowo przyczynią się do tego obecnie występujące zachowania i mechanizmy społeczne sprzyjające publikowaniu informacji na własny temat w sieci, na portalach społecznościowych (Facebook, Twitter, Google+) i w serwisach przeznaczonych do publikacji zdjęć (Instagram itp.). Dzięki technologii geotaging (zaopatrywanie zdjęć cyfrowych w podpisy zawierające dane geograficzne o lokalizacji, w której zostały wykonane) Internet zapełniany jest informacjami o dokładnych lokalizacjach przebywania użytkowników, w tym także podczas wakacji, wycieczek itd. W wyniku połączenia tej wiedzy z informacjami o miejscu zamieszkania użytkownika można tworzyć indywidualne mapy ulubionych destynacji turysty, długości pobytu, zwiedzanych atrakcji i terminów wyjazdów. Można przypuszczać, że w przyszłości informacje te zostaną zaadaptowane na potrzeby doskonalenia sposobów promocji produktów turystycznych. Natomiast sam wybór i zakup oferty będzie coraz częściej odbywał się na stronie internetowej biura podróży lub organizatora wyjazdu, wycieczki czy też imprezy turystycznej. Z kolei moda na wyjazdy o dużej dozie indywidualizmu, oferujące możliwości samorozwoju i aktywnego uczestnictwa (oparte na modelu 3E), spowoduje w przyszłości zmniejszenie liczby oferowanych gotowych pakietów turystycznych na rzecz bardziej interaktywnych, w których skład będzie mógł ingerować sam klient. Skutkiem takiego trendu, a także rozwoju transportu i logis tyki będzie wzrost roli tanich przelotów w przyszłej turystyce, zwłaszcza w przypadku wyjazdów kilkudniowych turyści odchodzą od idei jednych długich wakacji w roku na rzecz licznych krótszych wyjazdów do odmiennych miejsc. Wynika to m.in. ze wspomnianej potrzeby edukacji, jaką musi zaspoka jać przyszła turystyka u turysty przejawiającego chęć poznania możliwie dużej liczby miejsc i kultur. W przyszłości turystyka będzie się również silniej opierać na przeżyciach, co spowoduje wzrost znaczenia infrastruktury turystycznej, a także przekierowanie ruchu turystycznego do nowych miejsc, które dotychczas nie posiadały typowo turystycznych walorów. Można więc powiedzieć, że rozrywka i przeżycia staną się substytutem dla klimatu, kultury i rzeźby terenu. W przyszłości będzie można również obserwować wzrost liczby wyjazdów uzdrowiskowych, związany ze zjawiskiem starzenia się społeczeństwa. Świadczy o tym fakt ciągłego rozwoju turystyki uzdrowiskowej w roku 2014 autorzy dokonali w innej pracy (Herman i wsp. 2014) przeglądu 14 nowo powstających w Polsce uzdrowisk, z których większość zacznie funkcjonować w ciągu 5 lat. PODSUMOWANIE W niniejszej pracy przedstawiono rolę promocji w marketingu usług turystycznych. Ponadto przedstawiono wiele instrumentów promocji, ukazując szerokie spektrum ich zalet i wad, a także opisano możliwości ich stosowania w promocji turystycznej. Tak przeprowadzona analiza pozwoliła na sformułowanie wytycznych dla zadań dotyczących promocji produktu turystycznego, a także stała się źródłem przedstawionych wniosków. Pierwszy wniosek dotyczy silnego wpływu charakteru produktu turystycznego na działania promocyjne. Promocja produktu turystycznego jest zadaniem zgoła odmiennym niż promocja jakiegokolwiek innego

128 128 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 M. Naramski, K. Herman, A.R. Szromek Rola promocji produktu turystycznego produktu. Brak możliwości magazynowania i nietrwałość wymagają zachowania dokładnego schematu czasowego. Konieczność precyzji planowania i prowadzenia przemyślanych działań promocyjnych wynika z faktu występowania sezonowości produktu turystycznego, ale ponadto narzuca stosowanie większej ilości materiałów promocyjnych, dostosowanych do każdej grupy produktów sezonowych. Następstwem heterogeniczności produktu turystycznego dla działań promocyjnych jest konieczność precyzyjnego wyboru usług lub walorów, do których odniesie się komunikat promocyjny, gdyż najczęściej niemożliwe i niewskazane jest umieszczanie ich wszystkich w jednym przekazie. Kolejny wniosek opiera się na istotnej roli, jaką odgrywają potrzeby potencjalnych turystów i trendy tworzące się na rynku turystycznym. Zadaniem promocji jest przekonywanie klientów, że oferowany produkt zaspokoi ich potrzeby i zrobi to najlepiej. Dlatego istotne jest rozpoznanie tych potrzeb i trendów oraz umieszczenie w treści promocyjnej informacji, które z nimi korespondują. W obliczu zmian, jakie zachodzą na rynku turystycznym, stosowanie tradycyjnych kampanii reklamowych (np. przedstawiających hotel z basenem) może się okazać nieskuteczne. W ich miejsce powinny się pojawić komunikaty podkreślające wyjątkowość oferowanego wyjazdu, nie tylko zapewniające o jego oryginalności, ale także obiecujące spotkanie z lokalną kulturą, większą swobodę i miejsce na indywidualność. Na podstawie przedstawionych w pracy informacji można również stwierdzić, że PR i reklama to najważniejsze narzędzia promocji turystycznej. Wymieniono te dwa instrumenty, ponieważ reklama jest podstawowym narzędziem komunikacji marketingowej, a jej efekty są najsilniejsze w procesie podejmowania decyzji o zakupie. Natomiast PR wybrano ze względu na jego wpływ. Działania z tego zakresu towarzyszą klientom jeszcze przed uświadomieniem sobie potrzeby wyjazdu (komunikaty na temat działalności biur podróży, touroperatorów i przewoźników są permanentnie obecne w mass mediach, zaś ich źródła mogą być pochodzenia zewnętrznego, znajdującego się poza wpływem i kontrolą podmiotów, których dotyczą), a ich wpływ utrzymuje się również podczas samej konsumpcji zakupionego produktu turystycznego. Ponadto, o ile reklama jest najskuteczniejszym sposobem wzbudzania potrzeby, to właśnie wizerunek firmy i publikowane o niej informacje (będące pierwszym miernikiem jakości, atrakcyjności i rzetelności potencjalnej usługi) mogą się stać ostatecznym impulsem do zakupu lub jego zaniechania. Najistotniejszym instrumentem uzupełniającym jest natomiast promocja sprzedaży. Dzięki niej można minimalizować negatywne skutki zmian wielkości popytu oraz najmniej korzystnych cech produktu turystycznego z punktu widzenia promocji nietrwałości oraz braku możliwości magazynowania i wytwarzania zapasów. W nadchodzących latach w turystyce powinny się wyróżnić dwa główne nurty. Pierwszy będzie dotyczył osób młodych, żyjących zgodnie ze współczesnymi standardami (koncentracja na karierze, późne zakładanie rodzin), wśród których zyskają na popularności wyjazdy krótkoterminowe, często podejmowane spontanicznie. Promocja będzie do nich kierowana przede wszystkim za pośrednictwem najnowszych technologii i Internetu, a otrzymywane przez nich komunikaty będą zindywidualizowane. Grupa ta będzie podróżowała wielokrotnie w roku, często wybierając nowy cel swojej podróży. Najskuteczniejsze powinny się tu okazać oferty last minute na wyjazdy organizowane w weekend do miejscowości oferujących możliwość indywidualnego zwiedzania i poznawania lokalnej kultury. Na znaczeniu zyskają w tej grupie nowo powstające obszary o bogatej infrastrukturze turystycznej, niekoniecznie posiadające tradycyjne walory turystyczne. Druga z grup, wywierająca coraz większy wpływ na kształtowanie się przyszłej turystyki, to osoby starsze (wynika to ze zjawiska starzenia się społeczeństwa na skutek wydłużenia średniej długości życia, zmiany modelu rodziny na i późniejszego jej zakładania). Grupa ta przyczyni się do rozwoju turystyki zdrowotnej. Takie zmiany zachowań turystycznych odbiją się na promocji produktu turystycznego, sprawiając,

129 M. Naramski, K. Herman, A.R. Szromek Rola promocji produktu turystycznego 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 129 że tradycyjne kampanie reklamowe utracą skuteczność i trzeba będzie wprowadzić nowe modele promocji, wykorzystujące nowe media komunikacji marketingowej i komunikaty dostosowane do bieżącego rynku. BIBLIOGRAFIA Altkorn J. (1997), Marketing w turystyce, PWN, Warszawa. Altkorn J. (2001), Podstawy marketingu, Wyd. oo. Franciszkanów, Kraków. Briggs S. (2001), Successful Tourism Marketing. A Practical Handbook, Kogan Page, London. Czupryna K. (2004), Skuteczny marketing bezpośredni, IFC Press, Kraków. Drab A. (1997), Marketing wystawienniczy, Business Press, Warszawa. Dudkiewicz D. (red.) (2007), Marketing usług turystycznych, DrukTur, Warszawa. Herman K., Naramski M., Szromek A.R. (2014), Perspektywy powstania nowych uzdrowisk w Polsce, [w:] Szromek A. (red.), Rola uzdrowisk i przedsiębiorstw uzdrowiskowych w turystyce i w lecznictwie uzdrowiskowym, Proksenia, Kraków, Holloway J.C., Robinson C. (1995), Marketing for tourism, Addison Wesley Longman, Londyn. Kaczmarczyk S. (2001), Metody badania skuteczności i efektywności reklamy, [w:] Rydel M. (red.), Komunikacja marketingowa, ODDK, Gdańsk, Kaczmarek J., Stasiak A., Włodarczyk B. (2005), Produkt turystyczny, WN PWN, Warszawa. Kotler P. (1994), Marketing management. Analysis, Planning, Implementation, and Control, Prentice Hall, New Jersey. Kozak M.W. (2009), Turystyka i gospodarka polityczna a rozwój: między starym a nowym paradygmatem, Scholar, Warszawa. Kruczek Z. (2010), Between Attraction and Tourist Trap Cultural Tourism Dilemmas in the 21 st Century, Economic Review of Tourism, 43 (3), Kuśmierski J. (1996), Reklama jest sztuką, Druk- Tur, Warszawa. Marketing Definitions. A Glossary of Marketing Terms (1960), American Marketing Association, Chicago. Middleton V. (1996), Marketing w turystyce, PAPT, Warszawa. Oleksiuk A. (2007), Marketing usług turystycznych, Difin, Warszawa. Olko S. (1999), Marketing wystawienniczy, Nowy Przemysł, 4, Panasiuk A. (2005), Marketing usług turystycznych, WN PWN, Warszawa. Pawlak-Kołodziejska K. (2011), Komunikacja marketingowa, [w:] Andruszkiewicz K. (red.), Marketing, Dom Organizatora, Toruń, Pawlicz A. (2008), Promocja produktu turystycznego, Difin, Warszawa. Piotrowski J.P., Traczyk M. (1999), Promocja i informacja turystyczna, AVSI, Instytut Turystyki, Kraków. Roth P., Schrand A. (1992), Touristik-Marketing, Franz Vahlen, München. Sznajder A. (1993), Sztuka promocji, czyli jak najlepiej zaprezentować siebie i swoją firmę, Business Press, Warszawa. Sztucki T. (1995), Promocja. Sztuka pozyskiwania nabywców, Placet, Warszawa. Wiktor J.W. (2005), Promocja, system komunikacji przedsiębiorstwa z rynkiem, WN PWN, Warszawa. Wiktor J.W. (2006), Promocja, WN PWN, Warszawa. Winer R.S. (2004), Marketing Management, Prentice Hall, New Jersey. Wojcik K. (1997), Public relations od A do Z, Placet, Warszawa. Praca wpłynęła do Redakcji: Praca została przyjęta do druku: Adres do korespondencji: Mateusz Naramski Wydział Organizacji i Zarządzania Politechnika Śląska ul. Roosevelta Zabrze

130 Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu 2014, 45, Mirosław Marczak politechnika koszalińska Wykorzystanie instrumentów ambient marketingu w turystyce Abstract The use of ambient marketing instruments in tourism Ambient marketing includes any non-standard forms of marketing that combine marketing activities within the framework of both ATL (above the line) and BTL (below the line) strategies. The paper presents its examples in the tourist branch. In particular, it characterises the varieties of non-standard marketing, such as guerilla marketing, viral marketing trendsetting, buzz marketing, marketing and marketing games. Furthermore, examples are presented of the use of non-standard promotion means by various types of entities that function in a widely understood tourist market, including local government entities (e.g. communes, districts), local tourism organizations, regional tourism organizations, national tourism organizations and various companies that provide tourist services. In the article, a research thesis is accepted that ambient marketing instruments are more frequently used in the tourist market, which is developing so dynamically, and, on many occasions, their effectiveness is considerably greater than that of traditional marketing instruments. Key words: ambient intelligence, ambient marketing, ambient media, promotion Słowa kluczowe: inteligentne otoczenie, ambient marketing, ambient media, promocja WPROWADZENIE W dzisiejszym świecie mediów i marketingu funkcjonuje wiele różnych metod zdobywania docelowych rynków i uznania wśród odbiorców. Pomimo bogactwa materiałów multimedialnych znajdujących się na rynku czasami konieczne jest, aby na nowo zdefiniować sposoby dostarczania informacji turystom z wykorzystaniem innowacyjnych nośników. Takim innowacyjnym rozwiązaniem wydają się tzw. ambient media (Poninthawong 2012). W literaturze przedmiotu podkreśla się ich dużą rolę na współczesnym rynku turystycznym. Dotyczy to zwłaszcza niestandardowych form promocji, niezwykle istotnych przy podejmowaniu decyzji przez turystów (np. w hotelarstwie, gdzie oferowane produkty mają niematerialny charakter i trudno jest ocenić je przed użyciem). Istotną rolę przypisuje się zatem kontaktowi interpersonalnemu z osobą turysty oraz tzw. komunikacji nieformalnej (WOM, word of mouth). Obejmuje ona wszelkie formy komunikacji między konsumentami, które dotyczą właściwości produktów (lub usług), sposobów ich użytkowania oraz ich charakterystyki. To rozmowy i kontakty między ludźmi dotyczące znajomości produktów, usług, marek, bez wykorzystania środków masowego przekazu. W literaturze podkreśla się również zacieranie granic między komercyjnymi przekazami promocyjnymi firm turystycznych a wykorzystywaniem WOM, głównie z uwagi na coraz częstsze stosowanie przez te firmy tzw. marketingu wirusowego (Litvin i wsp. 2006). Należy zatem wyjaśnić, co kryje się pod pojęciem ambient marketingu. Otóż ambient marketing obejmuje wszelkie niestandardowe formy marketingu, łączące działania marketingowe w ramach strategii ATL (above the line powyżej linii) oraz BTL (below the line poniżej linii). Opierają się one na rozwiązaniach innowacyjnych, prekursorskich, wcześniej niestosowanych w komunikacji. Ambient wyróżnia zatem efekt nowości, dlatego jeśli nośnik lub realizacja staje się powtarzalna, przestaje być ambientem. Pomimo tego, że niestandardowe akcje marketingowe doczekały się swojej typologii (m.in. marketing wirusowy, trendsetting, buzz marketing) oraz nazewnictwa (m.in. trashvertising, assver-

131 M. Marczak Ambient marketing w turystyce 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 131 tising), ciągle zaskakują nowymi miejscami, nośnikami, okolicznościami reklamowymi. Realizacje ambientowe to takie, które wyróżniają się nie tylko samą koncepcją kampanii czy hasłem reklamowym, ale także formą niekonwencjonalnym nośnikiem reklamowym. Głównym celem niniejszego artykułu jest przedstawienie możliwości wykorzystania ambient marketingu w branży turystycznej. Przyjęto tu tezę badawczą, iż instrumenty ambient marketingu są coraz częściej stosowane na tak dynamicznie rozwijającym się rynku turystycznym. Główną metodą badawczą wykorzystaną w artykule jest analiza dostępnej literatury przedmiotu, zarówno krajowej, jak i zagranicznej. CHARAKTERYSTYKA WYBRANYCH FORM AMBIENT MARKETINGU W zależności od współczesnego podejścia do definicji tego pojęcia można wyróżnić następujące formy ambient marketingu: marketing partyzancki (guerilla marketing), marketing wirusowy (viral marketing), trendsetting, marketing kontrowersyjny, buzz marketing, marketing (tab. 1). Ambient marketing charakteryzuje się wykorzystaniem pojedynczo lub równocześnie kilku czynników do celów reklamowych. Mogą to być m.in.: niestandardowo użyte istniejące nośniki, np. tablice reklamowe; przestrzeń kontekstowa; wnętrza wykorzystane w powiązaniu z ich funkcją; interakcja z otoczeniem; interakcja z nośnikiem reklamowym; nowe technologie, np. zastosowanie technologii bluetooth do ściągania dzwonków i tapet na telefon komórkowy. Działania w ramach ambient marketingu opierają się na kreatywności i pomysłowości. Ich zadaniem jest skupienie uwagi na danym produkcie lub usłudze. Ten widowiskowy rodzaj marketingu posiada cechy, których brakuje w marketingu tradycyjnym. Ambientowym akcjom promocyjnym towarzyszą dodatkowe elementy, takie jak logo, hasła promocyjne lub sam promowany produkt, przykładowo nienaturalnej wielkości. Innowacyjność i niepowtarzalność przekazu powoduje, że odbiorca, który ma styczność z takim komunikatem, zachowa go w pamięci. Oryginalność tego typu promocji może wpłynąć na jej pozytywny skutek w postaci wzrostu sprzedaży produktów lub usług. Pozwala na wyróżnienie na rynku właśnie tych produktów, które objęte będą ambient marketingiem. Wychodząc poza standardy, ta metoda promocji często wywołuje szum i skupia uwagę. Daje to konsumentom możliwość głębszej dyskusji i przemyśleń. Ponadto ważnym elementem działań w ramach ambient marketingu jest interakcja z otoczeniem. W tym kontekście wykorzystywane są m.in. przystanki autobusowe, środki komunikacji miejskiej oraz inne elementy przestrzeni publicznej. MOŻLIWOŚCI I PRZYKŁADY WYKORZYSTANIA AMBIENT MARKETINGU W TURYSTYCE Instrumenty ambient marketingu są coraz częściej wykorzystywane na rynku usług turystycznych. Przykładem ich zastosowania może być z pewnością rynek turystyki sportowej oraz eventowej (dotyczącej zwłaszcza eventów o charakterze sportowym). Wciąż rosnąca popularność ambient marketingu jest często wykorzystywana przez kluby sportowe. Wynika to m.in. z faktu, iż najbardziej wrażliwa na działania ambient jest grupa ludzi młodych, tradycyjnie słabiej tolerujących media masowe. Dotyczy to m.in. grup biznesowych, mieszkańców największych miast, a przede wszystkim młodzieży, która docenia głównie zaskoczenie i trafiony koncept. Zatem w przypadku tych grup społecznych ambient marketing staje się głównym elementem strategii w kampaniach promocyjnych. Stworzenie własnego, oryginalnego przekazu na przystankach autobusowych, w środkach komunikacji miejskiej czy też w Internecie może być właśnie odpowiednią

132 132 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 M. Marczak Ambient marketing w turystyce Tab. 1. Charakterystyka wybranych form ambient marketingu Lp. Forma ambient marketingu Charakterystyka 1 2 Marketing partyzancki (guerilla marketing) Marketing wirusowy (viral marketing) 3 Trendsetting Forma marketingu zbliżona do marketingu wirusowego, polegająca na promowaniu dóbr i usług za pomocą niekonwencjonalnych technik, w zależności od grupy docelowej, np. napisy sprayem na murach prezentujące daną markę czy tzw. wlepki. Technika ta powoduje niewspółmierną do zainwestowanych środków znajomość produktu dzięki plotce, szumowi medialnemu lub niekonwencjonalnym mediom. Tego rodzaju akcje organizowane są zarówno przez firmy zainteresowane jednorazową promocją, jak i przez wyspecjalizowane agencje. Wykorzystuje się tu nietypowe, mające przykuć uwagę środki, a także niekonwencjonalne treści, np. widok krwi, drastyczne sceny. Odbiorca zarażany jest tzw. memami (powtarzającymi się, zapadającymi w pamięć treściami), nawet unikając kontaktu z tradycyjnymi nośnikami reklamy. Guerilla marketing jest najbardziej efektowną formą reklamy, umieszczaną w miejscu, w którym nikt się jej nie spodziewa. Przestrzeń miejska posiada wiele takich miejsc i stwarza duże pole do popisu dla firm. Coraz nowsze i odważniejsze pomysły powodują kontrowersje wśród odbiorców. Zwykłe billboardy, ulotki czy plakaty porozrzucane po różnych miejscach w mieście nie dają się porównać z formami marketingu partyzanckiego, jego wtapianiem się w otoczenie i pozytywnym wykorzystaniem. Jest to bardzo dobre rozwiązanie także dla akcji społecznościowych Potocznie nazywany reklamą wirusową. Jest rodzajem działań marketingowych podejmowanych w Internecie, polega jących na stworzeniu lub zainicjowaniu sytuacji, w której klienci danego produktu, marki czy usługi będą sami między sobą rozpowszechniać informacje. Przykładem marketingu wirusowego mogą być zabawne lub intrygujące filmiki lub zdjęcia reklamowe, które rozsyłają sobie użytkownicy Internetu. Wykorzystywana jest także plotka, tworzone są odpowiednie trendy czy legendy miejskie, które wędrując między potencjalnymi klientami, mają zwiększać świadomość produktu i czynić z niego produkt symboliczny, o wysokiej jakości czy też symbolu statusu bądź przeciwnie, szkodzić jego opinii. Ten rodzaj marketingu, w mediach społecznościowych zaraża grupę docelową przekazem marketingowym. Można dzięki niemu zrealizować nawet najbardziej niestandardowe cele reklamowe. Często jest to konkretny przekaz czy hasło reklamowe firmy. Może to być tzw. budowanie świadomości marki, produktu czy usługi oraz ich pozycjonowanie na rynku, czyli wywoływanie określonych skojarzeń. Ten rodzaj promocji wykorzystywany jest przez wiele przedsiębiorstw turystycznych. Jego największymi zaletami są m.in. mały koszt oraz duży zasięg od dzia ływania. Internet jest największym nośnikiem informacji. Portale społecznościowe, np. Facebook, mają kilkumilionową publiczność, co stwarza ogromne możliwości wykorzystania tego rodzaju promocji To dość nietypowy, a zarazem bardzo efektywny sposób na zwiększenie zainteresowania konkretnym produktem w grupie docelowej. Polega na kreowaniu trendów i mody na określone produkty lub usługi przez odpowiednio wybrane osoby w społeczeństwie, tzw. trendsetterów. To najczęściej ludzie znani, młodzi, atrakcyjni, charakteryzujący się dużym uznaniem w towarzystwie. Są lubiani i podziwiani. Ich mocną stroną jest przebojowość i wyczucie smaku. Poprzez prezentowane przez siebie postawy, zachowania, style stają się liderami opinii i wzorami do naśladowania. Ich atuty wykorzystują marketerzy do promowania produktów. Aby uzyskać efekt przyjęcia przez kogoś konkretnego zdania na temat produktu lub usługi, trzeba zastosować wszelkie możliwe formy promocji, które pozwolą się zbliżyć do odbiorcy. Najczęściej używane są następujące techniki: marketing szeptany, marketing wirusowy, productseeding (dostarczanie próbek do testów), blogging oraz szeroko pojęte social media. Można także wykorzystywać tradycyjne sposoby reklamy. Bardzo ważne jest tutaj zastosowanie osoby trendsettera

133 M. Marczak Ambient marketing w turystyce 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU Marketing kontrowersyjny 5 Buzz marketing Polega na podejmowaniu działań, które bardzo często nie są etycznie akceptowane. Główne instrumenty wykorzystywane w ramach tego rodzaju marketingu to: spam niechciane, niezamówione listy ; spam niestosowna wiadomość komercyjna o bardzo niskiej wartości; search engine spam nadmierna manipulacja w celu zwiększenia rankingu w wyszukiwarkach internetowych, zwykle stosowana przy stronach o słabej zawartości; trick banner banner, który oszukuje ludzi, skłaniając ich do kliknięcia, zwykle imitujący wiadomość systemu operacyjnego Zwany inaczej marketingiem plotki lub marketingiem szeptanym. Jest to suma wypowiedzi na temat danego produktu, usługi, przedsiębiorstwa w danym czasie. Ma dość specyficzny charakter, ponieważ nośnikiem informacji są odbiorcy. Opinie umieszczane są na forach, blogach czy listach dyskusyjnych. Istotnym elementem buzz marketingu jest evangelist marketing, czyli wspieranie osób, które są na tyle zainteresowane marką lub produktem, że same dobrowolnie dostarczają o nim informacji. Buzz marketing obejmuje wszelką nieformalną komunikację (WOM) oraz wszystkie rozmowy, jakie ludzie prowadzą w jakimkolwiek czasie na temat danego produktu, usługi lub firmy. Buzz marketing ma ogromny wpływ na klientów. Informacja rozprzestrzenia się bowiem przez niewidzialne sieci (network), którymi połączeni są w zasadzie wszyscy ludzie na całym świecie. Według socjologów każdy człowiek połączony jest siecią z liczbą 8 12 osób znajdujących się w jego bliskim otoczeniu (m.in. rodzina, przyjaciele). Szersza sieć (tzw. network hub, inaczej: centrum sieciowe) to jednostki, które komunikują się z większą liczbą ludzi, niż czyni to przeciętna osoba. Network hubs nie tylko rozprzestrzeniają informację na temat danego produktu; centralna pozycja, którą zajmują, pozwala im na zmianę informacji lub nawet powstrzymanie jej przed dalszym rozprzestrzenianiem się. Mogą odnosić się do dziesiątek, setek, a nawet tysięcy ludzi. Zależy to od pozycji, jaką dany człowiek zajmuje w społeczeństwie. Jest to ceniona forma promocji, głównie ze względu na dużą wiarygodność komunikatów przekazywanych przez konsumentów. Ludzie są bardziej skłonni wierzyć pozytywnym opiniom swoich znajomych na temat produktu, którego używali, niż np. reklamom telewizyjnym. Oprócz kontaktu bezpośredniego, doskonałym medium rozprzestrzeniania się buzz marketingu jest Internet. Ekspansja serwisów internetowych, na których to użytkownicy są odpowiedzialni za tworzenie treści, bardzo ułatwia wymianę opinii i rekomendacji na temat dóbr konsumpcyjnych Jest formą marketingu bezpośredniego wykorzystującą pocztę elektroniczną jako narzędzie komunikacji. Obejmuje analizowanie, planowanie, realizację i kontrolę takich procesów, jak: tworzenie i rozbudowa baz adresów ; zarządzanie bazami adresów ; przygotowywanie treści oraz kreacja wiadomości ; wysyłka wiadomości ; obsługa informacji zwrotnych; tworzenie schematów komunikacji wykorzystującej pocztę elektroniczną.

134 134 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 M. Marczak Ambient marketing w turystyce Tab. 1. Charakterystyka wybranych form ambient marketingu (cd.) Lp. Forma ambient marketingu Charakterystyka Do podstawowych zadań marketingu zalicza się: budowę lojalności konsumenckiej; tworzenie określonych relacji z odbiorcami; budowę pożądanego wizerunku firmy bądź organizacji; sprzedaż. Najpopularniejszymi narzędziami marketingu są: newsletter firmowy, biuletyn wewnętrzny, dzienniki elektroniczne, reklamy w wiadomościach . Ten rodzaj marketingu nawiązuje do koncepcji tzw. permission marketingu, polegającej na budowaniu relacji i utrzymywaniu z odbiorcami więzi, które opierają się na silnym fundamencie, tj. wyrażeniu zgody przez odbiorcę na otrzymywanie komunikatów marketingowych 6 marketing źródła: Rosen 2000, 2003, Hatalska 2002, Krupa 2013, formą promocji dla klubów sportowych oraz organizatorów różnego rodzaju sportowych eventów. Wywoła spore zainteresowanie nie tylko wśród mieszkańców miasta, ale także wśród przyjezdnych i mieszkańców pobliskich miejscowości. W ten scenariusz doskonale wpisuje się wykorzystanie marketingu wirusowego. Przykładowo, stworzenie krótkometrażowego, kreatywnego przekazu w formie reklamy i udostępnienie jej za pośrednictwem Internetu może dotrzeć do bardzo dużej liczby osób. Duży zasięg terytorialny tego przekazu może spowodować wzrost ruchu związanego z rozgrywkami sportowymi czy też jednorazowym eventem sportowym. W turystyce sportowej oraz eventowej coraz częściej stosowany jest także trendsetting. Wykorzystanie wizerunku znanych osób (np. celebrytów, sportowców) w znacznym stopniu pobudza lokalną społeczność do częstszego odwiedzania hal sportowych czy też uczestnictwa w organizowanych eventach o charakterze sportowym (mecze charytatywne, biegi promujące zdrowy styl życia itp.). Przykładem eventu o charakterze sportowym, w którego przygotowaniu wiele firm (nie tylko turystycznych) wykorzystywało ambientowe kanały komunikacji, były Mistrzostwa Europy w Piłce Nożnej EURO 2012, organizowane wspólnie przez Polskę i Ukrainę w 2012 r. (Gębarowski 2013). W sporcie w dużym stopniu wykorzystywany jest również buzz marketing. Kreowanie pozytywnych opinii o sportowcach, meczach lub innych wydarzeniach sportowych i dzielenie się nimi w Internecie ze znajomymi jest przecież najtańszą formą promocji, a dla wielu najbardziej wiarygodnym przekazem. Instrumenty ambient marketingu wykorzystywane są również w turystyce biznesowej. Tendencją odnotowywaną podczas wydarzeń turystyki biznesowej jest poszukiwanie nowych form (m.in. ambient mediów) nowych nośników, do tej pory niewykorzystywanych w reklamie (takich jak ludzkie ciało). Stosowane są również znane nośniki w nietypowych miejscach (np. reklama w łazience). Inne formy hybrydy, mające na celu przyciągnięcie uwagi odbiorców za wszelką cenę, to m.in. reklama szokująca (shockvertising), w której wyko-

135 M. Marczak Ambient marketing w turystyce 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 135 rzystywane są motywy powszechnie uważane za ryzykowne (np. pornografia, zaskoczenie, obrzydliwość, strach czy przemoc), oraz tzw. celebrity marketing, tj. zapraszanie na spotkania biznesowe (konferencje, seminaria, sympozja, kongresy itp.) gwiazd popkultury czy też sportu (Kanabrocka 2009). Płaszczyzną dla szerokiego zastosowania ambient mediów w turystyce jest z pewnością realizacja koncepcji tzw. ambient intelligence, w rozumieniu inteligentnego otoczenia (Buhalis i O Connor 2005). Zgodnie z tą koncepcją w środowisku inteligentnego otoczenia ludzie będą przebywać wśród inteligentnych interfejsów, obsługiwanych przez technologie sieciowe osadzone w przedmiotach codziennego użytku, takich jak meble, ubrania, pojazdy, drogi, atrakcje turystyczne, oraz w inteligentnych materiałach nawet cząsteczkach substancji dekoracyjnych, np. farb (Buhalis i Law 2008). Jednym z pierwszych projektów wykorzystujących koncepcję ambient intelligence na europejskim rynku turystycznym był projekt TellMaris. Jego pierwsza faza została przeprowadzona już w 2001 r. na próbie ponad 650 respondentów. Projekt był realizowany w regionie Morza Bałtyckiego, a finansowany ze środków Unii Europejskiej. Jednym z jego głównych celów była analiza potrzeb turystów z zastosowaniem mobilnych technologii i tzw. systemu zarządzania destynacją (DMS, destination management system), wykorzystywanego przez 7 organizacji zarządzania destynacją (DMO, destination management organisations) funkcjonujących w regionie objętym badaniem, a także poprawa konkurencyjności analizowanych destynacji. Ponadto celem projektu było opracowanie nowych struktur danych do konstrukcji interaktywnych turystycznych map 3D stosowanych na urządzeniach mobilnych w połączeniu z mobilnymi usługami lokalizacyjnymi (Gjesdal i wsp. 2002). Interesującym przykładem wpisującym się w tę koncepcję jest projekt ITour (Alizadeh i wsp. 2012). Jego głównym celem było wykorzystanie ambient intelligence do zbierania danych dotyczących m.in. ruchów, zachowań i doświadczeń turystów podczas podróży. Wyniki dotyczące realizacji tego projektu przedstawiono w oparciu o badania przeprowadzone w Amsterdamie. W 2010 r. zanotowano tam blisko 5 mln przyjazdów turystycznych. Efektem badań miało być m.in. zapewnienie turystom lepszych i bardziej spersonifikowanych (ukierunkowanych na daną osobę) usług turystycznych. Wykazano m.in., iż różnego rodzaju czujniki elektroniczne funkcjonujące w przestrzeni społecznej (np. stosowane w aplikacjach mobilnych GPS, elektroniczne kompasy, sieci bezprzewodowe itp.) mogą wspierać doświadczenia turystów i nadawać im bardziej osobisty charakter. Może to dotyczyć m.in. bardziej dokładnego określania położenia atrakcji turystycznych czy godzin ich otwarcia oraz eksploracji danych z mediów społecznościowych i innych sieci w celu spersonalizowania potrzeb, gustów, preferencji i zamiarów turystów. Zadaniem technologii miałoby być zatem indywidualne wsparcie turystów przy podejmowaniu przez nich decyzji. Zdaniem autora niniejszego opracowania technologia oferuje ogromny potencjał do tworzenia bardziej interesującej przestrzeni publicznej w sferze turystyki. Jednak stosowanie nowoczesnych technologii często może być odbierane jako naruszenie prywatności turystów i bywa dla nich trudne do zaakceptowania. Stanowi to z pewnością ogromne wyzwanie dla organizatorów turystyki i zarządów destynacji turystycznych. Nowe technologie w działaniach marketingowych wykorzystywane są również przez Polską Organizację Turystyczną (POT). Przykładowo e-marketing należy do tych instrumentów, które będą najczęściej stosowane w promocji Polski na docelowych rynkach zagranicznych oraz w wewnętrznej promocji krajowej. Jednym z kluczowych działań zdefiniowanych w Marketingowej Strategii Polski w Sektorze Turystyki na lata (2008) jest ponadto informacja i promocja za pośrednictwem Internetu (działanie 3.2). Badania rynku pokazują, że Internet odgrywa coraz ważniejszą rolę w komunikacji marketingowej, nie tylko jako źródło informacji, ale również jako instrument promocji. Trend ten będzie się zapewne utrzymywał w najbliższych latach. Wykorzystanie możliwości, jakie dają narzędzia internetowe, urasta więc do jednego z najważniejszych działań

136 136 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 M. Marczak Ambient marketing w turystyce operacyjnych w ramach celu operacyjnego nr 3. Gwałtowny rozwój technologii internetowych oraz środków komunikacji internetowej, takich jak inteligentne telefony komórkowe (smartfony), tablety itp., powoduje konieczność stałego dostosowywania prowadzonej działalności marketingowej do pojawiających się możliwości. Równocześnie z rozwojem technologii internetowych bardzo istotnym zmianom podlegają zachowania ich użytkowników. Przede wszystkim chodzi tu o sposób pozyskiwania informacji o oferowanych produktach, w tym o produktach turystycznych. Coraz większe znaczenie w tym zakresie mają portale, których treść jest tworzona lub współtworzona przez samych użytkowników. Portale społecznościowe takie jak Tripadvisor. com, IgoUgo.com, Youtube.com czy Facebook.com stają się alternatywnym wobec oficjalnych turystycznych serwisów informacyjnych kanałem dotarcia do informacji turystycznej. Konieczne jest więc ich wykorzystywanie na coraz większą skalę, gdyż takie są oczekiwania odbiorcy. W przyszłości tego rodzaju portale będą stanowić jeden z najważniejszych kanałów dotarcia do potencjalnych turystów z informacją o usługach turystycznych i związaną z nimi ofertą (Marketingowa 2008). WNIOSKI Podsumowując powyższe rozważania, należy podkreślić, iż ambient marketing pojawia się w miejscach, które dotąd nie były rozważane w kategoriach nośników reklamowych. Pomaga to w budowaniu jednej z podstawowych cech ambientu, tj. elementu zaskoczenia. W pozytywnych emocjach, jakie wytwarza ambient, leży jego siła i omnipotencja. Ambient marketing obejmuje formy, które mają zaskakiwać, wzbudzać emocje, przyciągać uwagę i angażować grupę docelową. Ambient media znajdują się blisko konsumenta, a marketerzy wykorzystujący ten rodzaj komunikacji w swoich kampaniach muszą doskonale znać styl życia swojej grupy docelowej. Należy podkreślić, iż ambient marketing nie ma takiego zasięgu jak tradycyjne media, ale może stanowić wisienkę na torcie każdej kampanii. Znaczenie ambientu wzrasta, ponieważ coraz trudniej jest się wyróżnić w natłoku tradycyjnych mediów. Media ambientowe są jednak zbyt kosztownym rozwiązaniem, by samodzielnie stanowić podstawę kampanii, i dlatego powinny być wykorzystywane na równi z innymi środkami bądź tworzyć mocny akcent prowadzonych działań promocyjnych. Ambient media są najczęściej bardziej skuteczne od mediów tradycyjnych, w szczególności w kontekście docierania do grup docelowych o osłabionej wrażliwości na standardowe media, a także kampanii, których głównym celem jest zwiększenie zaangażowania odbiorców lub ich przywiązania do marki (www.oohmagazine.pl). Konsumentów niewrażliwych na tradycyjne media stale przybywa, co jest spowodowane nadmiarem tych mediów i nierzadko prezentowanym przez nie poziomem. Media ambientowe to nośniki z niespodzianką, niebanalne, które wymagają konceptu, oryginalności i większych nakładów pracy. Konsumenci i media branżowe doceniają te wysiłki. Ambient wywołuje szum medialny, wyzwala marketing szeptany, jest gwarancją szerokich public relations. Wraz ze wzrostem popularności mediów społecznościowych korzyści płynące z wykorzystania nieszablonowych nośników są jeszcze większe. Z opublikowanego w 2012 r. raportu (Rynek 2012) wynika, iż rynek ambientu w Polsce będzie się rozwijał. Jego największy potencjał to rezultat niestandardowości i nieprzewidywalności podejmowanych działań. Podkreśla się jednak, iż zdecydowaną wadą tej metody jest m.in. brak możliwości sprawdzenia rzeczywistego efektu działań oraz ich wpływu na wielkość sprzedaży. Wynika to z faktu, iż kampanie ambientowe ze swej natury wymykają się typowym ramom i wskaźnikom. Trudno badać coś, co jest niepowtarzalne i czego nie można w żaden sposób odnieść do dotychczasowych akcji. Ponadto często cele ambient marketingu sięgają poza typową promocję marki, a wtedy badanie skuteczności staje się jeszcze trudniejsze, analogicznie jak w działaniach PR-owych.

137 M. Marczak Ambient marketing w turystyce 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 137 BIBLIOGRAFIA Alizadeh S., Kanis M., Veenstra M. (2012), Itour: Using Ambient Intelligence to Support Tourism, Proceedings of Measuring Behavior, Utrecht, The Netherlands, August 28 31, Buhalis D., O Connor P. (2005), Information Communication Technology Revolutionizing Tourism, Tourism Recreation Research, 30 (3), Buhalis D., Law R. (2008), Progress in information technology and tourism management: 20 years on and 10 years after the Internet the state of etourism research, Tourism Management, 29 (4), Gębarowski M. (2013), Ambush Marketing in Poland before the 2012 European Football Championship. Entrepreneurship in Tourism and Sport, Journal of Entrepreneurship Management and Innovation, 9 (1), Gjesdal O., Sulebak J.R., Borge M. (2002), Market research in the boat tourism segment, [w:] Information and Communication Technologies in Tourism 2002: Proceedings of the International Conference in Innsbruck, Austria, Hatalska N. (2002), Niestandardowe formy promocji, Marketing i Rynek, 11, Kanabrocka A. (2009), Przestrzeń komunikacji marketingowej podczas wydarzeń turystyki biznesowej, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Ekonomiczne problemy turystyki, 13, Krupa P. (2013), marketing, Helion, Gliwice. Litvin S.W., Goldsmith R.E., Pan B. (2006), Electronic word-of-mouth in hospitality and tourism management, Tourism Management, 29 (3), Marketingowa Strategia Polski w Sektorze Turystyki na lata (2008), POT, Warszawa. Poninthawong Ch. (2012), Analysis of the Ambient Media Approach of Advertisement Samples from the Adman Awards & Symposium under the Category of Outdoor & Ambience, World Academy of Science, Engineering and Technology, 11 (6), Rosen E. (2000), The Anatomy of Buzz. Creating Word-of-Mouth Marketing, HarperCollins Business, London. Rosen E. (2003) Anatomia marketingu szeptanego, Media Rodzina, Warszawa. Rynek ambientu w Polsce. Oceny i opinie (2012), TNS OBOP, Warszawa. [dostęp: ]. [dostęp: ]. [dostęp: ]. [dostęp: ]. [dostęp: ]. [dostęp: ]. Praca wpłynęła do Redakcji: Praca została przyjęta do druku: Adres do korespondencji: Mirosław Marczak Katedra Turystyki Wydział Nauk Ekonomicznych Politechnika Koszalińska ul. Kwiatkowskiego 6E Koszalin

138 Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu 2014, 45, Marzena Józefczyk uniwersytet wrocławski PERSPEKTYWY ROZWOJU TURYSTYKI JEŹDZIECKIEJ W POLSCE Abstract Perspectives of equestrian tourism development in Poland Equestrian tourism in Poland has been developing very fast recently. Hundreds of kilometres of new horse itineraries are created every year, with the growing number of small family companies organizing horse hacking. Although the potential of equestrian tourism deve lopment in Poland is undoubtedly very high, it faces considerable threats. From the early 1990 s, the Polish law does not allow horse riding in the National Forests except on marked trails or with the Head Forester Agreement (The Forest Act from September 28 th 1991, Chapter 5). An attempt to restrict horse hacking in the forests goes even further with the recent proposal of creating toll horse trails (paid paths dedicated only to equestrian tourists) to avoid environmental impact of horse hacking. At the same time, there is no published research showing the actual environmental impact of horse riding in the Polish wilderness. The results of Australian, American or North European studies in the National Parks cannot be simply transferred into Central European conditions. The article discusses possible scenarios of equestrian tourism development in Poland. The SWOT analysis helped to identify the main threats and chances, after many interviews among equestrian tourism activists and the author s observations during 5 years of researching horse-based tourism. Besides an attempt to predict equestrian tourism future in Poland, the paper shows the specificity and uniqueness of this form of activity. The conclusions might be useful for the authorities responsible for regulating equestrian tourism in Poland, as well as for environmentalists. It is important to emphasize that horse-based tourism should develop in a sustainable way. This goal can only be achieved if environmental protection is well balanced with the need of rural regions development. Key words: equestrian tourism, horse trails, itineraries, sustainable development, SWOT analysis Słowa kluczowe: turystyka jeździecka, szlaki konne, rozwój zrównoważony, analiza SWOT WPROWADZENIE Turystyka jeździecka w Polsce właściwie od początku swojego istnienia rozwijała się żywiołowo 1 dzięki oddolnym inicjatywom pasjonatów tej formy aktywnego wypoczynku oraz lokalnych działaczy. W ostatnich latach proces ten nabrał tempa; jazda konna w terenie, wycieczki i rajdy konne stają się coraz popularniejsze. Wiele gospodarstw agroturystycznych oraz małych, rodzinnych firm utrzymuje się głównie lub w dużej mierze z 1 W praktyce gospodarczej wyróżniane są dwa podejścia do rozwoju turystyki: żywiołowe i planistyczne. Najstarsze i najbardziej powszechne jest podejście żywiołowe, oparte na grze sił rynkowych. Jej efektem jest spontaniczny rozwój gospodarki turystycznej oraz wykształcanie się produktów turystycznych (Goranczewski i Puciato 2010). działalności w różny sposób związanej z turystyką jeździecką począwszy od nauki jazdy konnej w terenie, poprzez świadczenie usług przodownickich 2, po organizację wielodniowych rajdów konnych. Zainteresowanie wypoczynkiem w siodle w Polsce rośnie także wśród turystów z zagranicy niektóre rodzime przedsiębiorstwa nastawione są wyłącznie na klientów z Europy Zachodniej. W konsekwencji na terenie całego kraju powstają setki kilometrów nowych tras konnych, od kilku lat w głównej mierze finansowanych z projektów Unii Europejskiej. Tworzenie szlaków jest konieczne, ponieważ zgodnie z obowiązującym prawem (Ustawa 2 Przodownik jest odpowiednikiem przewodnika w regulaminach Górskiej i Nizinnej Turystyki Jeździeckiej PTTK.

139 M. Józefczyk Turystyka jeździecka w Polsce 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 139 o lasach 1991) jazda konna poza wyznaczonymi drogami jest na terenie Lasów Państwowych zabroniona. Jednocześnie wytyczenie oraz legalizacja szlaków konnych najczęściej wiąże się z mozolnym wypracowywaniem trudnego kompromisu z urzędnikami w nadleśnictwach oraz urzędach gminnych i powiatowych, a także z zarządcami obszarów chronionych. Takie problemy nie istnieją (lub istnieją w dużo mniejszej skali) w odniesieniu do nowych szlaków pieszych i rowerowych. W ostatnich latach pojawiły się pomysły jeszcze bardziej restrykcyjnego podejścia do szlaków konnych (Kacprzyk i Rothert 2013), mogące stanowić zagrożenie dla dalszego rozwoju turystyki jeździeckiej. CEL I METODY BADAWCZE Przyszłość turystyki jeździeckiej zależy w dużej mierze od decyzji podejmowanych obecnie, stąd tak istotne jest prowadzenie badań naukowych w tym zakresie. Głównym celem artykułu jest próba znalezienia optymalnego scenariusza dalszego rozwoju turystyki konnej w Polsce, wraz z identyfikacją możliwych ograniczeń oraz zagrożeń związanych z jej szybkim rozwojem. Posłużono się analizą SWOT, metodą stosowaną w procesie zarządzania strategicznego. W literaturze przedmiotu można znaleźć liczne definicje zarządzania strategicznego. Najczęściej wymieniane cechy tej formy zarządzania to m.in.: długi horyzont czasowy, tworzenie racjonalnych planów strategicznych, dopasowanie do zmiennego otoczenia, partycypacja różnych grup społecznych w tworzeniu i realizacji planów, konieczność dokonywania wyborów w warunkach niepewności i ryzyka. Zarządzanie strategiczne dotyczy zwykle fundamentalnych celów obszaru turystycznego, a konsekwentnie realizowane wywołuje strukturalne zmiany obszaru recepcji turystycznej. Jego zasadniczym celem jest umożliwienie rozwoju danej jednostki przestrzennej (w tym przypadku branży) oraz kształtowanie takiego produktu turystycznego, który będzie konkurencyjny i umożliwi uzyskiwanie dochodów z turystyki w długim okresie (Dziedzic 1998, Kornak i Rapacz 2001, Meyer i Milewski 2009). Zarządzanie strategiczne obszarem turystycznym jest zatem rozwinięciem tradycyjnych metod planistycznych. Gierszewska i Romanowska (2002) wskazują, że analiza SWOT jest czymś więcej niż metodą zarządzania strategicznego stanowi swoisty algorytm procesu analizy strategicznej, propozycję systematycznej i wszechstronnej oceny zewnętrznych i wewnętrznych czynników określających kondycję bieżącą i potencjał rozwojowy firmy (tab. 1). W tym przypadku zastosowano ją w odniesieniu do całej branży turystycznej, co w ostatnich latach jest coraz częściej spotykanym podejściem. W XXI w. analiza SWOT jest coraz częściej wykorzystywana na poziomie ogólnokrajowym i sektorowym, skutecznie wspierając badanie perspektyw rozwoju państw, regionów i całych gałęzi gospodarki (Helms i Nixon 2010). W takim ujęciu wydaje się równie odpowiednia do kompleksowej oceny stanu obecnego i perspektyw turystyki konnej w Polsce. Nazwa metody stanowi akronim słów w języku angielskim: strengths (silne strony), weaknesses (słabe strony), opportunities (szanse) oraz threats (zagrożenia). Analiza SWOT uwzględnia zarówno wewnętrzne czynniki rozwoju, wynikające ze specyfiki badanej branży lub firmy, jak i aspekty zewnętrzne, dotyczące szeroko rozumianego otoczenia. Podczas przeprowadzania analizy SWOT zwrócono szczególną uwagę na jej kompleksowe zastosowanie. Goranczewski i Puciato (2010) podkreślają, że fragmentaryczne potraktowanie tej metody stanowi poważny błąd metodologiczny i podważa sens realizacji analizy strategicznej. Dlatego oprócz szczegółowej specyfikacji poszczególnych pól macierzy (szanse, zagrożenia, mocne i słabe strony) oraz wyznaczenia strategii według Weihricha (1982) zastosowano algorytm opracowany przez Berlińskiego (2002). Procedura ta obejmuje 4 etapy: Tab. 1. Model analizy SWOT czynniki wpływające na pozycję strategiczną Czynniki Pozytywne Negatywne Wewnętrzne mocne strony słabe strony Zewnętrzne szanse zagrożenia źródło: opracowanie własne na podstawie: Gierszewska i Romanowska 2002

140 140 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 M. Józefczyk Turystyka jeździecka w Polsce 1. Tabelaryczne zestawienie słabych i mocnych stron, nadanie im wagi w skali od 1 do 5 oraz zsumowanie uzyskanych wartości. 2. Analogiczne postępowanie w odniesieniu do szans i zagrożeń. 3. Wyznaczenie pozycji strategicznej organizacji na podstawie 4 wariantów strategicznych Weihricha (1982): sytuacja SO (strengths-opportunities), WO (weaknesses -opportunities), ST (strengths-threats) oraz WT (weaknesses-threats). 4. Określenie prawdopodobieństwa sukcesu strategicznego (PSS) według wzoru: PSS = (SP + AS)/2 gdzie: SP siła wewnętrzna organizacji, AS atrakcyjność organizacji w otoczeniu. Prawdopodobieństwo sukcesu strategicznego zawiera się w przedziale od 0 do 1, przy czym uzyskanie wyniku powyżej 0,5 warunkuje osiągnięcie sukcesu. SP oblicza się według następującego wzoru: SP = S / ( S + W) gdzie: S mocne strony, W słabe strony. Analogicznie wygląda równanie dla AS, przy czym do wzoru podstawia się punktowe wartości szans i zagrożeń (Berliński 2002, Berliński i Penc-Pietrzak 2004). Materiały i informacje do wykonania analizy SWOT kompletowano przez 5 lat od rozpoczęcia zbierania danych do publikacji popularnonaukowej Najpiękniejsze szlaki konne w Polsce w 2009 r. (Józefczyk 2010) do czerwca 2014 r. (badania ankietowe wśród działaczy PTTK związanych z turystyką jeździecką) 3. Pozwoliło to 3 W tym okresie autorka odwiedziła prawie 50 ośrodków jeździeckich specjalizujących się w turystyce konnej w całym kraju, przeprowadziła wywiady z ich założycielami, a także działaczami obu Komisji Jeździeckich PTTK (Górskiej i Nizinnej) i pracownikami Lasów Państwowych. W ramach pracy doktorskiej realizowanej na Uniwersytecie Wrocławskim przeprowadziła szczegółową kwerendę światowego dorobku publikacji naukowych z dziedziny turystyki konnej, w trakcie realizacji są również badania nad ekologicznymi uwauzyskać zarówno lokalne, jak i całościowe spojrzenie na ogół zagadnień związanych z turystyką konną w Polsce. ZARYS HISTORII TURYSTYKI KONNEJ W POLSCE I STAN OBECNY Aby skupić się na przyszłości turystyki jeździeckiej, warto poświęcić chwilę uwagi jej dotychczasowemu rozwojowi. Tradycja przemieszczania się w siodle na duże odległości sięga początków państwowości polskiej i niemożliwe jest określenie, kiedy zaczęły się odbywać pierwsze wyprawy jeździeckie w celach krajoznawczych i turystycznych. Pierwszy udokumentowany rajd konny po polskich górach odbył się w 1873 r. Dwóch przyrodników ze Lwowa, Józef Bąkowski i Józef Dziędzielewicz, wjechało wówczas na koniach huculskich na Howerlę w masywie Czarnohory. Jednak dopiero w XX w., kiedy maszyny zaczęły wypierać zwierzęta z życia codziennego, wykorzystanie koni w celach krajoznawczych nabrało innego wymiaru. Na kartach historii zachowały się informacje m.in. o wojażach Pawła Popiela z Kurozwęk, który w latach przemierzył konno po Polsce ok km, czy Romany Daszkowskiej i Danuty Pernak, które w 1932 r. pojechały konno z Poznania do Zakopanego (Urbankiewicz 1986). Mimo długich tradycji faktycznego uprawiania turystyki konnej formalne struktury polskiej turystyki jeździeckiej mają niespełna 25 lat. W 1990 r. Marek Krzemień (2010), Władysław Mróz i Włodzimierz Kario opracowali regulaminy Przodownika Górskiej Turystyki Jeździeckiej oraz Górskiej Odznaki Turystycznej PTTK. W tym samym roku (2 czerwca) regulamin został zatwierdzony i zarejestrowany przez Komisję Turystyki Górskiej Zarządu Głównego PTTK, a w Gładyszowie odbył się pierwszy kurs nadający uprawnienia przodownika Górskiej Turystyki Jeździeckiej PTTK. Komisja Turystyki Konnej (później Jeździeckiej) przy PTTK powstała dopiero 6 lat później. W wyniku rozłamu w zarządzie Komisji (oficjalrunkowaniami rozwoju turystyki jeździeckiej w Polsce.

141 M. Józefczyk Turystyka jeździecka w Polsce 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 141 nie ze względu na specyfikę terenu) w 2001 r. nastąpił podział na 2 Komisje: Górskiej i Nizinnej Turystyki Jeździeckiej PTTK. Odtąd Komisja GTJ aktywnie wytyczała szlaki konne (m.in. 5 tzw. głównych szlaków górskich: Transbeskidzki, Transjurajski, Transsudecki, Świętokrzyski i Bieszczadzki, a także ich liczne odgałęzienia) 4, podczas gdy Komisja NTJ skupiła się na organizacji turniejów rycerskich. Dopiero w ostatnich latach cele obu Komisji stały się ponownie spójne to wytyczanie nowych tras konnych, nadawanie uprawnień przodownickich oraz szeroko rozumiana organizacja turystyki konnej w Polsce. Skutki rozłamu widoczne są do dzisiaj w terenie. Na obszarach górskich i podgórskich południa Polski, znajdujących się pod zarządem GTJ PTTK, oznakowanie szlaków jeździeckich jest spójne, zarówno metodycznie, jak i wizualnie (z wyjątkiem szlaków konnych tworzonych przez nadleśnictwa, które najczęściej w ogóle nie są oznakowane w terenie). Polska nizinna charakteryzuje się pełną dowolnością w kwestii znaków na szlakach konnych 5, choć te powstające w ostatnich latach pod auspicjami NTJ PTTK oznakowane są zgodnie ze standardami. ANALIZA SWOT WYNIKI Zgodnie z metodyką omówioną we wstępie przeprowadzono analizę SWOT polskiej turystyki jeździeckiej. W tabeli 2 zidentyfikowano mocne strony (czynniki wewnętrzne pozytywne), słabe strony (czynniki wewnętrzne negatywne), szanse (czynniki zewnętrzne pozytywne) i zagrożenia (czynniki zewnętrzne negatywne). Zawartość tabeli została skonsultowana z animatorami turystyki konnej zarówno z obszaru górskiego, jak i nizinnego. Ranga punktowa wykorzystana do dalszych 4 Do 2014 r. uprawnienia przodownika Górskiej Turystyki Jeździeckiej uzyskało łącznie prawie 1000 osób. 5 Nizinne szlaki jeździeckie wytyczane w ostatnich latach oznakowane są identycznie jak górskie, podczas gdy wcześniejsze inicjatywy można rozpoznać po różnorakich symbolach koni (lub głów koni), proporczykach oraz podkowach na drzewach (czasami na tabliczkach). analiz została nadana przez autorkę na podstawie posiadanej wiedzy, na bieżąco weryfikowanej za pomocą wywiadów pogłębionych oraz ciągłych konsultacji z przedstawicielami zarówno PTTK, jak i Lasów Państwowych. Powyższy układ poszczególnych czynników jest przykładem sytuacji typu SO (strengths-opportunities) według klasyfikacji Weihricha (1982). Wśród czynników wewnętrznych przeważają mocne strony (zarówno ilościowo, jak i punktowo), a wśród zewnętrznych szanse. Dla przedsiębiorstwa taki układ byłby przesłanką do silnej ekspansji rynkowej i dążenia do zdywersyfikowanego rozwoju. W przypadku branży turystycznej tutaj turystyki jeździeckiej powinien on zachęcać do rozbudowy infrastruktury turystycznej (przede wszystkim szlaków konnych wraz z miejscami popasowymi) i intensywnej akcji promocyjnej. Współczynnik prawdopodobieństwa sukcesu strategicznego (PSS) (Berliński 2002) dla polskiej turystyki konnej wynosi 0,55 (przy SP = 0,54 i AS = 0,56). Ponieważ warunkiem osiągnięcia sukcesu jest uzyskanie wartości 0,5, w tym przypadku można stwierdzić, że prawdopodobieństwo sukcesu istnieje. Należy jednak pamiętać, że wskaźnik oscyluje wokół wartości granicznej. Wpływ na niego mają w dużej mierze wysokie wartości punktowe w grupie negatywnych czynników wewnętrznych (brak spójnego systemu informacji o szlakach i ofercie 5 pkt, konflikty z urzędnikami Lasów Państwowych 4 pkt) oraz negatywnych czynników zewnętrznych (zaostrzenie regulacji prawnych dotyczących wytyczania nowych szlaków konnych 5 pkt). Warto też zwrócić uwagę na grupę słabych stron i potencjalnych zagrożeń mających wspólny mianownik. Chodzi tutaj o konflikty z urzędnikami Lasów Państwowych (słabe strony), postrzeganie turystyki jeździeckiej jako inwazyjnej dla środowiska (słabe strony), zaostrzenie regulacji prawnych dotyczących wytyczania nowych szlaków konnych (zagrożenia) i zaostrzenie kar za poruszanie się konno poza wyznaczonymi szlakami (zagrożenia). Gdyby udało się zażegnać konflikt między turystami konnymi a urzędnikami Lasów Państwowych, z listy negatywnych czynników ubyłoby aż 15 punk-

142 142 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 M. Józefczyk Turystyka jeździecka w Polsce Tab. 2. Analiza SWOT turystyki jeździeckiej w Polsce wraz z proponowaną bonitacją punktową poszczególnych czynników Czynniki Wewnętrzne Zewnętrzne pozytywne negatywne mocne strony (26) słabe strony (22) walory krajobrazowe Polski, zróżnico wanie terenu (4) ilość i atrakcyjność istniejących szlaków konnych (4) sukces i marketing zrealizowanych już projektów (Łódzki Szlak Konny) (2) dostępne fundusze unijne na tworzenie nowych tras i infrastruktury (3) wykwalifikowani przodownicy GTJ (4) bogata oferta turystyczna (rajdy jednoi wielodniowe, zróżnicowany standard i ceny) (5) moda na jazdę konną (3) moda na odpoczynek na łonie natury (1) różnice organizacyjne pomiędzy Górską i Nizinną Turystyką Jeździecką PTTK (2) brak spójnego systemu informacji o wszystkich szlakach i ofercie (5) brak infrastruktury na niektórych szlakach konnych (3) postrzeganie przez urzędników turystyki jeździeckiej jako inwazyjnej dla środowiska (3) potencjalny ujemny wpływ na środowisko naturalne (niezweryfikowany) (3) konflikty z urzędnikami Lasów Państwowych (4) trudności finansowe ośrodków jeździeckich (2) szanse (15) zagrożenia (12) integracja i wymiana doświadczeń zaostrzenie regulacji prawnych dotyczących z zagranicznymi organizacjami wytyczania nowych szlaków konnych (5) zarządzającymi turystyką konną (1) zaostrzenie kar za poruszanie się konno poza poprawa koniunktury gospodarczej (wzrost wyznaczonymi szlakami (3) dochodów indywidualnych Polaków) (2) zmiany klimatyczne (większa częstotliwość przeprowadzenie kompleksowych badań występowania ekstremalnych zjawisk nad ekologicznym znaczeniem turystyki pogodowych, deszczowe lata) (1) jeździeckiej (jako argument w negocjacjach utwardzanie dróg leśnych wymuszanie z władzami) (4) zmian przebiegu szlaków (3) stworzenie jednostki zajmującej się promocją polskich szlaków konnych na świecie (3) promocja turystyki jeździeckiej jako produktu markowego Polski (5) tów (7 ze słabych stron, 8 z zagrożeń). Współczynnik prawdopodobieństwa sukcesu strategicznego wzrósłby w takiej konfiguracji (przy niezmiennych pozostałych składowych) do 0,71. Wśród czynników warunkujących dalszy rozwój turystyki jeździeckiej w Polsce wyróżniają się także te związane z jej promocją. Przykład zintegrowanego działania na dużą skalę (Łódzki Szlak Konny, wytyczony w ramach projektu Turystyka w siodle infrastruktura innowacyjnego i unikatowego produktu turystycznego, współfinansowanego ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka) pokazuje, że turystyka konna może stać się produktem markowym dla szerokiego grona odbiorców, niekoniecznie osób uprawiających jeździectwo. Ogólnokrajowa akcja informacyjna i promocyjna dotycząca turystyki jeździeckiej dodatkowo przyciągnęłaby turystów zagranicznych, ceniących sobie dzikie krajobrazy Polski i liczne szlaki konne. DYSKUSJA I WNIOSKI Turystyka jeździecka jest bardzo dynamicznie rozwijającą się w ostatnich latach dziedziną turystyki aktywnej. Niestety badania ani sytuacja prawna w Polsce nie nadążają za stanem faktycznym. Obecnie wytyczanie szlaków dla turystyki jeździeckiej odbywa się bardzo spontanicznie. Brakuje jednoznacznej selekcji tras, nie obowiązują jednolite

143 M. Józefczyk Turystyka jeździecka w Polsce 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 143 oznaczenia (w Polsce nizinnej), różna jest także ich organizacja (miejsca popasowe lub ich brak, stajnie etapowe). Trasy powstają z inicjatywy: PTTK, nadleśnictw, osób prywatnych, stowarzyszeń i innych organizacji. Niektóre mają dobrze rozwiniętą infrastrukturę turystyczną, są znakomicie oznakowane i opisane; inne są krótsze, użytkuje je niewielkie grono osób oraz brakuje na nich oznaczeń i miejsc popasowych. Istnieje również grupa szlaków konnych, które ze względu na nieodpowiednią organizację nie do końca spełniają swoją funkcję, a nawet co gorsze mogą stanowić zagrożenie dla środowiska naturalnego. Obecnie doskonałym przykładem niejasnej sytuacji prawnej szlaków konnych jest wytyczanie ich na obszarach objętych ochroną ścisłą. W parkach narodowych i rezerwatach przyrody zabrania się: [ ] ruchu pieszego, rowerowego, narciarskiego i jazdy konnej wierzchem, z wyjątkiem miejsc wyznaczonych przez dyrektora parku narodowego, a w rezerwacie przyrody przez organ uznający obszar za rezerwat przyrody to fragment artykułu 15 Ustawy o ochronie przyrody z dnia 16 kwietnia 2004 r. (Ustawa o ochronie 2004). Stosowanie się do tego artykułu pozwala na uznaniową decyzję o zezwoleniu bądź braku zezwolenia na wytyczenie szlaków konnych na obszarze chronionym, a to często prowadzi do nadużyć. Inicjatywy wytyczenia tras konnych w parkach narodowych: Świętokrzyskim, Ujście Warty czy Roztoczańskim od lat spełzają na niczym (w Kampinoskim Parku Narodowym kwestia nie jest zależna od wpływu koni na środowisko, ale od uiszczenia opłaty za użytkowanie szlaku). Tymczasem w Bieszczadzkim, Poleskim, Biebrzańskim czy Wigierskim Parku Narodowym z powodzeniem utworzono wiele kilometrów tras konnych. Widać więc tutaj pewną niekonsekwencję to, co jest problemem w jednym miejscu, wydaje się w ogóle nie mieć znaczenia w innym, a przyczyny trudno się doszukiwać w różnej specyfice środowisk tych parków. Z powodu braku kompleksowych badań nad wpływem turystyki jeździeckiej na środowisko polskie decyzje dotyczące tworzenia szlaków konnych podejmowane są arbitralnie i nieobiektywnie. Bardzo częstym argumentem przeciwko wytyczeniu nowego szlaku konnego są hasła: konie niszczą drogi leśne lub konie rozsiewają rośliny GMO. W efekcie nowe szlaki konne nie powstają adekwatnie do zapotrzebowania, a rajdy konne prowadzone są szlakami pieszymi i drogami leśnymi (z naruszeniem prawa). Takie rozwiązania nie są optymalne z kilku względów: Istniejąca sieć szlaków dla turystyki jeździeckiej jest nadal zbyt mało rozbudowana, by rekreacja konna mogła się odbywać wyłącznie w jej obrębie. Trasy te są niedofinansowane i niejednolicie oznakowane, brakuje na nich takich elementów infrastruktury jak koniowiązy, wodopoje i zagrody dla koni. Większość tras powstała po wieloletnich pertraktacjach i trudnych, niemerytorycznych rozmowach z władzami parków narodowych, administracją lokalną i Lasami Państwowymi, których pracownicy często nie widzą potrzeby tworzenia rozbudowanej sieci tras konnych. Prowadzenie rajdów konnych po szlakach pieszych, trasach rowerowych i drogach leśnych, nieprzeznaczonych do tego celu, już w samym założeniu jest łamaniem prawa. Jednocześnie nie każdy ośrodek jeździecki może korzystać z tras udostępnionych przez nadleśniczego do jazdy konnej. Jazda konna po szlakach pieszych i rowerowych wywołuje dyskusje nad kwestią bezpieczeństwa użytkowników tych szlaków i ewentualnej odpowiedzialności za nieszczęśliwe wypadki. Rozpędzony rowerzysta może być dużym zagrożeniem dla płochliwych z natury koni i mniej doświadczonych jeźdźców, a galopujące konie stanowią zagrożenie dla turysty pieszego. Dlatego podstawową kwestią w odniesieniu do polskiej turystyki konnej powinno być uregulowanie sytuacji prawnej, jednak w kierunku przeciwnym niż proponowany przez niektórych autorów. Zamiast dążyć do dalszego skanalizowania ruchu konnego na relatywnie nielicznych trasach (Kacprzyk i Rothert 2013) powinno się rozłożyć natężenie turystyki konnej w obrębie gęstej sieci szlaków, by zminimalizować potencjalne zagrożenia dla środowiska. Takie są także postulaty autorów anglojęzycznych australijskich i amerykańskich. Niestety właśnie na podstawie lektury publikacji australijskich i amerykańskich wyciągane są wnioski na temat inwazyjności turystyki konnej dla śro-

144 144 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 M. Józefczyk Turystyka jeździecka w Polsce dowiska. Nie jest to właściwe z kilku względów: przede wszystkim z powodu skrajnie różnych środowisk naturalnych na poszczególnych kontynentach oraz ich specyfiki: badania australijskie i amerykańskie skupiają się na obszarach ściśle chronionych, o wyjątkowej wrażliwości na antropopresję terenach pustynnych i półpustynnych, najwyższych partiach gór itp. Nie zmienia to faktu, że w Australii i USA powstają liczne analizy i studia przypadków, które wnoszą ważny głos do dyskusji nad przyszłością turystyki konnej w tych państwach. Do autorów najciekawszych opracowań należą: Abbott i wsp. (2010), Aust i wsp. (2005) czy Hill i Pickering (2009). Wreszcie ostatnim, choć nie najmniej istotnym argumentem za uporządkowaniem kwestii wytyczania szlaków jeździeckich w kraju jest gwałtownie rosnąca popularność tej formy turystyki aktywnej. Z roku na rok rośnie liczba amatorów jeździectwa w terenie, co pociąga za sobą powstawanie ośrodków specjalizujących się w organizacji rajdów konnych. Proces ten najintensywniej przebiega na obszarach wiejskich i w regionach najmniej zindustrializowanych czyli dokładnie tam, gdzie agroturystyka oraz turystyka kwalifikowana są głównymi szansami rozwoju. Odnosząc się do drugiego istotnego wniosku z przeprowadzonej analizy SWOT, należy położyć duży nacisk na promocję polskiej turystyki konnej zarówno w kraju, jak i w zachodniej Europie. Jest to forma aktywności w pełni współgrająca z wizerunkiem Polski wśród turystów zagranicznych jako kraju rolniczego, o relatywnie dobrze zachowanym środowisku naturalnym, zachęcającym do wędrówki w siodle. O tym, że ten kierunek jest właściwy, świadczą badania naukowe (m.in. Lisowska 2006, Chmiel 2008, Chodkiewicz i Drabek 2009) oraz sukces niektórych zrealizowanych już projektów. Turystyka konna stała się swoistym produktem markowym województwa łódzkiego 6, Beskidu Małego 7, Bieszczadzkiego Parku Narodowego 8 czy Puszczy Augustow- 6 Łódzki Szlak Konny im. Hubala (www. wsiodle.lodzkie.pl). 7 Projekt Karpackie Podkowy (http://beskidzielony.pl/14,karpackie_podkowy.htm). 8 Szlaki konne Bieszczadzkiego Parku Narodowego (www.bdpn.pl). skiej 9. Rajdy konne w Polsce są coraz częściej wybierane przez turystów z Europy Zachodniej, stając się podstawowym źródłem utrzymania niektórych gospodarstw agroturystycznych i małych firm prowadzących jazdy konne i turystykę jeździecką. Organizacją rajdów konnych zajmuje się wiele stadnin i ośrodków jeździeckich. O ile kierunek działań promocyjnych wydaje się dość oczywisty, ich realizacja nastręcza wielu problemów. Podstawowym jest brak zainteresowania promocją turystyki konnej na poziomie ogólnokrajowym oraz brak organizacji, która podjęłaby się tej promocji na dużą skalę. Kolejne zagrożenie, które wydaje się realne, to ignorowanie wyników badań nad turystyką jeździecką lub traktowanie ich wybiórczo. Hill i Westbrook (1997) przebadali ponad 50 firm, spośród których 20 przeprowadzało analizy SWOT. Wszystkie wykonane analizy wykazywały duże podobieństwa składały się z długich list czynników (średnio ponad 40), cechowały się rozległymi, nic niewnoszącymi ogólnymi opisami, nie wskazywały na najważniejsze punkty ani na ich weryfikację. Żadna z firm zlecających analizy SWOT nie wykorzystała ich wyników na etapie opracowywania strategii. W takim kontekście podejmowanie jakiejkolwiek merytorycznej dyskusji wydawałoby się bezcelowe, jednak przykłady innych państw pokazują, że możliwe jest osiągnięcie kompromisu pomiędzy intensywnym rozwojem turystyki konnej a zachowaniem środowiska naturalnego. Analizy perspektyw rozwoju turystyki konnej prowadzone są m.in. w Wielkiej Brytanii (British Horse Industry Confederation 2005), Australii (Harden 1996, O Brien i Wren 2003) i Polsce (Legienis 1997, Grzybowski 2005,). Aby taki kompromis był możliwy, konieczna jest dobra wola wszystkich zainteresowanych stron oraz organizacja, która podjęłaby się promocji jeździectwa w terenie oraz mediacji z władzami i animatorami turystyki konnej. Kluczowe jest także prowadzenie dalszych badań, ułatwiających merytoryczną debatę nad problemem. 9 Szlak Konny Puszczy Augustowskiej i Mazur (http://www.lasy.com.pl/web/rajgrod/66250).

145 M. Józefczyk Turystyka jeździecka w Polsce 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 145 BIBLIOGRAFIA Abbott E., Newsome D., Palmer S. (2010), A case study analysis of horse riding and its management in a peri-urban setting, CRC for Sustainable Tourism, Gold Coast, Queensland. Aust M., Marion J., Kyle K. (2005), Research for the Development of Best Management Practices to Minimize Horse Trail Impacts on the Hoosier National Forest, Management Report. U.S. Department of Agriculture, U.S. Forest Service, Final Report, Bedford. Berliński L. (2002), Zarządzanie strategiczne małym przedsiębiorstwem, OPO, Bydgoszcz. Berliński L., Penc-Pietrzak I. (2004), Inżynieria projektowania strategii przedsiębiorstwa, Diffin, Warszawa. British Horse Industry Confederation (2005), Strategy for the Horse Industry in England and Wales, Department for Environment, Food and Rural Affairs, Defra Publications, London. Chmiel K. (2008), Turystyka konna szansą promocji Ściany Wschodniej, [w:] Jalinik M. (red.), Innowacje w rozwoju turystyki, Politechnika Białostocka, Białystok, Chodkiewicz K., Drabek E. (2009), Organizacja szlaków konnych i animacja rekreacji jeździeckiej jako elementy promocji Lasów Państwowych, Studia i Materiały Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej, 11 (4), Dziedzic E. (1998), Obszar recepcji turystycznej jako przedmiot zarządzania strategicznego, SGH, Warszawa. Gierszewska G., Romanowska M. (2002), Analiza strategiczna przedsiębiorstwa, PWE, Warszawa. Goranczewski B., Puciato D (2010), Zastosowanie analizy SWOT w formułowaniu strategii rozwoju turystyki na obszarach recepcyjnych, Turyzm, 20 (2), Grzybowski M. (2005), Szanse i perspektywy rozwoju turystyki jeździeckiej w Polsce, Rocznik Naukowy Wyższej Szkoły Turystyki i Rekreacji w Warszawie, 3, Harden R. (1996), A proposal for research into recreational horse riding in service reserves and wilderness areas, niepublikowany raport NSW NPWS, Hurtsville. Helms M., Nixon J. (2010), Exploring SWOT analysis where are we now? A review of academic research from the last decade, Journal of Strategy and Management, 3 (3), Hill T., Westbrook R. (1997), SWOT analysis: It s time for a product recall, Long Range Planning, 30 (1), Hill W., Pickering C. (2009), Evaluation of Impacts and Methods for the Assessment of Walking Tracks in Protected Areas, Sustainable Tourism Cooperative Research Centre, Griffith University, Gold Coast. [dostęp: ]. [dostęp: ]. Józefczyk M. (2010), Najpiękniejsze szlaki konne w Polsce, Carta Blanca, Warszawa. Kacprzyk W., Rothert M. (2013), Turystyka konna w Lasach Państwowych, Studia i Materiały CEPL w Rogowie, 15, 37 (4), Kornak A., Rapacz A. (2001), Zarządzanie turystyką i jej podmiotami w miejscowości i regionie, AE, Wrocław. Krzemień M. (2010), Górska turystyka jeździecka, Ostoja, Kraków. Legienis H. (1997), Jeździectwo rozwojowa forma rekreacji i turystyki kwalifikowanej, Rynek Turystyczny, 10, 16. Lisowska J. (2006), Jazda konna jako atrakcyjna oferta turystyczna, [w:] Dąbrowski A., Rowiński A. (red.), Strategia rozwoju turystyki w Polsce na lata Założenia teoretyczne jako inspiracja dla praktyki, AWF, Warszawa, Meyer B., Milewski D. (2009), Strategie rozwoju turystyki w regionie, WN PWN, Warszawa. O Brien P., Wren L. (2003), Horse Management Plan for the Alpine Area of Kosciuszko National Park, NSW National Parks and Wildlife Service, Jindabyne. Urbankiewicz J. (1986), Gdzie są konie z tamtych lat, KAW, Łódź. Ustawa o lasach z dnia 28 września 1991 r., DzU 1991, nr 101, poz. 444 z późn. zm. Ustawa o ochronie przyrody z dnia 16 kwietnia 2004 r., DzU 2004, nr 92, poz. 880 z późn. zm. Weihrich H. (1982), The TOWS matrix. A tool for situational analysis, Long Range Planning, 15 (2), zakładka Turystyka konna [dostęp: ]. [dostęp: ]. Praca współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. Praca wpłynęła do Redakcji: Praca została przyjęta do druku: Adres do korespondencji: Marzena Józefczyk Instytut Geografii i Rozwoju Regionalnego Wydział Nauk o Ziemi i Kształtowania Środowiska Uniwersytet Wrocławski pl. Uniwersytecki Wrocław

146 Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu 2014, 45, Renata Rasińska 1 *, Wiesław Siwiński 2 1 uniwersytet medyczny im. karola marcinkowskiego w poznaniu polskie stowarzyszenie naukowe animacji rekreacji i turystyki 2 akademia wychowania fizycznego w poznaniu polskie stowarzyszenie naukowe animacji rekreacji i turystyki TURYSTYKA MEDYCZNA PODRÓŻE W POSZUKIWANIU ZDROWIA Według OPINII KOBIET W WIEKU LAT Abstract Medical tourism travels in search of health in the opinion of women aged Background. Medical tourism is considered a conscious human activity in which a traveller is aimed at getting health care to maintain better health or aesthetic look of their own body, combined with relaxation, regeneration of mental and physical power, exploring amenities and entertainment. The aim of the study was the analysis of adult women s opinions on medical tourism and on cross-border healthcare. Material and methods. In the study, 89 adult women from Great Poland aged took part. The results were collected by means of the author s diagnostic survey. Results and conclusions. The researched people did not know the definition of medical tourism, they associated it with health tourism (wellness and spa). Medical tourism is becoming more and more popular. Low prices, a dedicated staff, high standards of medical care, and a central location are advantages of Poland. To make a reasonable choice, patients must have an access to all the information they need on health services abroad, so it is important to accept the law that implements directives on the application of patients rights in cross-border healthcare. Key words: medical tourism, cross-border healthcare Słowa kluczowe: turystyka medyczna, transgraniczna opieka zdrowotna WPROWADZENIE Konstytucja Światowej Organizacji Zdrowia określa zdrowie jako dobrostan fizyczny, psychiczny i społeczny, a nie wyłącznie brak choroby (Konstytucja 2014). Optymalne zdrowie jest natomiast definiowane jako równowaga zdrowia fizycznego, emocjonalnego, społecznego, duchowego i intelektualnego. Zmianę stylu życia może ułatwić kombinacja wysiłków mających na celu wzrost świadomości, modyfikację zachowania i stworzenie odpowiedniego środowiska (Definition 1989). Turystyka jest jedną z form aktywności fizycznej i należy do filarów kultury fizycznej (Napierała i Muszkieta 2011). Polega ona na okresowych wyjazdach poza miejsce stałego zamieszkania w celach wypoczynkowych czy poznawczych. Według Światowej Organizacji Turystyki turystyka obejmuje ogół czynności * Autor korespondencyjny osób, które podróżują w celach wypoczynkowych, zawodowych lub innych i przebywają poza swoim codziennym otoczeniem nie dłużej niż rok, z wyłączeniem wyjazdów, których głównym celem jest działalność zarobkowa (Terminologia 1995). Definicja turystyki zdrowotnej według Wolskiego (1970, za: Gaworecki 2007) przedstawia ją jako świadome i dobrowolne udanie się na pewien okres poza miejsce zamieszkania w czasie wolnym od pracy w celu regeneracji ustroju dzięki aktywnemu wypoczynkowi fizycznemu i psychicznemu. Do turystyki zdrowotnej zalicza się turystykę uzdrowiskową, turystykę spa i wellness oraz turystykę medyczną. Według Boruszczaka (2010) turystyka medyczna polega na dobrowolnym przemieszczaniu się do obcego państwa w celu poddania się tam planowanemu leczeniu (w celu ratowania zdrowia i życia czy poprawy jego jakości) z przyczyn finansowych bądź jakościowych lub ze względu na niedostępność świadczeń w miejscu zamieszkania. Rap-Przybyłowicz (2010)

147 R. Rasińska, W. Siwiński Turystyka medyczna podróże w poszukiwaniu zdrowia 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 147 przedstawia turys tykę medyczną jako wyjazdy poza granice swojego regionu lub kraju, których motywem jest pobyt w gabinecie, klinice lub szpitalu w celu poprawy zdrowia bądź urody pod opieką lekarza specjalisty. Jej krajowym odpowiednikiem jest turystyka lecznicza, oferująca lecznictwo w wielu dyscyplinach medycznych, z wyłączeniem metod przyrodoleczniczych (Łazarek i Łazarek 2007). Turystyka medyczna realizowana jest w różnych centrach medycznych, takich jak kliniki, np. stomatologiczne, czy centra chirurgii plas tycznej (Tucki i Hadzik 2013). Motywy wyjazdów do klinik czy szpitali, czyli podróży terapeutycznych, są różnorakie. Jedni, borykający się z różnymi chorobami, w tym przewlekłymi, chcą poprawić swój stan zdrowia, poddając się rehabilitacji lub leczeniu. Do innych przyczyn podróży terapeutycznych należy zaliczyć: niedoskonałość systemów ochrony zdrowia i konkurencyjność cenową oferty leczniczej (np. w przypadku przyjazdów do Polski na leczenie stomatologiczne lub uzdrowiskowe gości z Niemiec). Celem wyjazdów do stałej siedziby jest dostęp do szeroko rozumianych usług medycznych oferowanych za granicą, za które (zazwyczaj) pacjenci dokonują płatności z własnych środków pieniężnych (Lubowiecki-Vikuk 2012). Najchętniej wybieranymi usługami medycznymi są usługi dentystyczne i coraz częściej usługi chirurgiczne. Ponadto różnego rodzaju operacje np. ortopedyczne, kardiologiczne, plastyczne należą do wielu medycznych procedur wykonywanych w zagranicznych szpitalach, które przyciągają międzynarodowych pacjentów. Według McKinsey & Company można wyróżnić trzy wiodące segmenty rynku turystyki medycznej (Tucki i Hadzik 2013): chorzy udający się za granicę, by uzyskać świadczenie zdrowotne w atrakcyjnej cenie lub ominąć listy oczekujących; pacjenci, którzy chcą uzyskać świadczenia zdrowotne niedostępne w swoim kraju; osoby chcące poddać się operacjom lub zabiegom kosmetycznym bądź odmładzającym w luksusowych ośrodkach (model tradycyjny). Turystyka medyczna jest połączeniem turystyki i leczenia. Przez usługi turystyczno- -medyczne należy rozumieć te, które będą oparte na świadczeniu podstawowych usług turystycznych (transport, nocleg, wyżywienie) połączonych z jednoczesnym świadczeniem różnorakich usług medycznych. Adekwatnie miejsce świadczenia tego rodzaju usług to różnego typu placówki (zarówno sektora publicznego, jak i prywatnego), takie jak: szpitale, kliniki, poradnie, gabinety, ośrod ki typu spa i wellness (Dryglas 2009). Różnice w cenach usług związanych z turystyką medyczną, połączonych z ich odpowiednią promocją, mogą stanowić szanse dla jej rozwoju w Polsce (Boruszczak 2010). Należy zwrócić uwagę na wzrastającą rolę turystyki medycznej w zagranicznej turystyce przyjazdowej. W krótkim czasie Polska stała się ważnym ośrodkiem światowej turystyki medycznej (Turystyka 2014). Popularne jej dziedziny to: stomatologia, chirurgia plastyczna, ortopedia, chirurgia oka, kardiochirurgia, medycyna estetyczna i rehabilitacja. Zagranicznych pacjentów przyciąga jakość obsługi w nowoczesnych klinikach, wykształcony personel władający językami obcymi, a także niskie koszty zabiegów. W polskich klinikach pojawia się coraz więcej klientów z Wielkiej Brytanii, Irlandii, a także z krajów skandynawskich i Kanady. Niewiele mniejszy odsetek pacjentów to Niemcy, Szwedzi i Włosi. W dniu 25 października 2013 r. nabrała mocy uchwalona przez Komisję Europejską Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/24/UE z dnia 9 marca 2011 r. w sprawie stosowania praw pacjentów w transgranicznej opiece zdrowotnej (http://europa.eu 2014). Wprowadzono ją w celu rozwiązania problemu świadczenia usług zdrowotnych obywatelom krajów unijnych przebywającym poza granicami swojego państwa. Dyrektywa umożliwia obywatelom państw członkowskich korzystanie z usług medycznych na terenie dowolnie wybranego przez nich kraju UE i uprawnia do zwrotu kosztów leczenia przez odpowiednik polskiego NFZ. Jest kolejnym krokiem wiodącym Unię Europejską do zharmonizowania i uspraw nienia systemu zdrowotnego oraz podniesienia jakości leczenia pacjentów. W Polsce obecnie trwają prace nad projektem ustawy implementującej tę dyrektywę. Poza pozytywnymi efektami istnieją jednak również zagrożenia. Jedno z nich to wypływ polskich pacjentów za gra-

148 148 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 R. Rasińska, W. Siwiński Turystyka medyczna podróże w poszukiwaniu zdrowia nicę, gdzie mogliby uzyskać świadczenia, powiązany z przekazaniem płatności za granicę, a więc przesunięciem z systemu wewnętrznego nieraz sporej ilości środków. Turystyka medyczna znalazła się w Strategii rozwoju turystyki w Polsce na lata jako produkt turystyczny o wysokiej konkurencyjności (Lubowiecki-Vikuk 2011), wśród 5 obszarów marek polskiej turystyki mających największe szanse szybkiego wzrostu (Strategia 2014). Zapisane w Strategii działania obejmują m.in. możliwość stworzenia w kraju nowych atrakcyjnych miejsc pracy dla lekarzy, pielęgniarek czy rehabilitantów miałoby to powstrzymać zjawisko migracji, a zarazem rozwinąć turystykę medyczną. CEL BADAŃ Celem badań była analiza opinii dorosłych kobiet na temat turystyki medycznej oraz transgranicznej opieki zdrowotnej. W artykule podjęto próbę analizy wiedzy kobiet w wieku lat mieszkających w województwie wielkopolskim na temat transgranicznej opieki zdrowotnej oraz ich opinii o możliwościach korzystania z ośrodków turystyki medycznej. MATERIAŁ I METODY W badaniu wzięło udział 89 dorosłych kobiet w wieku lat mieszkających w województwie wielkopolskim. Badania wykonano metodą sondażu diagnostycznego za pomocą ankiety własnego autorstwa. Pytania ankiety dotyczyły opinii o turystyce medycznej oraz wiedzy na temat transgranicznej opieki zdrowotnej. Analizę wyników przeprowadzono z wykorzystaniem programu Statistica WYNIKI Badane osoby nie znały dokładnej definicji turystyki medycznej, kojarzyły ją raczej z turystyką zdrowotną. Większą wiedzę respondentki miały na temat turystyki uzdrowiskowej oraz turystyki spa i wellness, którą bezpośrednio łączyły z turystyką medyczną. Żadna z badanych kobiet nie znała stron internetowych, na których można znaleźć informacje na temat turystyki medycznej, żadna nie korzystała też z tego rodzaju usług. Badane kobiety słyszały o możliwościach wyjazdu w celach medycznych; najwięcej informacji uzyskiwały z prasy lub programów telewizyjnych. Tylko 28% respondentek potwierdziło, że polscy lekarze znajdują się w światowej czołówce. Panie nie wiedziały, że polskie kliniki stomatologiczne są tak sławne, iż powstały już terminy: dental holidays i denturyzm, określające stomatologiczną turystykę medyczną, czyli wycieczki organizowane w celu leczenia zębów i jednocześnie zwiedzania Polski (Turystyka 2014). Spośród badanych osób tylko 17% deklarowało chęć wyjazdu w celach medycznych w przypadku otrzymania takiej propozycji, z czego 7% respondentek było tego pewnych, a 10% rozważyłoby taką możliwość. Aż 61% nie jest pewnych swoich decyzji lub nie wie, czy skorzystałoby z takiego typu usługi. Zdaniem badanych atrakcyjność Polski pod względem ośrodków turystyki medycznej jest na poziomie średnim; w skali 1 5 wyniosła 3,1. Kobiety nie potrafiły wskazać konkretnych ośrodków, w których można by się poddać zabiegom z zakresu turystyki medycznej, jednak według badanych Polska posiada potencjał z punktu widzenia przyciągania turystów medycznych. Szczególnie odwiedzeniem Polski według badanych zainteresowani mogliby być Niemcy w wieku powyżej 40 lat. O takich turystach, a właściwie bardziej pacjentach, respondentki słyszały najczęściej. Wśród czynników wpływających na podejmowanie przez turystów spoza Polski aktywności turystycznej, której celem jest aspekt medyczny, badane kobiety wymieniły wysoką jakość i standard świadczonych usług, niskie koszty leczenia oraz wykwalifikowaną kadrę medyczną (tab. 1). Na dalszych miejscach znalazł się czas wykonywania zabiegów, szeroki zakres usług oraz wykorzystywanie nowoczesnego sprzętu. Ważną rolę w promowaniu usług turystyki medycznej powinny pełnić różnorakie działania reklamowe, wśród których najczęściej wymieniany przez badane osoby był Internet, stanowiący obecnie ważny środek

149 R. Rasińska, W. Siwiński Turystyka medyczna podróże w poszukiwaniu zdrowia 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 149 Tab. 1. Czynniki wpływające na podejmowanie aktywności turystycznej (medycznej) Czynniki n % Czas wykonywania zabiegów Szeroki zakres usług Niskie koszty leczenia Wysoka jakość i standard świadczonych usług Wykorzystywanie nowoczesnego sprzętu Wykwalifikowana kadra medyczna Tab. 2. Działania reklamowe Reklama n % W przewodnikach i książkach W gazetach W programach telewizyjnych W radiu W Internecie Na targach turystycznych Podczas wizyt studyjnych promocji współczesnej turystyki. Kobiety podkreślały również znaczenie targów turystycznych, zarówno krajowych, jak i międzynarodowych (tab. 2). Transgraniczna opieka zdrowotna oznacza opiekę zdrowotną świadczoną lub przepisaną w państwie członkowskim innym niż państwo członkowskie ubezpieczenia. Celem Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/24/UE z dnia 9 marca 2011 r. w sprawie stosowania praw pacjentów w transgranicznej opiece zdrowotnej jest ustanowienie zasad ułatwiających dostęp pacjentów do bezpiecznej transgranicznej opieki zdrowotnej, zapewnienie mobilności pacjentów zgodnie z zasadami ustalonymi przez Trybunał Sprawiedliwości poprzez ustanowienie ram prawnych określających korzystanie ze świadczeń opieki zdrowotnej w innych państwach członkowskich niż państwo członkowskie ubezpieczenia, z możliwością zwrotu kosztów tych świadczeń, oraz promowanie współpracy w zakresie opieki zdrowotnej między państwami członkowskimi, z pełnym poszanowaniem kompetencji państw członkowskich w zakresie organizacji i świadczenia opieki zdrowotnej. Badane osoby słyszały o Dyrektywie i nieobca była im definicja transgranicznej opieki zdrowotnej, jednak nie orientowały się one, czy Dyrektywa została już wprowadzona w Polsce. Niewielka wiedza na ten temat wynikała przede wszystkim z braku odpowiednich informacji. Prawie 54% respondentek było zainteresowanych możliwością leczenia za granicą, jednak dotychczas nie znalazły odpowiedniej informacji, która oprócz reklamy ośrodka zawierałaby również wszystkie dane dotyczące m.in. finansowania zabiegów. Odpowiadając na pytania na temat wpływu turystyki medycznej na gospodarkę kraju, badane kobiety potwierdziły możliwość pozytywnego oddziaływania i wykorzystania zaplecza leczniczego. Ponadto wskazały, że w ofercie instytucji turystyki medycznej powinny się również znajdować usługi dodatkowe, takie jak: odebranie pacjenta z lotniska, pomoc w załatwianiu formalności medycznych czy organizacja czasu wolnego. Wzbogaciłyby one zakres dotychczasowych usług turystyczno-medycznych. DYSKUSJA Turystyka medyczna rozumiana jest jako świadoma działalność człowieka, w której podróżny (turysta medyczny) ma na celu uzyskanie szeroko pojmowanej opieki zdrowotnej zarówno we własnym kraju, jak i za granicą polegającej przede wszystkim na zachowaniu (pozyskaniu) lepszego stanu zdrowia i (lub) estetycznego wyglądu własnego ciała, połączonym z wypoczynkiem, regeneracją sił fizycznych i psychicznych, zwiedzaniem atrakcji i walorów turystycznych oraz rozrywką (Lubowiecki-Vikuk 2010). Na krajowym rynku znajduje się już kilkanaście podmiotów turystycznych (m.in. MTA Poland, Meditravels.pl, Medinpoland, Biuro Podróży i Turystyki Almatur w Łodzi i inne) oraz dwa stowarzyszenia (Polskie Stowarzyszenie Turystyki Medycznej oraz Klaster Medycyna Polska Południowy Wschód) działające na rzecz turystyki medycznej (Lubowiecki-Vikuk 2012). Tourmedica.pl jest jedynym wyspecjalizowanym serwisem obsługiwanym w 6 językach służącym do pozyskiwania nowych pacjentów z kraju i zagranicy. Jednak

150 150 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 R. Rasińska, W. Siwiński Turystyka medyczna podróże w poszukiwaniu zdrowia zarówno definicja, jak i strony internetowe nie są znane badanym kobietom. Według londyńskiego Cosmetic Dentistry Guide ok. 100 tys. Brytyjczyków rokrocznie decyduje się na leczenie zębów za granicą, a to, że trend ten jest znaczący i wciąż rośnie, potwierdza British Dental Association (Turystyka 2014). Wielu z tych pacjentów trafia do Polski, która jest drugim (po Węgrzech) najchętniej odwiedzanym państwem w ramach turystyki dentystycznej. Pacjentami placówek w Polsce coraz częściej są także Belgowie, mimo że w Belgii nie ma biur podróży z ofertami turystyki medycznej. Co istotne, średni koszt leczenia w belgijskiej klinice jest o 30 40% wyższy niż w Polsce. Przykładem polskiej kliniki cieszącej się popularnością jest krakowska Indexmedica klinika stomatologiczna, w której na zabiegi zapisują się Norwedzy, Rosjanie i Islandczycy. Inny przykład to Kor-Dent ze Szczecina, często obsługujący Duńczyków. Do warszawskiego gabinetu stomatologiczno-implantologicznego Blue Dental na wszczepianie implantów przyjeżdżają pacjenci z krajów, takich, jak Serbia, Japonia, Chiny i Zjednoczone Emiraty Arabskie. Magazyn Stomatologicieskoje Zdorovje pisze, że najlepszym krajem do leczenia zębów jest właśnie Polska. Tłumaczy to zwiększającą się corocznie liczbę pacjentów z Rosji. Podobnie jest z mieszkańcami Ukrainy, coraz chętniej przyjeżdżającymi do Polski na zabiegi, przede wszystkim implantologiczne. Zagranicznych pacjentów do polskich klinik przyciągają przede wszystkim dużo niższe ceny usług medycznych (Turystyka 2014). Na podróż decydują się głównie osoby, które za zabieg we własnym kraju zapłaciłyby nawet 50 80% procent więcej. Celem ich podróży są zwykle gabinety stomatologiczne i ośrodki medycyny plastycznej oraz kliniki leczące niepłodność i otyłość. Różnicę cenową łatwo zobaczyć, porównując np. koszt operacji powiększania piersi. Według portalu Clinic Compare (http://www.cliniccompare.co.uk 2014) ceny takich zabiegów w Wielkiej Brytanii oscylują w przedziale funtów (14,6 24,3 tys. zł), podczas gdy w Polsce operacja z użyciem okrągłych implantów kosztuje tys. zł. Nieco więcej trzeba zapłacić za wszczepienie implantów anatomicznych od 13 do 15 tys. zł (dane z portalu Ilekosztuje.pl). Jeśli zaś chodzi o średni koszt implantu dentystycznego, w Wielkiej Brytanii wynosi on około 1200 funtów (samo wszczepienie, bez wcześniejszych zabiegów przygotowawczych), natomiast w polskich klinikach od 2 do 3 tys. zł. Badania własne wykazały niewielką wiedzę dorosłych kobiet na ten temat. Res pondentki słyszały o przyjazdach zagranicznych pacjentów, szczególnie do województw przygranicznych, jednak nie potrafiły określić konkretnych miejsc. Ze względu na częste narzekanie na jakość i koszt usług rodzimej służby zdrowia, kolejki do zabiegów, korupcję i stan sanitarny szpitali Polacy nie zauważają, że zachodnie media pozytywnie oceniają poziom usług medycznych w Polsce, zwracając uwagę na profesjonalizm kadry medycznej, komfort i niski koszt opieki medycznej. Polscy lekarze uchodzą za wysokiej klasy specjalistów, którzy solidnie wykonują swoją pracę za relatywnie niską cenę. Na podejmowanie aktywności turystycznej, której celem jest aspekt medyczny realizowany w Polsce, wpływa dość szeroki wachlarz czynników (Lubowiecki-Vikuk 2011). Są to m.in. krótki czas wykonywania zabiegów i operacji medycznych, atrakcyjność asortymentowa i cenowa, wysoka jakość i standard świadczonych usług, wykorzystywanie nowoczesnego sprzętu i urządzeń medycznych oraz nowych technologii, wykwalifikowana kadra medyczna. Istotność tych czynników potwierdziły również przeprowadzone badania. Kobiety podkreślały, że mogą one być atutem dla rozwoju turystyki medycznej w Polsce. Wraz z rozwojem turystyki medycznej rośnie znaczenie wyboru miejsca realizacji wypoczynku turystyczno-medycznego oraz jakości świadczonych usług (Lubowiecki- -Vikuk 2012). Ważną rolę w tym zakresie odgrywają działania marketingowe poszczególnych podmiotów, których ideą jest zaspokajanie potrzeb i oczekiwań zarówno potencjalnych, jak i obecnych konsumentów usług turystyczno-medycznych. Spośród różnorodnych instrumentów promocji turystyki medycznej najbardziej uznanym w branży jest osoba zwana medical tourism facilitator, czyli pośrednik organizujący i obsługujący ruch turystów medycznych. Do

151 R. Rasińska, W. Siwiński Turystyka medyczna podróże w poszukiwaniu zdrowia 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 151 jego zadań należy m.in. stałe kontaktowanie się z turystą na poszczególnych etapach jego wycieczki, począwszy od wyjazdu (pomoc w wyborze placówki medycznej, załatwieniu formalności wizowych itp.), a skończywszy na powrocie do domu (dalsza organizacja opieki zdrowotnej w celach kontrolnych). W Polsce edukuje się specjalistów z zakresu turystyki medycznej. Badane kobiety zgłaszały potrzebę kształcenia i zatrudniania takich osób. Potwierdzały, że byłyby zainteresowane rozmową z taką osobą, gdyby zdecydowały się na skorzystanie z usług medycznych za granicą. Istotą turystyki medycznej na międzynarodowej arenie usług jest odpowiednio przygotowana promocja, której celem powinno być przekazanie informacji, nakłonienie pacjenta do skorzystania z usługi, wyróżnienie i utrwalenie niezbędnych wiadomości skierowanych do potencjalnych konsumentów, zarówno krajowych, jak i zagranicznych (Lubowiecki-Vikuk 2011). Ważne jest również wykorzystanie odpowiednich rodzajów reklamy, m.in. reklamy wydawniczej, prasowej, telewizyjnej, radiowej i internetowej. Badana grupa kobiet również zauważyła istotność działań reklamowych, jednak do najważniejszych zaliczyła Internet oraz targi turystyczne. Targi mogą wpływać na wielkość i kierunki działalności prowadzonej przez ich uczestników oraz na sytuację regionu, a także na wymianę międzynarodową (Siezieniewska 2006,, za: Lubowiecki- -Vikuk 2011). Uczestnictwo w konferencjach i kongresach poświęconych problematyce turystyki medycznej pozwala na podniesienie kwalifikacji, wymianę doświadczeń, integrację środowiska branżowego oraz wypracowanie współczesnej koncepcji zrównoważonego rozwoju turystyki medycznej na całym świecie. Kobiety słyszały o targach turystycznych, niektóre z nich miały okazję uczestniczenia w nich, jednak nie zwróciły szczególnej uwagi na oferty turystyki medycznej. Swobodzie uzyskania opieki zdrowotnej na terenie całej Unii Europejskiej musi towarzyszyć gwarancja jakości i bezpieczeństwa. Aby dokonać świadomego wyboru, pacjenci muszą mieć dostęp do wszystkich potrzebnych im informacji na temat warunków świadczenia usług zdrowotnych w innych państwach członkowskich Unii i zwrotu kosztów po powrocie. Właśnie tę rolę spełnia transgraniczna opieka zdrowotna. Z badań prowadzonych w latach wynika, że Europejczycy wolą korzystać z opieki zdrowotnej blisko domu (Fundacja 2014). Czasem jednak wyjazd za granicę jest konieczny, ponieważ w kraju brakuje niezbędnej specjalistycznej wiedzy bądź dane świadczenie zdrowotne nie jest dostępne. Transgranicznej opieki zdrowotnej dotyczy zaledwie 1% publicznych wydatków na ochronę zdrowia. Ważne staje się ratyfikowanie wspomnianej wcześniej Dyrektywy w Polsce, ponieważ stwarza ona możliwości korzystania z usług medycznych poza granicami własnego kraju. W przypadku opieki pozaszpitalnej pacjenci będą mogli korzystać ze świadczeń za granicą bez uprzedniej zgody i załatwiania formalności, a po powrocie do domu wystąpić o zwrot kosztów leczenia. Pacjenci będą mieli dostęp do informacji na temat jakości i bezpieczeństwa świadczeń, jakie zostaną im udzielone, zarówno w ramach szpitalnej, jak i pozaszpitalnej opieki zdrowotnej. Nowe przepisy przewidują stworzenie w każdym państwie członkowskim punktów kontaktowych służących informacją na temat praw pacjenta do opieki zdrowotnej w całej Europie. Ośrodki te będą się wymieniały informacjami między sobą, dzięki czemu zaoferują pacjentom praktyczne dane dotyczące warunków i poziomu zwrotu kosztów, możliwych świadczeń, świadczeniodawców, procedur dochodzenia roszczeń itp. W rezultacie pacjenci będą więcej wiedzieć na temat jakości i bezpieczeństwa opieki zdrowotnej za granicą, co pozwoli im podejmować bardziej świadome decyzje w zakresie transgranicznej opieki zdrowotnej. WNIOSKI 1. Turystyka medyczna, czyli polepszenie stanu zdrowia lub wyglądu estetycznego połączone z wypoczynkiem, zwiedzaniem oraz rozrywką, jest coraz bardziej popularna. 2. Niskie ceny, wyspecjalizowana kadra, wysoki standard opieki medycznej oraz centralne położenie są atutami Polski.

152 152 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 R. Rasińska, W. Siwiński Turystyka medyczna podróże w poszukiwaniu zdrowia 3. Aby dokonać świadomego wyboru, pacjenci muszą mieć dostęp do rzetelnych informacji na temat warunków świadczenia usług zdrowotnych poza granicami kraju, dlatego ważne jest przyjęcie ustawy implementującej Dyrektywę w sprawie stosowania praw pacjentów w transgranicznej opiece zdrowotnej. BIBLIOGRAFIA Boruszczak M. (red.) (2010), Turystyka uzdrowiskowa, WSTiH, Gdańsk. Definition of Health Promotion (1989), American Journal of Health Promotion, 3 (3), 5. Dryglas D. (2009), Innowacje produktowe turystyki uzdrowiskowej, [w:] Golba J., Rymarczyk- -Wajda K. (red.), Innowacyjne kierunki rozwoju turystyki uzdrowiskowej i lecznictwa uzdrowiskowego, Stowarzyszenie Gmin Uzdrowis kowych RP, Krynica-Zdrój, Fundacja Umieć Pomagać na rzecz Osób Chorych na Mukopolisacharydozę. Transgraniczna opieka zdrowotna, usera/grafika/dokumenty/transgraniczna_ opieka_zdrowotna.pdf [dostęp: ]. Gaworecki W.W. (2007), Turystyka, PWE, Warszawa. sp0002_pl.htm [dostęp: ]. [dostęp: ]. [dostęp: ]. Konstytucja Światowej Organizacji Zdrowia, [dostęp: ]. Lubowiecki-Vikuk A.P. (2010), Turystyka medyczna jako forma globalnej opieki zdrowotnej w kontekście rekreacyjnej aktywności fizycznej obywateli krajów Unii Europejskiej, [w:] Siwiński W., Tauber R.D., Mucha-Szajek E. (red.), Rozwój usług turystyczno-rekreacyjnych i hotelarsko-gastronomicznych w warunkach globalizacji, WSHiG, PSNARiT, Poznań, Lubowiecki-Vikuk A.P. (2011), Turystyka medyczna jako produkt eksportowy polskiej gospodarki, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Ekonomiczne problemy usług, 690 (79), Lubowiecki-Vikuk A.P. (2012), Turystyka medyczna przejawem współczesnych trendów i tendencji w turystyce, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Ekonomiczne problemy usług, 699 (84), Łazarek M., Łazarek R. (2007), Uzdrowiska w Europie. Teraźniejszość i rys historyczny, WSSP im. Wincentego Pola, Lublin. Napierała M., Muszkieta R. (2011), Wstęp do teorii rekreacji, UKW, Bydgoszcz. Rap-Przybyłowicz J. (2010), Tworzenie produktu dla turystyki medycznej w Szczecinie, [w:] Panasiuk A. (red.), Potencjał turystyczny zagadnienia ekonomiczne, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Ekonomiczne problemy usług, 591 (53), Strategia rozwoju turystyki na lata Dokument przyjęty przez Radę Ministrów w 2005 r., gov.pl/informator/npr2/dokumenty%20 strategiczne/strategia%20rozwoju%20turystyki%20.pdf [dostęp: ]. Terminologia turystyczna. Zalecenia WTO (1995), ONZ-WTO, Warszawa. Tucki A., Hadzik A. (2013), Raport końcowy z badania dziedzinowego Analiza możliwości rozwoju turystyki zdrowotnej w województwie lubelskim w kontekście zidentyfikowanej inteligentnej specjalizacji regionu w dziedzinie usług medycznych i prozdrowotnych, Perfekta Info, Lublin. Turystyka medyczna w Polsce, [dostęp: ]. Praca wpłynęła do Redakcji: Praca została przyjęta do druku: Adres do korespondencji: Renata Rasińska Katedra i Zakład Organizacji i Zarządzania w Opiece Zdrowotnej Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego ul. Smoluchowskiego Poznań

153 Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu 2014, 45, Magdalena Kachniewska *, Anna Para szkoła główna handlowa w warszawie Pokolenie y na turystycznym rynku pracy: fakty, mity i wyzwania Abstract Generation Y on the tourism labour market: facts, myths, and challenges In the recent years, there has been a significant growth in the role of personal strategy in creating and developing competitive advantages of a company. More emphasis is put on the function of employees and their skills in assuring competitiveness on the market. Tourism industry is exceptionally dependent on human capital and its quality. For this reason it is extremely important to know the attitudes, needs, and expectations towards workplaces in tourism. Nowadays, representatives of Generation Y start to dominate the labour market. This paper sheds some light on the relations between the characteristics of Generation Y and its presence on the tourism labour market. The authors analyse Generation Y specific features and its value on the tourism labour market. The paper contains findings of the study on work quality perception in the tourism industry. Key words: Generation Y, tourism, labour market, human resources management Słowa kluczowe: pokolenie Y, turystyka, rynek pracy, zarządzanie zasobami ludzkimi WPROWADZENIE * Autor korespondencyjny Zagadnienie strategii personalnej przedsiębiorstwa zyskało na znaczeniu w trakcie badań nad czynnikami przewagi konkurencyjnej przedsiębiorstwa. Do czynników tych należą także pracownicy, ich wiedza i umiejętności (Levering 1988). Podejście to stanowi trzon teorii zasobowej firmy, która poszukuje źródeł przewagi konkurencyjnej wewnątrz przedsiębiorstwa (Wernerfelt 1984, Prahalad i Hamel 1990, Barney 1991), oraz teorii przewagi konkurencyjnej opartej na relacjach, postrzegającej pracowników jako cenny zasób organizacji, gdyż to oni nawiązują i podtrzymują długotrwałe relacje z otoczeniem (Kachniewska 2009). Na współczesnym rynku turystycznym wzrasta świadomość znaczenia czynnika ludzkiego, przez wzgląd zarówno na pracochłonność branży, jak i na zrozumienie roli kapitału ludzkiego w procesie tworzenia podstaw konkurencyjności firmy (Enz i Siguaw 2000). Dostępność wykształconych i zaangażo wanych pracowników decyduje o przewadze konkurencyjnej przedsiębiorstwa, a także zdolności rozwoju produktów sieciowych i tworzenia klastrów turystycznych, w których coraz bardziej liczą się kompetencje społeczne personelu warunkujące innowacyjność, dyfuzję wiedzy i trwałość relacji rynkowych. Wiele optymistycznych doniesień na temat pokolenia Y (które będzie decydowało o popycie i podaży na rynku turystycznym w perspektywie najbliższych 20 lat) wskazuje, że nowa generacja pracowników wyposażona została w cechy sprzyjające zaspokojeniu wymienionych potrzeb (naturalność w posługiwaniu się technologiami informatycznymi, swoboda funkcjonowania w sieciach społecznościowych, elastyczność, mobilność, altruizm i zaangażowanie). Jednak niektóre badania (omówione poniżej) akcentują raczej bezradność tego pokolenia, niski poziom lojalności, niezdolność do długotrwałej koncentracji. Jeszcze inne wskazują na trudność, z jaką przyjdzie się zmierzyć współczesnym pracodawcom (w przeważającej części reprezentującym pokolenie X albo nawet baby boomers), nawykłym do innych standardów pracy i relacji zawodowych. W kontekście turystycznego rynku pracy poza

154 154 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 M. Kachniewska, A Para Pokolenie Y na turystycznym rynku pracy Tab. 1. Podział generacji ze względu na daty urodzenia Rok urodzenia Nazwa pokolenia Przedział wiekowy w 2014 r pokolenie GI milczące pokolenie baby boomers pokolenie X pokolenie Y pokolenie Z 13 0 źródło: opracowanie własne na podstawie: Pendergast 2009 naturalnym rozdźwiękiem międzypokoleniowym należy dodatkowo uwzględnić negatywne cechy (lub choćby stereotypy) przypisywane pracy w turystyce, które od zawsze trapiły tę branżę, a w opinii pokolenia Y mogą okazać się szczególnie zniechęcające. Celem niniejszego artykułu jest zarówno charakterystyka cech i oczekiwań pokolenia Y, jak i zestawienie tych oczekiwań z dość powszechnymi opiniami na temat pracy w turystyce. Jako uzupełnienie przedstawiono wyniki badań pilotażowych poświęconych opinii przedstawicieli generacji Y na temat atrakcyjności pracy w turystyce oraz wskazano obszary badawcze, które powinny pozwolić lepiej ocenić wielkość luki oczekiwań, jaka powstaje w wyniku zestawienia cech pokolenia Y i wymagań turystycznego rynku pracy. CHARAKTERYSTYKA POKOLENIA Y W literaturze przedmiotu pokolenie definiowane jest jako zbiorowość wszystkich jednostek należących do danego kręgu kulturowego, osób w równym wieku, które na podstawie wspólnej sytuacji historyczno-społecznej wykazują podobieństwo postaw, motywacji, nastawień i systemów wartości (Griese 1996). Według twórcy teorii pokoleń Mannheima (1952) ludzie pozostają pod wpływem otoczenia historyczno-społecznego (zwłaszcza ważnych wydarzeń, które bezpośrednio ich dotyczą) determinującego warunki życia w czasie ich dojrzewania i rozwoju osobowości (por. Pilcher 1994). Teoria pokoleń pozwala scharakteryzować członków generacji identyfikowanych na podstawie roku urodzenia (tab. 1). Każda generacja cechuje się odmiennymi przekonaniami, cechami, zainteresowaniami, oczekiwaniami i przekonaniami, wspólnymi dla ogółu jej przedstawicieli. Wśród żyjących obecnie na świecie osób występują przedstawiciele sześciu generacji: pokolenia GI (greatest generation, pokolenie bohaterów), milczącego pokolenia (silent generation), pokolenia wyżu demograficznego (baby boomers) oraz pokoleń X, Y i Z (Generation X, Y, Z). Ramy czasowe urodzeń ich przedstawicieli są umowne, a wśród badaczy brak konsensusu co do jednej prawidłowej wersji tego podziału. Pokolenie Y obejmuje obecnych latków, a więc nastolatków, młodzież, studentów, młode osoby wchodzące na rynek pracy i zakładające rodziny 1. Są to w większości osoby, które czeka jeszcze wiele życiowych decyzji, wyborów i doświadczeń. Większość z nich nie uniezależniła się jeszcze od rodziców ani nie weszła w stałe związki (Sugarman 2001). Osoby te wciąż kształtują swoją osobowość, przekonania i wartości. Wśród urodzonych w tym 20-letnim przedziale czasu wyróżnia się dodatkowo: generację pytającą (WHY generation) osoby urodzone w latach , generację millennialsów (Millennials) osoby urodzone w latach , i-generację (igeneration) osoby urodzone w latach (Pendergast 2009). Do generacji pytającej zaliczane są osoby, które dzielą poglądy z wcześniejszą generacją X. Analogicznie, przedstawiciele i-gene- 1 Przyjęte lata początku i końca danej generacji są umowne. Według różnych autorów generacja Y zaistniała między 1977 i 1983 r., a skończyła się między 1973 i 2009 r.

155 M. Kachniewska, A Para Pokolenie Y na turystycznym rynku pracy 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 155 racji mają wiele wspólnego z najmłodszą generacją Z. Millennialsi, jako grupa pośrednia, najpełniej wpisują się w charakterystykę generacji Y. Poznanie i zrozumienie cech generacji Y jest kluczowe dla graczy rynkowych, w tym dla zarządzających kapitałem ludzkim, marketerów, sprzedawców, usługodawców itd. Lepsze zrozumienie cech generacji Y wymaga analizy wydarzeń społeczno-gospodarczych lat 80. oraz 90. XX w., które miały wpływ na kształtowanie tego pokolenia. Był to okres zmian społecznych i gospodarczych (np. w Polsce transformacja ustrojowa) 2, a także czas zmian technologicznych: przełomu w komputeryzacji i digitalizacji, powstania Internetu oraz komercjalizacji licznych wynalazków i usprawnień. Duży wpływ na kształtowanie pokolenia Y miały technologie informacyjno-komunikacyjne, których rozwój przyczynił się do powstania większej niż kiedykolwiek w historii przepaści międzypokoleniowej. Rolę technologii w życiu igreków odzwierciedlają nazwy nadawane temu pokoleniu: WWW Generation, Net Generation, Thumb Generation czy Game Boy Generation (Huntley 2006). Jest też ono nazywane pokoleniem digital native (w odróżnieniu od pokolenia X pokolenia cyfrowych imigrantów, digital immigrants), gdyż od dzieciństwa komunikują się za pomocą nowych technologii, których używanie nie powoduje ich dyskomfortu (Reisenwitz i Iyer 2009). Wręcz przeciwnie dostrzegają korzyści wynikające z ich stosowania w każdej sferze życia. Neurolodzy Small i Vorgan (2008) dowiedli, że obwody nerwowe w mózgach przedstawicieli digital natives są skonstruowane tak, że technologię traktują jak szósty zmysł, narzędzie poznawania świata i pozostawania z nim w ciągłej interakcji. Co więcej, mózgi młodych ludzi nie są nagradzane za skupienie się na jakimś zadaniu, ale za umiejętność szybkiego przechodzenia od jednego działania do kolejnego (Richtel 2014). Dla- 2 Niektórzy socjolodzy sytuują przedział wiekowy generacji Y w Polsce dopiero po roku 1989, utrzymując, iż w tym okresie faktycznie zaczęło się kształtowanie pokolenia na wzór populacji zachodnioeuropejskich. tego cechą millennialsów jest działanie z dużą prędkością, podejmowanie przypadkowych działań, preferowanie grafiki zamiast tekstu, wielozadaniowość, zorientowanie na zabawę i nade wszystko posiadanie stałego dostępu do sieci internetowej. To ostatnie uzależnienie ilustrują polskie badania, które wskazują, że co prawda 74% polskiej młodzieży loguje się do Internetu tylko raz dziennie, ale już co szósty uczeń spędza w sieci powyżej pięciu godzin dziennie, a ponad połowa nastolatków przyznaje, że korzysta z Internetu także w nocy (Kirwil 2011). Generacja Y to osoby otwarte na nowości i innowacje, gotowe na gwałtowne zmiany i zawirowania sytuacji. Zjawiskiem, które ukształtowało to pokolenie, była globalizacja: zacieranie barier między krajami, internacjonalizacja przedsiębiorstw, scalanie się kultur, wzrost dostępności do produktów i usług z całego świata. Komputeryzacja, Internet oraz dostęp do globalnych zasobów dały temu pokoleniu szansę na zdobywanie informacji i wiedzy, które dotychczas były trudno dostępne. Krąg przyjaciół osób tej generacji nie ogranicza się do ludzi mieszkających w jednej miejscowości: pokolenie to żyje dosłownie w globalnej wiosce i ma znajomych na całym świecie. Jest też niezwykle mobilne, chętnie podróżuje, przeprowadza się z jednego miejsca w inne, a decyzję o emigracji gotowe jest podejmować dość łatwo i niekoniecznie z przyczyn ekonomicznych. Przedstawiciele pokolenia Y, jako dzieci pokolenia wyżu demograficznego (baby boomers), doświadczyli przemian zachodzących w modelach rodziny. Często pochodzą z tzw. rodzin nuklearnych ( patchworkowych ) lub byli wychowywani przez samotne matki i mają mniej rodzeństwa niż przedstawiciele wcześniejszych pokoleń. Zjawiskami, które wywarły wpływ na kształtowanie się cech igreków, były ataki terrorystyczne (w szczególności zamach na WTC w 2001 r.). Szybki dostęp do informacji, filmów, zdjęć dotyczących tego rodzaju wydarzeń spowodował, iż generacja Y to osoby świadome niebezpieczeństw i ryzyka, którego nie da się kontrolować. Pokolenie Y było też świadkiem kryzysu finansowego z 2008 r., który uświadomił mu nietrwałość

156 156 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 M. Kachniewska, A Para Pokolenie Y na turystycznym rynku pracy bezpieczeństwa ekonomicznego. Igreki akceptują życie na kredyt, zadłużają się, mając zarazem poczucie niepewności zatrudnienia, a także zagrożenia ryzykiem strat finansowych lub utraty mieszkania. Wielu badaczy próbowało usystematyzować wiedzę o pokoleniu Y oraz cechach je charakteryzujących. Howe i Strauss (2003) wskazują, że generację Y charakteryzuje 7 kluczowych cech: wyjątkowi, chronieni, pewni siebie, zorientowani na grupę (zespół), konwencjonalni, ambitni, a także żyjący pod nieustanną presją. Przedstawiciele pokolenia Y uznawani są (i uważają się) za osoby szczególne i wyjątkowe, co socjolodzy łączą z faktem, iż nierzadko byli oni jedynakami, którym poświęcano dużo uwagi, z którymi wiązano wiele nadziei oraz oczekiwań. Jednocześnie pozostają nawet dziś pod nadzwyczajną ochroną rodziców i społeczeństwa. Nigdy wcześniej nie powstało tyle regulacji dotyczących bezpieczeństwa i zdrowia, co w czasie dorastania przedstawicieli generacji Y. OCZEKIWANIA PRZEDSTAWICIELI POKOLENIA Y WZGLĘDEM MIEJSCA PRACY Generacja Y jako pierwsza w historii wywołała trend społeczny (a także rynkowy) określany przez marketerów mianem dziecko na piedestale 3, który znalazł swoje rozwinięcie w szczególnym podejściu rodziców (czyli przedstawicieli generacji X) do kwestii opieki, kształcenia dzieci i zapewnienia im znakomitych warunków rozwoju. Przedstawiciele pokolenia Y jako pierwsi w dziejach uczęszczali na tak liczne dodatkowe zajęcia i korepetycje, uczyli się języków obcych, tańczyli, grali w tenisa itd., co było następstwem takich trendów społeczno-rynkowych, jak projekt dziecko i dziecko jako inwestycja. Ciągłe życie w napięciu oraz pod presją (wymagań, zagrożeń) wynika w pewnej mierze z nadmiernej liczby obowiązków, jakie biorą na siebie, a po części 3 Na tej fali pojawiają się oferty adresowane do rodzin z małymi dziećmi (np. akcja Hotel przyjazny rodzinie ). z oczekiwań, jakie mają względem nich rodzice, przyjaciele i społeczeństwo. Faktem jest, że pokolenie Y to najlepiej wykształcona generacja w historii, przeświadczona o istnieniu bezpośredniego związku między wykształceniem a sukcesem zawodowym i domagająca się uznania tego faktu. Nie bez znaczenia dla rynku pracy jest długi i silny związek (także ekonomiczny) generacji Y z rodziną: millennialsi dłużej niż przedstawiciele poprzednich pokoleń mieszkają z rodzicami i są finansowo od nich zależni, przeciągając w czasie decyzję o podjęciu pracy. Ten aspekt rzutuje na łatwość porzucania miejsca pracy, jeśli pracodawca pod jakimkolwiek względem przestaje odpowiadać młodemu pracownikowi lub zawodzi jego (wygórowane) aspiracje (Lloyd 2005). Millennialsi są przy tym pewni siebie i optymistycznie nastawieni do życia. Lubią podejmować różne aktywności w grupach (sieciach społecznych), co służy w równej mierze zabawie i działaniom społecznym (wolontariat, akcje społeczne, crowdsourcing). Czasowe bezrobocie często traktują jako okazję do nowych doświadczeń lub możliwość samorealizacji w aspektach innych niż rozwój zawodowy. Gotowi są też do altruistycznych akcji na rzecz społeczności, która wydaje im się bliska, ważna lub godna uwagi. Na tym tle zadziwiają ich względnie konwencjonalne aspiracje życiowe: zdobyć dobrą posadę, zachować równowagę między życiem prywatnym a pracą oraz mieć czas na realizację własnych pasji. Wielu badaczy opisujących pokolenie Y doszło do wzajemnie wykluczających się wniosków. Howe i Strauss (2003) ustalili, że generacja Y skłania się ku poszukiwaniu równowagi między życiem a pracą i pragnie wieść upragniony tryb życia. Z kolei Jorgensen (2003) na podstawie badań stwierdził, iż millennialsi są gotowi poświęcić życie prywatne dla kariery zawodowej. Przedstawiciele generacji Y opisywani są jako indywidualiści, którzy wyznają często odrębne wartości (Mitchell 2005), ale jednocześnie są bardzo towarzyscy i chętnie spędzają czas wspólnie (Lyons i wsp. 2005). Niektórzy badacze twierdzą, że członkowie pokolenia Y są pełni szacunku dla władzy (Eisner 2005), inni zaś dowodzą, że niechętnie akceptują

157 M. Kachniewska, A Para Pokolenie Y na turystycznym rynku pracy 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 157 oni normy społeczne i często podają je w wątpliwość (NAS 2014). Przeważa opinia, że jest to pokolenie uznające tzw. autorytety przechodnie, na wzór stosunków panujących w społecznościach pierwotnych, przypisujących autorytet osobie, którą powszechnie uznaje się za kompetentną w danej kwestii. Jedna osoba może być autorytetem w danej kategorii zadań (np. informatyka, zarządzanie projektami), a przestaje nim być w innych sytuacjach (np. rozwiązywanie konfliktów) na rzecz kolejnego członka grupy. Interesujące są wyniki dotychczasowych badań dotyczących oczekiwań pokolenia Y względem miejsca pracy w turystyce. Najpełniejsze badania przeprowadzono w Australii (Benckendorff i wsp. 2009), a ich wyniki nie odbiegają od powszechnych (także w Polsce) opinii na temat generacji Y w środowisku pracy. Zgodnie z wynikami badań (Bettencourt i Brown 1997, Kusluvan i Kusluvan 2000, Morton 2002, Oliver 2006, Barron i wsp. 2007, Richardson 2009) przedstawiciele pokolenia Y oczekują w pracy wyzwań i poczucia odpowiedzialności, których nie postrzegają jako ciężaru, lecz jako sposobność do utwierdzenia się w pozytywnych sądach na swój temat. Ważną cechą miejsca pracy jest dla nich elastyczność (możliwość łączenia różnych zadań, przełamywania rutyny, podejmowania stale nowych wyzwań) i swoboda w organizowaniu sobie sposobu (a nawet godzin) pracy. Przyzwyczajenie do mobilności i bycia stale on-line nie pozwala im zrozumieć ani zaakceptować obowiązkowych godzin biurowych. Myślą zadaniowo i oczekują tego samego od przełożonych, z trudem zresztą akceptując polecenia, jeśli nie pochodzą one od osoby darzonej przez nich autorytetem. Struktura hierarchiczna firmy jest dla nich trudna do zrozumienia pokolenie Y funkcjonuje w strukturach plemiennych i zależnie od problemu, jaki w danym momencie trzeba rozwiązać, płynnie przechodzi z jednej struktury (np. miłośników fotografii) do innej (np. kolarzy). Łatwość tę zapewniają im różne fora internetowe, które stanowią kręgi zachodzące na siebie, a nie wykluczające. Możliwe, że podobnie będzie wyglądał rynek pracy przyszłości: zamiast przedsiębiorstw rozdzielonych wyraźnymi granicami będą istnieć zachodzące na siebie kręgi wzajemnych zależności oraz relacji towarzyskich i rynkowych. Wielką wartością dla millennialsów jest niezależność, która utrudnia im funkcjonowanie w środowisku pracowniczym (przyjmowanie poleceń, oceny pracownicze, podleganie kontroli). Socjolodzy upatrują przyczyn tej agresywnej niezależności w problemach rodzinnych pokolenia Y, które przywykło do braku wsparcia ze strony rozwodzących się lub skoncentrowanych na karierze rodziców i samotnych matek (Martin 2005). Wielką zaletą igreków jest jednak zaprawa w dyskusjach na forach internetowych, która czyni ich krytycznymi i zarazem swobodnymi w wyrażaniu poglądów co niekoniecznie przysparza im sympatii przełożonych (Morton 2002). Podobnie źle widziana jest nieustanna chęć zabawy (słuchanie muzyki w pracy, samodzielne kreowanie przestrzeni, w której funkcjonują). Tymczasem Richardson (2009) w swoich badaniach ustalił, że zabawa i przyjazne skojarzenia z miejscem pracy są dla millennialsów najlepszym sposobem promocji pracodawcy, podobnie jak ciekawie zaaranżowana przestrzeń pracy i towarzystwo ciekawych ludzi. Pomimo wymienionych aspektów respondenci prowadzonych dotychczas badań (Morton 2002, Lloyd 2005, Richardson 2009) duże znaczenie przypisywali wyzwaniom intelektualnym, poczuciu, że w pracy coś od nich zależy, oraz przejrzystym zasadom progresji płac. Wielu wskazywało, że chciałoby pracować w firmie, która ma swój wkład w poprawę jakości życia społeczeństwa. Akcentowano też znaczenie zdobytego wykształcenia i chęć znalezienia pracy, w której uzyskana wiedza się przyda. Wszyscy bez wyjątku podkreślali chęć wykonywania pracy, która jest szanowana i cieszy się prestiżem. Najwyższe noty w cytowanych badaniach millennialsi przyznawali takim elementom, jak możliwość rozwoju przy wsparciu pracodawcy, dzielenia się wiedzą, mobilności oraz łączenia pracy z życiem osobistym i rodzicielstwem. Wielu respondentów akcentowało znaczenie wyposażenia miejsca pracy w urządzenia i technologie najnowszej generacji, traktując je jako ważny czynnik nobilitujący. Najbardziej zaskakująca, ale

158 158 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 M. Kachniewska, A Para Pokolenie Y na turystycznym rynku pracy częsta odpowiedź dotyczyła chęci wykonywania pracy, w której można okazać troskę o innych (Morton 2002). Pokolenie Y w Polsce wykazuje wiele cech wspólnych z zachodnioeuropejskimi i amerykańskimi rówieśnikami. Interesującym wyróżnikiem polskich igreków jest odmienny niż w pokoleniu ich rodziców stosunek do dóbr materialnych, które dla młodych, wykształconych Polaków nie mają takiego znaczenia jak dla 40-latków: ważniejsza jest ciekawa, dająca poczucie sensu praca niż wysokie stanowisko oraz materialne oznaki statusu. Pokolenie Y pozostaje ciągle grupą mało rozpoznaną, dynamicznie kształtującą swój system wartości. Pełna zgodność badaczy panuje w czterech obszarach. Obejmują one: uzależnienie generacji Y od nowych technologii oraz ich niekwestionowany wpływ na preferowane formy rozrywki i udziału w kreatywnych przedsięwzięciach; otwarcie na różnorodność, elastyczność i sprawy społeczne; skupianie się na sprawach rodzinnych i grupach społecznych; wydłużanie się młodości generacji Y oraz okresu kształcenia się (Donnison 2007) i pozostawania w ekonomicznej zależności od rodziców. PRZYDATNOŚĆ CECH POKOLENIA Y NA TURYSTYCZNYM RYNKU PRACY Pewność siebie i nadmierny optymizm cechy poszukiwane przez organizacje wbrew pozorom zniechęcają pracodawców do zatrudniania przedstawicieli generacji Y. Pokolenie Y funkcjonuje jako szeroki zbiór społeczności wirtualnych, które cechuje przestrzenność, asynchroniczność, cielesność, astygmatyczność i anonimowość (Szpunar 2004), mogące przynieść każdej organizacji liczne korzyści. Tymczasem pracodawców często zraża wykształcenie i swoboda techniczna tej generacji, choć są to cechy pożądane w warunkach współczesnego rynku turystycznego. Generacja Y traktuje przestrzeń Internetu jak miejsce, w którym równie łatwo jak w świecie realnym można uczyć się, porozumiewać i pracować, co powinno stać się wskazówką dla pracodawców (a także szkół i uczelni) w zakresie szerszego wdrażania i doskonalenia systemów uczenia się i pracy na odległość. Wojtaszczyk (2013) podjęła się zbadania faktycznego stanu tzw. kompetencji wirtualnych millennialsów. Pojęcie to obejmuje wiedzę i umiejętności niezbędne do komunikacji i pracy w środowisku wirtualnym, w tym wirtualną skuteczność, wirtualne kompetencje społeczne i umiejętność korzystania z mediów społecznościowych (Wang i Haggerty 2009). Wirtualna skuteczność to indywidualna sprawność w zakresie obsługi komputera (w tym korzystania z podstawowego oprogramowania i z Internetu oraz zarządzania informacjami 4 ) oraz indywidualna skuteczność pracy w trybie zdalnym (Buchla 2012), w dużym stopniu związana z wirtualną inteligencją emocjonalną, czyli zdolnością człowieka do adaptowania się do warunków współpracy w środowisku sieci (Opolska i wsp. 2009). Tu słabością generacji Y okazała się przede wszystkim zdolność do filtrowania informacji i jej zrozumienia. Druga składowa kompetencji wirtualnych, czyli wirtualne kompetencje społeczne, obejmuje umiejętność nawiązywania i utrzymywania relacji interpersonalnych online (zdolności komunikowania się w trybie asynchronicznym oraz w czasie rzeczywistym, umiejętność korzystania z poczty elektronicznej i komunikatorów, zachowania się w grupach dyskusyjnych). Komunikacja w sieci różni się od tradycyjnego sposobu przekazywania informacji: odbywa się niemal wyłącznie w oparciu o przekaz werbalny, podczas gdy do minimum ograniczony jest aspekt niewerbalny, służący ustalaniu relacji i demonstrowaniu postaw (Juszczyk 2011). Kompetencje wirtualne wymagają dojrzałości technologicznej, definiowanej jako gotowość do samodzielnego, efektywnego i odpowiedzialnego posługiwania się technologiami informacyjno-komunikacyjnymi, również w sposób innowacyjny, oraz do formułowania oczekiwań wobec technologii dla włas- 4 Czyli selekcjonowania źródeł informacji z punktu widzenia ich wiarygodności i przydatności oraz analizowania danych pod kątem możliwości proponowania na ich bazie nowych, praktycznych rozwiązań.

159 M. Kachniewska, A Para Pokolenie Y na turystycznym rynku pracy 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 159 nych, obecnych i przyszłych potrzeb (Kwiatkowska i Dąbrowski 2012, s. 4). Tu przewaga igreków nad pokoleniem X jest duża i zarazem obiecująca w perspektywie poszukiwania źródeł innowacyjności rynku turystycznego. Ważnym elementem współczesnej cyberprzestrzeni, która jest naturalnym środowiskiem pracy i zabawy pokolenia Y, są serwisy społecznościowe. Umiejętność funkcjonowania w nich może stanowić ważne wsparcie dla organizacji, które starają się zaistnieć w sieciach społecznościowych w celach marketingowych (promocja, rekrutacja pracowników). Przypadek przedsiębiorców turystycznych dość nieudolnie próbujących swoich sił na najpopularniejszych portalach pokazuje, że warto pozyskać wsparcie ze strony pokolenia Y. Polscy przedstawiciele pokolenia Y są pierwszą generacją Polaków, która wychowała się w warunkach gospodarki rynkowej, co sprawia, że młodzież wydaje się pracodawcom mało zapobiegliwa i nastawiona roszczeniowo. Kontrasty między pokoleniem Y a osobami starszymi (urodzonymi przed rokiem 1960) są szczególnie duże, ale obie te grupy zawodowe przez co najmniej 10 lat będą koegzystować na rynku pracy i warto świadomie podjąć to wyzwanie, orientując się raczej na dobre strony pozyskania pracownika z generacji Y. Chęć i łatwość podejmowania różnych aktywności w grupach sprzyja innowacyjnym rozwiązaniom i wspomaga pracę zespołową (także na odległość). Pozbawieni kompleksów menedżerowie potrafią wykorzystać te cechy i umiejętności. Podobnie zaangażowanie społeczne pracowników można świetnie spożytkować w ramach akcji CSR (corporate social responsibility, społeczna odpowiedzialność biznesu) lub wolontariatu pracowniczego, co z powodzeniem robią już dzisiaj takie firmy, jak Nike czy TOMS Shoes. Trudno też postrzegać jako wadę chęć ciągłego sprawdzania się i sprostania wyzwaniom, choć dobre zarządzanie młodymi pracownikami z pewnością będzie wymagało nauczenia ich właściwej organizacji czasu i umiarkowanego dysponowania energią. Niewątpliwym wyzwaniem jest zapewnienie oczekiwanej przez igreków elastyczności pracy i swobody w jej organizowaniu, ale z pomocą przychodzi technologia, którą pokolenie to oswoiło jak żadne inne. Skłonność do nieustannego łączenia pracy i zabawy wydaje się natomiast niewielką przeszkodą w pracy w turystyce tym bardziej że niedługo klientami obsługiwanymi przez millennialsów będą głównie przedstawiciele tej samej generacji. Dostosowanie miejsc pracy w turystyce do oczekiwań igreków jest trudne w obszarze prestiżu pracy i perspektyw awansu, ale w sukurs przychodzi ich zamiłowanie do akcji społecznych, które pozwalają na dynamiczne i innowacyjne wykorzystanie potencjału pracowniczego (i skuteczną promocję marki lub idei), a z perspektywy igreków otwierają możliwość poszerzania wiedzy i umiejętności poza wymagane minimum. Pokolenie Y bywa nazywane pokoleniem instant, co ilustruje jego niechęć do czekania (Martin 2005). Wbrew opiniom pracodawców chodzi nie tylko o oczekiwanie natychmiastowych sukcesów zawodowych, ale także o stawianie sobie nieustannych wyzwań i ciągłe dążenie do uzyskiwania wartości dodanej przy każdej aktywności. Przenikanie się czasu pracy, zabawy i wypoczynku sprawia, że każda aktywność ma przynieść nowe doznania, nową dawkę wiedzy, nowe doświadczenie. Kluczem do skutecznego motywowania igreków będzie w przyszłości zapewne zdolność do szybkiego komunikowania ich wyników w pracy, powiązanie płacy z efektywnością działania i zapobieganie rutynie. WIZERUNEK BRANŻY TURYSTYCZNEJ JAKO MIEJSCA PRACY Postrzeganie atrakcyjności miejsca pracy ma olbrzymie znaczenie dla pracobiorcy i pracodawcy. Począwszy od etapu rekrutacji personelu, przez proces selekcji, motywowania i retencji, aż po ocenę pracowników na każdym etapie daje o sobie znać jakość miejsca pracy. Korzystny wizerunek ogranicza rotację personelu, zmniejsza koszty zatrudnienia i wpływa korzystnie na wyniki biznesowe (Giddens 1998). Usługowy charakter produktu turystycznego sprawia, że jego jakość zależy w dużej

160 160 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 M. Kachniewska, A Para Pokolenie Y na turystycznym rynku pracy mierze od zasobów ludzkich zaangażowanych w proces jego tworzenia (Kusluvan i Kusluvan 2000). Zgodnie z zasadą mówiącą, że jakości nie da się wykontrolować trzeba ją wytworzyć (Kachniewska 2002), nieodzownym elementem kształtowania jakości oferty turystycznej staje się potencjał i poziom motywacji pracowników. Te z kolei stanowią pochodną kompleksowej strategii personalnej przedsiębiorstwa. Postawa pracownika i charakter relacji z gośćmi może zniweczyć lub wzmocnić wysiłki włożone w inne wymiary jakości (technicznej, materialnej), a z perspektywy turystów stanowi klucz do pozytywnych doświadczeń. Wbrew optymistycznym ekspertyzom dotyczącym turystyki jako panaceum na bezrobocie zaledwie niewielka część bezrobotnych absolwentów zwraca się w jej kierunku. Liczba miejsc pracy generowanych przez turystykę oraz niskie bariery wejścia na ten rynek nie są w stanie przysłonić negatywnych wyobrażeń o jakości pracy w tej branży, co potwierdzają badania prowadzone w Polsce (np. Kachniewska 1997, Bednarska i Olszewski 2010) i za granicą (Choy 1995, Kusluvan i Kusluvan 2000, Aksu i Köksal 2005, O Leary i Deegan 2005, Weaver 2009). Najczęściej akcentowane są niekorzystne warunki pracy: sezonowość zatrudnienia, cząstkowe etaty, nieregularne godziny pracy, praca w godzinach nocnych i w czasie weekendów, dominacja liczebna miejsc pracy wymagających niskich kwalifikacji, wiążąca się z niskimi płacami (Kachniewska 1997). Sezonowy charakter odpowiada osobom poszukującym takiego zatrudnienia (np. studentom, praktykantom), ale jego efektem jest obniżanie średniej płacy w turystyce. Zaniżaniu stawek sprzyja sezonowy napływ taniej siły roboczej z zagranicy. Niskie płace w turystyce, liczne rutynowe i monotonne zadania, brak opieki i ubezpieczeń socjalnych i emerytalnych (szara strefa) oraz niedostateczna (lub nieistniejąca) ochrona ze strony związków zawodowych powodują wysoką rotację personelu i ucieczkę najlepszych pracowników (Wood 1997, Baum 2006,), którzy najszybciej znajdują zatrudnienie w bardziej atrakcyjnych sektorach gospodarki (Zacarelli 1985, Pavesic i Brymer 1990, Doherty i wsp. 2001, Jenkins 2001). Nakładają się na to trudne warunki pracy (szczególnie w gastronomii) i napięcie związane z wykonywaniem licznych usług w obecności gości. Podobne obserwacje dotyczą badań praktycznie wszystkich narodowych rynków turystyki (Weaver 2009). Prestiżowe i dobrze opłacane miejsca pracy w turystyce są nieliczne ze względu na płaskie struktury organizacyjne przedsiębiorstw turystycznych. Charakterystyczną cechą turystyki jest też segmentacja i dualizm rynku pracy (Kachniewska 1997). Zgodnie z dualistyczną teorią rynku pracy, z ogółu zatrudnionych można wyróżnić tych, którzy zajmują lepsze stanowiska, uzyskują wyższe wynagrodzenia i mają perspektywy kariery, oraz tych, którzy otrzymują znacznie niższe płace i dysponują małymi możliwościami awansu czy stabilizacji zawodowej (Galbraith 1968). Dualność rynku pracy jest pochodną dualizacji gospodarki (Kryńska 2000), która powoduje jej podział na sektor zasadniczy (core, pierwszorzędny) i brzegowy (periphery, drugorzędny). Granice między nimi podkreśla fakt, że określone typy zawodów wiązane z każdym z rynków są zarazem identyfikowane z ludźmi o różnych kulturach, systemach wartości i odmiennym stylu życia (Freeland 2000, Brien 2004). Turystyka jest postrzegana jako jeden z sektorów drugorzędnych, a ponadto w jej ramach wyróżnić można podział na korporacje i przedsiębiorstwa transnarodowe (w tym łańcuchy hotelarskie, wielkich touroperatorów) oraz rzesze małych i średnich firm kojarzonych z niewielką skalą obrotów, płaską strukturą organizacyjną i nikłymi możliwościami rozwoju. Negatywne opinie o turystycznym rynku pracy powodują, że często trafiają doń osoby, dla których podjęcie pracy jest wyłącznie kwestią przymusu ekonomicznego, co pogłębia frustrację i negatywnie oddziałuje na innych pracowników, osłabia motywację i wpływa ujemnie na wyniki przedsiębiorstwa, a finalnie na warunki zatrudnienia. Nieliczni pracodawcy turystyczni usiłują tworzyć środowisko atrakcyjne dla ambitnych pracowników z zastosowaniem odpowiednich narzędzi zarządzania (realizowanie projektów, delegowanie uprawnień, współudział w zarządzaniu). Powszechne jest przeświad-

161 M. Kachniewska, A Para Pokolenie Y na turystycznym rynku pracy 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 161 czenie, że ludzie pracują wyłącznie dla wynagrodzenia, co skutecznie osłabia wizerunek pracodawcy (Handel 2005). O jakości miejsca pracy decydują także kwestie kultury organizacyjnej, relacje w miejscu pracy, możliwość utożsamiania się z wizją i misją przedsiębiorstwa, zgodność jego wartości z wartościami i przekonaniami pracownika (Freeland 2000, Brien 2004). Przedsiębiorstwa turystyczne rzadko akcentują te aspekty, a niski prestiż pracy i usługowy charakter branży stanowią silny czynnik demotywujący (Aksu i Köksal 2005). Nisko oceniane są też kwestie doskonalenia kadr i możliwości kształtowania ścieżek kariery zawodowej w przedsiębiorstwach turystycznych. Turystyka jest branżą dynamicznie rozwijającą się, silnie zależną od rozwoju innych dziedzin gospodarki, podatną na zmiany związane z rozwojem technologii i cyfryzacji lecz niedobory szkoleń i brak możliwości kształcenia personelu powodują, że nie jest w stanie sprostać konkurencji zewnętrznej ani dostosować się do zmian struktury rynku, na którym powstaje coraz więcej przedsiębiorstw dotychczas słabo kojarzonych z turystyką (np. branże nowych technologii przejmujące rynek usług pośrednictwa turystycznego). Zrozumieniu, że ludzie i ich kompetencje stanowią najcenniejszy zasób przedsiębiorstwa turystycznego, powinna towarzyszyć świadomość, że przewaga konkurencyjna na nich oparta utrzymana będzie tyko dopóty, dopóki konkurencja nie zdoła dokonać imitacji (Kachniewska 2009). Współczesne koncepcje zarządzania wiedzą akcentują fakt trudnej imitacji zasobów ludzkich oraz znaczenie lepkości wiedzy, czyli trudności przeniesienia określonych rozwiązań w inne środowisko (Kachniewska 2006). Niestety w branży turystycznej przedsiębiorcy przywiązują większą wagę do możliwie niskich kosztów pracy, co sprawia, że przewaga konkurencyjna oparta na wiedzy jest tu rzadkością, a możliwości imitacji rozwiązań tym większe, im częściej czynnikiem przewagi konkurencyjnej staje się technologia lub wyposażenie, a nie personel (Kachniewska 2006). W efekcie w turystyce coraz częściej problemem staje się nie tylko jakość, ale i dostępność kadr. Kwestia ta nie jest jeszcze odczuwalna w dużych miastach, ale w mniejszych miejscowościach pracodawcy są bezradni w obliczu płytkości rynku pracy. Problem dotyczy nie tylko Polski, a próby ratowania sytuacji pozyskiwaniem pracowników sezonowych i dzielenia etatów (np. między studentów) często są przyczyną konfliktów i powodują oskarżenia o psucie rynku (Deery i Shaw 1999, Hinkin i Tracey 2000). W obliczu dynamicznych zmian rynku turystycznego i zagrożenia ze strony konkurencji nie sposób nie dostrzegać dezaktualizującej się wiedzy menedżerów średniego szczebla, słabego przepływu wiedzy, niedostatków w obszarze kompetencji społecznych pracowników tej branży. Szkolnictwo nie nadąża za potrzebami rynku i nie znajduje motywacji do unowocześnienia programów kształcenia w obliczu ciągłego spadku zainteresowania studiami w szkołach o profilu turystycznym (o tym, że nie jest to wyłącznie problem Polski, piszą: Johnson 2004, Allen 2005, Van Beynen 2007). POSTRZEGANIE JAKOŚCI PRACY W TURYSTYCE PRZEZ PRZEDSTAWICIELI POKOLENIA Y WYNIKI BADAŃ PILOTAŻOWYCH Postrzeganie przedsiębiorstw turystycznych jako potencjalnego miejsca pracy przez młodzież wkraczającą właśnie na rynek pracy zostało przeanalizowane w trybie badania pilotażowego (wywiad częściowo ustrukturyzowany) na niewielkiej próbie (96 osób) absolwentów studiów magisterskich na publicznych uczelniach warszawskich w okresie od czerwca do września 2013 r. Wśród badanych zaledwie 21% stanowili absolwenci kierunków związanych z turystyką (jeden z powodów podjęcia badań stanowiła chęć ustalenia przyczyny nikłego i malejącego zainteresowania młodzieży studiami na kierunku turystyka i rekreacja oraz gospodarka turystyczna w publicznych szkołach wyższych w Polsce). Celem badania było wskazanie, na ile cechy pokolenia Y wpływają na jego oczekiwania względem przyszłej pracy. Respondenci zostali m.in. poproszeni o ocenę wybranych cech zatrudnienia w tu-

162 162 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 M. Kachniewska, A Para Pokolenie Y na turystycznym rynku pracy rystyce w oparciu o 7-stopniową skalę Likerta. Ponieważ w literaturze nie ma jednej powszechnie akceptowanej listy cech decydujących o atrakcyjności miejsca pracy (zob. np. Jencks i wsp. 1988, Ritter i Anker 2002, Handel 2005,), posłużono się wykazem najczęściej wskazywanych czynników ekonomicznych (płaca, warunki socjalne) i pozaekonomicznych (charakter pracy, czas i wymiar pracy, bezpieczeństwo pracy, możliwości rozwoju). Większość dostępnych badań w obszarze postrzegania jakości pracy to wywiady kwestionariuszowe lub badania ankietowe poddane analizie ilościowej (McKercher i wsp. 1995, O Leary i Deegan 2005), ale kwestionariusz nie pozwala na pozyskanie pogłębionej wiedzy na temat opinii respondenta, stąd decyzja o zastosowaniu wywiadu częściowo strukturalizowanego (o czasie trwania min), który zawierał pytania otwarte i oferował możliwość przedstawienia własnych opinii. Ponieważ respondentami byli absolwenci studiów magisterskich, odnotowano niewielkie różnice wieku (przedział lat). Ta grupa wiekowa stanowi niewielki wycinek pokolenia Y, ale w ciągu najbliższych lat stanowić będzie o jakości pracy na rynku turystycznym, zależnie od poziomu zainteresowania pracą w turystyce, jakości przygotowania do tej pracy i chęci związania się na dłużej z rynkiem turystycznym. Wśród ankietowanych dominowały kobiety (66%); 16% badanych miało niewielkie doświadczenie w pracy w turystyce, a 8% rozważało możliwość podjęcia pracy w tej branży ze względu na oferty zatrudnienia otrzymane tuż przed ukończeniem studiów. Pozostali respondenci nigdy nie pracowali w turystyce. Wyniki badania ujawniły nikłe zainteresowanie absolwentów podjęciem pracy w turystyce, a i to jedynie na krótki okres ( do czasu znalezienia czegoś lepszego ). W tych nielicznych przypadkach jako główne czynniki zachęcające wymieniano możliwość częstego podróżowania (28% respondentów) i nawiązywania kontaktów międzynarodowych (26%) na aspekty te dwukrotnie częściej zwracały uwagę kobiety. Jednak większość respondentów akcentowała fakt, że choć lubi podróżować, nie potrzebuje w tym celu podejmować pracy w turystyce. Wśród aspektów przemawiających na korzyść pracy w turystyce wymieniano też możliwość uruchomienia własnej działalności gospodarczej dzięki niskim barierom wejścia (34%) oraz stale rosnący poziom informatyzacji tej branży i rozwój e-commerce (53%). Przeważająca część respondentów akcentowała jednak niechęć ze względu na niskie zarobki (67%) i niski prestiż pracy (88%), przy czym negatywne aspekty podnosili równie często mężczyźni i kobiety. Osoby związane w przeszłości z branżą turystyczną (praktyki studenckie, praca sezonowa) charakteryzował raczej pozytywny stosunek do turystyki jako miejsca pracy, choć niektórzy podkreślili, że nie wyobrażają sobie pracy w turystyce. W opinii 42% respondentów praca w turystyce nie wymaga żadnego przygotowania, a jedynie wyczucia i uśmiechu, co potwierdza obiegowe przekonanie, że turystyka nie jest dziedziną wymagającą wiedzy ani szczególnych umiejętności. Przekonanie o łatwości pracy w turystyce powoduje też, że wiele osób postrzega ją jako wariant awaryjny, na wypadek gdyby ich kwalifikacje okazały się niewystarczające w innych dziedzinach gospodarki. Powszechne (78% wskazań) okazało się przekonanie, że do pracy w turystyce można się wdrożyć łatwo i szybko. Nawet osoby, które kojarzyły turystykę z nowymi technologiami, uważały, że wystarczą rozwiązania informatyczne dostarczane przez firmy zewnętrzne. Niewielka okazała się wiedza na temat umiejętności marketingowych potrzebnych w turystyce respondenci w większości wyrażali przekonanie, że cała sprzedaż w turystyce opiera się na portalach rezerwacyjnych (co ciekawe, same portale rezerwacyjne i agencje on-line nie zostały wskazane przez respondentów jako turystyczne miejsca pracy 5 ). 5 Było to jedno z pytań otwartych, w których respondenci zostali poproszeni o wskazanie znanych sobie rodzajów przedsiębiorstw turystycznych. Większość (86%) drobiazgowo wymieniała różne rodzaje zakwaterowania i biura podróży (bez rozróżnienia agencji turystycznych i touroperatorów), znacznie rzadziej (67%) na liście pojawiały się obiekty gastronomiczne (zazwyczaj restauracje), w 72% przypadków transport.

163 M. Kachniewska, A Para Pokolenie Y na turystycznym rynku pracy 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 163 W opinii respondentów turystyka jawi się głównie jako branża, w której pracują recepcjoniści, kelnerzy i pokojowe. Tylko 8% respondentów uzupełniło tę listę o animatorów wypoczynku, przewodników i pilotów wycieczek. Stanowiska kierownicze w odczuciu respondentów są i tak zajęte (sformułowanie jednego z badanych), a jedyną szansą na ich uzyskanie jest założenie własnej firmy. Taką chęć wyraziło 6 osób, lecz żadna z nich nie uznała za konieczne kształcenia się w kierunku turystyki (1 osoba była absolwentem zarządzania, 2 osoby ukończyły politologię, pozostałe socjologię). Respondenci nie wykazywali zniechęcenia trudnymi warunkami ani godzinami pracy (nocne zmiany, zajęte weekendy). Obawy w tym zakresie wyraziło tylko 5% badanych wszystkie te osoby miały już rodzinę (w tym jedno lub dwoje dzieci). Trudno więc ustalić, czy pozostałe osoby zachowują w tej kwestii faktyczną obojętność czy też beztroskę wynikającą z nieświadomości, jak trudno jest pogodzić pracę z życiem osobistym. Możliwość interakcji z innymi ludźmi wysoko oceniało 87% respondentów, choć 23% badanych wyraziło niechęć do pracy, w której trzeba obsługiwać innych, być może wcale nie lepszych ani nie bogatszych (opinia jednego z respondentów). Wszyscy bez wyjątku postrzegali pracę w turystyce jako mało rozwijającą, a w przypadku przedłużającego się zatrudnienia blokującą szansę na znalezienie dobrej pracy. Na pytanie ogólne o atrakcyjność pracy w turystyce 78% respondentów odpowiedziało: Nie zgadzam się, że praca w turystyce jest atrakcyjna, 13% Zdecydowanie się nie zgadzam, 3% zachowało postawę neutralną, a pozostałe 6% zgodziło się, że praca w turystyce jest atrakcyjna (w tym osoby rozważające podjęcie działalności gospodarczej w turystyce). Zaskakujące w obliczu ogólnie niskiego poziomu wiedzy na temat branży turystycznej było rozeznanie respondentów w obszarze różnego rodzaju przedsięwzięć podejmowanych przez firmy turystyczne, lecz niezwiązanych z zasadniczym profilem ich działalności. Wymieniano kampanie społeczne (np. akcje: na rzecz osób chorych na raka, Dzień Ziemi czy Hotel dla pszczół ), akcje CSR (np. Dzień Dziecka, paczki mikołajowe, aukcje bezdomnych psów organizowane przez hotele), kilka osób znało program Hotel przyjazny rodzinie (dzięki obecności celebrytów w samym programie oraz podczas dorocznej gali), dwie osoby kojarzyły kampanię jednego z systemów rezerwacji hotelowej na YouTube. Kilka osób (mających młodsze rodzeństwo) akcentowało przemiany, jakie nastąpiły na rynku turystyki młodzieżowej, podkreślając wszak, że nie chciałyby pracować z młodzieżą. Ostatnia część wywiadu poświęcona była doświadczeniom turystycznym respondentów. Wszyscy mieli już na koncie dalekie i bardzo dalekie podróże (w tym do Nowej Zelandii, Hongkongu, na Alaskę, do Peru), każdy z respondentów był za granicą co najmniej 5 razy, 85% samodzielnie organizuje wszystkie swoje wyjazdy, pozostali korzystali przynajmniej raz z usług profesjonalnych organizatorów, z tego ponad połowa wyrażała niezadowolenie z powodu konieczności dostosowania się do dużej grupy turystów. Badanie nie dotyczyło zachowań nabywczych ani percepcji jakości oferowanych usług turystycznych, ale warto odnotować również i te uwagi, ponieważ zmiana percepcji współczesnego nabywcy nie może pozostać bez wpływu na postrzeganie atrakcyjności pracy w turystyce. WNIOSKI I WSKAZANIE OBSZARU DALSZYCH BADAŃ Pilotażowy charakter badania, mała grupa respondentów i szczególne ich cechy (wszystkie osoby mają wyższe wykształcenie i mieszkają w dużych ośrodkach akademickich) nie pozwalają na uogólnienie wyników badania ani na wnioskowanie o postrzeganiu pracy w turystyce przez całe pokolenie Y. Duża część tej generacji to 30-latki, czyli osoby obecne od kilku lat na rynku pracy, zbliżone w swoich cechach, wartościach, oczekiwaniach i potrzebach do generacji X. Skrajnie przeciwna część populacji to nastolatki zaliczane do i-generacji, bliskiej zachowaniom pokolenia Z. Absolwenci stołecznych szkół wyższych objęci badaniem stanowią część środkową pokolenia Y (millennialsi).

164 164 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 M. Kachniewska, A Para Pokolenie Y na turystycznym rynku pracy Nawet w obrębie tej grupy konieczne wydają się pogłębione badania, obejmujące także grupę absolwentów szkół lub kierunków turystycznych, igreków, którzy już podjęli pracę w turystyce i mają związane z tym doświadczenia. Konieczne jest też zbadanie opinii mieszkańców mniejszych miejscowości, ponieważ wydaje się, że część cech kojarzonych z pokoleniem Y dotyczy mieszkańców dużych miast i specyficznego dla nich stylu życia. Należy też zauważyć, że badania pokolenia Y w zakresie oczekiwań względem rynku pracy w turystyce realizowane były dotychczas tylko w niektórych krajach, o znacznie wyższym poziomie rozwoju gospodarczego niż Polska (USA, Australia, Wielka Brytania, Dania). W Polsce prowadzono dotychczas wyłącznie badania dotyczące postrzegania pokolenia Y przez potencjalnych pracodawców, ponadto brakuje analiz z zakresu rynku turystycznego. Tymczasem na podstawie dość intuicyjnych obserwacji można zaryzykować postawienie tezy, że w warunkach niskiej innowacyjności tego rynku pokolenie Y ze swoją dynamiką, obyciem technologicznym oraz łatwością tworzenia relacji i funkcjonowania w zespołach może okazać się znakomitym zastrzykiem energii i kreatywności. Pracodawców zniechęca do millennialsów poszukiwanie autorytetów przechodnich, które kłóci się z dość hierarchicznym stylem zarządzania w turystyce, oraz oczekiwanie szybkich nagród, o które w turystyce jest trudno. Jednak wyzwania te można postrzegać w kategorii szans. Być może pokolenie Y wymusi kreatywność menedżerów w poszukiwaniu innych metod motywowania pracowników niż wynagrodzenia i awans? Może przyspieszy proces digitalizacji branży? Obawy menedżerów budzi także egalitaryzm millennialsów oraz szybkie nawiązywanie relacji, które uchodzi za mało eleganckie (szczególnie w hotelarstwie sieciowym), a nawet aroganckie. Ponownie warto zauważyć, że pod wpływem wirtualnych sieci społecznościowych zmieniają się normy w tym zakresie. Za 10 lat może się okazać, że stojący na baczność recepcjonista raczej odstrasza, niż zachęca do skorzystania z usług hotelu. Pokolenie Y odmienia też sposób pojmowania skutecznego marketingu jego niechęć do reklamy i potrzeba nieustannej zabawy oraz poleganie na poleceniach znajomych już dzisiaj każą przenosić działania promocyjne do świata, w którym bawią się i spotykają millennialsi. Nie wolno tego jednak robić w prymitywnej formie banerów i agresywnej reklamy, czego często zdają się nie rozumieć marketerzy. Przedstawicieli pokolenia Y może odstręczać od pracy w turystyce przestarzała forma działania (w wymiarze strategicznym, operacyjnym i funkcjonalnym), trudność połączenia pracy z życiem osobistym, brak możliwości rozwoju, rutyna pracy i niezrozumiała dla nich awersja do nowych kanałów komunikacji i sprzedaży. Zbiór tych luźnych i niekonkretnych tez wymaga jednak weryfikacji, a realizacja szeroko zakrojonych badań pozwoliłaby potencjalnym pracodawcom lepiej kształtować strategię zarządzania potencjałem ludzkim, zarówno w zakresie pozyskiwania i selekcji personelu, jak i w obszarze jego motywowania i retencji. BIBLIOGRAFIA Aksu A., Köksal C. (2005), Perceptions and attitudes of tourism students in Turkey, International Journal of Contemporary Hospitality Management, 17 (4/5), Allen S. (2005), Tourism at risk from lack of staff, The Dominion Post, 22 September, C3. Barney J.B. (1991), Firm Resource and Sustained Competitive Advantage, Journal of Management, 17 (1), Barron P., Maxwell G.A, Broadbridge A., Ogden S.M. (2007), Careers in hospitality management: Generation Y s experiences and perceptions, Journal of Hospitality and Tourism Management, 14 (2), Baum T. (2006), Human Resource Management for Tourism, Hospitality, and Leisure: An International Perspective, Thomson Learning, London. Beckendorff P., Moscardo G., Pendergast D. (red.) (2009), Tourism and Generation Y, CABI Publishing, Wallingford. Bednarska M., Olszewski M. (2010), Postrzeganie przedsiębiorstwa turystycznego jako pracodawcy w świetle badań empirycznych, [w:] Tanaś S. (red.), Nauka i dydaktyka w turystyce i rekreacji, Łódzkie Towarzystwo Naukowe, Łódź, Bettencourt L.A., Brown S.W. (1997), Contact employees: relationships among workplace fair-

165 M. Kachniewska, A Para Pokolenie Y na turystycznym rynku pracy 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 165 ness, job satisfaction and prosocial behaviours, Journal of Retailing, 73 (1), Brien A. (2004), Do I want a job in hospitality? Only till I get a real job, [w:] Smith K.A., Schott C. (red.), Proceedings of the New Zealand Tourism and Hospitality Research Conference, Victoria University, Wellington, December 8 10, Buchla A. (2012), Pracownik jutra, czyli kto? Kluczowe kompetencje pracowników w przyszłości, Polityka, Choy D. (1995), The quality of tourism employment, Tourism Management, 16 (2), Deery M., Shaw R. (1999), An investigation of the relationship between employee turnover and organisational culture, Journal of Hospitality and Tourism Research, 23 (4), Doherty L., Guerrier Y., Jamieson S., Lashley C., Lockwood A. (2001), Getting Ahead: Graduate Careers in Hospitality Management. CHME/ HEFCE, London. Donnison S. (2007), Unpacking the Millennials: a cautionary tale for teacher education, Australian Journal of Teacher Education, 32 (3), Eisner S.P. (2005), Managing Generation Y, Advanced Management Journal, 70 (4), Enz C., Siguaw J. (2000), Best practices in human resources, Cornell Hotel and Restaurant Administration Quarterly, 41 (1), Freeland B. (2000), Demands of training: Australian Tourism and Hospitality, National Centre for Vocational Education Research, Adelaide. Galbraith J.K. (1968), The New Industrial State, Penguin, Harmondsworth. Giddens A. (1998), The Third Way: The Renewal of Social Democracy, Polity Press, Cambridge. Griese H.M. (1996), Socjologiczne teorie młodzieży, Impuls, Kraków. Handel M. (2005), Trends in perceived job quality, 1989 to 1998, Work and Occupations, 32 (1), Hinkin T.R., Tracey J.B. (2000), The cost of turnover, Cornell Hotel and Restaurant Administration Quarterly, 43 (1), Howe N., Strauss W. (2003), Millennials Go to College, American Association of Collegiate Registrars and Admissions Officers, Washington. Huntley R. (2006), The World According to Y: Inside the New Adult Generation, Allen & Unwin, London. Jencks C., Perman L., Rainwater L. (1988), What is a good job? A new measure of labour-market success, American Journal of Sociology, 93 (6), Jenkins A.K. (2001), Making a career of it? Hospitality students future perspectives, International Journal of Contemporary Hospitality Management, 13 (1), Johnson A.-M. (2004), Tourism boom tipped to create thousands of jobs, The Dominion Post, 5 November, A9. Jorgensen B. (2003), Baby Boomers, Generation X and Generation Y? Policy implications for defence forces in the modern era, Foresight, 5 (4), Juszczyk S. (2011), Współczesne medium komunikacji społecznej, Edukacja i Dialog, 5/6, Kachniewska M. (1997), Potencjał zatrudnienia w turystyce, Gospodarka Narodowa, 7/8, Kachniewska M. (2002), Zarządzanie jakością usług, Difin, Warszawa. Kachniewska M. (2006), Zarządzanie wiedzą jako warunek realizacji celów przedsiębiorstwa w konkurencyjnym otoczeniu, [w:] Gołembski G. (red.), Turystyka w ujęciu podmiotowym i przestrzennym, AE, Poznań, Kachniewska M. (2009), Uwarunkowania konkurencyjności przedsiębiorstwa hotelowego, SGH, Warszawa. Kirwil L. (2011), Polskie dzieci w Internecie. Zagrożenia i bezpieczeństwo. Raport z badań EU Kids Online, przeprowadzonych wśród dzieci w wieku 9 16 lat i ich rodziców, SWPS EU Kids Online, Warszawa. Kryńska E. (2000), Mobilność zasobów pracy. Analiza i metody stymulacji, IPiSS, Warszawa. Kusluvan S., Kusluvan Z. (2000), Perception and attitudes of undergraduate tourism students towards working in the tourism industry in Turkey, Tourism Management, 21 (3), Kwiatkowska D., Dąbrowski M. (2012), Dojrzałość technologiczna uczniów w świetle wyników badań ankietowych, E-mentor, 1 (43), Levering R. (1988), A Great Place to Work, Avon Books, New York. Lloyd S. (2005), Young, smart and hard to find, Business Review Weekly, 29 September. Lyons S., Duxbury L., Higgins C. (2005), An empirical assessment of generational difference in work-related values, Human Resources Management, 26, Mannheim K. (1952), The Problem of Generations, [w:] Manheim K. (red.), Essays on the Sociology of Knowledge, Routledge & Kegan Paul, London, Martin C. (2005), From high maintenance to high productivity: what managers need to know about generation Y, Industrial and Commercial Training, 37 (1), McKercher B., Williams A., Coghlan I. (1995), Career progress of recent tourism graduates, Tourism Management, 16 (7), Mitchell S. (2005), The Millennial generation: its demographics, market preferences, productivity and global impact, Managerial Excellence and Networked Collaboration for Glo-

166 166 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 M. Kachniewska, A Para Pokolenie Y na turystycznym rynku pracy bal Competitiveness, International Training Center, Chula Vista. Morton D.L. (2002), Targeting Generation Y, Public Relations Quarterly, 47 (2), NAS (2014), Generation Y: the Millennials. NAS recruitment, talenttips/nasinsights/generationy.pdf [dostęp: ]. O Leary S., Deegan, J. (2005), Career progression of Irish tourism and hospitality management graduates, International Journal of Contemporary Hospitality Management, 17 (5), Oliver D. (2006), An expectation of continued success: the work attitudes of generation Y, Labour and Industry, 17 (1), Opolska A., Karbowski A., Cichocki M. (2009), Wirtualna inteligencja emocjonalna, E-mentor, 3 (30), Pavesic D.V., Brymer R.A. (1990), Job satisfaction: what s happening to the young managers, Cornell Hotel and Restaurants Administration Quarterly, 31 (1), Pendergast D. (2009), Getting to Know the Y Generation, [w:] Benckendorff P., Moscardo G., Pendergast D. (red.), Tourism and Generation Y, CABI Publishing, Wallingford, Pilcher J. (1994), Mannheim s sociology of generations: an undervalued legacy, British Journal of Sociology, 45 (3), Prahalad C.K., Hamel G. (1990), The Core Competence of the Corporation, Harvard Business Review, May-June, Reisenwitz T.H., Iyer R. (2009), Differences in generation X and generation Y: Implications for the organization and marketers, Marketing Management Journal, 19 (2), Richardson S. (2009), Understanding generation s Y attitudes towards a career, [w:] Benckendorff P., Moscardo G., Pendergast D., Tourism and Generation Y, CABI Publishing, Wallingford, Richtel M. (2014), Pokolenie z inaczej rozwiniętymi mózgami, ,Pokolenie_z_inaczej_rozwinietymi_mozgami.html [dostęp: ]. Ritter J.A., Anker R. (2002), Good jobs, bad jobs: Workers evaluations in five countries, International Labour Review, 141 (4), Small G., Vorgan G. (2008), ibrain: Surviving the Technological Alteration of the Modern Mind, Harper Collins Publishers, New York. Sugarman L. (2001), Life-span Development, Routledge, London. Szpunar M. (2004), Społeczności wirtualne jako nowy typ społeczności eksplikacja socjologiczna, Studia Socjologiczne, 2 (173), Van Beynen M. (2007), Tourism industry, The Christchurch Press, 31 March, 5. Wang Y., Haggerty N. (2009), Knowledge transfer in virtual settings: the role of individual virtual competency, International Systems Journal, 19 (6), Weaver A. (2009), Perceptions of job quality in the tourism industry. The views of recent graduates of a university s tourism management programme, International Journal of Contemporary Hospitality Management, 21 (5), Wernerfelt B. (1984), A Resource-based Theory of the Firm, Strategic Management Journal, 5 (2), Wojtaszczyk K. (2013), Poziom kompetencji wirtualnych pokolenia Y i C ocena na podstawie autodiagnozy studentów, E-mentor, 2 (49), Wood R. (1997), Working in Hotels and Catering, Routledge, London. Zacarelli H.E. (1985), Is the hospitality/food service industry turning its employees on or off?, International Journal of Hospitality Management, 4 (3), Praca wpłynęła do Redakcji: Praca została przyjęta do druku: Adres do korespondencji: Magdalena Kachniewska Katedra Turystyki Szkoła Główna Handlowa al. Niepodległości Warszawa

167 Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu 2014, 45, Jacek Borzyszkowski politechnika koszalińska Zjawisko sezonowości w turystyce istota problemu i działań krajowych podmiotów polityki turystycznej na rzecz jego ograniczania Abstract The phenomenon of seasonality in tourism: the essence of the problem and activities undertaken by national tourist policy entities aimed at its limitation The article covers one of the most essential problems of the present-day tourism, i.e. its seasonal nature, and the undertaken activities aimed at its limitation. The issue, which is characteristic of a straight majority of destinations, accounts for a number of negative effects on the tourist market. In the paper, apart from theoretical deliberations concerning the seasonal nature, examples are presented of activities undertaken by selected national tourism entities aimed at limiting the phenomenon. A review of information available from 15 European states clearly proved the essential role of these activities in the tourist policy. The examples presented show a widening scope of the undertakings. Thereby, the analysed problem is becoming a more and more important issue of many tourist policy aspects concerning individual destinations. Key words: seasonality, state, tourism policy, activities Słowa kluczowe: sezonowość, kraj, polityka turystyczna, działania WPROWADZENIE Sezonowość to powszechnie spotykany problem w sektorze turystycznym. Przyjmuje się, że sezonowość jest jedną z najbardziej widocznych cech współczesnej turystyki (Bigović 2011), a nawet jedną z najbardziej problematycznych cech turystyki (Tuokkola- -Liljavirta i Hasu 2014). Trudno wskazać destynację, która nie boryka się z tym zjawiskiem. Niezależnie od lokalizacji i typu danej destynacji, sezonowość w mniejszym lub większym stopniu odgrywa rolę w strukturze popytu i podaży turystycznej. Tym samym o zjawisku sezonowości można mówić w aspekcie globalnym, ogólnoświatowym (Chung 2009). Przegląd dostępnych danych wyraźnie wskazuje na pewne cha rakterystyczne tendencje w tym względzie. Przykładowo, według danych Eurostatu śred nia liczba udzielonych noclegów we wszystkich krajach europejskich w sierpniu jest średnio 3 4 razy większa niż w miesiącach zimowych (Action ). Generalnie zwiększony popyt na usługi turystyczne występuje w tradycyjnie ciepłych miesiącach. Zjawisko to jest charakterystyczne dla znacznej większości popularnych destynacji o charakterze wypoczynkowym. Podstawowym celem niniejszego artykułu jest próba przedstawienia działań na rzecz ograniczania zjawiska sezonowości podejmowanych przez krajowe podmioty polityki turystycznej. Obiektem badań są dwa zasadnicze podmioty, tj. narodowe organizacje turystyczne (NTO, national tourist organisations) i narodowe administracje turystyczne (NTA, national tourist administrations). W opracowaniu, poza rozważaniami stricte teoretycznymi, wykorzystano także inne źródła, w tym raporty roczne poszczególnych krajów europejskich przedkładane Komisji Europejskiej w latach oraz inne, przedstawiające praktyczne przykłady działań na rzecz ograniczania sezonowości. Wykorzystane źródła umożliwiły scharakteryzowanie i oszacowanie stopnia zaangażowania poszczególnych państw w analizowane zagadnienie.

168 168 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 J. Borzyszkowski Polityka turystyczna a sezonowość ISTOTA SEZONOWOŚCI W TURYSTYCE Problem sezonowości w turystyce podejmowany jest w literaturze w różnych aspektach teoretycznych, w tym również w kontekście jego definiowania. Jedną z definicji sezonowości podaje BarOn (1973), według którego zjawisko to oznacza niepełne i niezrównoważone wykorzystanie środków w gospodarce, które z kolei przyczynia się do jej nierównowagi. Butler (1994) mówi o sezonowości w turystyce jako o zjawisku braku równowagi czasowej. Twierdzi się również, że sezonowość to systematyczny, choć niekoniecznie regularny ruch spowodowany zmianami pogody, kalendarza i terminów decyzji (Hylleberg 1992). Problem ten może być przedstawiony również jako nierównomierny rozkład wykorzystania w czasie, powodujący nieefektywne wykorzystanie zasobów, utratę potencjalnych zysków, obciążenie społeczne i ekologiczne (Manning i Powers 1984). Warto nadmienić, iż sezonowość w turystyce może być wyjaśniana w różny sposób, nie tylko w aspekcie różnic w samej wielkości ruchu turystycznego. Zjawisko to może być również widoczne w kontekście zmian w wydatkach turystów, transporcie czy zatrudnieniu. Tym samym można mówić o popytowym i podażowym aspekcie sezonowości. Niemniej badania nad sezonowością powinny obejmować wiele zagadnień, nie tylko odnoszących się do podziału na problemy występujące po stronie popytu i podaży. Należy skupiać się na fundamentalnych zagadnieniach związanych z tym zjawiskiem, tj. przyczynach oraz skutkach. Zjawisko sezonowości może mieć zasadniczo dwa źródła, tj. naturalne i instytucjonalne (BarOn 1973). Źródła naturalne odnoszą się do wszelkich zjawisk związanych ze środowiskiem przyrodniczym, m.in. opadami śniegu czy deszczu, temperaturą itd. Źródła instytucjonalne można podzielić na religijne, społeczne, kulturowe i etniczne. Obserwacje poszczególnych przypadków pozwalają wyraźnie stwierdzić, iż zarówno jedne, jak i drugie mogą mieć istotny wpływ na poszczególne destynacje. Dla analiz zmian zachodzących na rynku turystycznym szczególnie ważna jest interpretacja następstw wywołanych przez sezonowość. Wiadomo, że takie zjawisko, jak sezonowość przyczynia się do określonych zmian w poszczególnych sektorach gospodarki turystycznej. Co ciekawe, nie muszą się one ograniczać jedynie do następstw negatywnych. Ciekawe zestawienie tych zmian zaproponował Chung (2009), który dzieli je na negatywne oraz pozytywne. Oczywiście zdecydowanie więcej miejsca w opracowaniach naukowych poświęca się zagadnieniom negatywnych następstw zjawiska sezonowości w turystyce. Jak podkreśla Bigović (2011), mogą być one postrzegane nie tylko w kontekście ekonomicznym, ale również socjokulturowym i ekologicznym. Do najważniejszych zmian należy zaliczyć przede wszystkim: generowanie kosztów i w konsekwencji strat (BarOn 1975); negatywny wpływ na wszelkie aspekty podaży turystycznej, m.in. w zakresie zatrudnienia, marketingu, zarządzania (Baum 1999); niestabilność rynku pracy, która w konsekwencji utrudnia zachowanie stabilności ekonomicznej w destynacji (Szivas i wsp. 2003); wystąpienie stosunkowo niskiej rocznej stopy zwrotu z kapitału (Butler 1994); nadużywanie zasobów turystycznych w wysokim sezonie, przyczyniające się do wielu problemów środowiskowych, społecznych i kulturowych (Mathieson i Wall 1982). Ogólnie sezonowość powoduje brak równowagi w turystyce w trakcie głównego sezonu może dojść do nadużywania zasobów (przekroczenie pojemności i chłonności turystycznej), a w innych okresach do niewystarczającego wykorzystania tych zasobów (Bigović 2012). Sezonowość przyczynia się do powstawania trudności z pozyskiwaniem nowych inwestorów, którzy będą zniechęceni problemem uzyskiwania zwrotu z inwestycji w relatywnie krótkim czasie (czyli w trakcie wysokiego sezonu turystycznego) (Halpern 2007). Jest ona szczególnym problemem dla wszystkich podmiotów świadczących usługi turystyczne. Sezonowość popytu sprawia, że trudno efektywnie planować i zarządzać obiektami turystycznymi (Action ). Okazuje się, iż istotną rolę w zjawisku sezonowości zaczynają odgrywać zmiany

169 J. Borzyszkowski Polityka turystyczna a sezonowość 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 169 klimatyczne. Szacuje się, że mogą mieć one wpływ na turystykę w kontekście: zmian temperatury lub podnoszenia poziomu wód; wzrostu liczby ekstremalnych zjawisk, takich jak silne wiatry; zmian środowiskowych, ograniczających dostęp do zasobów turystycznych (np. wody) (Becken 2007). Szacuje się, że zbyt gorący klimat w krajach Europy Południowej może w najbliższej przyszłości przyczynić się do zmian w kierunkach ruchu turystycznego, w tym do liczniejszego odwiedzania krajów Europy Północnej, w których klimat może być bardziej sprzyjający wypoczynkowi (Action 2007). Warto odnotować, iż klimat (i również zmiany klimatyczne) to jedna z ważniejszych przyczyn występowania sezonowości popytu turystycznego. Dotyczy to wielu destynacji zarówno ośrodków górskich, jak i kurortów nadmorskich (Becken 2007). Jeśli chodzi o pozytywne następstwa sezonowości w turystyce, należy podkreślić, iż zagadnienie to nie było dotychczas zbyt często analizowane w literaturze naukowej. Można rozpatrywać je głównie z punktu widzenia socjologii i ekologii. Przykładowo, po intensywnej eksploatacji zasobów turystycznych podczas szczytu sezonu turystycznego brak intensywnego ruchu turystycznego może być odpowiednim okresem na odświeżenie danej destynacji (Butler 1994). Ponadto ciągłe, intensywne użytkowanie zasobów turystycznych mogłoby być zgubne dla atrakcyjności turystycznej danego miejsca. Mniej intensywne miesiące mogą być również przydatne mieszkańcom konkretnej destynacji, umożliwiając im przygotowanie do następnego sezonu turystycznego (Butler 2000). Zjawisko sezonowości to również doskonała okazja dla części turystów do wyboru danej destynacji w okresie, w którym nie ma w niej zbyt intensywnego ruchu turystycznego, a tym samym zjawiska przeludnienia (BarOn 1973). Podsumowując, sezonowość jest zjawiskiem charakterystycznym dla większości destynacji. Należy pamiętać, że w różnych miejscach przybiera ona różne formy. Bender i wsp. (2005) wyróżniają trzy typy destynacji o różnej formie sezonowości: regiony o wyraźnym zjawisku sezonowości głównie tzw. regiony typowo turystyczne; regiony z umiarkowaną sezonowością głównie regiony w pobliżu ośrodków miejskich; regiony o niskiej sezonowości przede wszystkim miasta. DZIAŁANIA OGRANICZAJĄCE ZJAWISKO SEZONOWOŚCI Jak wspomniano, problem sezonowości nie ogranicza się jedynie do analiz związanych z przyczynami i skutkami tego zjawiska. Szczególnie ważna jest próba podjęcia działań na rzecz jego ograniczania. Istnieje pod tym względem wiele możliwości. Do najważniejszych i zarazem najpopularniejszych działań w tym zakresie można zaliczyć: dokładny pomiar wahań sezonowych, m.in. w oparciu o wykorzystywany do tego wskaźnik Giniego (Fernández-Morales 2003); rozwój produktów turystycznych, umożliwiający wydłużenie głównego sezonu turystycznego; różnicowanie cen w sezonie i poza nim (BarOn 1975); propagowanie podróży służbowych, które z natury są odporne na zjawisko sezonowości (Lundtorp i wsp. 1999); dostosowanie odpowiednich działań do tzw. rynków pozasezonowych (np. turystyka biznesowa, segmenty nieobejmujące rodzin); współpracę pomiędzy dostawcami usług turystycznych, m.in. w zakresie godzin otwarcia obiektów; zachęcanie pracodawców do umożliwienia elastycznego korzystania z urlopów (Action 2007); dywersyfikację rynków (Tuokkola-Liljavirta i Hasu 2014). Szczególne znaczenie mają te z wymienionych działań, które związane są z przedsięwzięciami marketingowymi (m.in. w kontekście promocji, produktu czy cen). Przykładowo, różnicowanie cen umożliwia zwiększenie popytu na usługi turystyczne w destynacji poza głównym sezonem turystycznym (Goeldner i Ritchie 2003). Istotne rozwiązania można

170 170 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 J. Borzyszkowski Polityka turystyczna a sezonowość również stosować w sferze produktu. Na przykład ośrodek narciarski w słabszych miesiącach może rozszerzyć zakres swojej oferty m.in. o trekking czy golf (Allcock 1989). Ważną rolę powinno odgrywać dostosowanie oferty do określonych segmentów rynkowych, które mogłyby być zainteresowane wypoczynkiem poza głównym sezonem. Mowa tu m.in. o stosunkowo tanich ofertach dla emerytów (Sutcliffe i Sinclair 1980). Działanie na rzecz ograniczania zjawiska sezonowości wymaga zrozumienia produktu turystycznego oraz sytuacji rynkowej w danej destynacji. Konieczna jest również bezwzględna kooperacja wszystkich zainteresowanych podmiotów. Stąd też należy zgodzić się z poglądem Butlera (2001, s. 5), według którego znaczne wysiłki powinny zostać podjęte przez sektor publiczny i prywatny. Istotne znaczenie dla ograniczenia zjawiska sezonowości może mieć również rozwój i popularyzacja tzw. niszowych form turystyki (Mendiratta 2011). Ponieważ wśród przyczyn instytucjonalnych odnotowuje się również te, które wynikają z kalendarza (np. terminy ferii, wakacji letnich), w niektórych krajach podjęto działania na rzecz zróżnicowania terminów wakacyjnych, co w pewnym stopniu niweluje sezonowość w turystyce (Bender i wsp. 2005). Coraz częściej podkreśla się, że istotną rolę w ograniczaniu zjawiska sezonowości odgrywają współczesne technologie informacyjne. Może to być pożyteczne dla potencjalnych odbiorców (np. poprzez szybszy i łatwiejszy dostęp do ofert typu last minute), jak również dla podmiotów zarządzających destynacją (m.in. poprzez wykorzystanie nowoczesnych technologii do monitorowania ruchu turystycznego) (Lee i wsp. 2008). Problem sezonowości został również zaakcentowany i wyeksponowany w działaniach Unii Europejskiej. W specjalnym dokumencie wyróżniono osiem wyzwań dla zrównoważonej turystyki europejskiej. Są to: ograniczenie sezonowości w popycie turystycznym; określenie wpływu transportu turystycznego; poprawa jakości zatrudnienia w turystyce; utrzymanie i rozwój dobrobytu oraz jakości życia społeczności w obliczu zmian; minimalizacja wykorzystania zasobów i produkcji odpadów; ochrona dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego; umożliwienie korzystania z usług turystycznych przez wszystkie grupy społeczne; wykorzystanie turystyki jako narzędzia globalnego zrównoważonego rozwoju (Action 2007). ISTOTA KRAJOWYCH PODMIOTÓW DO SPRAW POLITYKI TURYSTYCZNEJ Polityka turystyczna oznacza świadome oddziaływanie państwa i innych podmiotów na turystykę, realizowane w ramach ogólnej polityki gospodarczej kraju, polegające na określaniu celów ekonomicznych i pozaekonomicznych (np. społecznych, ekologicznych) oraz na doborze odpowiednich środków i metod niezbędnych do ich realizacji (Borzyszkowski 2005). Pojęcie to obejmuje wiele zagadnień związanych z kreowaniem właściwego stanu i poziomu rozwoju turys tyki. Polityka turystyczna może być realizowana na różnych szczeblach administracji państwowej i samorządowej. Oznacza to, że politykę turystyczną kształtują odpowiednie organy. Zalicza się do nich podmioty: międzynarodowej polityki turystycznej Światowa Organizacja Turystyki (WTO, World Tourism Organisation), Komitet ds. Turystyki Unii Europejskiej, Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD, Organisation for Economic Cooperation and Development); krajowej polityki turystycznej państwo i jego organy ustawodawcze oraz wykonawcze; regionalnej polityki turystycznej wojewodowie i wojewódzkie sejmiki samorządowe; lokalnej polityki turystycznej urzędy gminne, starostwa, związki gmin; polityki turystycznej o charakterze zawodowym izby gospodarcze, izby turystyczne, stowarzyszenia zawodowe, np. związki restauratorów, hotelarzy, przewodników, pilotów (Gaworecki 1998). Mnogość podmiotów występujących na szczeblu krajowym stwarza konieczność odpowiedniego określenia zakresu ich odpo-

171 J. Borzyszkowski Polityka turystyczna a sezonowość 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 171 wiedzialności. Niezależnie od tego można przyjąć, że najważniejszymi podmiotami polityki turystycznej na szczeblu krajowym są wspomniane wcześniej NTO i NTA. Te dwa podmioty odpowiadają za najważniejsze aspekty krajowej polityki turystycznej: w przypadku NTO są to głównie funkcje operacyjne (promocja, rozwój informacji turystycznej), a w przypadku NTA funkcje strategiczne (wyznaczanie ogólnych kierunków polityki turystycznej) (Borzyszkowski 2005). Podział taki występuje w większości krajów europejskich (od 2000 r. również w Polsce). W literaturze przyjmuje się także, że niezależnie od poziomu administracji państwowej i samorządowej, najważniejsze podmioty odpowiedzialne za politykę turystyczną można umownie nazwać destination management organisations DMO (czasami również destination marketing organisations). Zasadniczo DMO występują w różnych formach i na różnych szczeblach administracyjnych lokalnym, regionalnym i krajowym. Tym samym wśród DMO można wyróżnić: narodowe administracje turystyczne lub narodowe organizacje turystyczne podmioty odpowiedzialne za zarządzanie i marketing na szczeblu krajowym; regionalne, prowincjonalne lub stanowe DMO (lub regionalne organizacje turystyczne) odpowiedzialne za zarządzanie i marketing w regionie (czasami definiowanym jako region, stan lub prowincja, ale niekoniecznie); lokalne DMO odpowiedzialne za zarządzanie i marketing w mniejszym niż region obszarze geograficznym lub po prostu w mieście (Survey 2004). DMO są definiowane przez WTO jako organizacje odpowiedzialne za zarządzanie i (lub) marketing poszczególnych destynacji turystycznych (Survey 2004). Jak twierdzą Gretzel i wsp. (2006), DMO są podmiotami non profit mającymi na celu generowanie odwiedzin turystów na danym obszarze. Zakres odpowiedzialności współczesnych DMO jest stosunkowo szeroki. Poza działaniami stricte marketingowymi obejmuje też coraz większą liczbę zadań związanych z szeroko rozumianym zarządzaniem destynacją. Co ciekawe, są wśród nich zadania dotyczące ograniczania zjawiska sezonowości. Buhalis (2000) wyraźnie podkreśla, że działania marketingowe realizowane przez poszczególne DMO mają wyraźny wpływ na powodzenie marketingu miejsca docelowego. W ramach tych badań autor wymienia kilkanaście podstawowych zagadnień, które powinny być uwzględniane. Wśród nich ważne miejsce zajmuje zmniejszenie sezonowości poprzez dopasowanie poszczególnych segmentów rynkowych. Mówi się nawet, że głównym priorytetem NTO jest poprawa wydajności turystyki poprzez koncentrację działań na konkretnych rynkach lub segmentach, która w konsekwencji będzie prowadziła m.in. do ograniczenia sezonowości (Survey 2010). W literaturze przyjmuje się, że sezonowość jest jednym z ważniejszych czynników wywierających wpływ na zarządzanie zasobami ludzkimi w turystyce (Jolliffe, Farnsworth 2003). Wiadomo natomiast, iż zagadnienie to należy do istotniejszych działań krajowych podmiotów polityki turystycznej (Borzyszkowski 2005). Problem jest bowiem szczególnie ważny okazuje się, że szeroko rozumiany przemysł turystyczny często jest odbierany jako ten, który produkuje nisko wykwalifikowane kadry, w znacznym stopniu uzależnione od sezonowości (Pollock i Ritchie 1990). Ogólnie podstawowym zadaniem DMO jest wzmacnianie konkurencyjności destynacji. Aby można było to osiągnąć, muszą zostać zrealizowane 4 podstawowe cele: poprawa wizerunku, zwiększenie rentowności gospodarki turystycznej, zapewnienie długoterminowego finansowania turystyki oraz zmniejszenie sezonowości (Ispas 2008). Oczywiście działania (również w zakresie ograniczania sezonowości) poszczególnych podmiotów polityki turystycznej (np. na szczeblu krajowym) nie mogą być odosobnione. Aby były skuteczne, niezbędna okazuje się współpraca wszystkich interesariuszy (stakeholders). Stąd też istotna rola DMO w tworzeniu odpowiedniego środowiska współpracy. Poszczególnym podmiotom, szczególnie sektora prywatnego, powinno też na tym zależeć. To one są bowiem w znacznym stopniu narażone na negatywne konsekwencje sezonowości w turystyce (d Angella 2014). DMO powinny pełnić istotną rolę w koordynowaniu wysiłków partnerów publicznych i prywatnych, zwłaszcza w kontekście wspar-

172 172 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 J. Borzyszkowski Polityka turystyczna a sezonowość cia działań promocyjnych. Przyjmuje się, że znaczny wysiłek w tym zakresie powinien dotyczyć działań na rzecz ograniczania sezonowości (A Practical 2007). PRAKTYCZNE DZIAŁANIA PODMIOTÓW KRAJOWYCH NA RZECZ OGRANICZANIA ZJAWISKA SEZONOWOŚCI Punktem wyjścia do analizy podejmowanych działań na rzecz ograniczania zjawiska sezonowości były coroczne raporty składane Komisji Europejskiej przez poszczególne państwa. Okres objęty analizą to lata Należy podkreślić, iż nie wszystkie kraje regularnie przedkładają swoje raporty, a te, które to robią, często nie przedstawiają działań podejmowanych w badanym zakresie. W związku z tym zawarte poniżej informacje (tab. 1) dotyczą jedynie wybranych państw. Warto dodać, że obejmują one działania zarówno poszczególnych NTO, jak i właściwych ministerstw ds. turystyki (NTA). Przedstawione w tabeli 1 informacje dotyczą wybranych zagadnień związanych z ograniczaniem zjawiska sezonowości w poszczególnych krajach europejskich. Warto zwrócić uwagę przede wszystkim na stosunkowo dużą różnorodność podejmowanych działań. Na podstawie przedstawionych informacji można stwierdzić, iż analizowany problem znajduje wyraźne odzwierciedlenie w działaniach poszczególnych krajów. Oznacza to, że zagadnienie sezonowości jest uznawane za dość istotne. Poszczególne państwa (a ściślej podmioty polityki turystycznej) zdają sobie sprawę ze znaczenia tego problemu, niezależnie od typu organizacji, jak również typu destynacji. Podsumowując przedsięwzięcia przedstawione w tabeli 1, można wyróżnić kilka istotnych sfer działalności, tj.: wsparcie finansowe; odpowiednie zapisy dotyczące analizowanego zagadnienia w stosownych dokumentach planistyczno-strategicznych; rozwój poszczególnych elementów marketingu mix, zwłaszcza w sferze produktu i promocji; realizację specjalnych projektów i programów; współpracę z otoczeniem zewnętrznym (branżą turystyczną, paraturystyczną itp.); rozwiązania legislacyjne; rozwój odpowiedniej infrastruktury; inne, np. współpracę międzynarodową. Co interesujące, państwa tradycyjnie kojarzone z rozwiniętą funkcją turystyczną (np. Grecja, Hiszpania) dość intensywnie działają na rzecz minimalizacji sezonowości. Nawet to, że są to kraje znajdujące się w ścisłej czołówce najliczniej odwiedzanych na świecie, nie powoduje, że analizowany problem jest zaniedbywany. Co więcej, działania tych krajów są szczególnie widoczne, co może wynikać z tego, że w znacznym stopniu zaznacza się w nich sezonowość (m.in. ze względu na położenie geograficzne). Warto zauważyć, że przedstawione działania często są dość oryginalne i nowatorskie. Do tych z pewnością należy zaliczyć Europe Senior Tourism Program, rozwiązanie zwiększające aktywność turystyczną seniorów. Zgodnie z założeniem obywatele Europy, którzy ukończyli 55 lat, będą mieć do dyspozycji kompletny program pozwalający na spędzenie wakacji w Hiszpanii poza sezonem turystycznym (Europe 2014). Tym samym program przynosi wiele korzyści z jednej strony pozwala na wykorzystanie turystyczne popularnych destynacji poza głównym sezonem turystycznym (ograniczanie sezonowości), a z drugiej umożliwia dostęp do turystyki szerszemu gronu odbiorców (seniorom). Wystarczy nadmienić, iż w okresie od października 2010 r. do kwietnia 2011 r. z programu skorzystało łącznie osób z 16 krajów europejskich. Warto również wskazać na ekonomiczny aspekt tego zjawiska. Program przyczynił się do wygenerowania 35 mln euro oraz 880 nowych miejsc pracy. Nawet to, że rząd hiszpański łożył znaczne kwoty na realizację programu, nie obniżył wartości ekonomicznej projektu. Szacuje się, że każde 1 euro przeznaczone przez rząd wygenerowało 1,3 euro w postaci podatków (Evaluation 2011). W działaniach innych krajów także można wskazać na wiele interesujących rozwiązań w zakresie ograniczania zjawiska sezonowości. Dość popularny staje się program Calypso (m.in. rozwiązanie stosowane w Belgii czy Polsce; por. tab. 1). Zgodnie z założeniem, Calypso to inicjatywa Komisji Euro-

173 J. Borzyszkowski Polityka turystyczna a sezonowość 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 173 Tab. 1. Działania wybranych krajowych podmiotów polityki turystycznej na rzecz ograniczania zjawiska sezonowości (dane za lata ) Lp. Państwo 1 Austria 2 Belgia 3 Bułgaria 4 Chorwacja 5 Cypr 6 Czechy 7 Finlandia 8 Grecja 9 Hiszpania Podejmowane działania Odpowiednie zapisy w dokumentach planistyczno-strategicznych Promocja turystyki biznesowej Promowanie działań związanych z szerszą dostępnością usług turystycznych dla osób o niższych dochodach (projekt Calypso) Tworzenie specjalnych ofert turystycznych dla segmentów niszowych Odpowiednie zapisy w Narodowej Strategii Zrównoważonego Rozwoju Turystyki w Bułgarii (priorytet 1: dywersyfikacja krajowego produktu turystycznego, promocja jakości usług związanych z turystyką i zapewnienie ochrony konsumenckiej) Popularyzacja form turystyki w mniejszym stopniu uzależnionych od sezonowości (np. turystyka medyczna, turystyka miejska) Promocja partnerstwa publiczno-prywatnego w turystyce Promocja na rynkach zagranicznych okresów poza głównym sezonem wypoczynkowym Wdrożenie specjalnych programów promujących turystykę poza głównym sezonem: Croatian Wings, Travel Around Croatia (na rynkach zagranicznych) oraz Stay in Croatia, At Home Is the Best, Experience Croatia, Golden Years (na rynku krajowym) Wdrażanie od 2008 r. programu Short Escapes Great Experiences, promującego turystykę krajową poza głównym sezonem turystycznym (w tym rozwój określonych produktów turystycznych, działania promocyjne, wsparcie finansowe Cypryjskiej Organizacji Turystycznej) Zapis w określonych dokumentach planistyczno-strategicznych Realizacja programów umożliwiających zmniejszenie sezonowości Realizacja dwóch programów o zasięgu krajowym (OutdoorsFinland oraz CultureFinland) promujących zmniejszenie sezonowości poprzez wydłużenie podstawowego sezonu turystycznego Finansowe wsparcie inicjatyw umożliwiających zmniejszenie sezonowości Propozycja Ministerstwa Edukacji i Kultury dotycząca zmian w terminach ferii zimowych i wakacji letnich Wzbogacanie oferty produktów turystycznych (np. turystyka religijna, turystyka gastronomiczna) przez Ministerstwo Turystyki i Grecką Narodową Organizację Turystyczną Rozwój i promocja specjalnych programów i ofert (np. Tourism for 52 weeks) Opracowanie rozwiązań legislacyjnych bezpośrednio lub pośrednio umożliwiających zmniejszenie sezonowości Promocja różnorodności turystycznej całego kraju Tworzenie i rozwój określonej infrastruktury potrzebnej do promocji turystyki pozasezonowej (np. w zakresie turystyki ekologicznej) Uruchomienie przez Grecką Narodową Organizację Turystyczną programu Tourism for All, ze specjalną ofertą tzw. kuponów turystyki społecznej (do realizacji w okresie październik marzec) Realizacja programu Europe Senior Tourism Program (wsparcie, w postaci blisko ofert, przyjazdów turystów z różnych krajów europejskich w okresie październik kwiecień)

174 174 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 J. Borzyszkowski Polityka turystyczna a sezonowość 10. Irlandia 11. Litwa 12. Malta 13. Polska 14. Słowenia Kampanie marketingowe realizowane przez Tourism Ireland z naciskiem na jesienny udział w festiwalach i innych eventach Zapis w Narodowym Programie Rozwoju Turystyki Wspieranie wydarzeń kulturalnych w celu zmniejszenia sezonowości Wspieranie rozwoju turystyki zdrowotnej i biznesowej Realizacja projektów ulepszających produkty turystyczne, umożliwiających łagodzenie zjawiska sezonowości Działania w zakresie rozwoju niszowych form turystyki (np. bird watching, turystyka społeczna) prowadzone przez Maltański Urząd Turystyczny Odpowiednie zapisy w dokumencie Kierunki rozwoju turystyki do roku 2015 (I.4. Rozwój przedsiębiorczości) Promocja gospodarstw agroturystycznych Odpowiedni podział terminów ferii zimowych Udział w programie Calypso (podróże seniorów) Podpisanie deklaracji w zakresie wymiany turystów między Europą a Ameryką Południową Popularyzacja różnych okresów ferii zimowych i wakacji letnich Zwiększone inwestycje turystyczne, szczególnie w regionach o mniejszej atrakcyjności turystycznej 15. Węgry Projekt wymiany seniorów z Polski i Węgier Pobudzenie ruchu turystycznego między Polską a Węgrami poza głównym sezonem turystycznym Intensywne działania promocyjne realizowane we współpracy z branżą turystyczną Promocja eventów odbywających się poza sezonem Opracowanie własne na podstawie rocznych raportów poszczególnych krajów przedkładanych Komisji Europejskiej. pejskiej, która ma szansę poprawić jakość życia obywateli znajdujących się w niekorzystnej sytuacji ekonomicznej lub społecznej z całej Europy. Jej celem jest umożliwienie podróżowania do europejskich ośrodków wypoczynkowych tym, którzy zwykle nie mogą sobie na to pozwolić; jednocześnie wspiera się gospodarki lokalne w radzeniu sobie z pozasezonowym zastojem (Calypso 2010). Inicjatywa Calypso była częścią 3-letniego ( ) projektu, a jej roczny budżet wynosił 1 mln euro. Do tej pory do programu przystąpiło 21 państw członkowskich UE i kandydujących, a na terenie Europy odbyło się 6 spotkań warsztatowych, w ramach których omawiano dobre praktyki i tworzenie wspólnej strategii. Powołano także grupę ekspertów, składającą się z interesariuszy z sektora publicznego i prywatnego, której zadaniem jest wspierać Komisję Europejską we wdrażaniu programu Calypso. Powyższe projekty prawdopodobnie należą do bardziej oryginalnych w zakresie minimalizacji sezonowości. Niemniej działań tego typu i innych jest znacznie więcej. Podsumowując, można wyraźnie zauważyć żywe zainteresowanie krajowych podmiotów polityki turystycznej przedstawionym problemem. Można szacować, iż zagadnienie to w dalszym ciągu będzie odgrywać właściwą rolę w działaniach tych organizacji. Równie istotne wydaje się zainteresowanie zjawiskiem sezonowości innych podmiotów na szczeblu regionalnym i lokalnym. PODSUMOWANIE Przedstawione w niniejszym artykule zagadnienia związane ze zjawiskiem sezonowości i działaniami na rzecz jej ograniczania należy jednoznacznie uznać za szczególnie istotne. Jak podkreślono, praktycznie wszystkie

175 J. Borzyszkowski Polityka turystyczna a sezonowość 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 175 destynacje na świecie stoją przed problemem sezonowości. Jest ona zjawiskiem niebezpiecznym; oddziałuje na wszystkie elementy rynku turystycznego, zarówno po stronie popytu, jak i podaży. Dlatego też w działaniach wszystkich podmiotów funkcjonujących na rynku turystycznym (zarówno sektora prywatnego, jak i publicznego) powinna być widoczna aktywność na rzecz ograniczania sezonowości. Należy jednak pamiętać, iż sezonowości popytu w turystyce nie da się wyeliminować można je jedynie ograniczyć (Goeldner i Ritchie 2003). Nie umniejsza to jednak rangi tego czynnika. Tym bardziej, że sezonowość powinna leżeć w obszarze zainteresowań naukowców i praktyków. Ze względu na znaczenie tego zjawiska i fakt, że jest ono charakterystyczne dla zdecydowanej większości destynacji na świecie, należy bezwzględnie brać je pod uwagę przy dalszych badaniach nad turystyką (Daniel i Rodrigues 2010). Tym bardziej, że w literaturze ciągle obserwuje się deficyt badań i opracowań na ten temat, m.in. w Europie Środkowej (Bender i wsp. 2005). Problem jest o tyle ważny, że jeszcze w latach 90 XX w. żadne państwo Unii Europejskiej nie uznawało walki z sezonowością za priorytetowy cel krajowej polityki turystycznej. Co więcej, wśród niektórych panowała opinia, że promowanie turystyki poza głównym sezonem może niekorzystnie wpływać na dochody z turys tyki w trakcie głównego sezonu (All- -Season 1993). Na szczęście przedstawione w artykule działania wybranych krajów nie potwierdzają tego założenia. Poszczególne kraje podejmują dość widoczne przedsięwzięcia w zakresie ograniczania sezonowości. Ich spektrum i charakter potwierdzają rosnącą aktywność w tym zakresie. Stąd też opisany problem staje się wiodącym zagadnieniem wielu aspektów polityki turystycznej poszczególnych destynacji (Markus i Landvogt 2012). Do najważniejszych założeń strategicznych w tym względzie należy zaliczyć m.in. marketing, dostępność oraz sezonowość (Liitto 2014). BIBLIOGRAFIA A Practical Guide to Tourism Destination Management (2007), UN-WTO, Madrid. Action for more sustainable European tourism. Report of the Tourism Sustainability Group (2007), European Commission. Allcock J.B. (1989), Seasonality, [w:] Witt S.F., Moutinho L. (red.), Tourism Marketing and Management Handbook, Prentice Hall, London, All-Season Tourism: Analysis of Experience, Suitable Products and Clientele (1993), Commission of the European Communities Directorate-General XXIII Tourism Unit, Office for Official Publications of the European Communities, Luxembourg. BarOn R.R.V. (1973), Seasonality in tourism part II, International Tourism Quarterly, 1, BarOn R.R.V. (1975), Seasonality in tourism: a guide to the analysis of seasonality and trends for policy making, Economist Intelligence Unit, London. Baum T. (1999), Seasonality in tourism: understanding the challenges, Tourism Economics, 5 (1), 5 8. Becken S. (2007), The importance of climate and weather for tourism, Land Environment & People, Lincoln. Bender O., Schumacher K.P., Stein D. (2005), Measuring Seasonality in Central Europe s Tourism How and for What? CORP 2005 & GeoMultimedia05, Wien. Bigović M. (2011), Quantifying seasonality in tourism: a case study of Montenegro, Academica Turistica, Tourism & Innovation Journal, 4 (2), Bigović M. (2012), The strength and dynamics of the seasonal concentration in Montenegrin tourism, Turizam, 16, 3, Borzyszkowski J. (2005), Polityka turystyczna państwa, Politechnika Koszalińska, Koszalin. Buhalis D. (2000), Marketing the competitive destination of the future, Tourism Management, 21 (1), Butler R. (1994), Seasonality in tourism: issues and problems, [w:] Seaton A.V. (red.), Tourism: The State of the Art, John Wiley & Sons, Chichester, 334, Butler R. (2000), Seasonality, [w:] Jafari J. (red.), Encyclopedia of Tourism, Routledge, London, Butler R.W. (2001), Seasonality in Tourism. Issues and Implications, [w:] Baum T., Lundtorp S. (red.), Seasonality in Tourism, Advances in Tourism Research Series, Amsterdam, Calypso poszerza horyzonty podróżnicze Europy (2010), Komisja Europejska, Dyrekcja Generalna ds. Przedsiębiorstw i Przemysłu, Dział Turystyki. Chung J.Y. (2009), Seasonality in tourism: a review, e-review of Tourism Research, 7 (5),

176 176 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 J. Borzyszkowski Polityka turystyczna a sezonowość d Angella F., Destination management and stakeholders collaboration in urban destinations, [dostęp: ]. Daniels A.C.M., Rodrigues P.M.M. (2010), Volatility and seasonality of tourism demand in Portugal, Economic Bulletin, Banco de Portugal, Spring. Europe Senior Tourism, [dostęp: ]. Evaluation of the profitability and economic impact generated by the Europe Senior Tourism Programme. Executive summary, Innova Management (2011), Turismo-Ocio-Hotelaría, August, export/sites/senior/comun/descargas/evaluationeuropeseniortourismprogramme.pdf [dostęp: ]. Fernández-Morales A. (2003), Decomposing seasonal concentration, Annals of Tourism Research, 30 (4), Gaworecki W.W. (1998), Turystyka, PWE, Warszawa. Goeldner C.R., Ritchie J.R.B. (2003), Tourism: Principles, Practices, Philosophies (9 th ed.), Wiley, New York, Chichester. Gretzel U., Fesenmaier D.R., Formica S., O Leary J.T. (2006), Searching for the Future: Challenges Faced by Destination Marketing Organizations, Journal of Travel Research, 45 (2), Halpern N. (2007), Accessibility & Seasonality of Tourism in the Geiranger/Trollstigen Area, Working Report M 0705, Møreforsking Molde AS, Molde. Hylleberg S. (1992), General introduction, [w:] Hylleberg S. (red.), Modelling seasonality, Oxford University Press, Oxford. Ispas A. (2008), The Tourism Destination Marketing a Mandatory Course for the Students of Tourism, The Annals of the University of Oradea. Economic Sciences, 17 (4), Jolliffe L., Farnsworth R. (2003), Seasonality in tourism employment: human resources challenges, International Journal of Contemporary Hospitality Management, 15 (6), Lee Ch., Bergin-Seers S., Galloway G., O Mahony B., McMurray A. (2008), Seasonality in tourism industry. Impact and strategies, CRC for Sustainable Tourism Pty, Gold Coast, Queensl and. Liitto L., Matkailustrategia , [dostęp: ]. Lundtorp S., Rassing C.R., Wanhill S. (1999), The off-season is no season : the case of the Danish island of Bornholm, Tourism Economics, 5 (1), Mathieson A., Wall G. (1982), Tourism: Economic, physical and social impacts, Longman. Manning R.E., Powers L. (1984), Peak and Off Peak Use: Redistributing the Outdoor Recreation/Tourism Load, Journal of Travel Research, 23 (2), Markus M., Landvogt M. (2012), Why Combating Seasonality in New Zealand Requires a More Coordinated Multi-Layered Approach Including Collaboration with Airlines, 11 th Global Forum on Tourism Statistics, Reykjavik. Mendiratta A. (2011), Destination 365 : Managing tourism seasonality, COMPASS Insights into Tourism Branding. Pollock A., Ritchie B. (1990), Integrated strategy for tourism education/training, Annals of Tourism Research, 17 (4), Roczne raporty przedkładane Komisji Europejskiej z następujących krajów: Austria (2011, 2012), Belgia (2011, 2012), Bułgaria (2011, 2012), Chorwacja (2011, 2012), Cypr (2012), Czechy (2011, 2012), Finlandia (2012), Grecja (2011, 2012), Hiszpania (2011, 2012), Irlandia (2011, 2012), Litwa (2011, 2012), Malta (2011), Polska (2011, 2012), Słowenia (2011, 2012), Węgry (2012), sectors/tourism/files/annual_reports/ Survey of destination management organisations (2004), Report, April, World Tourism Organisation, Madrid. Survey on Destination Governance (2010), Evaluation Report, UN-WTO, Madrid. Sutcliffe C., Sinclair M. (1980), The Measurement of Seasonality within the Tourist Industry: An Application to Tourist Arrivals in Spain, Applied Economics, 12, Szivas E., Riley M., Airey D. (2003), Labor mobility into tourism: attraction and satisfaction, Annals of Tourism Research, 30 (1), Tuokkola-Liljavirta K., Hasu E., The challenge: Sustainable Tourism Destination combining tourist and land-use perspectives, eija_sb10.pdf [dostęp: ]. Praca wpłynęła do Redakcji: Praca została przyjęta do druku: Adres do korespondencji: Jacek Borzyszkowski Katedra Turystyki Wydział Nauk Ekonomicznych Politechnika Koszalińska ul. E. Kwiatkowskiego 6E Koszalin

177 Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu 2014, 45, Maria Burmecha-Olszowy akademia wychowania fizycznego we wrocławiu Slow tourism cechy i funkcje nowego nurtu w turystyce Abstract Slow tourism: features and functions of the new trend Slow tourism is a new trend in tourism development. It combines sustainable tourism (which means that economical, environmental, and social aspects are important) and responsible tourism. The idea of the slow is linked with culture, cuisine, nature, and society. The main aim is living in harmony with nature. Everybody should think about their own influence on the environment. This is the first step in protecting nature. The main purpose of this article is to explain the difference between farm stay accommodations in Poland which are connected with slow food, slow tourism or slow life with those which are not. Moreover, the author wants to present slow tourists who they are, and what needs they have. Key words: slow tourism, sustainable tourism, ecotourism, the contemporary tourist Słowa kluczowe: slow tourism, turystyka zrównoważona, ekoturystyka, współczesny turysta WPROWADZENIE Turystyka XXI w. jest turystyką przyszłości. Współczesne trendy odchodzą od turystyki masowej, z którą wiążą się standardowe oferty biur podróży, a atrakcje na miejscu niewiele różnią się od tych, których można doświadczyć w Egipcie czy Turcji. Turyści, którzy korzystają z tego typu wypoczynku, zwykle decydują się na powszechnie znaną i od pewnego czasu dobrze sprzedającą się propozycję urlopu w stylu sea, sand, sun. W takiej sytuacji turysta często ogranicza się do terenu wokół hotelu, jednocześnie nie mając potrzeby lepszego poznania miejsca (kultury, tradycji, historii regionu). Głównym motywem wyboru takiego rodzaju wyjazdu jest wypoczynek. Natomiast obecne trendy w turystyce stoją w opozycji do tego typu rozwiązań. Coraz częściej powtarzającym się celem pobytu turystycznego w kraju czy za granicą jest eksploracja terenu. Współczesna turystyka odchodzi od powierzchownych doznań odwiedzających. Turysta staje się coraz bardziej wymagający, ma większe oczekiwania wobec miejsca, do którego zmierza nie tylko obiektu noclegowego (jego jakości), ale również otoczenia, walorów krajobrazu. Motywem wyboru destynacji często jest jak najmniejszy stopień zanieczyszczenia powietrza i degradacji środowiska oraz zachowanie tradycji regionu. Człowiek późnej nowoczesności jest istotą świadomą efektu globalizacji, w związku z czym podejmuje się działań na rzecz ochrony środowiska przyrodniczego i środowiska społecznego. Takie inicjatywy podejmowane są nie tylko w miejscu zamieszkania, ale również podczas aktywności turystycznej. W niniejszym artykule zaprezentowano zjawisko slow tourism oraz scharakteryzowano slow turystę. Slow tourism jest nowym kierunkiem rozwoju turystyki XXI w. Zagadnienie w praktyce łączy elementy zrównoważonego rozwoju turystyki (aspekt: ekonomiczny, ekologiczny i społeczny) oraz turystyki odpowiedzialnej. Slow tourism wywodzi się z nurtu slow food. Organizacja Slow Food została założona w 1986 r. w Rzymie jako manifest przeciwko fastfoodyzacji życia (www.slowfood.pl). Idea nurtu slow wiąże się z tradycją, kulturą, poszanowaniem środowiska przyrodniczego, jak również środowiska społecznego. Jej celem jest życie w zgodzie z naturą. Człowiek dostrzegł swoją małostkowość i w związku z tym podejmuje się działań niosących obopólne korzyści. Jednostka identyfikuje się

178 178 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 M. Burmecha-Olszowy Charakterystyka zjawiska slow tourism bardziej z regionem popularyzując inicjatywy lokalne (kuchnię regionalną, lokalne manufaktury, lokalne produkty dzieła artystycznego). Zjawisko slow tourism jest coraz szerzej promowane w mediach. Jednocześnie z nurtem tym coraz częściej identyfikują się właściciele obiektów hotelarskich. W świetle badań naukowych można znaleźć kilka definicji pojęcia slow tourism, które z jednej strony zwracają uwagę na działania proekologiczne, a z drugiej nie zawsze przedstawiają jednakowe cechy tego zjawiska (np. standard i cena w obiektach hotelarskich bywają skrajnie różne). Slow tourism bezprecedensowo stanowi jeden z trendów w turystyce XXI w. Obejmuje turystykę kwalifikowaną, turystykę kulinarną, ekoturystykę, tworząc obraz świadomego turysty, poszukującego prawdziwych doświadczeń. Jedna z typologii turystyki współczesnej przedstawia się następująco: tourisme decouverte turystyka odkrywcza, charakteryzująca raczej etapy w historii niż współczesność; tourisme depense ostentatoire turystyka klasy próżniaczej (Weblen, za: Przecławski 1997, s. 37), cechująca szeroki nurt współczesnej turystyki loisir ; tourisme de la participation turystyka uczestnictwa, uprawiana przez nielicznych, raczej przez młodzież, turystyka nadzieja przyszłości (Boyer, za: Przecławski 1997, s. 37). Najbardziej spójny obraz turystyki współczesnej z ideą slow tourism przedstawia Cohen (za: Przecławski 1997, s. 39), nawiązując do głębokości doznań z kulturą regionu. Autor kulturę traktuje jako podstawowy element turystyki i stosuje następujące rozróżnienie motywów uprawiania turystyki: organized mass tourist turysta masowy, podróżujący w sposób zorganizowany; cechuje go maximum familiarity, tzn. zachowuje on wszystkie zwyczaje i obyczaje swojego środowiska; individual mass tourist turysta masowy, ale podróżujący indywidualnie; wynosi on z podroży więcej doświadczeń, ale dzieje się to w sposób zrutynizowany; explorer w tym przypadku dominuje to, co nowe; drifter zanika tu familiarity, turysta rezygnuje ze zwyczajów swojego środowiska i integruje się prawie całkowicie z kulturą środowiska odwiedzanego. Podobnymi kryteriami posłużyli się Yurtseven i Kaya (2011), odnosząc cechy turystyki współczesnej do zachowań turystów. Autorzy wyróżniają tu 3 kategorie: slow tourism kierowany, za interesem i okazjonalny. Pierwszy motyw uprawiania turystyki slow, tzw. kierowany, rozumiany jest jako świadomy wybór turysty podążającego za prawdziwymi doznaniami. Celem turysty jest integracja z lokalnym społeczeństwem, nawiązanie z nim bliskich relacji, tak aby dowiedzieć się o danym regionie jak najwięcej, wesprzeć lokalny rynek i przede wszystkim zachować szacunek wobec ogólnie przyjętych zwyczajów w regionie. Turysta wpisujący się w tę kategorię to osoba, która na co dzień utożsamia się z nurtem slow. Druga kategoria za interesem podejmowana jest przez turystów ze względu na ciekawość, nowe doznania, których wcześniej nie znali. Styl życia o charakterze slow jest im znany, ale raczej z teorii. W tej sytuacji zwykle uczestnicy po raz pierwszy mają możliwość doświadczenia tego, czym jest slow tourism. To raczej podążanie za trendem, a nie za własnymi potrzebami ekologicznego, zdrowego i spokojnego stylu życia. Natomiast ostatnia z kategorii (okazjonalna, accidental slow tourism ), kojarzona jest z masową turystyką, podążaniem za trendem. Turyści traktują slow tourism jako atrakcję turystyczną i jest to dla nich zjawisko nieznane. Nie wyznają filozofii slow ani nie mają specjalistycznej wiedzy z zakresu ekologii i w związku z tym wartości proekologiczne i prośrodowiskowe są im obce. Turyści wyznający okazjonalnie slow tourism dobrze czują się w sztucznie zaaranżowanych miejscach o charakterze slow, np. w hotelach, o których wspomina Honore (2012) wyspecjalizowanych obiektach hotelarskich o wysokim standardzie usług. Slow tourism oznacza spowolnienie tempa w turystyce, a zarazem zagwarantowanie możliwości głębszego poznania samego siebie w aspekcie psychologicznym i fizjologicznym. To także wykorzystanie alternatywnych źródeł energii oraz alternatywnych form

179 M. Burmecha-Olszowy Charakterystyka zjawiska slow tourism 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 179 transportu stosowanych w codziennej eksploatacji. Synonimami zjawiska slow tourism są: spokój, cierpliwość, głębokie doświadczanie, wzmocniony kontakt z lokalną kulturą i tradycją oraz ich poznanie (Babou i Callot 2009). Caffyn (2009) natomiast slow tourism przedstawia jako wieloaspektowy wymiar turystyki. Dotyczy on przede wszystkim promowania lokalnej odrębności uwzględniającej tradycje, krajobraz i lokalną żywność. Równie istotą cechą jest spokojne otoczenie, organizowanie stref bez telefonów komórkowych, laptopów i pozostałych mediów. Ważny element stanowią również zabiegi relaksacyjne. Kolejno wymienia się elastyczność czasową w realizacji planów podróży, co oznacza, że turysta może samodzielnie realizować harmonogram dnia, zgodnie z własnymi upodobaniami. Promuje się też publiczne połączenia komunikacyjne poprzez udzielanie zniżek. Jako ostatnią zasadę idei slow tourism Caffyn (2009) wymienia oferowanie konkretnych produktów slow, takich jak nauka tradycyjnych umiejętności, degustacje lokalnych produktów i oglądanie dzikich zwierząt. W zakres obowiązków władz lokalnych miejscowości turystycznych promujących slow tourism wchodzi dystrybucja wysokiej jakości żywności, udostępnianie i kultywowanie lokalnego rzemiosła, organi- Tab. 1. Model turysty (analiza własna) Turysta masowy Turysta slow Świadomość ekologiczna Nie lub w małym stopniu Tak, w dużym stopniu Zachowania proekologiczne Nie lub rzadko Tak, zawsze Zachowania prospołeczne (asymilacja z lokalnym społeczeństwem) Zainteresowanie kulturą, tradycją, sztuką ludową Wspieranie lokalnego rynku przedsiębiorców Nie lub rzadko Nie lub rzadko, powierzchownie Nie lub przypadkiem (zakupy w sieciowych sklepach, korzystanie z sieciowych restauracji, hoteli) Tak, zawsze Tak, zawsze, głębokie doznania Tak, zawsze (zakupy w lokal nych sklepach lub bezpośrednio w gospodarstwie ekologicznym, korzystanie z małych kawiarni, lokalnych barów, restauracji, noclegi w gospodarstwach agro - turystycznych, małych pensjonatach, rodzinnych hotelach) Wspieranie fair trade Nie Tak Alternatywne środki transportu Zainteresowanie lokalnymi inicjatywami (festiwale, dożynki, warsztaty rzemiosła artystycznego itp.) i aktywny udział w nich Turystyka piesza, rowerowa, kajakowa na miejscu w celu poznania regionu Nie lub raczej nie Nie zawsze Powierzchowne poznanie regionu z wykorzystaniem samochodu, quadów, wycieczek 4 4 Tak: rower, kajak, łódź, konie, ponadto próba zwiększania ekonomii jazdy samochodem optymalna liczba pasażerów Zawsze, turysta często zaznajamia się wcześniej z kalendarzem imprez Głęboka eksploracja terenu, turysta wyposażony w wiedzę o regionie, z własnym przewodnikiem przemierza szlaki turystyczne; turystyka piesza, rowerowa, kajakowa

180 180 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 M. Burmecha-Olszowy Charakterystyka zjawiska slow tourism zacja festiwali kulturalnych, utrzymywanie szerokiego asortymentu na lokalnych targowiskach. Zalicza się tu również promocję turystyki pieszej, rowerowej i konnej poprzez oznakowanie szlaków turystycznych. Lokalne władze tworzą miejsca spokoju, do których należą ogrody, ciche oazy, strefy bez samochodu. Wzmacnia się lokalną odrębność i autentyczność, utrzymuje w dobrym stanie lokalną architekturę oraz zachęca turystów do pozostania na danym obszarze jak najdłużej. Slow tourism to powrót do prostych wartości, jakości i autentyczności oraz pobudzanie świadomości ekologicznej (tab. 1). Turysta współczesny dąży do głębokich doznań. Jego celem jest asymilacja z lokalną społecznością, przy poszanowaniu praw mieszkańców. Turysta stara się nie ingerować w przyrodę, a wręcz próbuje żyć w harmonii z naturą. W wyborach zwykle kieruje się zasadami ekologii, ekonomii i społeczeństwa. Cel nadrzędny to przyczynić się do zachowania autentycznego obrazu danego regionu przy jak największym udziale lokalnej społeczności (wsparcie lokalnego rynku). Takie rozwiązania mają wpływ nie tylko na jakość pobytu turysty który ma sposobność korzystania z regionalnych dobrodziejstw. Wspieranie lokalnej gospodarki przynosi także korzyści społeczne, podnosząc jakość życia mieszkańców danego regionu. Według Przecławskiego (1997, s. 33) turystyka jest sposobem poznawania świata, przeżywania świata, jest sposobem bycia z innymi. Jest realizacją wolności. Może być także sposobem twórczości. Aby lepiej zrozumieć zjawisko slow tourism, warto poruszyć kwestię narracji w turystyce. Narracje związane z podróżowaniem nie tylko są niezbywalnym elementem budowania tożsamości indywidualnej i grupowej oraz tożsamości miejsca, ale również pełnią ważną funkcję w procesie kontemplowania, zapamiętywania i upowszechniania doświadczenia turystycznego (Tivers i Rakić, za: Owsiankowska 2014). Sięgają do dyskursów, które nawiązują do romantycznego pragnienia przygody, transgresji, poczucia bezpieczeństwa kojarzonego z beztroskim dzieciństwem, odnowy sił, dążenia do szczęścia i przyjemności, zabawy i fantazji oraz mitycznej, baśniowej, magicznej atmosfery (Owsiankowska 2014). Pojęcie narracji, jak twierdzą McCabe i Foster (2006), pozwala nam uciec od przekonania, że turystyka to aktywność regulowana wyłącznie przez to, co wizualne. Chodzi tu nie tyle o zmniejszenie znaczenia tego, co wizualne, ale raczej o dowartościowanie roli innych zmysłów i aspektów doświadczenia podróży (Owsiankowska 2014). Rozumowanie to dotyczy podziału na materialne i niematerialne zasoby turystyczne. Do pierwszej grupy zalicza się: muzea, zabytki, plaże, góry. Drugą grupę stanowią: wizerunek, tożsamość, style życia (w kontekście lokalnych mieszkańców), atmosfera, kreatywność, media, narracje. Zatem współczesna turystyka to nie tylko głębokie doświadczenia turystów uzyskiwane za pomocą pięciu zmysłów, ale również nawiązywanie interakcji środowiskowych. Turystyka przyszłości związana jest z działaniami proekologicznymi i prospołecznymi w celu zachowania tradycyjnego charakteru regionu. Człowiek późnej nowoczesności zorientował się, że efekt globalizacji ma zbyt silne działanie na środowisko przyrodnicze. Nieodwracalne procesy degradacji środowiska wpływają destrukcyjnie na faunę i florę, a zatem walory przyrodnicze, które stanowią motyw podróży. Opanowanie rynku przez sieciowe restauracje, hotele i usługi towarzyszące turystyce wyjaławia region z jego unikatowej atmosfery. Standaryzacja i masowość usług uniemożliwiają uprawianie ekoturystyki. Turystyka przyszłości nierozerwalnie łączy się z ze zmianami zachodzącymi wśród turystów. Zmiana zachowań, potrzeb i preferencji współczesnego turysty wynika ze zmiany świadomości człowieka późnej nowoczesności. Gadacz (2013) zwraca uwagę na zjawisko zmienności życia i umiejętność odnajdywania się w nowych sytuacjach. Autor podkreśla konieczność zatrzymania się i kontemplacji nad wybraną drogą życiową współczesnego człowieka. Celem ma być koncentracja na życiu w teraźniejszości przy jednoczesnym poszanowaniu dóbr świata. Zatem człowiek powinien zminimalizować konsumpcyjny tryb życia na rzecz stylu bardziej rozważnego, nawiązując do tradycji, wartości, historii kultury. Podejście Gadacza (2013) związane jest z etyką i moralnością.

181 M. Burmecha-Olszowy Charakterystyka zjawiska slow tourism 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 181 Aktywności człowieka współczesnego powinny być świadomym wyborem, który uwzględnia istnienie przyszłych pokoleń. Zatem nie ilość, a jakość. Uważność życiowa pozwoli doświadczać głębiej, uwrażliwi człowieka na świat przyrody i świat kultury. Z kolei Owsiankowska (2014) przedstawia obraz turysty jako człowieka, który staje się częścią globalnego i lokalnego rynku. W ten sposób zachodzą interakcje turystyczne pomiędzy gospodarzami i gośćmi. Tubylcy starają się dostarczyć turystom jak najwięcej wrażeń poprzez promocję swojej przeszłości, tradycji, historycznych rytuałów, tańca, strojów, jednocześnie rezygnując z informacji o modernizacji i kulturowych przemianach w kraju, w codziennym stylu życia (Yan i Santos, za: Owsiankowska 2014). Opowieści o bieżących zdarzeniach i przeszłości zawsze formowały pamięć o losach ludzi związanych z daną przestrzenią. W czasach zwiększonej mobilności i globalizacji troska o małe ojczyzny zachęca do formułowania i dokumentowania narracji, dzięki którym słyszalny jest głos osób i grup wcześniej pozbawionych takiej możliwości (Owsiankowska 2014). Turysta natomiast stara się wnikać w otaczający go świat, na ile to możliwe. CEL BADAŃ Celem opisanych badań jest zidentyfikowanie i zaprezentowanie zjawiska slow tourism w polskich realiach oraz dostrzeżenie różnic bądź zbieżności między ofertami w nurcie slow i poza nim. Jednocześnie celem artykułu jest zapoznanie czytelnika z nowym trendem w turystyce, który może stanowić szansę dla rozwoju ruchu turystycznego, zwłaszcza w gminach o słabej infrastrukturze turystycznej (niski poziom gospodarki traktuje się jako atut miejsca). Na potrzeby pracy dokonano analizy treści zamieszczonych na stronach internetowych gospodarstw agroturystycznych utożsamiających się z nurtem slow. Pod uwagę wzięto gospodarstwa położone w południowym pasie Polski (od wschodu na zachód). Jednocześnie porównano ofertę gospodarstw agroturystycznych w nurcie slow z ofertą gospodarstw agroturystycznych, które nie wykorzystują etykiety slow na stronie internetowej. MATERIAŁ I METODY BADAŃ Materiał badawczy stanowią gospodarstwa agroturystyczne z ofertą slow zlokalizowane w południowym pasie Polski (od wschodu na zachód) oraz losowo wybrane gospodarstwa agroturystyczne bez oferty slow, również położone w południowym pasie Polski. Pierwsza grupa została wybrana na podstawie analizy treści stron internetowych oraz innych form reklamy, w których posłużono się hasłem slow (slow tourism, slow food). Identyfikację gospodarstw agroturystycznych przeprowadzono zgodnie z danymi z okresu między wrześniem a grudniem 2013 r. W pracy posłużono się metodą analizy treści treści dostępnych na stronach gospodarstw agroturystycznych z ofertą slow i bez niej. Łączna liczba gospodarstw to 30. Opisane badania stanowią wstęp do głębokiej analizy zjawiska slow tourism w Polsce, która będzie obejmować wywiady z właścicielami gospodarstw agroturystycznych utożsamiających się z nurtem slow oraz tych z nim niezwiązanych. Ponadto zostaną przeprowadzone kwestionariusze ankiet wśród gości obu grup obiektów, jak również wywiady z przedstawicielami sektora publicznego (urzędy gminy, urzędy miasta, centra informacji turystycznej). Tak szeroko zakrojone badania mają na celu m.in. opracowanie modelu obiektów wpisujących się w nurt slow tourism oraz przedstawienie charakterystyki slow turysty. WYNIKI Gospodarstwa agroturystyczne utożsamiające się z ideą slow mają bardzo szczegółowo opracowane strony internetowe. Informacje na nich zawarte są przejrzyste i zrozumiałe. Bogate galerie zdjęć pozwalają na poznanie danego miejsca jeszcze przed wyjazdem, a zarazem dokonanie trafnego wyboru. Szczegółowy opis lokalizacji pozwala na uruchomienie wyobraźni i próbę osadzenia turysty w danym gospodarstwie. Z opisów wynika, iż są to miejsca oddalone od miast, położone na uboczu, a wręcz zatopione w lesie, bez bliskiego kontaktu z innymi zabu-

182 182 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 M. Burmecha-Olszowy Charakterystyka zjawiska slow tourism dowaniami stałymi. Strony oferują dopracowane informacje dotyczące dojazdu, nie tylko z mapą, ale również z opisem trasy. Szczegółowa charakterystyka dojazdu związana jest z brakiem widocznych znaków kierujących gości do miejsca docelowego mają tam trafić tylko ci, którzy zapoznali się z ofertą na stronie. Bardzo często na stronie gospodarstwa jest zamieszczony regulamin pobytu, w którym właściciele zwracają szczególną uwagę na stosowanie się do zasad zachowań proekologicznych w gospodarstwie (np. wymóg sortowania śmieci, nieużywania chemicznych detergentów), jak również na możliwość przyjazdu z własnym zwierzęciem. Szczegółowy opis gospodarstwa oraz przedstawienie oferty dodatkowej tzn. sposobności spędzenia czasu w okolicy pozwalają turyście zapoznać się z okolicą i zaplanować pobyt na miejscu dużo wcześniej. Strony internetowe gospodarstw agroturystycznych utożsamiających się z ofertą slow bardzo często mają wersje w kilku językach (powszechny jest język angielski i niemiecki, ale w regionach przygranicznych pojawia się równie często język czeski). Fakt ten wskazuje na międzynarodową typologię gości. Charakterystycznym motywem jest umieszczanie informacji o nas. W tym miejscu pojawiają się treści związane z samymi gospodarzami już na tym etapie zwykle można się dowiedzieć, że w większości są to ludzie z dużych miast, którzy postanowili zmienić swoje życie. Ponadto można poznać zainteresowania gospodarzy oraz historię domu (tutaj często podawany jest rok budowy z opisem architektury, jak również data zakupu budynku przez obecnych właścicieli). Powszechnym zjawiskiem jest prowadzenie bloga przez gospodarzy, jak również istnienie profilu na Facebooku. Nierzadko pojawiają się odniesienia do mediów (gazet, magazynów, miesięczników, ale też telewizji i radia), w których wspomniano o danym gospodarstwie. Treści, fotografie, spoty reklamowe zamieszczone na stronach internetowych wskazują na wysoki standard miejsca. Dotyczy to doskonale zadbanego otoczenia (ogród rekreacyjny, warzywnik, zielnik), konstrukcji budynku (zwykle jest to dom z wieku XIX), jak również precyzyjnie wykończonego wnętrza. Zamieszczone materiały (zdjęcia, opisy, filmy) zwracają uwagę potencjalnego turysty na fakt nawiązania do historii. Gospodarstwa agroturystyczne utożsamiające się z nurtem slow mocno podkreślają swoje atuty, do których zalicza się: spokój, ciszę, zielone otoczenie, położenie z dala od zabudowań, walory przyrodnicze, ekologiczną kuchnię, ogród. Szeroka oferta poza noclegiem i wyżywieniem (zwykle w cenie) obejmuje też dodatkowe atrakcje turystyczne, nawiązujące jednak do ekoturystyki, turystyki aktywnej. Często na stronie internetowej można się dowiedzieć o możliwościach umilenia pobytu (oferta realizowana przez gospodarzy lub zaprzyjaźnione przedsiębiorstwa z okolicy). Dodatkowe aktywności obejmują: warsztaty artystyczne, kulinarne, związane z odnową biologiczną, przyrodnicze oraz związane z ekologią, a także dotyczące różnych form aktywności fizycznej najczęściej pojawiają się warsztaty jogi czy tai-chi. Ponadto goście w większości przypadków mają bezpłatny dostęp do sprzętu sportowego (m.in. kije do nordic walkingu, rowery, rakiety śnieżne, wędki). Ceny za osobodobę wahają się od 70 do 180 zł. Strony internetowe gospodarstw agroturystycznych bez oferty slow są zwykle ubogie w ofertę towarzyszącą. Z informacji nie wynika, iż gospodarze świadczą dodatkowe usługi związane z zagospodarowaniem czasu turystom-gościom (takie jak warsztaty rękodzieła czy oprowadzanie po okolicy z możliwością poznania regionu, np. dzięki spotkaniu z leśnikiem lub lokalnym producentem serów). W większości strony internetowe prowadzone są w tym przypadku tylko w języku polskim. Zamieszczone treści są lapidarne i wymagają domysłów. Typowa jest uboga galeria zdjęć. Często oferta ogranicza się do samego noclegu. Możliwość zamówienia posiłków pojawia się sporadycznie i zwykle wiąże się z dodatkową opłatą. Bardzo rzadko cena noclegu obejmuje wyżywienie. Opis dodatkowych atrakcji zazwyczaj dotyczy atrakcji turystycznych w okolicy, eksponując możliwość uprawiania turystyki masowej. Zauważa się zdecydowany brak indywidualnego podejścia do potencjalnego gościa. Rzadkość stanowi za-

183 M. Burmecha-Olszowy Charakterystyka zjawiska slow tourism 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 183 mieszczenie informacji o nas, zatem turysta nie ma możliwości dowiedzieć się więcej o gospodarzach i ich zainteresowaniach, a w konsekwencji trudniej mu przewidzieć charakter i atmosferę miejsca. Niektóre z gospodarstw agroturystycznych nie mają stron internetowych, ogłaszają się jedynie na portalach, takich jak DYSKUSJA Strony internetowe gospodarstw agroturystycznych z ofertą slow w sposób przejrzysty wskazują na jakość świadczonych usług. Prowadzone są w taki sposób, aby czytelnik, potencjalny gość, poczuł się wyjątkowo. Często podkreślany jest kameralny charakter miejsca, a zatem indywidualny kontakt z gośćmi. Z analizy stron internetowych wynika, iż w 100% gospodarstw agroturystycznych z ofertą slow cena za nocleg jest wyższa niż w zwykłych gospodarstwach agroturystycznych. Galeria zdjęć wskazuje na wysoki standard usług, a zarazem unikalny charakter miejsca. W gospodarstwach agroturystycznych z ofertą slow opis strony internetowej jest zdecydowanie bardziej precyzyjny, zawiera przede wszystkim informacje na temat rozwiązań ekologicznych wykorzystywanych w danym obiekcie. W związku z tym można wyciągnąć wniosek, że do tych miejsc docierają turyści o wysokiej świadomości zdrowia w ujęciu fizycznym, środowiskowym i społecznym. W 90% zwykłych gospodarstw agroturystycznych na stronach internetowych nie ma zakładki o nas, co przyczynia się do większej anonimowości właścicieli. W tym przypadku można z jednej strony mówić o dużej swobodzie pobytu na miejscu, a z drugiej traktować ofertę jako niepełną. Rzadko pojawia się informacja o stosowaniu w obiekcie ekologicznych rozwiązań bądź o przynależności do organizacji pozarządowej, której celem jest poprawa stanu środowiska przyrodniczego lub wdrażanie rozwiązań korzystnych dla rozwoju regionu. Ceny w omawianych gospodarstwach są zdecydowanie niższe niż w gospodarstwach agroturystycznych z nurtem slow. Wiąże się to z różnicą w standardzie obiektów. Można wysnuć wniosek, że gospodarstwa agroturystyczne utożsamiające się z nurtem slow mają bardziej komercyjny charakter. Szeroka promocja w mediach (publikacje popularnonaukowe), prowadzenie bloga przez gospodarzy oraz istnienie profilu na Facebooku świadczą o tym, iż to gospodarze szukają turystów-gości. PODSUMOWANIE Turystyka staje się współcześnie sposobem życia człowieka. Sposobem realizowania przez niego różnych wartości. [ ] Turystyka jest sposobem poznawania świata, przeżywania świata, jest sposobem bycia z innymi. Jest realizacją wolności. Może być także sposobem twórczości (Przecławski 1997, s. 33). Współczesne tendencje kształtują nowy trend w turystyce, podążający za potrzebami człowieka cierpiącego na brak czasu, a z drugiej strony mającego wysokie wymagania. Turysta XXI w. dysponuje wiedzą związaną z niekorzystnymi skutkami globalizacji, a jednocześnie upatruje nadziei w zmianie zachowań na rozwiązania proekologiczne, prospołeczne, prośrodowiskowe. Wykazuje chęć życia w zgodzie z naturą. Przyroda, najbliższe otoczenie stały się wartościami, o które trzeba walczyć. Z jednej strony mamy niebywałe przyspieszenie medialne spektakle, technologia komunikacyjna, migracje ludności, wynalazki techniczne i naukowe oraz ich upowszechnianie, z drugiej strony zwolnienie zwrócenie uwagi na przyrodę, na otoczenie wokół nas, na przywrócenie ludzi do otoczenia, krajobrazu (Rapior 2001, s. 107). Slow tourism stanowi szansę dla rozwoju ruchu turystycznego w gminach o niskim poziomie urbanizacji i infrastruktury turystycznej przy jednoczesnym bogactwie walorów przyrodniczych i kulturowych. Ta forma turystyki może przyczynić się do wzrostu PKB danej gminy, a w konsekwencji do podniesienia jakości życia mieszkańców. Należy zwrócić uwagę, iż rozwój tej formy turystyki nie będzie miał negatywnego wpływu na środowisko przyrodnicze ani społeczne.

184 184 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 M. Burmecha-Olszowy Charakterystyka zjawiska slow tourism BIBLIOGRAFIA Babou I.E., Callot P. (2009), Slow tourism, slow (r)evolution?, Nouvelles mobilités touristiques, 100 (56), 48 54, html [dostęp: ]. Caffyn A. (2009), Slow tourism nowy trend w rozwoju turystyki, uk/articleitem.aspx?title=the+slow+route- +to+new+markets [dostęp: ]. Gadacz T. (2013), O zmienności życia, Iskry, Warszawa. Honore C. (2012), Pochwała powolności. Jak zwolnić tempo i cieszyć się życiem, Babel, Warszawa. McCabe S., Foster C. (2006), The Role and Function of Narrative in Tourist Interaction, Tourism and Cultural Change, 4 (3), Owsiankowska S. (2014), Góry człowiek turystyka. Księga dedykowana Prof. dr. hab. Andrzejowi Matuszykowi w 75 rocznicę urodzin, Proksenia, Kraków. Przecławski K. (1997), Człowiek a turystyka. Zarys socjologii turystyki, Albis, Kraków. Rapior W. (2001), Ekologia biografii, biografia ekologii. Badanie nawigacji jako procesu społecznego, [w:] Mroczkowska D. (red.), Czas wolny. Refleksje, dylematy, perspektywy, Difin, Warszawa, [dostęp: ]. [dostęp: ]. [dostęp: ]. Yurtseven H.R., Kaya O. (2011), Slow Tourists: A Comparative Research Based on Cittaslow Principles, American International Journal of Contemporary Research, 1 (2), Praca wpłynęła do Redakcji: Praca została przyjęta do druku: Adres do korespondencji: Maria Burmecha-Olszowy Akademia Wychowania Fizycznego al. I.J. Paderewskiego Wrocław

185 Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu 2014, 45, Marek Nowacki akademia wychowania fizycznego w poznaniu Obecne tendencje w rozwoju atrakcji turystycznych Abstract Current trends in the development of tourist attractions The paper discusses the main trends in the tourist attractions market in Poland and in the world. Focused on thematic park and museum sectors, it points at the following trends: the absorption of modern technology, co-creating museums by the local and virtual community, expanding the range of services provided, and implementation of new ideas especially of the idea of a participatory museum. Key words: tourist attractions, developmental trends, museums, thematic parks Słowa kluczowe: atrakcje turystyczne, tendencje rozwojowe, muzea, parki tematyczne WPROWADZENIE W ostatnich latach można zaobserwować gwałtowny wzrost liczby atrakcji turystycznych w Polsce i na świecie, jak również liczby odwiedzających je osób. Jest to spowodowane między innymi wzrostem zamożności społeczeństwa, wzrostem ilości czasu wolnego, tendencją do planowania wielu krótkich, intensywnych i bogatych w przeżycia urlopów, rosnącą liczbą osób dysponujących elastycznym czasem pracy, rozwojem technologii komunikacyjnych (systemów rezerwacji lotniczych), wzrostem mobilności osobistej (samochody, autostrady, tanie linie lotnicze), rozwojem Internetu (wiedza o atrakcjach, rezerwacje biletów, miejsc noclegowych i całych pakietów), intensywną promocją samych atrakcji turystycznych, które stają się samodzielnymi destynacjami (np. Disneyland Resort Paris jest największym touroperatorem we Francji). Utrzymuje się także stały trend wzrostowy w zakresie frekwencji w parkach rozrywki i w muzeach na świecie. W latach wzrost frekwencji w parkach rozrywki na świecie wyniósł 5,2%. Parki rozrywki, obok muzeów, to najchętniej odwiedzane atrakcje turystyczne na świecie. W Europie największą popularnością cieszy się Disneyland Resort Paris (w 2012 r. frekwencja wyniosła tam 11,2 mln odwiedzających). W dalszej kolejności najchętniej odwiedzanymi atrakcjami turystycznymi w Europie są muzea. Frekwencja aż w 5 największych europejskich muzeach przekracza 5 mln zwiedzających, zaś w 20 największych muzeach w Europie wynosiła w 2012 r. 71,5 mln i była wyższa niż w 20 największych parkach tematycznych (58 mln), co odróżnia Europę od innych kontynentów. Rok 2014 jest rekordowy także pod względem inwestycji w nowe atrakcje i parki rozrywki w Europie. Według Międzynarodowego Stowarzyszenia Parków Rozrywki i Atrakcji (IAAPA, International Association of Amusement Parks and Attractions) w tym roku w ponad 300 europejskich parkach rozrywki zostaną otwarte nowe atrakcje o wartości przekraczającej 500 mln euro (Holland 2014). W 2014 r. planuje się otwarcie kolejnych 3 nowych parków tematycznych w Europie; będą to: Soczi Park zlokalizowany na terenie Zimowych Igrzysk Olimpijskich w Rosji, Le Parc du Petit Prince w Ungersheim we Francji, który ma być pierwszym na świecie parkiem z balonami na ogrzane powietrze, i Cinecittà World w Rzymie, o tematyce poświęconej międzynarodowej kinematografii (Holland 2014). Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie bieżących tendencji w rozwoju atrakcji turystycznych. W szczególności skupiono się na najpopularniejszych atrakcjach, takich jak parki rozrywki (tematyczne), parki wodne i muzea.

186 186 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 M. Nowacki Obecne tendencje w rozwoju atrakcji turystycznych PARKI TEMATYCZNE Zauważalną tendencją na rynku atrakcji jest ich powszechna tematyzacja. Osoby zwiedzające atrakcje oczekują, że ich wizyta będzie związana z poznaniem nowej, interesującej historii. Hetherington (2014) twierdzi, że nawet wizyta w parku rozrywki i przejażdżki kolejkami górskimi mogą być elementem tych historii. Obecnie wyzwaniem dla parków tematycznych ma być wyniesienie tych narracji na kolejny poziom: umieszczenie zwiedzających w ich centrum, stworzenie im warunków do całkowitego zanurzenia się (immersji). Parki tematyczne są rodzajem parków rozrywki, w których scenografia zbudowana jest wokół jednego lub wielu tematów. Precyzyjne zdefiniowanie, czym jest park tematyczny, sprawia dużo trudności. Clavé (2007) wymienia wiele cech charakterystycznych dla parków rozrywki: 1. Mają tematyczną tożsamość, która określa dostępne formy aktywności rekreacyjnej na ich terenie. 2. Obejmują jeden lub więcej obszarów tematycznych. 3. Są zorganizowane jako zamknięte przestrzenie z kontrolowanym dostępem. 4. Są bardzo atrakcyjne dla rodzin. 5. Oferują wystarczająco dużo kolejek, pokazów i innych atrakcji, aby zapewnić odwiedzającym interesujący pobyt na swoim terenie w czasie 5 7 godz. 6. Kreują atmosferę zabawy poprzez występy muzyków, wykonawców, aktorów biorących udział w różnorodnych przedstawieniach. 7. Prowadzą komercyjną działalność handlową (głównie przekąski, gastronomia, sklepy). 8. Cechują się wysokim poziomem inwestycji (w przeliczeniu na jedną kolejkę i pojemność widowiska). 9. Oferują wysokiej jakości produkty, usługi i urządzenia. Dużą wagę przywiązuje się do utrzymania czystości na ich terenie. 10. Wykorzystują najnowocześniejsze technologie zarówno w procesie produkcji, jak i konsumpcji. 11. Ogólnie pobierana jest jedna opłata za wejście, która jednocześnie umożliwia dostęp do wszystkich urządzeń. W 2012 r. frekwencja w 25 największych parkach rozrywki i parkach tematycznych na świecie wyniosła 205,9 mln odwiedzających i wzrosła o 5,2% w stosunku do roku 2011 (Rubin 2013). W Europie 20 największych parków odwiedziło 58,2 mln osób. Największym parkiem tematycznym w Europie jest Disneyland Resort Paris, położony w Marne-La-Vallée pod Paryżem, w którym frekwencja w 2012 r. wyniosła 11,2 mln odwiedzających. W żadnym z pozostałych europejskich parków frekwencja nie przekroczyła 5 mln (ryc. 1). źródło: Rubin 2013, s. 50 Ryc. 1. Położenie 20 największych parków tematycznych w Europie

187 M. Nowacki Obecne tendencje w rozwoju atrakcji turystycznych 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 187 W Europie stale obserwuje się wpływ recesji na poziom wydatków związanych z czasem wolnym. Widać to zwłaszcza w przemyśle parków rozrywki (ryc. 2). W 2012 r. w 20 największych parkach rozrywki w Europie frekwencja zmalała o 0,3%, podczas gdy w rejonie Azji i Pacyfiku wzrosła o 5,8%, w Ameryce Łacińskiej wzrosła o 2,6%, w Azji o 3,6%, a w USA o 3,6% (Rubin 2013). Jak wynika z wypowiedzi ekspertów, receptą na sukces parku tematycznego jest połączenie 2 elementów: ekscytujących przejażdżek różnego rodzaju kolejkami i całodniowej rozrywki dla całej rodziny. Na przykład, jak twierdzi Bakhlina (2013), do sukcesu grupy Merlin 1, drugiego po Walt Disney Attractions operatora parków na świecie, przyczyniła się dywersyfikacja oferowanych produktów oraz poszerzenie oferty o usługi hotelowe (np. przy parkach Legoland zbudowano hotele i wioski wakacyjne, co przekształciło je w prawdziwie destynacje turystyki rodzinnej). Warto także zwrócić uwagę na spektakularny sukces frekwencyjny parków francuskich Park Astérix i Puy du Fou (odpowiednio wzrost frekwencji o 8,0% i 6,7% w okresie 2011/2012). Według Bakhiny (2013) tak znaczny wzrost frekwencji zawdzięczają one ciągłym inwestycjom w rozbudowę infrastruktury parkowej oraz zdobyciu kilku prestiżowych nagród. Parc Astérix powiększył swoją powierzchnię o mniej więcej 10% (czyli o prawie 3 ha), zaś dzięki inwestycjom powstał nowy obszar tematyczny Egipt oraz kilka kolejek górskich (w tym 40-metrowy Oziris odwrócony rollercoaster z podwieszonymi wagonikami, który w trakcie jazdy wykonuje kilka obrotów o 360, i kolejka dla dzieci SOS Numérobis). Do znacznego wzrostu frekwencji w parku Puy du Fou przyczynił się natomiast rozgłos, jaki park zdobył dzięki przyznaniu mu przez organizację TEA nagrody Thea Classics. Zostało to wykorzystane w kampaniach marketingowych prowadzonych przez park na francuskim rynku, dzięki czemu park zyskał wizerunek miejsca idealnego do spędzania 1 Merlin Group jest właścicielem takich parków, jak sieć Legoland, Alton Towers w Wielkiej Brytanii, Heide Park w Niemczech, sieć akwariów Sea Life, diabelski młyn London Eye w Londynie czy salony figur woskowych Madame Tussaud. wolnego czasu z rodziną (bez względu na wiek i wzrost 2 ). Istotną wartością parku Puy du Fou jest także autentyczność prezentowanych widowisk i codziennego życia, która odróżnia ten park od innych tego typu atrakcji. Podobny wizerunek najlepszej destynacji rodzinnej w Europie wykreował w mediach inny park Port Aventura (Bakhlina 2013). Parki tematyczne lokalizowane są zwykle w bliskim sąsiedztwie metropolii i obszarów silnie zurbanizowanych o wysokiej gęstości zaludnienia. Czyni to z nich lokalne lub regionalne destynacje czasu wolnego (w odróżnieniu od destynacji turystycznych). Jednak parki coraz częściej stają się destynacjami turystycznymi z prawdziwego zdarzenia (tak jak się to stało w przypadku Disneylandów), ponieważ oferują różnorodne możliwości spędzenia czasu (np. robienie zakupów), a także przenocowania w hotelu. Obecnie wszystkie z 20 największych parków w Europie dysponują obiektami hotelowymi. Dzięki temu, jak twierdzi Camp (2011), turysta jest w stanie wydać cztero- a nawet pięciokrotnie większą sumę niż podczas pobytu bez noclegu. Duży wpływ na frekwencję w parkach tematycznych ma pogoda. Na przykład w 2012 r., jak podaje Robinett (2013), niesprzyjająca pogoda istotnie wpłynęła na obniżenie frekwencji w europejskich parkach tematycznych. Dlatego też ważnym celem współczesnych parków jest zapewnienie komfortu osobom odwiedzającym je w każdych warunkach pogodowych i o każdej porze roku. Osiąga się to poprzez tworzenie przestrzeni zadaszonych, ustawianie rozpylaczy pary wodnej, budowę klimatyzowanych hal czy montowanie grzejników w przestrzeni otwartej parków (Robinett 2013). Rewolucja związana z wykorzystaniem aplikacji na smartfony wkracza także do parków tematycznych. Aplikacje takie umożliwiają kupno biletów, są wykorzystywane przy bramkach wejściowych w celu uniknięcia kolejek, wspomagają planowanie zwiedzania parku, pełnią funkcję narzędzia promującego park, a także przewodnika podczas pobytu w parku (są wyposażone w interaktywną mapę parku wraz z aktualną pozycją, wska- 2 Na wiele kolejek górskich wstęp jest ograniczony przez minimalną wielkość wzrostu.

188 188 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 M. Nowacki Obecne tendencje w rozwoju atrakcji turystycznych źródło: Theme and Museum Index Report Ryc. 2. Zmiany frekwencji w największych parkach tematycznych Europy (w mln odwiedzających) zując najbliższe atrakcje). Są także zintegrowane z mediami społecznościowymi (umożliwiając np. umieszczenie cyfrowej kartki pocztowej na Facebooku lub Twitterze), udostępniają kalendarz nadchodzących wydarzeń w parku i wprowadzają do zwiedzania elementy gier (McCoy i wsp. 2014). Do innych trendów, które można obecnie zaobserwować w parkach tematycznych, należą według Lachela (2013): 1. Umożliwienie zwiedzającym samodzielnego kreowania treści atrakcji i własnych doświadczeń. Przykładem może być ekspozycja The Exquisite Forest w galerii Tate Modern w Londynie. Jest to projekt stworzony przy współpracy z Google, który polegał na możliwości tworzenia poprzez Internet krótkich animacji na wybrany temat w formie zbioru narracji przypominających gałęzie drzew. Powstałe animacje utworzyły następnie ekspozycję w galerii Tate Modern. 2. Całkowita immersja (zanurzenie) zwiedzających w widowisko poprzez uczestnictwo w toczącym się spektaklu, ale i jego współkreowanie. Takie przedstawienia z udziałem publiczności oferuje np. teatr Sleep No More z Nowego Jorku. 3. Współkreowanie przez zwiedzających kupowanych pamiątek, np. stworzenie z wykorzystaniem drukarek 3D własnej postaci i jej personalizacja (kreowanie postaci z Gwiezdnych wojen posiadających rysy zwiedzającego oferuje park tematyczny Hollywood Studios na Florydzie). 4. Projekcje rzeźbiarskie i dekonstruowane ekrany. Projekcje filmowe realizowane na nieoczywistych ekranach, takich jak ruchome obiekty, fontanny, ekrany wodne na budynkach, a nawet ludzie. Na przykład podczas wystawy Yeosu Expo w Korei Południowej prezentowano projekcje na ekranie o szerokości 120 m utworzonym z 345 fontann. 5. Dynamiczne narzędzia wykorzystywane w celu utrzymywania stałego kontaktu i angażowania świadomości osób odwiedzających atrakcje. Dąży się do zapewnienia zwiedzającym permanentnego obcowania z tematyką atrakcji przed wizytą, podczas wizyty i po niej. Uzyskuje się to dzięki interaktywnym aplikacjom, angażowaniu odwiedzających w życie marki (crowdsourcing), grywalizacji (gamification), nieliniowej fabule gier i filmów, indywidualnie dopasowanej i modyfikowanej przez gracza lub widza (branching storylines), mobilnym gadżetom komputerowym (wearable computing, np. Google Glass), a także wykrywaczom emocji (affective computing). PARKI WODNE Znaczenie parków wodnych w segmencie atrakcji turystycznych stale rośnie. W raporcie poświęconym światowemu przemysłowi atrakcji turystycznych zostały one wyodrębnione jako osobna kategoria obok parków tematycznych (parków rozrywki) oraz muze-

189 M. Nowacki Obecne tendencje w rozwoju atrakcji turystycznych 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 189 ów. Frekwencja w największych tego typu obiektach na świecie sięga 2 mln odwiedzających rocznie (Typhoon Lagoon w Disney World w Orlando na Florydzie 2,1 mln, Chimelong Waterpark w Kantonie 2,0 mln, Blizzard Beach w Disney World w Orlando 1,9 mln) (Robinett 2013). W rozwoju parków wodnych zauważa się wiele trendów, do których należą (Gonzales 2014): 1. Hybrydyzacja. Coraz więcej parków wodnych (np. Tropical Island i Tatralandia) przyciąga turystów nawet z bardzo odległych miejsc, oferując noclegi, wiele dodatkowych atrakcji oraz sektory tematyczne. Wąska specjalizacja parków rozrywki została zastąpiona przez hybrydyzację, przez co trudno jest obecnie zaklasyfikować dany obiekt jako park wodny. Współczesne parki wodne, oprócz tradycyjnych basenów i zjeżdżalni, posiadają także suche zjeżdżalnie, parki linowe, a także rollercoastery. Dużym powodzeniem cieszą się prawdziwe kombinaty rekreacyjne z bowlingiem, minigolfem i ekskluzywnymi restauracjami. Dzięki temu parki wodne stają się coraz bardziej odporne na kaprysy pogody, a także atrakcyjne dla osób, które nie mają ochoty na kąpiele. 2. Ekscytujące zjeżdżalnie. Ważnym elementem każdego parku są różnego rodzaju zjeżdżalnie, które przyciągają osoby poszukujące silnych wrażeń. Trendem ostatnich lat jest budowanie zjeżdżali, które nie dostarczają aż tylu emocji, ale bardzo atrakcyjnie wyglądają. A zatem w dłuższej perspektywie, jak twierdzi Gonzales (2014), większą popularność zdobędą zjeżdżalnie o atrakcyjnym wyglądzie, a w dodatku dostarczające stosunkowo silnych wrażeń korzystającym z nich gościom. Zjeżdżalnie takie są nie tylko ważnym elementem parków ze względu na dostarczanie gościom doznań odgrywają także istotną rolę w kampaniach marketingowych prowadzonych przez parki. 3. Urządzenia dostarczające silnych przeżyć, sprawiające wrażenie ryzykownych, ale jednocześnie dostępne dla całej rodziny. Innymi ważnymi atrakcjami są elementy parków linowych, ścianki wspinaczkowe, wyposażenie do sportów ekstremalnych. Istotne jest także aranżowanie na terenie parków spektakularnych krajobrazów i starannie zaplanowanych obszarów o walorach widokowych. 4. Wodoodporne urządzenia alarmujące o zbytnim oddalaniu się dzieci od rodziców coraz bardziej popularne w parkach wodnych. Wodoodporne smartfony umożliwiają interakcję ze środowiskiem parku pełnią funkcję przewodników po parku, umożliwiają korzystanie z gier i umieszczanie zdjęć z parku w mediach społecznościowych. POLSKIE PARKI ROZRYWKI W Polsce nie powstał do tej pory park rozrywki spełniający kryteria wymienione na wstępie. Istnieją parki o mniejszej skali, np. westernowy park rozrywki Miasteczko Twinpigs, nagrodzony w 2013 r. certyfikatem Polskiej Organizacji Turystycznej za najlepszy produkt turystyczny roku. Do najciekawszych parków można zaliczyć te rekomendowane przez Polską Organizację Turystyczną: Krainę Miniatur we Wrocławiu, Rabkoland w Rabce-Zdroju, Zatorland w Zatorze, Farmę Iluzji w Mościskach, DinoPark w Malborku, Park Miniatur Ogrodzieniec w Podzamczu, Miasteczko Twinpigs w Żorach czy Park Makiet Mikroskala w Koninie (Franczukowski 2013). Stale prężnie się rozwija jeden z pierwszych parków rozrywki w Polsce Bałtowski Kompleks Turystyczny, wzbogacający się co roku o nowe atrakcje. Oprócz Jura- Parku pierwszego w Polsce parku dinozaurów, otwartego w 2004 r. Bałtowski Kompleks Turystyczny obejmuje: zwierzyniec, prehistoryczne oceanarium, kino emocji 5D, Sabathówkę, park rozrywki, spływ tratwami, kompleks narciarski i in. (Bałtowski 2014). Niestety stale nie może dojść do skutku inwestycja w park rozrywki o znaczeniu ponadregionalnym. Pomimo planów cały czas nie rozpoczęto prac dotyczących jednego z pierwszych planowanych parków w Polsce Parku Fantasia w Przybiernowie w województwie zachodniopomorskim. Z punktu widzenia lokalizacji w centrum Polski, w bezpośredniej bliskości aglomeracji warszawskiej i autostrady A1 Warszawa Berlin, dużą szansą na sukces mógłby być park Adventure World pod Grodziskiem Mazowieckim. Niestety w październiku 2013 r. Peter Mulder,

190 190 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 M. Nowacki Obecne tendencje w rozwoju atrakcji turystycznych właściciel spółki Adventure World Warsaw, złożył wniosek o upadłość. Jednak władze Grodziska Mazowieckiego stale mają nadzieję na znalezienie nowego inwestora, który zrealizuje inwestycję. Jest gotowy produkt inwestycyjny, scalona ziemia oraz ważne pozwolenie na budowę. Wstępnie planowany budżet inwestycji wynosił 620 mln euro. Park ma zajmować powierzchnię 240 ha i oprócz części rozrywkowej znaleźć się w nim mają także hotele, restauracje oraz największy w Europie zadaszony park wodny. Park miał obejmować 5 wysp tematycznych (Park rozrywki 2013). W styczniu 2013 r. pojawiła się kolejna szansa na rozpoczęcie inwestycji, gdy grupa Cinema City poinformowała o chęci zainwestowania w Park of Poland w Mszczonowie pod Warszawą. Planowano, że park zajmie 100 ha. Szczegóły mają być znane w połowie 2014 r. Park byłby porównywalny z takimi obiektami, jak Europa-Park w Niemczech czy Port Aventura w Hiszpanii (Park of Poland 2014). MUZEA NA ŚWIECIE Do atrakcji turystycznych cieszących się największą popularnością na świecie należą muzea. W 2012 r. frekwencja w 20 największych muzeach na świecie wyniosła niemal 100 mln osób, zaś w 20 największych muzeach w Europie aż 71,5 mln (Rubin 2013). Najchętniej odwiedzane muzea europejskie to muzea sztuki (tab. 1). Do wielu z nich wstęp jest bezpłatny jest tak w przypadku państwowych muzeów brytyjskich, które są utrzymywane przez rząd (co z pewnością ma bezpośredni wpływ na wysoką frekwencję) (zob. tab. 1). Jak twierdzi Cheu (2013), do sukcesu frekwencyjnego muzeów w znacznej mierze przyczyniają się organizowane w nich spektakularne wystawy. Na przykład udostępnienie do zwiedzania promu Endeavour w Science Center w Los Angeles pozwoliło temu muzeum osiągnąć frekwencję przekraczającą 2 mln zwiedzających w ciągu roku. Muzeum Wiktorii i Alberta w Londynie osiągnęło najwyższą w historii frekwencję dzięki organizacji specjalnych wystaw czasowych poświęconych m.in. brytyjskiej sztuce designu, kostiumom wykorzystywanym w Hollywood oraz sukniom balowym. Kluczem do utrzymania lub zwiększenia frekwencji w muzeach, podobnie jak w przypadku parków rozrywki, są nowe inwestycje (np. w Luwrze otwarto w zeszłym roku ekspozycje poświęcone sztuce islamskiej). Od wielu lat powszechnie w muzeach wykorzystuje się osobiste przewodniki audio oraz kioski multimedialne. Obecnie w placówkach muzealnych coraz częściej oferowane są aplikacje na smartfony. Na przykład w British Musem aplikacja wspomagająca zwiedzanie ekspozycji Życie i śmierć w starożytnych Pompejach umożliwia dostęp do różnorodnych informacji związanych z tematyką wystawy. Udostępnia mapę ulic Pompejów z lokalizacją obiektów, które znalazły się na ekspozycji, a także dostarcza informacji na temat życia codziennego w Pompejach. Każdy interpretowany temat poprzedza film wideo ze wstępem nagranym przez kuratora muzeum (App tracks 2014). Podobna aplikacja wspomagająca zwiedzanie Muzeum Karola Dickensa w Londynie umożliwia wybranie jednej z 7 tras: dla dorosłych, dla dzieci, opowieści, dla niepełnosprawnych, dla niedowidzących itp. (Storytime 2014). Wprowadzaniu w przestrzeń muzealną nowych technologii towarzyszą zmiany tradycyjnych koncepcji wystawienniczych. Robinson (2009) twierdzi, że najlepszym sposobem przeciwdziałania spadkowi frekwencji w muzeach jest podniesienie standardów interpretacji dziedzictwa. Muzea muszą być różnorodne i charakterystyczne. Ich działalność powinna być ukierunkowana na segmenty turystów, które najlepiej odpowiadają ich położeniu i produktowi, jaki oferują. Dzięki starannie opracowanym programom interpretacji dziedzictwa współczesne muzea muszą dostarczać unikalnych doświadczeń, które zaspokoją potrzeby współczesnych zwiedzających (Robinson 2009). Wyraźnym trendem, który można obecnie zaobserwować w programach interpretacji realizowanych w muzeach, jak twierdzi prezydent Międzynarodowej Rady Muzeów (ICOM, International Council of Museums), Martin Hinz (2014), jest przedstawianie problematyki historycznej i kulturowej regionów w sposób globalny, tak aby zwiedzający mogli czerpać

191 M. Nowacki Obecne tendencje w rozwoju atrakcji turystycznych 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 191 Tab. 1. Najchętniej zwiedzane europejskie muzea w 2012 r. Nazwa placówki Miejscowość Frekwencja Rodzaj wstępu Luwr Paryż płatny British Museum Londyn wolny Tate Modern Londyn wolny National Gallery Londyn wolny Muzea Watykańskie Watykan płatny Muzeum Historii Naturalnej Londyn wolny Centrum Pompidou Paryż płatny Musée d Orsay Paryż płatny Muzeum Wiktorii i Alberta Londyn wolny Muzeum Nauki (South Kensington) Londyn wolny źródło: Rubin 2013 wiedzę o lokalnych społecznościach w szerszym kontekście. Na przykład muzea etnologiczne w coraz większym stopniu wyjaś niają rozwój kultur w perspektywie globalnej, a tradycyjne, regionalne muzea coraz częściej interpretują historię lokalną z międzynarodowego, a nie narodowego punktu widzenia. Taki sposób interpretacji lokalnego dziedzictwa umożliwia zwiedzającym poznanie historii społeczeństw w szerszej perspektywie. Daje możliwość dostrzeżenia wpływu kultury rodzimej na obce oraz znaczenia obcych kultur dla rozwoju własnej. Innym interesującym trendem w muzealnictwie jest muzeum partycypacyjne, u którego podstaw leżą trzy podstawowe idee (Simon 2010): 1. Idea instytucji skoncentrowanej na odbiorcach instytucji, która jest istotna, użyteczna i dostępna dla każdego (tak jak centrum handlowe lub dworzec kolejowy). 2. Idea konstruowania przez samych zwiedzających indywidualnych znaczeń na podstawie zdobywanych w muzeum doświadczeń kulturowych. 3. Idea, zgodnie z którą publiczność muzeów ma prawo zabierać głos w procesie opracowywania zarówno projektów muzealnych, jak i programów skierowanych do zwiedzających muzea. Muzeum partycypacyjne to według Simon (2010) miejsce, w którym odwiedzający mogą tworzyć treści, dzielić się nimi i łączyć się ze sobą (wchodzić ze sobą w interakcje) wokół tych treści. Tworzyć oznacza, że zwiedzający mogą włączać własne pomysły, obiekty i ekspresję twórczą (własną kreatywność) w proces kreowania instytucji i siebie nawzajem. Dzielić się oznacza, że ludzie omawiają, zabierają do domu, remiksują i rozpowszechniają zarówno to, co widzą, jak i to, co mają możliwość wytworzyć podczas wizyty w muzeum. Łączyć się oznacza, że odwiedzający wchodzą w interakcje z innymi osobami personelem muzeum oraz innymi zwiedzającymi które dzielą ich szczególne zainteresowania. Wokół treści wskazuje, że rozmowy i kreacje zwiedzających skupiają się na artefaktach, obiektach i ideach najważniejszych dla danej instytucji. Według Simon (2010) współczesne muzea, podobnie jak laboratoria naukowe, produkują treść przeznaczoną dla publiczności, czyniąc to pod kierunkiem autorytatywnych ekspertów. W związku z tym Simon (2010) proponuje wykorzystanie w praktyce muzealnej 4 modeli PPSR 3, zakładających aktywny udział publiczności muzeum w kreowaniu własnych doświadczeń. Są to: 1. Projekty kontrybucyjne, w których odwiedzający są proszeni o dostarczanie ściśle określonych obiektów, podejmowanie działań lub dostarczanie pomysłów w projektach kontrolowanych przez daną instytucję. Przykładem takich projektów są tablice lub multimedialne kioski prezentujące zebrane wśród publiczności opowieści. Projektem takim może być zbiórka eksponatów i opowieści towarzy- 3 Projekt Public Participation in Scientific Research (PPSR) został zaproponowany przez Ricka Bonneya oraz zespół edukatorów i naukowców z Center for Advancement of Informal Science Education (CAISE) (Simon 2010).

192 192 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 M. Nowacki Obecne tendencje w rozwoju atrakcji turystycznych Ryc. 3. Frekwencja w polskich muzeach w latach (w tys. odwiedzających) źródło: opracowanie własne na podstawie Roczników Statystycznych GUS sząca tworzeniu Muzeum Powstania Warszawskiego (Janus 2012). 2. Projekty kolaboratywne. Zwiedzający są proszeni, jako partnerzy, o aktywną współpracę w tworzeniu projektów. Tutaj to instytucja kreuje i kontroluje cały proces, jednak zwiedzający mają większą swobodę działania i kreowania efektu końcowego. Na przykład w galerii i muzeum w Worcester w celu emocjonalnego zaangażowania zwiedzających proszono ich o oddawanie głosów na najlepsze obrazy prezentowane w ekspozycji. Wywołało to spontaniczne dyskusje pomiędzy zwiedzającymi i śledzenie swoich typów w publikowanym na bieżąco w Internecie rankingu ekspozycji, a także zachęcało do ponownych wizyt w muzeum w celu oddania kolejnych głosów na ulubioną ekspozycję (powstały nawet kolejki przed wejściem do muzeum). Zachęciło to także nowe osoby do odwiedzenia muzeum w celu zagłosowania na ulubione eksponaty. 3. Projekty kreatywnej współpracy. Tu członkowie lokalnej społeczności pracują od samego początku wraz z personelem muzeum nad zdefiniowaniem celów projektu i jego przebiegiem. Projekt taki zrealizowano w Otwartym Muzeum w Glasgow w formie kreatywnej współpracy osób zwiedzających i personelu placówki w celu stworzenia ekspozycji i programów opartych na zainteresowaniu członków lokalnej społeczności i zbiorach będących w posiadaniu instytucji. 4. Model gościnny, w którym instytucja udostępnia część swoich przestrzeni ekspozycyjnych, obiektów i zasobów celem zaprezentowania programów opracowanych i wdrożonych przez różne grupy zwiedzających. Projekty gościnne pozwalają zwiedzającym korzystać z zasobów placówki muzealnej w celu zaspokojenia własnych potrzeb przy minimalnym zaangażowaniu personelu muzeum w ten proces. POLSKIE MUZEA Z danych GUS wynika, że w ostatnich latach frekwencja w polskich muzeach systematycznie wzrasta (ryc. 3). Po gwałtownej zapaści, jaka miała miejsce w latach , kiedy frekwencja w polskich muzeach spadła do najniższego poziomu od dziesiątek lat 4, obecnie następuje jej systematyczny wzrost. Jednak dopiero w roku 2011 osiągnięty został rekordowy poziom frekwencji sprzed transformacji z roku 1989 w ciągu jednego roku polskie muzea odwiedziło niemal 25 mln osób. Podobny kształt ma wykres proporcji między liczbą osób zwiedzających muzea w Polsce a liczbą muzeów (ryc. 4). Choć liczba muzeów według danych GUS na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat stopniowo wzrasta (choć nie tak gwałtownie jak liczba zwiedza- 4 Spowodowane to było transformacją ustrojową i związanymi z nią zmianami w organizacji wypoczynku i turystyki w Polsce (likwidacja wycieczek i wczasów zakładowych, spadek dotacji do wypoczynku), załamaniem się turystyki krajowej, relatywnym wzrostem cen wstępu do muzeów i obiektów muzealnych (związanym z uwolnieniem i urynkowieniem cen), spadkiem realnych dochodów i ubożeniem rodzin (spadek częstości wycieczek szkolnych i zmiany w modelu spędzania wolnego czasu w Polsce), a także urealnieniem danych (Nowacki 2009).

193 M. Nowacki Obecne tendencje w rozwoju atrakcji turystycznych 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 193 Ryc. 4. Stosunek liczby zwiedzających do liczby muzeów w Polsce w latach (w tys. zwiedzających na jedną placówkę muzealną) źródło: opracowanie własne na podstawie Roczników Statystycznych GUS jących), do danych tych trzeba podchodzić z należytą ostrożnością, gdyż zmiana liczby muzeów jest w dużej mierze spowodowana zmianami w strukturze organizacyjnej polskich muzeów, a także nowelizacją Ustawy o muzeach z 2007 r., w której za muzea uznano także jednostki wchodzące w skład większych struktur organizacyjnych (np. uniwersytetów, akademii, instytutów) (Folga- -Januszewska 2008). Rozwój polskich muzeów postępuje obecnie, jak twierdzi Folga-Januszewska (2013), w trzech dominujących kierunkach: 1. Model muzeum kompetencyjnego, którego przykładem jest Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie. Głównym polem działania placówki jest edukacja oparta na badaniach posiadanych zbiorów i skierowana do różnych grup zwiedzających: od klas szkolnych, przez grupy turystów zorganizowanych, skończywszy na rodzinach i indywidualnych zwiedzających. Model ten jest realizowany przez warsztaty i lekcje muzealne, rekonstrukcje historyczne, wykłady i spacery tematyczne, wycieczki przyrodnicze i in. (Muzeum Pałacu ). 2. Model muzeum doświadczeń, którego przykładem jest Centrum Nauki Kopernik w Warszawie. Najważniejsza wartość, jaką odwiedzający wynoszą z takich obiektów, to doświadczenia, wrażenia i przeżycia doznawane w efekcie nieustannej aktywności, angażowaniu się w poznawanie i zrozumienie otaczającego świata. Ideę placówki najlepiej oddaje fragment z folderu reklamowego: Tu wszystkiego musisz dotknąć, przesunąć, spróbować. Wszystko przekręcić, przetestować, sprawdzić. Nie znajdziesz utartych ścieżek zwiedzania. To Ty decydujesz, co interesuje Cię najbardziej (Kopernik w pigułce 2013, s. 5). 3. Model muzeum narracyjnego, którego przykładami mogą być Muzeum Powstania Warszawskiego, Muzeum Historii Polski i Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie. W obiektach takich gościom oferuje się fabularyzowane zwiedzanie, któremu towarzyszy opowieść z wykorzystaniem multimedialnych i interaktywnych efektów, tworząca coś na kształt spektaklu. Zwiedzaniu jednak, jak twierdzi Folga-Januszewska (2013, s. 184), a z czym nie do końca można się zgodzić, nie towarzyszą przeżycia estetyczne ani odczucia materialności obiektów ani osobisty, zindywidualizowany kontakt z eksponatami lub prezentacjami. Ciekawą inicjatywą wprowadzania idei interpretacji dziedzictwa w polskich muzeach jest projekt Lokalne muzeum w globalnym świecie, zrealizowany przez Małopolski Instytut Kultury w Krakowie. Celem projektu było opracowanie programu interpretacji dziedzictwa w 3 placówkach muzealnych instytucjach kultury województwa małopolskiego: w Galerii Władysława Hasiora w Zakopanem, w Orawskim Parku Etnograficznym w Zubrzycy Górnej i w Muzeum Okręgowym w Tarnowie. Dzięki realizacji projektu opracowano zgodny ze światowymi standardami program interpretacji dziedzictwa dla tych muzeów, a co najważniejsze, wypracowano metodę pozwalającą wykorzystać zebrane doświadczenia w innych placówkach muzealnych w Polsce. Efektem projektu jest praktyczny poradnik omawiający proces two-

194 194 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 M. Nowacki Obecne tendencje w rozwoju atrakcji turystycznych rzenia programu interpretacji dziedzictwa dla muzeum (Hajduk i wsp. 2013). Cały czas sporą nowością w Polsce jest powstawanie muzeów bez eksponatów, nazywanych też centrami interpretacji dziedzictwa. Są to placówki lokowane przy wejściach na obszary dziedzictwa przyrodniczego lub historycznego, które umożliwiają zwiedzającym zapoznanie się z historią i treścią oraz lepsze zrozumienie znaczenia zwiedzanego miejsca. Centra interpretacji wprowadzają gości w tematykę obiektów i miejsc dziedzictwa znajdujących się poza centrum in situ. Są niejako portalem do żywego muzeum, które znajduje się poza nimi. Pozwalają zwiedzającym na zorientowanie się w topografii terenu otaczającego centrum, jak również dostarczają wiedzy o historii i środowisku. Pełnią także funkcję punktów informacji turystycznej na interpretowanym obszarze. Przykładem takiej placówki jest Interaktywne Centrum Historii Ostrowa Tumskiego Brama Poznania w Poznaniu. Obiekt jest zlokalizowany na Śródce, w bezpośredniej bliskości Ostrowa Tumskiego, i połączony z nim nowoczesną, zadaszoną kładką. Przedstawia historię Ostrowa Tumskiego i związanych z nim początków państwa polskiego oraz Poznania. W centrum wykorzystano wiele multimedialnych i interaktywnych urządzeń wspierających prowadzenie narracji. W zwiedzaniu pomagają przewodniki audio, oferujące wybór trasy zwiedzania (dla dzieci lub dla dorosłych). W obiekcie przewidziano wiele atrakcji, np. specjalne pomieszczenia umożliwiające dzieciom gry i zabawy edukacyjne. Ponadto w Bramie Poznania można wypożyczyć przewodnik audio pozwalający na samodzielne zwiedzenie pobliskiej katedry oraz innych obiektów i miejsc na Ostrowie Tumskim. PODSUMOWANIE Na świecie i w Polsce trwa obecnie koniunktura w sektorze muzeów i innych atrakcji turystycznych, a zwłaszcza tzw. atrakcji tematycznych. Opisane w artykule tendencje w rozwoju współczesnych atrakcji turystycznych można ująć w cztery główne kierunki. Są to: 1. Absorpcja nowoczesnych technologii, przejawiająca się w systemach rezerwacji i sprzedaży biletów oraz interpretacji dziedzictwa na terenie atrakcji, w tworzeniu scenariuszy zwiedzania i programów atrakcji, a także w dostarczaniu ekscytujących doświadczeń, poszerzonej rzeczywistości, usług lokalizacyjnych i grywalizacji. 2. Tworzenie nowych ekspozycji współkreowanych przez lokalną i wirtualną społeczność, dotykających bieżących problemów lokalnych i globalnych, wyposażonych w różnorodne urządzenia (wykorzystujące najnowsze i przyjazne dla środowiska technologie). 3. Poszerzanie wachlarza usługi świadczonych na terenie atrakcji: usług noclegowych, gastronomicznych, handlowych i innych, umożliwiających rozwój zdolności i kreatywności zwiedzających. 4. Wdrażanie nowych idei poprzez angażowanie zwiedzających w kreowanie ekspozycji oraz własnych doświadczeń (muzeum partycypacyjne). Muzeum staje się lokalnym inkubatorem kreatywności i zalążkiem kreatywnych dzielnic. BIBLIOGRAFIA App tracks Pompeii s devastation (2014), Attractions Management, mag=attractions%20management&codeid =2913&linktype=homepage [dostęp: ]. Bakhlina N. (2013), Europe. Thrill coasters + family leisure = success. Interview with Natalia Bakhlina Associate Director, Economics Europe, Global Attractions Attendance Report, TEA/AECOM, Index%20Combined_1-1_online.pdf [dostęp: ]. Bałtowski Kompleks Turystyczny (2014), [dostęp: ]. Camp D. (2011), A mixed year, still coping with re cession, Global Attractions Attendance Report, TEA/AECOM, deployedfiles/internet/capabilities/economics/_documents/theme%20index% pdf [dostęp: ]. Cheu L. (2013), Museums. Drivers of economic and cultural transformation, Global Attractions Attendance Report, TEA/AECOM, Capabilities/Economics/_documents/2012% 20Theme%20Index%20Combined_1-1_ online.pdf [dostęp: ].

195 M. Nowacki Obecne tendencje w rozwoju atrakcji turystycznych 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 195 Clavé S.A. (2007), The global theme park industry, Cabi, Oxfordshire. Folga-Januszewska D. (2008), Muzea w Polsce Stan, zachodzące zmiany i kierunki rozwoju muzeów w Europie oraz rekomendacje dla muzeów polskich, muzea_raport_w.pelna%281%29.pdf [dostęp: ]. Folga-Januszewska D. (2013), Turystyka kulturowa i nowe muzea w Polsce, [w:] Krakowiak B., Stasiak A., Włodarczyk B. (red.), Kultura i turystyka miejsca spotkań, ROTWŁ, Łódź, Franczukowski Z. (red). (2013), Polskie Parki Rozrywki, E-book_PolskieParkiRozrywki.pdf [dostęp: ]. Gonzales F. (2014), The Next Wave, Attractions Management, &mag=attractions%20management&codeid=2913 [dostęp: ]. Hajduk J., Piekarska-Dunaj Ł., Idziak P., Wacięga S. (2013), Lokalne muzeum w globalnym świecie, MIK, Kraków. Hetherington S. (2014), Immersive entertainment, Attractions Management, tionsmanagement.com/detail.cfm?pagetype- =features&mag=attractions%20management&codeid=2913 [dostęp: ]. Hinz M. (2014), The History Chanel, Attractions Management, &mag=attractions%20management&codeid=2913 [dostęp: ]. Holland J. (2014), Record investment in new European attractions, Leisure Opportunities, codeid=308961&site=lo [dostęp: ]. Janus A. (2012), Jak rozpoznać projekt partycypacyjny, kiedy się go widzi?, Inne muzeum. Muzeum jest inne niż myślisz, [dostęp: ]. Kopernik w pigułce (2013), org.pl/fileadmin/user_upload/odwiedz_nas/ Kopernik_w_pigulce_2013.pdf [dostęp: ]. Lachel C. (2013), Predicting Future Experience Design, Attractions Management Handbook , com/pdf/amh_2013.pdf [dostęp: ]. McCoy S., Pakis S., Hetherington S., Yale E., Wood J., Chutter G., Davies J. (2014) Industry Viepoints, Attractions Management, index1.cfm?mag=attractions%20management&codeid=2913&linktype=homepage [dostęp: ]. Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie (2014), [dostęp: ]. Nowacki M. (2009), Aktualne tendencje na rynku atrakcji dla odwiedzających, [w:] Stasiak A. (red.), Kultura i turystyka razem, ale jak?, WSTH, Łódź, Park of Poland poszukuje partnera branżowego. Będzie park rozrywki? (2014), parkmania.pl/aktualnosci/361/park-of- Poland-poszukuje-partnera-branzowego- Bedzie-park-rozrywki.html [dostęp: ]. Park rozrywki w Grodzisku Mazowieckim zbankrutował (2013), ,park-rozrywki-grodzisk-mazowieckiadventure-world-warsaw-bankructwo.html [dostęp: ]. Robinett J. (2013), The Big Picture, Global Attractions Attendance Report, TEA/AECOM, Capabilities/Economics/_documents/2012 %20Theme%20Index%20Combined_1-1_ online.pdf [dostęp: ]. Robinson R. (2009), The battle for survival. Journal of the Association for Heritage Interpretation, 14 (2), 4 7. Roczniki Statystyczne , GUS, Warszawa. Rubin J. (red.) (2013), 2012 Theme Index, Global Attractions Attendance Report, aecom.com/deployedfiles/internet/capabilities/economics/_documents/2012%20 Theme%20Index%20Combined_1-1_online.pdf [dostęp: ]. Simon N. (2010), The Participatory Museum, Museum 2.0, Santa Cruz. Storytime with Dickens (2014), Attractions Management, com/digital/index1.cfm?mag=attractions%20management&codeid=2913&linktype=homepage [dostęp: ]. Theme and Museum Index Report ( ), Economics/Theme+Index+Report [dostęp: ]. Praca wpłynęła do Redakcji: Praca została przyjęta do druku: Adres do korespondencji: Marek Nowacki Zakład Ekologii i Ochrony Środowiska Akademia Wychowania Fizycznego ul. Królowej Jadwigi 27/ Poznań

196 Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu 2014, 45, Wojciech Fedyk *, Izabela Gruszka, Anna Krajewska-Smardz akademia wychowania fizycznego we wrocławiu Ocena wizerunku marki turystycznej polski według opinii OBCOKRAJOWCÓW Abstract The assessment of the Polish tourist brand in the opinion of foreign tourists The article presents the image of the Polish tourism brand as perceived by foreign tourists. The survey conducted in Venice (Italy) shows that Poland does not have a strong tourism brand, and the knowledge of foreigners about Poland is very poor and stereotypical. The authors attempted to identify the key issues that influenced the Polish tourism image in the context of the needs connected with the commercialization of Poland s tourism potential. Key words: tourism brand, tourist image Słowa kluczowe: marka turystyczna, wizerunek turystyczny WPROWADZENIE Konkurowanie o turystę na rynku globalnym wymaga stałego budowania wizerunku marki turystycznej danego miejsca (obszaru). Turyści, dokonując wyboru miejsca wypoczynku czy turystycznych peregrynacji, biorą pod uwagę w pierwszej kolejności określone miejsce w znaczeniu przestrzennym, a następnie usługodawców w wybranym obszarze (Gryszel i Nawrocka 2011, s. 49). Jednym z narzędzi wykorzystywanych na obszarach turystycznych do konkurowania o klienta jest wizerunek 1 marki 2. Wizerunek marki 3 można zdefiniować jako * Autor korespondencyjny 1 Wizerunek to pojęcie subiektywne, uwzględniające aspekty poznawcze (przekonania) i emocjonalne (uczucia) Walas (2009, s. 223) wskazuje na kilka typów wizerunku w odniesieniu do państwa (Polski): wizerunek mało wyrazisty, wizerunek negatywny, wizerunek mieszany, wizerunek zbyt atrakcyjny, wizerunek sprzeczny. 2 W klasycznym modelu marki kraju wyróżnia się cztery jej wymiary: tożsamość marki, wizerunek marki, ideę przewodnią marki (cel, intencja marki) oraz kapitał marki. 3 W literaturze przedmiotu stosowane jest także pojęcie wizerunek marki obszaru recepcji turys tycznej. To suma przekonań, wrażeń, myśli, wyobrażeń i emocji jednostki bądź grupy osób na temat danego obszaru. Wizerunek miejsca stanowi zespół cech, który jest kojarzony przez konsumentów z produktem markowym, istniejącym w świadomości i podświadomości konsumenta jako coś wyjątkowo wartościowego (Tarczydło 2009, s. 637). Wizerunek marki bywa także definiowany wielowymiarowo jako mieszanka wiedzy, odczuć, wyobrażeń, opinii, idei, oczekiwań i impresji, jakie ludzie prezentują w odniesieniu do nazwanego miejsca (Kozak i Mazurek 2011, s. 104). Zdaniem Kalla (2001, s. 25) wizerunek marki jest tworzony jako synteza wszystkich sygnałów emitowanych przez markę i opisuje sposób, w jaki odbiorcy wyobrażają sobie markę. Najczęściej markę definiuje się jako nazwę, termin, znak, symbol, pojęcie, rysunek lub kombinację tych elementów, która pozwala oznaczyć produkt lub usługę w celu odróżnienia go od oferty konkurentów (Garbarski 2011, s. 215). Marka symbolizuje obietnicę, mówi, czego można się spodziewać po danym produkcie czy usłudze (Pringle i Gordon 2008, s. 23). Marka jest również definiowana jako rozpoznawalny zbiór walorów funkcjonalnych, materialnych i niematerialnych, a także psychologicznych, pozwalających na zaspokojenie oczekiwań konsumentów (Walas 2001, s. 9). również sumę wierzeń, pojęć, opinii, odczuć i wrażeń, jakie prezentują w stosunku do niego odbiorcy (Marczak 2013, s. 24).

197 W. Fedyk, I. Gruszka, A. Krajewska-Smardz Wizerunek marki turystycznej Polski 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 197 Istota marki związana jest zatem z wyraźnymi i powszechnie zauważalnymi atrybutami marki, które budują jej wartość dla konsumentów (Garbarski 2011, s. 215). Dlatego należy zwrócić uwagę, że marka to nie tylko nazwa i znak to przede wszystkim dostarczenie nabywcom wyróżniających korzyści emocjonalnych i funkcjonalnych, symbolizujących wyjątkowość, które wpływają na proces zakupowy. W odniesieniu do rynku turystycznego marka związana jest bezpośrednio z ofertą turystyczną i zdaniem Panasiuka (2014, s. 182) należy rozumieć ją jako jej cechy postrzegane przez konsumentów. Autor stwierdza, że wykreowanie marki obszaru (w tym rozumieniu markowego produktu turystycznego) oraz jej pozytywnego wizerunku wiąże się z szeregiem decyzji i działań podejmowanych na poziomie samorządu terytorialnego we współpracy z przedsiębiorstwami turystycznymi, instytucjami otoczenia rynkowego, w tym organizacjami turystycznymi, administracją turystyczną wyższych szczebli oraz mieszkańcami obszaru turystycznego 4. Kruczek i Walas (2004, s. 60) wskazują także na potrzebę kreowania wizerunku marki poprzez jej komunikowanie oparte na czterech podstawowych koncepcjach, tj.: prezentacji ogólnej miejsca docelowego pełnej obietnic (miasto X piękne, przyjazne, przytulne); strategii liniowej polegającej na przedstawieniu regionu w oparciu o jego podstawowy atut, na najwierniejszym oddaniu jego markowego obrazu; strategii całej gamy marki celem jest wtedy ukazanie wachlarza atrakcji; strategii parasola marki pozwalającej uniknąć rozproszenia i przesady w komunikacji. Cytowani autorzy zaznaczają jednocześnie że wskazana komunikacja opiera się na dwóch aspektach: komunikacji obrazu/marki 5, która ma spowodować nabranie ocho- 4 W literaturze przedmiotu stosowane są różne określenia definiujące daną przestrzeń turystyczną. Najczęściej można spotkać trzy z nich: obszar turystyczny, obszar recepcji turystycznej, destynacja. Szeroki przegląd definicji tych pojęć prezentują Kruczek i Zmyślony (2010, s. 11). 5 Interesującą koncepcję odnoszącą się do zaty do przejazdu i utrwalić obraz w przyzwyczajeniach i symbolach, oraz komunikacji produktu 6, określającej realne składowe oferty (Kruczek i Walas 2004, s. 61). Budując silną markę turystyczną, można wykorzystać model BAV (The Brand Asset Valuator Model), który bazuje na czterech głównych filarach: zróżnicowaniu unikalność marki polegająca na zaproponowaniu czegoś innego niż konkurencja; znaczeniu trafność marki, oznaczająca stałe szukanie odpowiedzi na pytanie, czy marka zaspokaja indywidualne potrzeby nabywców; bliskości zażyłość z marką, z którą obcuje się na co dzień; dlatego ważne są nie tylko wskaźniki świadomości marki; wiedzy wytrwale budowany wizerunek marki, który przyczynia się do dostrzegania jakości. Warto podkreślić, że właściciel marki nie kreuje jej wizerunku, ale definiuje jej tożsamość, która go tworzy (Łuczak 2011, s. 74). Podobnie jak tożsamość przedsiębiorstwa, tożsamość obszaru turystycznego tworzy wszystko to, co jest dla niego charakterystyczne, stanowiąc podstawę do oceny jego wizerunku przez otoczenie. Jest to więc obiektywny stan składający się z wielu elementów, które identyfikują obszar turystyczny (Wanagos 2012, s. 302). Budowanie wizerunku marki turystycznej wymaga opracowania systemu tożsamości, na który składają się następujące elementy: element wizualny dotyczy systemu prezentacji i identyfikacji obszaru turystycznego, a opiera się na obrazie i wykorzystaniu sad komunikacji marki Polska przedstawiono w opracowaniu Zasady komunikacji marki Polska (Klaś i wsp. 2013). 6 Warto wskazać na pojęcie USP (unique selling proposition), inaczej UEP (unique emotional proposition) jako podejście zasobowe w komunikacji produktu markowego, w myśl którego nie przyciągnie się turystów do obszaru recepcji turystycznej samymi walorami, jeżeli nie dostrzegą oni korzyści, których dostarczą im niezapomniane przeżycia i doznania podczas pobytu, i nie zostaną nimi zaintrygowani.

198 198 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 W. Fedyk, I. Gruszka, A. Krajewska-Smardz Wizerunek marki turystycznej Polski elementów graficznych (identyfikatorów) 7 ; tworzą go: nazwa, slogan, logo 8, flaga, herb; element zachowań relacje budowane w kontaktach wewnętrznych i zewnętrznych; element komunikacji marketingowej prezentacja obszaru i jego oferty turystycznej oraz promowanie marki obszaru turystycznego 9. Podsumowując rozważania teoretyczne, należy wyartykułować główne korzyści płynące z posiadania silnej marki obszaru turystycznego. Są to (Panasiuk 2014, s. 184): wzrost świadomości i rozpoznawalność obszaru; wzrost zainteresowania turystów obszarem, przyczyniający się do zwiększenia ich liczby, potęgujący wykorzystanie obszaru, dający podstawę do rozwoju zagospodarowania turystycznego oraz zmniejszający skutki sezonowości; wzrost grupy turystów lojalnych; wzrost udziału w rynku oraz poprawa pozycji konkurencyjnej obszaru; wzrost atrakcyjności inwestycyjnej obszaru; poprawa stanu przychodów do budżetów samorządów terytorialnych i jakości życia mieszkańców obszaru turystycznego; 7 Identyfikatory marki pomagają w budowie znajomości marki, nasuwając klientowi różne skojarzenia dotyczące produktu/obszaru i wywołując określone uczucia. Wyróżniają one markę na tle konkurencji i pomagają wykreować wokół niej pożądane asocjacje. Jeżeli identyfikatory nie tworzą skojarzeń, nie można mówić o markowości produktu czy obszaru recepcji turystycznej. 8 Szeroką i interesującą analizę roli logo w komunikacji marketingowej wizerunku marki kraju przedstawia Walas (2013). 9 W sferze kreacji wizerunku marki różnych krajów dostrzegalne jest powszechne występowanie kilku koncepcji komunikacji marketingowej: master brand spójny, kompleksowy komunikat w oparciu o brand kraju (np. Meksyk, Hiszpania, Nowa Zelandia), source brand komunikacja wykorzystująca markę źródłową jako wartość, która wzmacnia obietnicę marki promowanej (np. Afryka Południowa), endorsed brand wykorzystywanie marek miejsc najbardziej rozpoznawalnych w celu wsparcia marki źródłowej (np. Zurych Szwajcaria, Glasgow Szkocja, Lazurowe Wybrzeże Francja), product brand niezależna, ale niespójna komunikacja produktowa regiony i miasta. pozytywny wpływ na pozaturystyczne branże gospodarki w obszarze turystycznym. W świetle powyższych egzemplifikacji wydaje się celowe podejmowanie badań dotyczących oceny bieżącego wizerunku marki turystycznej Polski, służących m.in. określaniu konkurencyjnej pozycji polskich produktów turystycznych na rynkach zagranicznych, a w dalszej perspektywie służących wskazywaniu strategicznych kierunków oraz form promocji potencjału turystycznego kraju. CEL I METODY BADAŃ Celem niniejszego opracowania jest przedstawienie wyników przeprowadzonego badania oceny stopnia znajomości Polski wśród obcokrajowców. Zamysłem autorów było poznanie opinii wybranej grupy cudzoziemców na temat wizerunku marki turystycznej Polski poza granicami kraju 10. Na potrzeby realizacji wskazanego celu opracowania posłużono się badaniami źródeł wtórnych (desk research), pogłębioną analizą rekordów uzyskanych w badaniach ankietowych oraz opracowaniami autorskimi. Wykorzystano także przegląd publikacji naukowych dotyczących marki i wizerunku turystycznego oraz kształtowania tożsamości obszarów recepcji turystycznej, a przy wnioskowaniu zastosowano metodę analizy porównawczej i autorskiego wnioskowania. Jak zauważają Kozak i Mazurek (2011, s. 100), pomiar wartości marki utrudniają kwestie związane z koncepcją i pomiarem wizerunku oraz co autorzy podkreślają także dualny charakter wizerunku obszaru recepcji turystycznej (wizerunek projektowany i otrzymany). Wizerunek, co istotne, jest także pojęciem wielowymiarowym, którego całościowa ocena i pomiar są wyjątkowo skomplikowane. Pomiar i zrozumienie wizerunku można jednocześnie postrzegać 10 Warto wskazać, że w takim ujęciu ideowym prowadzone są od 2004 r. badania Polskiej Organizacji Turystycznej z wykorzystaniem Polskich Ośrodków Informacji Turystycznej za granicą. Pełny przegląd wyników wskazanych badań dostępny jest pod adresem: pl/dzialania/p/do-pobrania/badania-i-analizy.

199 W. Fedyk, I. Gruszka, A. Krajewska-Smardz Wizerunek marki turystycznej Polski 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 199 w różnych fazach percepcji w fazie przedkonsumpcyjnej (wyobrażenia, uczucia, postawy), w trakcie konsumpcji (zadowolenie lub niezadowolenie) oraz po konsumpcji (lojalność, wspomnienia wrażeń, nowe postawy, oparte na doświadczeniach) (Kozak i Mazurek 2011, s. 104). Mając na względzie powyższe konstatacje dotyczące problematyki oceny wizerunku marki, autorzy niniejszego opracowania podjęli próbę oceny wizerunku marki turystycznej Polski według opinii turystów dużych metropolii, z wykorzystaniem przede wszystkim badania sondażowego (z zastosowaniem kwestionariusza ankietowego) 11. Aby badanie wizerunku turystycznego Polski mogło być jak najbardziej obiektywne, autorzy postanowili przeprowadzić je za granicą, w miejscu, które w żaden sposób nie kojarzy się z Polską, a więc nie może sugerować odpowiedzi. Badanie miało miejsce we wrześniu 2013 r. w jednym z najważniejszych centrów turystyki europejskiej w Wenecji. Posłużono się metodą sondażu diagnostycznego, za narzędzie przyjmując autorski kwestionariusz ankiety przygotowany w języku angielskim. Przed przystąpieniem do właściwych badań kwestionariusz poddano ocenie ekspertów z zakresu wizerunku turystycznego oraz marketingu miejsca, a także przeprowadzono badanie pilotażowe na grupie 5 obcokrajowców. Kwestionariusz ankiety zawierał 15 pytań, w większości o charakterze zamkniętym, w których respondenci mogli wybrać jedną lub kilka z zaproponowanych odpowiedzi. Tylko jedno pytanie, dotyczące skojarzeń z Polską, miało charakter otwarty i to ono nastręczyło respondentom najwięcej trudności. Materiał badawczy stanowiły 63 poprawnie wypełnione ankiety. Respondentami byli głównie turyści odwiedzający Wenecję; jedynie 2 osoby spośród 63 ankietowanych były mieszkańcami Wenecji. Mając na względzie charakter ilościowy badanej grupy respondentów, autorzy nie podjęli się formułowania uogólnień ani szerokich opinii czy stawiania kategorycznych 11 Przy wyborze metody badawczej posłużono się koncepcjami i wskazówkami Borkowskiego (2013). wniosków. Przeprowadzona analiza pozwoliła jednak dostrzec i wyartykułować zarysowujące się tendencje dotyczące stopnia znajomości marki turystycznej Polski poza granicami kraju oraz obecnego jej wizerunku. ANALIZA WYNIKÓW BADAŃ Badaną grupę stanowili przede wszystkim mieszkańcy dobrze rozwiniętych krajów Europy, głównie Włosi, Niemcy, Brytyjczycy oraz Francuzi (ryc. 1). Wśród innych badanych Europejczyków znaleźli się: Czesi, Hiszpanie, Holendrzy, Serbowie, Węgrzy, Szkoci oraz Norwedzy. Respondentami przedmiotowego badania spoza Europy byli Amerykanie, Kanadyjczycy, Nowozelandczycy, Australijczycy i Brazylijczycy. Nowa Zelandia pozostałe kraje Stany Zjednoczone Francja Wielka Brytania Włochy Niemcy Ryc. 1. Kraje pochodzenia respondentów tak, ale nie w najbliższym czasie tak, w ciągu kilku lat nie planuję tak, w ciagu następnego roku Ryc. 2. Deklarowana chęć przyjazdu do Polski

200 200 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 W. Fedyk, I. Gruszka, A. Krajewska-Smardz Wizerunek marki turystycznej Polski Zdecydowana większość badanych nie była nigdy w Polsce, a jedynie 1/4 respondentów odwiedziła wcześniej Polskę w celach turystycznych. Za interesującą należy uznać obserwację, że chęć przyjazdu do Polski zadeklarowało 68% badanych (ryc. 2). Jednak tylko niewielka część respondentów prognozowała wyjazd do Polski w ciągu 12 miesięcy od daty badania. Na pytanie o skojarzenia z Polską ankietowani udzielali bardzo zróżnicowanych odpowiedzi. Duża część badanych (24%) nie potrafiła podać żadnego skojarzenia odnoszącego się do Polski. Najczęstszymi podawanymi skojarzeniami były, co warto odnotować, polska gościnność oraz postać Jana Pawła II i Lecha Wałęsy. Dodatkowo respondenci wskazywali na skojarzenia z Polską odnoszące się m.in. do niskiej temperatury, komunizmu, pięknych kobiet, II wojny światowej i obozu zagłady Auschwitz. Na tej podstawie można stwierdzić, że ankietowani nie mieli dobrych i mocnych skojarzeń związanych ze współczesnym wizerunkiem Polski jako kraju dysponującego licznymi i zróżnicowanymi walorami turystycznymi (brak bezpośrednich skojarzeń tego typu w wynikach badań), a istniejące skojarzenia były nie do końca pozytywne i często stereotypowe. Wyniki przeprowadzonych badań w dużej mierze korespondują z wynikami badań prowadzonych przez Polską Organizację Turystyczną 12 czy Instytut Marki Polskiej 13. Pomimo faktu, iż Polska jest siódmym pod względem wielkości krajem Europy, zdecydowana większość badanych miała zasadnicze problemy z określeniem ogólnego i szczegółowego położenia geograficznego naszego kraju. Jedynie 32% prawidłowo wskazało położenie Polski w Europie Środkowej (ryc. 3), bardzo często zaś ankietowani umiejscawiali Polskę w Europie Wschodniej (36%) oraz Europie Północnej (25%), co częściowo może 12 Por. Opinie turystów zagranicznych o Polsce II półrocze 2013 r. (2013); Analiza rynków zagranicznych na podstawie sprawozdań Polskich Ośrodków Informacji Turystycznej (2013). 13 Por. Ekspertyza analiza wyników badań wizerunku Polski i postrzegania polskiej marki na świecie (2008). Europa Zachodnia Europa Północna Europa Wschodnia Europa Południowa Europa Środkowa Ryc. 3. Położenie Polski w Europie według respondentów wynikać ze skojarzenia angielskiej nazwy Polski Poland z Pole Land, co oznaczałoby kraj na biegunie ). Wyniki te mogą być przesłanką do szerszej analizy rynków źródliskowych migracji turystycznych do Polski w zakresie wiedzy turystów o dostępności komunikacyjnej naszego kraju. Za interesujące należy uznać wyniki badania odnoszące się do wiedzy respondentów o krajach sąsiadujących z Polską. Wybierając więcej niż jedną odpowiedź (z listy 6 krajów, z których 4 faktycznie graniczą z Polską), respondenci wskazywali przede wszystkim na Niemcy jako kraj sąsiadujący z Polską (50%), a w dalszej kolejności na Czechy (30%) oraz Rosję (25%) i Ukrainę (24%). Analogicznych refleksji dostarczyła analiza odpowiedzi dotyczących wielkości kraju mierzonej liczbą mieszkańców. Jedynie 31% badanych potrafiło wybrać prawidłową odpowiedź, a znacznie niższe wartości odnoszące się do liczby mieszkańców Polski wybrało 50% respondentów. Natomiast aż 14% badanych w ogóle nie udzieliło odpowiedzi na przedmiotowe pytanie. W kontekście oceny potencjału walorów i produktów turystycznych Polski szczególnie niepokoi fakt, że zdecydowana większość badanych miała zasadnicze trudności z określeniem dostępu Polski do morza i z podaniem prawidłowej nazwy tego akwenu. Tylko 55% ankietowanych poprawnie wskazało na Morze Bałtyckie.

201 W. Fedyk, I. Gruszka, A. Krajewska-Smardz Wizerunek marki turystycznej Polski 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 201 Interesujących obserwacji i wyników dostarczyły odpowiedzi na pytania badawcze odnoszące się do znajomości polskich miast oraz polskiej kultury, tradycji i sportu. Za najbardziej znane wśród obcokrajowców miasto w Polsce respondenci uznali Kraków, choć spora część badanych wskazywała również na Warszawę oraz Poznań i Wrocław. Większości respondentów prawidłowo wytypowała także Warszawę jako stolicę kraju (2/3 odpowiedzi), choć spora część wskazywała na Kraków. Jedynie 1/3 badanych potrafiła poprawnie określić biały i czerwony jako kolory flagi narodowej Polski pozostali nie wiedzieli, jak wygląda polska flaga (element systemu tożsamości wizualnej marki turystycznej). Najbardziej znanym turystycznym obiektem w Polsce dla większości ankietowanych było muzeum obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau (39 wskazań). Za znane atrakcje turystyczne respondenci uznali także: Zamek Królewski na Wawelu (7 wskazań) oraz Pałac Kultury i Nauki w Warszawie (6 wskazań). Przeprowadzone badania ankietowe odnoszące się do próby mikrooceny potencjału turystyki kulinarnej Polski wskazały na znaczące problemy z tą podkategorią wizerunku marki turystycznej kraju. Za tradycyjnie polskie potrawy ankietowani uznali przede wszystkim pierogi (40%) oraz bigos (22%), jednak duża część badanych (18%) nie znała żadnej potrawy ani napoju charakterystycznego dla Polski. Za cenne w kontekście ewentualnego prowadzenia wizerunkowych działań promocyjnych uznać należy wyniki badania odnoszące się do wiedzy respondentów na temat polskich postaci i osobistości. Za najsłynniejszą postać związaną z Polską prawie połowa respondentów (48%) uważa papieża Jana Pawła II. Do grona znanych Polaków badani zaliczyli również Romana Polańskiego, Fryderyka Chopina oraz Lecha Wałęsę. Nieliczni ankietowani (12%) znali osobę Adama Mickiewicza czy Marii Skłodowskiej- -Curie (10%), która częściej kojarzona jest z Francją niż Polską. Najbardziej znanymi polskimi sportowcami według ankietowanych są: piłkarz Robert Lewandowski (36% odpowiedzi) oraz skoczek narciarski Adam Małysz (26% wskazań). Wśród kobiet wskazywano natomiast jednostkowo na osobę tenisistki Agnieszki Radwańskiej oraz narciarki biegowej Justyny Kowalczyk. Przestawione wyniki pokazują wyraźnie, że wiedza obcokrajowców na temat Polski (jej potencjału turystycznego, a dalej turystycznej marki czy wizerunku) jest bardzo niewielka i opiera się głównie na stereotypach. Można również przypuszczać, że gdyby przedmiotowa ankieta skonstruowana była odmiennie (z dominacją pytań otwartych, na które respondenci sami musieliby udzielić odpowiedzi, bez możliwości wyboru z wachlarza wskazań), prawidłowych odpowiedzi dotyczących znajomości walorów turystycznych Polski, jej położenia geograficznego, znanych postaci czy choćby walorów polskiej kuchni byłoby jeszcze mniej, niż odnotowano. Przeprowadzone badania wskazują ewidentnie na potrzebę szerokiej edukacji turystycznej oraz organizowania wielu skoncentrowanych akcji informacyjno-promocyjnych dotyczących Polski i jej zasobów turystycznych, adresowanych do mieszkańców innych państw Europy, a także świata. Jest to warunek zbudowania wyraźniejszego wizerunku marki turystycznej Polski. Autorzy niniejszej pracy mają świadomość, że przy tak ograniczonej ilościowo próbie badawczej nie można przeprowadzić pogłębionej analizy i wyciągać kategorycznych wniosków. Badania ankietowe oparte na tak zdefiniowanej specjalistycznej grupie respondentów mają charakter quasi-reprezentacyjny; uzyskanych wyników nie należy odnosić do całej populacji, a do prezentowanych wniosków trzeba podchodzić z dużą ostrożnością interpretacyjną. Niemniej wydaje się, że przedmiotowe badanie daje zarys problemu badawczego, któremu ze względu na jego istotność należy poświęcić uwagę w kolejnych latach. PODSUMOWANIE Przeprowadzone badania dotyczące wizerunku marki turystycznej Polski, mimo ich

202 202 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 W. Fedyk, I. Gruszka, A. Krajewska-Smardz Wizerunek marki turystycznej Polski silnie ograniczonego zakresu ilościowo-jakościowego, mogą być przesłanką do sformułowania kilku ogólnych tez. Współczesny, konkurencyjny rynek turystyczny, poza koniecznością stałego podnoszenia jakości produktów turystycznych i wielokierunkowej segmentacji grup klientów, wymaga znaczących nakładów na budowanie, a dalej utrzymywanie wizerunku marki turystycznej kraju. Można wskazać, że dotychczasowe, już kilkuletnie, działania podejmowane przez liczne podmioty gospodarki turystycznej (w tym Polską Organizację Turystyczną, regionalne organizacje turystyczne czy samorządy województw) w zakresie budowania wizerunku i tożsamości turystycznej Polski są niewystarczające, mimo ponoszonych znaczących nakładów finansowych i rosnącej świadomości znaczenia zarządzania gospodarką turystyczną z wykorzystaniem wiedzy i poprzez wiedzę. Istotne jest także podjęcie dalszych działań w zakresie kształtowania tożsamości Polski jako interesującej destynacji, mającej potencjał turystyczny. Wydaje się konieczne prowadzenie na rynkach zagranicznych stałych i wielokierunkowych analiz oraz badań odnoszących się do wizerunku Polski i znajomości atrybutów marki turystycznej Polski w celu właściwego ukierunkowania promocji. BIBLIOGRAFIA Analiza rynków zagranicznych na podstawie sprawozdań Polskich Ośrodków Informacji Turystycznej (2013), POT, Warszawa. Borkowski K. (2013), Wizerunek destynacji turystycznej element produktu turystycznego, [w:] Borkowski K., Łabaj M., Sondel-Cedermas J. (red.), Studia i Materiały, Zeszyty Naukowe WSTiE w Suchej Beskidzkiej, 3, Ekspertyza analiza wyników badań wizerunku Polski i postrzegania polskiej marki na świecie. Założenia i rekomendacje do pozycjonowania Polski jako kraju docelowego podróży turystycznych na lata , ekspertyza wykonana dla Polskiej Organizacji Turystycznej (2008), red. Boruc M.A., Instytut Marki Polskiej, Warszawa. Garbarski L. (2011), Marketing. Koncepcja skutecznych działań, PWE, Warszawa. Gryszel P., Nawrocka E. (2011), Systemy kształtujące wizerunek obszaru recepcji turystycznej, [w:] Rosa G., Smalec A. (red.), Marketing przyszłości. Trendy. Strategie. Instrumenty. Wybrane aspekty marketingu terytorialnego, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Ekonomiczne problemy usług, 663 (75), Kall J. (2001), Silna marka. Istota i kreowanie, PWE, Warszawa. Klaś M., Łukasiewicz P., Twardowska E., Koszur A., Szymczak R., Tyszkiewicz T. (2013), Zasady komunikacji marki Polska, Załącznik do Uchwały Nr 21 Rady Promocji Polski z dnia 25 października 2013 r. w sprawie przyjęcia Zasad komunikacji marki Polska, Ministerstwo Spraw Zagranicznych, gov.pl/resource/f188d84a-2c10-4ebb d88eb669c70a:JCR [dostęp: ]. Kozak M., Mazurek M. (2011), Marka obszaru recepcji turystycznej: wartość marki, tożsamość marki, rozszerzanie marki i co-branding, Folia Turistica, 25 (2), Kruczek Z., Walas B. (2004), Promocja regionu turystycznego (cele, środki i organizacja promocji), Folia Turistica, 15, Kruczek Z., Zmyślony P. (2010), Regiony turystyczne, Proksenia, Kraków. Łuczak M. (2011), Branding miejsca turystycznego na przykładzie Gdańska, [w:] Rosa G., Smalec A. (red.), Marketing przyszłości. Trendy. Strategie. Instrumenty. Wybrane aspekty marketingu terytorialnego, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Ekonomiczne problemy usług, 663 (75), Marczak M. (2013), Produkty markowe i ich wykorzystanie przez Narodowe Organizacje Turystyczne w działaniach na rzecz kreowania wizerunku turystycznego państwa, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Ekonomiczne problemy turystyki, 782, 1 (21), Opinie turystów zagranicznych o Polsce II półrocze 2013 r. (2013), POT, Warszawa. Panasiuk A. (2014), Rynek turystyczny. Studium strukturalne, Difin, Warszawa. Pringle H., Gordon W. (2008), Zarządzanie marką. Jak wypromować rozpoznawalną markę, Rebis, Poznań. Tarczydło B. (2009), Wizerunek marki a zachowania nabywcze klientów, [w:] Garbarski L., Tkaczyk J. (red.), Kontrowersje wokół marketingu w Polsce. Niepewność i zaufanie a zachowania nabywców, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa, The Brand Asset Valuator Model, brandassetvaluator.be/en/methodology/ [dostęp: ].

203 W. Fedyk, I. Gruszka, A. Krajewska-Smardz Wizerunek marki turystycznej Polski 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 203 Walas B. (2001), Marka turystyczna miast i regionów, Rynek Turystyczny, Walas B. (2009), Ocena wizerunku i standaryzacja regionalnego produktu turystycznego na potrzeby marketingu terytorialnego, Folia Turistica, 21, Walas B. (2013), Rola logo miejsca docelowego w komunikacji marketingowej w świetle badań, VII Ogólnopolska Konferencja Kultura i turystyka miejsca spotkań, Łódź, , materiał niepublikowany. Wanagos M. (2012), Kształtowanie wizerunku miasta na przykładzie działań samorządowych Gdyni, [w:] Rosa G., Smalec A. (red.), Marketing przyszłości. Trendy. Strategie. Instrumenty. Strategie marketingowe miast i regionów, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Problemy zarządzania, finansów i marketingu, 709 (23), Praca wpłynęła do Redakcji: Praca została przyjęta do druku: Adres do korespondencji: Wojciech Fedyk Katedra Turystyki Akademia Wychowania Fizycznego al. I.J. Paderewskiego Wrocław

204 Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu 2014, 45, Anetta Majchrzak-Jaszczyk akademia finansów i biznesu vistula w warszawie Ruch turystyczny pomiędzy krajami unii europejskiej analiza danych panelowych Abstract Tourist traffic between European Union countries panel data analysis The author examined the tourist traffic between European Union countries from 2003 till 2011, and the economic factors impacting it. The correlations between the number of tourist trips and income, price factors were calculated on the basis of Eurostat data, with the use of statistic methods and panel data analysis. The author estimated the fixed effect one way error models for each of the 28 EU countries and for the whole community. The relation of price level indices in the visited country to the same indicator in the country of the tourist s place of living turned out a crucial and statistically significant factor. The number of trips falls with increase of this relation. The consumers travel not so willingly to countries where costs of living rise quicker than in their homeland. The effect of the PLI factor is much stronger for partner countries which are not neighbour countries. Neither the GDP per capita, nor the consumer price index turned out significant for changes in the number of tourist trips between EU countries. Key words: demand, income, price factor, correlation, model, tourist traffic Słowa kluczowe: popyt, dochód, czynnik cenowy, korelacja, model, ruch turystyczny WPROWADZENIE Szybki rozwój sektora usług turystycznych, a także jego rosnący udział w tworzeniu produktu krajowego brutto (PKB) oraz nowych miejsc pracy sprawiły, iż turystyka stała się przedmiotem wielu badań i analiz ekonomicznych. Według World Travel and Tourism Council tzw. turystyka bezpośrednia 1 wytworzyła w roku 2013 ponad 2,9% światowego PKB, a liczba oferowanych przez ten sektor miejsc pracy stanowiła około 3,3% światowego zatrudnienia. Wkład turystyki bezpośredniej w światowe PKB był ponad dwukrotnie wyższy niż wkład przemysłu samochodowego i o blisko 40% wyższy niż 1 Do turystyki bezpośredniej według UNWTO (TSA: RMF 2008) zalicza się usługi noclegowe, gastronomiczne, transportowe, rekreacyjne, sportowe i kulturalne oraz handel detaliczny. Patrząc od strony popytowej, są to wydatki ponoszone na podróże odbywane w celach wypoczynkowych i biznesowych przez rezydentów i cudzoziemców, a także wydatki państwa dotyczące atrakcji, których bezpośrednim odbiorcą jest turysta, takich jak muzea czy parki narodowe. wkład przemysłu chemicznego. Liczba osób zatrudnionych w jednostkach związanych bezpośrednio z sektorem turystyki była pięciokrotnie wyższa niż w przemyśle samochodowym i chemicznym, ponad czterokrotnie wyższa niż w sektorze górniczym i o 15% wyższa niż w sektorze usług finansowych (The Comparative 2014). PKB wytwarzane przez sektor usług turystycznych wszystkich państw należących do Unii Europejskiej stanowił w roku 2013 ponad 25% światowego PKB tworzonego przez ten sektor. Spośród krajów Unii liderami są: zajmująca czwarte miejsce w świecie Francja, Wielka Brytania, znajdująca się na pozycji piątej, Włochy na miejscu szóstym oraz Hiszpania i Niemcy, plasujące się odpowiednio na pozycji dziewiątej i dziesiątej. Udział dwóch pierwszych państw w ogólnoświatowym PKB wytwarzanym przez sektor usług turystycznych przewyższa 4%, w przypadku Włoch jest on bliski tej wielkości, dla Hiszpanii sięga niemal 3,5%, zaś udział Niemiec wynosi 3% (http://www. wttc.org 2014). Kraje te znajdują się również w czołówce państw, których obywatele przeznaczają największe fundusze na turystykę wyjaz-

205 A. Majchrzak-Jaszczyk Ruch turystyczny pomiędzy krajami UE 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 205 dową. Niemcy zajmują pod tym względem trzecie miejsce na świecie, Wielka Brytania czwarte, Francja szóste, Włochy dziesiąte, Hiszpania zaś piętnaste (http://data.worldbank.org 2014). W większości państw Unii Europejskiej odsetek podróży zagranicznych odbywanych w ramach Unii stanowi 50 90% wszystkich turystycznych wyjazdów zagranicznych. Ze względu na niezwykle istotny udział państw członkowskich w tworzeniu podaży usług turystycznych, jak też popytu na nie analiza przeprowadzona w artykule została ograniczona do krajów Unii Europejskiej. Przedmiotem analizy będzie popyt obywateli Unii Europejskiej na usługi zagranicznego sektora turystyki (jedynie państwa UE) i wpływające na niego czynniki. Zgodnie z definicją Hunzikera i Krapfa (za: Panasiuk 2007) popyt turystyczny jest sumą dóbr i usług turystycznych, które turyści są skłonni nabyć przy określonym poziomie cen w określonym czasie. Na wielkość zapotrzebowania na usługi sektora turystyki wpływa wiele czynników, począwszy od ekonomicznych, poprzez społeczno-psychologiczne, a skończywszy na prawno-instytucjonalnych. Wśród czynników ekonomicznych najczęściej wymienianymi determinantami są: dochód konsumentów oraz ceny dóbr i usług turystycznych. Turystyka postrzegana jest jako dobro luksusowe, a więc elastyczność dochodowa popytu na usługi tego sektora jest wyższa od jedności. Oznacza to, że względna zmiana wielkości zapotrzebowania na usługi turystyczne jest większa niż wywołująca ją względna zmiana dochodu realnego konsumentów. W większości przypadków popyt na usługi sektora turystyki jest zatem bardzo wrażliwy na czynnik dochodowy. Podobnie jak inne dobra luksusowe, popyt na turystykę pojawia się dopiero, gdy konsument posiada tzw. fundusz konsumpcji swobodnej, po zaspokojeniu podstawowych potrzeb pozostaje nadwyżka, którą dana osoba może przeznaczyć na wypoczynek. W społeczeństwach o bardzo niskich dochodach, tam, gdzie nie doszło jeszcze do powstania wolnych środków lub gdzie są one bardzo niewielkie, zmiana dochodu nie musi przyczyniać się do zmiany popytu na usługi sektora turystyki. Podobnie w społeczeństwach o wysokim standardzie życia czynnik dochodowy wpływa w mniejszym stopniu na wielkość zapotrzebowania na usługi sektora turystyki. Krótkotrwały spadek dochodów nie przyczynia się zaś do spadku popytu turystycznego. Elastyczność dochodowa popytu zależy od rodzaju produktu turystycznego. Jest zazwyczaj niższa dla tzw. dóbr z najwyższej półki. Drugim bardzo ważnym czynnikiem ekonomicznym determinującym popyt na usługi sektora turystyki jest czynnik cenowy. Zgodnie z teorią ekonomii, elastyczność cenowa popytu jest ujemna, co oznacza, że wraz ze wzrostem ceny maleje zapotrzebowanie na dane dobro czy usługę. Możliwy jest jednak tzw. efekt snoba (efekt Veblena), gdy rosnącym cenom towarzyszy wzrost zapotrzebowania. Cechą szczególną popytu turystycznego jest jego komplementarność. Produkt turystyczny składa się bowiem z wielu usług, które wzajemnie się uzupełniają. Badanie wpływu cen jest zatem niezmiernie złożone i musi się zawsze odbywać w odniesieniu do cen pozostałych dóbr i usług oraz uwzględniać różnice poziomu cen w miejscu zamieszkania i w miejscu recepcji turystycznej (Vanhove 2005). Ponadto istnieje wiele innych czynników ekonomicznych i pozaekonomicznych determinujących wielkość zapotrzebowania na usługi sektora turystyki. Są to np. ilość czasu wolnego, moda, zwyczaje, czynniki demograficzne, kulturowe których wpływ nie stanie się przedmiotem niniejszej analizy. Badania przeprowadzone na potrzeby artykułu dotyczyć będą jedynie wpływu czynnika dochodowego i cenowego (przy uwzględnieniu kursów walutowych) na wielkość popytu na usługi zagranicznego sektora turystyki wśród mieszkańców Unii Europejskiej. W analizach poświęconych badaniu popytu na usługi zagranicznego sektora turystyki i jego determinant najpopularniejszym miernikiem poziomu dochodów obywateli danego kraju jest PKB per capita, zaś do określenia wpływu czynnika cenowego stosuje się zazwyczaj iloraz indeksu poziomu cen kraju zamieszkania turysty i kraju destynacji turystycznej. Niezmiernie istotne jest również uwzględnienie kursów walutowych (Song i Witt 2000). Podstawowymi miernikami

206 206 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 A. Majchrzak-Jaszczyk Ruch turystyczny pomiędzy krajami UE wielkości popytu turystycznego są ruch turystyczny i wydatek turystyczny. Wśród mierników zaliczanych do kategorii pierwszej UNWTO wyróżnia liczbę turystów, liczbę noclegów i liczbę podróży (TSA: RMF 2008). Pomimo iż obie kategorie mierników są powszechnie i równie chętnie używane w badaniach empirycznych poświęconych stronie popytowej rynku usług turystycznych, różnią się one w istotny sposób. Po pierwsze, odmienny jest sposób gromadzenia danych dotyczących mierników; po drugie, różne są grupy docelowe, dla których dany miernik niesie ze sobą istotne informacje; po trzecie wreszcie, obie kategorie mogą prowadzić do skrajnie różnych wniosków dotyczących popytu na usługi sektora turystyki (Song i wsp. 2010). Na potrzeby artykułu przyjęto za miernik popytu turystycznego liczbę podróży obywateli danego kraju odbywanych rocznie w celach wakacyjnych z co najmniej czterema noclegami. CEL BADAŃ Głównym celem analizy opisanej w artykule jest stwierdzenie, czy czynnik dochodowy i cenowy w istotny sposób wpływają na liczbę długoterminowych podróży odbywanych w celach osobistych pomiędzy poszczególnymi państwami członkowskimi w krótkim okresie. Zostanie również podjęta próba modelowania analizowanego miernika popytu na usługi sektora turystyki czynnikami dochodowym i cenowym w oparciu o dane przekrojowo-czasowe. Dodatkowy cel badań stanowi analiza zmian zachodzących w ruchu turystycznym pomiędzy krajami Unii Europejskiej (28 obecnymi państwami członkowskimi) w latach MATERIAŁ I METODY BADAŃ Wszystkie dane użyte do analizy wielkości i zmian ruchu turystycznego pomiędzy państwami Unii Europejskiej oraz czynników na niego wpływających pochodzą z bazy danych Eurostat (http://epp.eurostat.ec.europa.eu 2014). Za miernik popytu na usługi sektora turystyki przyjęto roczną liczbę podróży turystycznych mieszkańców poszczególnych państw Unii Europejskiej odbywanych do każdego z pozostałych krajów członkowskich w celach osobistych z co najmniej czterema noclegami w latach Dla każdego z 28 państw otrzymano panel składający się z 27 dziewięcioletnich szeregów czasowych. Należy zaznaczyć, iż tak krótkie szeregi czasowe nie mogą służyć do rzetelnej analizy statystyczno-ekonometrycznej, ale ich badanie może być podstawą do sformułowania pewnych ogólnych wniosków i podjęcia dalszych prac badawczych. Celem oszacowania wpływu czynnika dochodowego na analizowany miernik popytu na usługi sektora turystyki zastosowano realne roczne PKB per capita za lata , wyrażone w euro. Mimo iż wskaźnik ten nie jest doskonałym miernikiem poziomu zamożności obywateli danego kraju, powszechnie się go stosuje w badaniach ekonomicznych (Oulton 2012) oraz w analizach poświęconych oddziaływaniu czynnika dochodowego na stronę popytową rynku usług turystycznych (Stabler i wsp. 2010). W artykule zbadano wpływ zmian zachodzących w PKB per capita każdego państwa z osobna na liczbę odbywanych przez jego obywateli podróży turystycznych oraz oddziaływanie zmian wielkości stosunku PKB per capita w kraju zamieszkania turysty i kraju recepcji turystycznej. Aby oszacować wpływ czynnika cenowego, wykorzystano dane dotyczące wskaźnika cen ogółu dóbr i usług konsumpcyjnych, cen pakietów turystycznych oraz cen usług hotelarskich i gastronomicznych w latach (indeksy łańcuchowe). Dodatkowo dokonano analizy oddziaływania różnic pomiędzy powyższymi wskaźnikami w kraju zamieszkania turysty i kraju docelowym. Ostatnią badaną determinantą popytu na usługi sektora turystyki był wskaźnik poziomu cen (PLI, price level index) 2 za lata oraz jego iloraz dla państw, pomiędzy którymi odbywał się ruch tury- 2 Wskaźnik poziomu cen oblicza się jako ilość pieniędzy, którą trzeba wydać na pewien stały koszyk dóbr w każdym kraju, i dzieli przez bieżący nominalny kurs walutowy.

207 A. Majchrzak-Jaszczyk Ruch turystyczny pomiędzy krajami UE 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 207 styczny. Wskaźnik ten uwzględnia poziom cen oraz kursu walutowego. Ukazuje, o ile więcej lub mniej musiałby zapłacić mieszkaniec danego kraju za określony koszyk dóbr w stosunku do tego samego koszyka dóbr nabywanego według średnich cen obowiązujących w Unii Europejskiej. W artykule omówiono wpływ tego czynnika w zakresie ogółu dóbr i usług konsumpcyjnych oraz usług hotelarskich i gastronomicznych. Ostatecznie materiał badań podzielono na 28 podgrup (każda dotyczyła jednego państwa członkowskiego). W każdej podgrupie wykorzystano dane dotyczące rocznej liczby podróży odbywanych przez obywateli danego kraju do pozostałych 27 państw Unii (odrębne dane dla każdej pary państw) oraz wymienionych powyżej czynników ekonomicznych, a także ich stosunku do tych samych wskaźników w kraju docelowym w latach Oznaczenia przyjęte w artykule: LP ijt liczba podróży odbywanych rocznie przez mieszkańców kraju i do kraju j w roku t, PKB it PKB per capita kraju i w roku t, PKB jt PKB it stosunek PKB per capita kraju j do PKB per capita kraju i w roku t, CPI it indeks cen ogółu dóbr i usług konsumpcyjnych w roku t dla kraju i (indeks łańcuchowy), CPIPH it indeks cen pakietów turystycznych w roku t dla kraju i (indeks łańcuchowy), CPIHR it indeks cen usług hotelarskich i gastronomicznych w roku t dla kraju i (indeks łańcuchowy), CPI jt różnica indeksów cen ogółu CPIit dóbr i usług konsumpcyjnych między krajami i i j w okresie t, CPIPH jt różnica in deksów cen pakietów turystycznych między krajami i i j CPIPHit w okresie t, CPIHR jt CPIHRit różnica in deksów cen usług hotelarskich i gastro no micznych między krajami i i j w okresie t, PLI it wskaźnik poziomu cen ogółu dóbr i usług konsumpcyjnych w kraju i w okresie t, PLIHR it wskaźnik poziomu cen usług hotelarskich i gastronomicznych w kra ju i w okresie t, PLI jt PLI it stosunek wskaźnika poziomu cen ogółu dóbr i usług konsumpcyjnych w okresie t pomiędzy krajami i i j, PLIHR jt PLIHR it stosunek wskaźnika po ziomu cen usług hotelarskich i gastronomicz nych w okresie t pomiędzy krajami i i j. Do zrealizowania postawionego w artykule celu zastosowano metody analizy statystycznej i modelowania ekonometrycznego. Analiza wielkości i zmian liczby zagranicznych podróży długoterminowych odbywanych przez obywateli poszczególnych państw Unii została zrealizowana poprzez zastosowanie metod indeksowych 3 oraz sporządzenie rankingów państw najchętniej odwiedzanych przez mieszkańców danego kraju. Aby zbadać oddziaływanie poszczególnych determinant popytu na usługi sektora turystyki na analizowany miernik, zastosowano współczynnik korelacji liniowej Pearsona, testem t-studenta sprawdzając jego statystyczną istotność 4. Próba modelowania ekonometrycznego została przeprowadzona przy użyciu metod analizy panelowej. Dla każdego z państw panel składał się z 27 przekrojów analizowanych w 9 okresach. Podjęto próbę oszacowania metodą najmniejszych kwadratów modelu błędu jednokierunkowego z ustalonym efektem indywidualnym, odrębnie dla każdego z państw członkowskich UE. Modele tego typu zakładają, iż parametry strukturalne są stałe w czasie i takie same dla wszystkich jednostek, natomiast wyraz wolny jest zróżnicowany, ale stały w czasie w ramach każdej jednostki (Laszlo i Sevestre 2008). Za zmienną objaśnianą szacowanych modeli 3 Indeks indywidualny łańcuchowy ( y t y t 1 ), indeks indywidualny jednopodstawowy ( y t y k ) (więcej: Ostasiewicz i wsp. 2011). 4 Należy zaznaczyć, że współczynnik korelacji nie daje podstaw do stwierdzenia, co jest przyczyną, a co skutkiem. Współczynnik bada współzależność (więcej: Sobczyk 2010).

208 208 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 A. Majchrzak-Jaszczyk Ruch turystyczny pomiędzy krajami UE przyjęto roczną liczbę podróży odbywanych przez mieszkańców badanego państwa do analizowanego kraju partnerskiego (LP ijt), zaś za zmienne objaśniające: PKB w przeliczeniu na mieszkańca kraju badanego (PKB it), stosunek PKB per capita kraju partnerskiego do kraju badanego ( PKBjt ), różnicę indeksów cen ogółu dóbr i usług konsumpcyjnych, PKB it pakietów turystycznych i usług hotelarsko- -gastronomicznych między krajami (CPI jt CPIit, CPIPH, jt CPIPHit CPIHRjt ) oraz stosunek CPIHRit wskaźnika poziomu cen ogółu dóbr i usług konsumpcyjnych, a także cen usług hotelarsko-gastronomicznych między krajami ( PLIij, PLIHRij ). Dla każdego z 28 państw UE PLI it PLIHR it oszacowano model postaci: LP ij = ij + i1pkb i + i2 PKBj PKB i + i3 PLIj PLI i + + PLIHRj i4 + i5(cpi j CPI i) + PLIHR i + i6(cpiph j CPIPH i) + i7 (CPIHR j CPIHR i) gdzie: i = 1,..., 28; j = 1,..., 27; ij wyraz wolny dla kraju badanego i oraz kraju partnerskiego j; i1; i2; i3; i4; i5; i6; i7 parametry strukturalne modelu. Celem podjętych prób nie była predykcja (braki w danych i bardzo krótkie szeregi czasowe uniemożliwiają otrzymanie modelu o dobrych własnościach prognostycznych), a jedynie porównanie państw UE ze względu na siłę oddziaływania wyróżnionych czynników na liczbę podróży między krajami członkowskimi i wskazanie, które determinanty są bardziej istotne dla poszczególnych państw. WYNIKI I ICH OMÓWIENIE W Unii Europejskiej narodem, który odbywa rocznie najwięcej długookresowych podróży zagranicznych w celach osobistych, są Niemcy. W czołówce znajdują się kolejno mieszkańcy Wielkiej Brytanii, Francji, Holandii i Włoch. Ostatnie miejsca zajmują Malta, Bułgaria, Estonia i Łotwa. Jednak liderami w rankingu liczby podróży przypadających na 1000 obywateli danego kraju są: Luksemburg (tu na 1 mieszkańca przypada 1,5 zagranicznej podróży), Dania i Cypr (powyżej 800 podróży na 1000 mieszkańców) oraz Holandia, Irlandia, Niemcy i Szwecja (powyżej 700 wyjazdów zagranicznych na 1000 obywateli). Krajami, w których liczba długookresowych podróży zagranicznych przypadających na 1000 obywateli jest niższa od 200, są Hiszpania, Włochy, Polska, Bułgaria, Portugalia, Grecja i Rumunia. We wszystkich państwach Unii ponad połowę długoterminowych podróży zagranicznych odbywanych w celach osobistych stanowią wyjazdy do innego kraju członkowskiego (tab. 1). Liczba odbywanych przez obywateli UE zagranicznych podróży długookresowych wzrosła w latach w większości państw Unii, jedynie we Włoszech liczba wyjazdów spadła o 1%, w Czechach i Wielkiej Brytanii o 5% i w Niemczech o 11% (http://epp.eurostat.ec.europa.eu 2014). Celem sprawdzenia, do których państw obywatele Unii Europejskiej odbywają największą liczbę podróży turystycznych, sporządzono ranking dla lat 2003 i Obliczono, w ilu krajach dane państwo zajmowało pierwszą, drugą lub trzecią lokatę jako miejsce destynacji turystycznej ze względu na liczbę długookresowych wyjazdów w celach osobistych. W rankingu dla roku 2003 przodują Włochy, z liczbą 17 państw, w tym 9 razy na pierwszym miejscu. Drugą lokatę zajmuje Hiszpania, z 15 krajami, w tym 7 razy na pierwszej pozycji. Na miejscu trzecim uplasowała się Francja, która stała się podstawowym miejscem wypoczynku dla 11 krajów, w tym 5 razy z pierwszą lokatą. Pomimo iż również Grecja znalazła się na jednym z trzech pierwszych miejsc w 11 krajach, tylko w jednym z nich zajęła ona pierwszą pozycję, a zatem plasuje się na czwartym miejscu w rankingu. Kolejnym krajem są Niemcy, które stały się jedną z głównych destynacji turystycznych obywateli 7 państw, w tym w 4 z nich na pierwszym miejscu. Austria i Wielka Brytania, chociaż rzadko zajmują czołowe lokaty jako miejsce docelowe podróży turystycznych w pozostałych państwach UE, bardzo często znajdują się w pierwszej siódemce krajów, do których odbywa się największa liczba podróży turystycznych. W rankingu

209 A. Majchrzak-Jaszczyk Ruch turystyczny pomiędzy krajami UE 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 209 Tab. 1. Udział długookresowych podróży turystycznych, których celem jest inny kraj Unii Europejskiej, w ogólnej liczbie długookresowych podróży zagranicznych w 2011 r. Kraj Odsetek liczby podróży Kraj Odsetek liczby podróży Rumunia 89,44% Dania 67,33% Malta 87,28% Wielka Brytania 65,86% Cypr 81,75% Szwecja 64,56% Belgia 76,50% Włochy 63,73% Luksemburg 76,36% Chorwacja 62,78% Polska 75,57% Portugalia 60,96% Finlandia 74,46% Austria 60,95% Węgry 73,26% Grecja 59,56% Łotwa 72,61% Czechy 58,75% Irlandia 72,32% Hiszpania 56,61% Holandia 71,38% Słowacja 55,69% Niemcy 70,13% Estonia 55,15% Bułgaria 68,97% Francja 54,89% Litwa 68,14% Słowenia 53,25% źródło: opracowanie własne na podstawie sporządzonym dla roku 2011 ponownie pierwszą pozycję zajęły Włochy, z 16 krajami, w tym 6 razy na pierwszym miejscu, a drugą Hiszpania, z 15 krajami, w tym 7 razy z pierwszą lokatą. Na pozycji trzeciej znalazły się Francja i Niemcy, które stały się głównym celem podróży obywateli 9 państw, 4 razy zajmując pierwsze miejsce. Grecja spadła na pozycję szóstą, zaś Wielka Brytania awansowała na miejsce piąte. Ponownie Austria, chociaż rzadko znajdowała się na jednym z trzech pierwszych miejsc, bardzo często zajmowała pozycję czwartą, piątą lub szóstą. Można zatem stwierdzić, iż krajami najchętniej odwiedzanymi przez obywateli Unii Europejskiej w całym analizowanym okresie były Włochy, Hiszpania, Francja, Niemcy, Grecja, Wielka Brytania i Austria. Liczba podróży obywateli UE odbywanych do tych państw stanowi około 80% ogółu wszystkich zagranicznych wyjazdów długookresowych pomiędzy państwami członkowskimi (http://epp.eurostat.ec.europa.eu 2014). W większości państw, zwłaszcza tych, które były członkami Unii Europejskiej przed 2004 r., ani kierunki podróży, ani struktura wyjazdów według miejsc docelowych nie zmieniły się znacznie w badanym okresie. Zgodnie z teorią ekonomii wraz ze wzrostem dochodu realnego konsumentów rośnie popyt na dobra normalne 5, a zgodnie z prawem popytu zapotrzebowanie na dane dobro spada wraz ze wzrostem jego ceny. W odniesieniu do ruchu międzynarodowego trzeba jednak dodatkowo zbadać wpływ relacji dochodów i poziomu cen w miejscu zamieszkania turysty oraz w miejscu docelowym. Należy się spodziewać, że szybszy wzrost cen krajowych w stosunku do cen w miejscu destynacji turystycznej spowoduje spadek zapotrzebowania na usługi krajowe i przyczyni się do wzrostu zapotrzebowania na usługi zagraniczne. Wzrost dochodów mieszkańców danego państwa powinien również wpłynąć dodatnio na liczbę odbywanych podróży zagranicznych, gdyż turystyka międzynarodowa postrzegana jest przeważnie jako dobro o wyższym niż turystyka krajowa standardzie. Współczynniki korelacji obliczone dla analizowanego miernika popytu na usługi sektora turystyki i PKB powinny zatem przyjąć wartości dodatnie. Współczynniki 5 Dobro normalne to takie dobro, dla którego elastyczność dochodowa popytu przyjmuje wartości dodatnie. Dobra normalne dzieli się na dobra pierwszej potrzeby i dobra luksusowe. Turystyka jest dobrem luksusowym, a więc elastyczność dochodowa popytu jest tu wyższa od jedności (Varian 2013).

210 210 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 A. Majchrzak-Jaszczyk Ruch turystyczny pomiędzy krajami UE korelacji obliczone dla liczby zagranicznych podróży oraz relacji poziomu cen obowiązujących w kraju, do którego konsument się wybiera, i w kraju zamieszkania powinny przyjąć wartości ujemne. Ze względu na bardzo dużą liczbę współczynników, które należałoby obliczyć, aby dokonać kompletnej analizy współzależności badanych zmiennych (28 państw, dla każdego państwa 27 potencjalnych partnerów, pełna liczba współczynników wynosiłaby więc 756), wybrano sześć państw o różnej wielkości powierzchni, klimacie, położeniu geograficznym i poziomie rozwoju gospodarczego. Współczynniki korelacji policzono dla Austrii, Belgii, Czech, Rumunii, Szwecji i Włoch. Dla każdego z tych państw wybrano trzy kraje partnerskie: dwa, do których obywatele badanego państwa podróżowali najczęściej, i trzeci, będący krajem sąsiednim najchętniej odwiedzanym przez mieszkańców analizowanego państwa (jeśli kraj sąsiedni był państwem z pierwszej dwójki najchętniej odwiedzanych, kolejnym wybranym państwem był kraj zajmujący trzecią pozycję pod względem liczby podróży odbywanych przez mieszkańców kraju badanego). Dla poszczególnych par, składających się zawsze z państwa badanego i wybranego kraju destynacji turystycznej, obliczono współczynniki korelacji pomiędzy analizowanym miernikiem popytu na usługi sektora turystyki i jego determinantami. Uzyskane wyniki przedstawiono w tabeli 2. Współczynnik korelacji, aby mógł być uznany za statystycznie istotny, musi być co do wartości bezwzględnej większy od 0,66 (poziom istotności 0,05). Współczynniki, które nie osiągnęły tej wartości, mogą służyć jedynie jako wskazanie kierunku współzależności. Zgodnie z oczekiwaniami, wzrost zamożności obywateli badanego państwa przyczynia się do zwiększenia liczby podróży do kraju Tab. 2. Współczynniki korelacji pomiędzy liczbą podróży odbywanych przez obywateli państwa badanego do kraju partnerskiego a wybranymi determinantami popytu na usługi sektora turystyki Badany kraj Partner PKBBK PKB/ PKBBK CPI/ CPIBK CPIPH/ CPIHR/ CPIPHBK CPIHRBK PLI/ PLIBK PLIHR/ PLIHRBK Austria Belgia Czechy Rumunia Szwecja Niemcy 0,83 0,42 0,60 0,09 0,13 0,87 0,04 Hiszpania 0,40 0,59 0,22 0,17 0,34 0,51 0,51 Włochy 0,09 0,38 0,08 0,27 0,26 0,36 0,21 Francja 0,78 0,62 0,70 0,15 0,17 0,69 0,27 Hiszpania 0,49 0,02 0,16 0,46 0,09 0,08 0,16 Włochy 0,55 0,66 0,65 0,10 0,49 0,53 0,28 Włochy 0,58 0,62 0,29 0,74 0,04 0,74 0,67 Słowacja 0,15 0,21 0,04 0,05 0,01 0,27 0,39 Grecja 0,28 0,42 0,33 0,07 0,52 0,58 0,19 Włochy 0,90 0,78 0,71 0,58 0,78 0,84 0,33 Bułgaria 0,63 0,08 0,32 0,56 0,06 0,54 0,62 Hiszpania 0,13 0,06 0,11 0,80 0,08 0,34 0,20 Grecja 0,29 0,51 0,03 0,11 0,43 0,00 0,21 Włochy 0,64 0,70 0,58 0,66 0,24 0,72 0,68 Finlandia 0,66 0,16 0,45 0,63 0,23 0,78 0,43 Włochy Hiszpania 0,24 0,42 0,13 0,05 0,43 0,17 0,18 Francja 0,38 0,15 0,15 0,60 0,51 0,03 0,43 Austria 0,38 0,03 0,29 0,35 0,17 0,09 0,29 BK kraj badany; pogrubioną czcionką oznaczono współczynniki korelacji statystycznie istotne źródło: opracowanie własne na podstawie (2014)

211 A. Majchrzak-Jaszczyk Ruch turystyczny pomiędzy krajami UE 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 211 partnerskiego w większości analizowanych przypadków. Wyjątek stanowią dwie pary państw: Czechy i Słowacja oraz Belgia i Hiszpania, dla których współczynniki przyjęły wartości ujemne, jednak statys tycznie nieistotne. Oznaczałoby to, że wraz ze wzrostem dochodów Czechów maleje roczna liczba podróży długookresowych odbywanych do Słowacji oraz że im zamożniejsi stają się mieszkańcy Belgii, tym rzadziej wypoczywają w Hiszpanii. Wraz ze wzrostem ilorazu PKB per capita kraju partnerskiego i kraju badanego w większości przypadków maleje popyt na usługi sektora turystyki państwa partnerskiego. Oznacza to, iż wzrost zamożności mieszkańców kraju docelowego w stosunku do standardu życia kraju, z którego pochodzi turysta, przyczynia się do spadku liczby odbywanych podróży. Odziaływanie czynnika cenowego wydaje się nie mieć jednoznacznego kierunku. Współczynniki korelacji przyjmowały zarówno wartości ujemne, jak i dodatnie. Zmienną, która najczęściej w sposób istotny korelowała z liczbą podróży, był stosunek wskaźnika poziomu cen ogółu dóbr i usług konsumpcyjnych kraju odwiedzanego do badanego. Po wstępnej analizie korelacji podjęto próbę modelowania ekonometrycznego w oparciu o dane panelowe. Dla każdego z 28 państw oszacowano metodą najmniejszych kwadratów trzy kategorie modeli o ustalonym efekcie indywidualnym. W pierwszej kategorii krajami partnerskimi państwa badanego były wszystkie pozostałe kraje Unii Europejskiej, w drugiej kategorii tylko państwa najchętniej odwiedzane przez obywateli kraju badanego, zaś w trzeciej kategorii jedynie kraje sąsiednie. Po zbadaniu testem t-studenta istotności zmiennych objaśniających modeli kategorii pierwszej, oszacowanych dla wszystkich badanych państw Unii Europejskiej, czynnikiem najczęściej oddziałującym na liczbę długookresowych podróży mieszkańców kraju badanego okazał się stosunek wskaźnika poziomu cen ogółu dóbr i usług konsumpcyjnych państwa partnerskiego do państwa analizowanego. Parametr oszacowany dla tej zmiennej był istotny w 13 krajach (Austria, Chorwacja, Cypr, Czechy, Dania, Holandia, Irlandia, Litwa, Luksemburg, Łotwa, Malta, Niemcy, Rumunia) i zawsze przyjmował wartości ujemne. Obywatele tych państw mniej chętnie decydowali się na wypoczynek w krajach, w których realne koszty życia rosły szybciej niż w ich ojczyźnie. Należy zaznaczyć, iż wskaźnik poziomu cen uwzględnia również poziom kursu walutowego. A zatem liczba podróży spadała wraz ze wzrostem kosztów życia (spowodowanym wzrostem cen lub zmieniającym się poziomem kursu walutowego) w kraju odwiedzanym w stosunku do kraju zamieszkania turysty. Drugim czynnikiem, który również okazał się istotny w wielu państwach UE, był stosunek PKB per capita w kraju partnerskim i badanym. We wszystkich państwach parametry oszacowane dla tej zmiennej przyjmowały wartości ujemne. Czynnik ten był istotny w Finlandii, Grecji, Hiszpanii, Luksemburgu, Polsce, Rumunii, Słowenii, Szwecji, na Malcie i na Litwie. Wraz ze wzrostem ilorazu PKB per capita w kraju destynacji turystycznej i kraju zamieszkania turysty malała liczba odbywanych podróży. Zatem im wyższy stawał się standard życia mieszkańców kraju docelowego, tym obywatele państwa badanego mniej chętnie do niego podróżowali. Francja, Portugalia, Słowacja, Wielka Brytania, Węgry i Włochy to państwa, w których przypadku wszystkie determinanty okazały się statystycznie nieistotne dla wyjaśnienia zmienności analizowanego miernika popytu na usługi sektora turystyki w latach W tak krótkim czasie ani czynnik dochodowy, ani cenowy nie wpływał na liczbę długookresowych podróży obywateli tych państw do pozostałych krajów Unii. Estymacja modeli kategorii drugiej, w której zbadano wpływ analizowanych czynników na liczbę podróży obywateli kraju badanego do państw najchętniej przez nich odwiedzanych, dała wyniki w dużej mierze porównywalne z wynikami otrzymanymi dla modeli kategorii pierwszej. Również w tym przypadku najczęściej statystycznie istotną zmienną objaśniającą okazał się stosunek wskaźnika poziomu cen ogółu dóbr i usług konsumpcyjnych w kraju odwiedzanym i badanym. Parametr oszacowany dla tej zmiennej przyjmował zawsze wartości ujemne. Tak więc również w przypadku najpopularniej-

212 212 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 A. Majchrzak-Jaszczyk Ruch turystyczny pomiędzy krajami UE szych w danym kraju destynacji turystycznych liczba podróży zmniejszała się wraz ze wzrostem kosztów życia w kraju docelowym w stosunku do kraju zamieszkania turysty. Stosunek wskaźników poziomu cen był zmienną statystycznie istotną w przypadku Austrii, Belgii, Chorwacji, Cypru, Czech, Hiszpanii, Holandii, Irlandii, Luksemburga, Litwy, Łotwy, Niemiec, Portugalii i Rumunii. Drugim czynnikiem, który wpływał na liczbę długookresowych podróży mieszkańców UE, był stosunek PKB w przeliczeniu na osobę w kraju docelowym do poziomu tego miernika w kraju zamieszkania turysty. Zmienna ta była istotna w przypadku Grecji, Litwy, Luksemburga, Malty, Polski, Portugalii, Rumunii, Słowenii i Szwecji. Parametr oszacowany dla tej zmiennej przyjmował wartości ujemne we wszystkich przypadkach, z wyjątkiem Luksemburga. W Finlandii, Wielkiej Brytanii, Włoszech oraz na Słowacji i Węgrzech żadne badane determinanty nie wpływały w istotny sposób na liczbę zagranicznych podróży długookresowych do państw najchętniej odwiedzanych przez obywateli krajów badanych. W modelach kategorii trzeciej, w których badaniu poddano jedynie wyjazdy do krajów sąsiednich, wybrane determinanty ekonomiczne miały zdecydowanie mniejszy wpływ na analizowany miernik popytu na usługi sektora turystyki. Stosunek wskaźnika poziomu cen ogółu dóbr i usług konsumpcyjnych kraju odwiedzanego i badanego istotnie wpływał na liczbę odbywanych podróży długoterminowych jedynie w ośmiu państwach: Austrii, Belgii, Chorwacji, Hiszpanii, Irlandii, Holandii, Luksemburgu i Niemczech. Również dla tej kategorii modeli parametr oszacowany dla powyższej zmiennej przyjmował wartości ujemne. Pozostałe badane czynniki nie miały istotnego wpływu na liczbę długookresowych wyjazdów odbywanych w celach osobistych do państw sąsiednich. Na koniec podjęto próbę zbudowania jednego, wspólnego modelu błędu jednokierunkowego z ustalonym efektem indywidualnym dla wszystkich państw członkowskich UE. Panel składał się z 756 jednostek, obserwowanych w latach , jednak nie dla wszystkich państw dane były kompletne. Po wyeliminowaniu nieistotnych zmiennych otrzymano poniższy model: Estymacja Ustalone efekty, z wykorzystaniem 4310 obserwacji Włączono 653 jednostki danych przekrojowych Szereg czasowy długości: minimum 1, maksimum 9 Zmienna zależna (Y): LP Współczynnik Błąd stand. Test t-studenta Wartość p const ,5 14,5045 < 0,00001 *** PLI/PLIC 68344, ,4 3,1951 0,00141 *** *** zmienne istotne statystycznie Średn. aryt. zm. zależnej ,6 Suma kwadratów reszt 6,34e+13 Wsp. determ. R-kwadrat 0, F(653, 3656) 336,2852 Logarytm wiarygodności 56568,88 Kryt. bayes. Schwarza ,9 Autokorel. reszt-rho1 0, Odch. stand. zm. zależnej ,2 Błąd standardowy reszt ,4 Skorygowane R-kwadrat 0, Wartość p dla testu F 0, Kryt. inform. Akaike a ,8 Kryt. Hannana-Quinna ,6 Stat. Durbina-Watsona 0, Test na zróżnicowanie wyrazu wolnego w grupach Hipoteza zerowa: grupy posiadają wspólny wyraz wolny Statystyka testu: F(652, 3656) = 335,837 z wartością p = P(F(652, 3656) > 335,837) = 0 Oszacowany metodą najmniejszych kwadratów model przyjął postać: LP ij = ij 68344,6 PLIj PLI i gdzie: ij indywidualny wyraz wolny dla ruchu turystycznego z kraju i do kraju j. Pomimo bardzo wysokiej wartości współczynnika determinacji model nie ma dobrych własności prognostycznych ze względu na

213 A. Majchrzak-Jaszczyk Ruch turystyczny pomiędzy krajami UE 2014, 45 AWF WE WROCŁAWIU 213 bardzo duży współczynnik zmienności resztowej. Ponadto nie są spełnione założenia modelu co do homoskedastyczności i braku autokorelacji składnika losowego. Test na zróżnicowanie wyrazu wolnego dla poszczególnych jednostek panelu potwierdza celowość stosowania modelu z ustalonym efektem indywidualnym. Powyższy model jasno wskazuje, iż w tym krótkim, dziewięcioletnim okresie jedyną istotną zmienną wpływającą na liczbę podróży odbywanych pomiędzy państwami Unii Europejskiej był stosunek wskaźników poziomu cen w kraju odwiedzanym i badanym. Pozostałe czynniki dochodowe i cenowe nie miały istotnego znaczenia dla kształtowania liczby podróży odbywanych pomiędzy krajami Unii Europejskiej. WNIOSKI Analiza liczby podróży odbywanych pomiędzy krajami Unii Europejskiej jest niezwykle złożona, a jej rzetelne przeprowadzenie utrudniają duże braki w dostępnych danych i krótkie szeregi czasowe. Jednak ogromna liczba możliwych powiązań (28 państw, 27 możliwych partnerów), ich złożony charakter, a także odmienność analizowanych państw mogą stać się podstawą badań, których niniejszy artykuł jest jedynie zapowiedzią. Większość międzynarodowego ruchu turystycznego obywateli Unii Europejskiej stanowią podróże do pozostałych państw Unii. Udział tych wyjazdów w ogóle podróży zagranicznych waha się od 53% w Słowenii do niespełna 90% w Rumunii. W przypadku większości państw w trójce najchętniej odwiedzanych przez jego obywateli krajów UE znajduje się kraj sąsiedni. Struktura ruchu turystycznego pomiędzy państwami Unii nie zmieniła się znacznie w latach W całym badanym okresie najpopularniejszymi miejscami docelowymi długookresowych podróży zagranicznych odbywanych w celach osobistych były Francja, Włochy, Hiszpania, Niemcy, Grecja, Wielka Brytania i Austria. Odsetek podróży odbywanych do tych państw stanowi około 80% ogólnej liczby wyjazdów realizowanych w ramach UE. Spośród siedmiu analizowanych determinant ekonomicznych popytu na usługi sektora turystyki jedynie dwie okazały się w sposób istotny wpływać na liczbę zagranicznych podróży obywateli Unii Europejskiej w latach Był to czynnik dochodowy, wyrażony stosunkiem PKB per capita kraju docelowego i badanego, oraz czynnik cenowy, uwzględniający poziom kursów walutowych. Wraz ze wzrostem wskaźnika poziomu cen ogółu dóbr i usług konsumpcyjnych w kraju destynacji turystycznej w stosunku do wartości tego wskaźnika w kraju zamieszkania turysty malała liczba odbywanych podróży. Czynnik ten okazał się istotny w wielu krajach UE, zwłaszcza w modelach, w których badano wyjazdy do wszystkich pozostałych państw Unii i do krajów o najwyższej popularności wśród mieszkańców państwa badanego. Rosnące koszty życia w kraju odwiedzanym w stosunku do kosztów życia w kraju ojczystym wpływają na decyzje o zmianie miejsca odpoczynku. Warto również zauważyć, że zmienną istotną nie był wskaźnik poziomu cen usług hotelarskich i gastronomicznych, lecz ogółu dóbr i usług konsumpcyjnych. Turyści zatem przy wyborze miejsca odpoczynku kierowali się nie poziomem cen usług bezpośrednio związanych z turystyką, ale ogólnymi kosztami życia w danym kraju. Zmiany w PKB per capita obywateli kraju badanego nie miały istotnego wpływu na liczbę odbywanych podróży, podobnie jak zmiany cen ogółu dóbr i usług konsumpcyjnych, pakietów turystycznych oraz usług hotelarskich i gastronomicznych nieuwzględniające różnic kursowych. Rosnący stosunek PKB per capita w kraju odwiedzanym i badanym wpływał ujemnie na liczbę odbywanych podróży. Czynniki: dochodowy i cenowy miał zdecydowanie mniejsze znaczenie dla liczby wyjazdów do krajów sąsiednich względem badanego państwa. Wydaje się, iż tego typu podróże nie są wrażliwe na zmiany stosunku PKB per capita i wskaźnika poziomu cen, przynajmniej w krótkim okresie. Podjęta w artykule próba uogólnienia badań nad ruchem turystycznym pomiędzy krajami Unii Europejskiej wskazała na czynniki najsilniej wpływające na analizowany

214 214 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 A. Majchrzak-Jaszczyk Ruch turystyczny pomiędzy krajami UE miernik popytu na usługi sektora turystyki. Jednak państwa Unii są niezwykle zróżnicowane pod względem położenia, klimatu, poziomu rozwoju gospodarczego i uwarunkowań historycznych. Przedmiotem dalszych badań powinna być zatem analiza i próba modelowania dla każdej pary państw UE, uwzględniające indywidualny charakter powiązań. BIBLIOGRAFIA XPND.CD?order=wbapi_data_value_2012+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=desc [dostęp: ]. portal/statistics/search_database [dostęp: ]. -search-tool/ [dostęp: ]. Laszlo M., Sevestre P. (2008), The econometrics of panel data, Springer, Berlin. Ostasiewicz S., Rusnak Z., Siedlecka U. (2011), Statystyka. Elementy teorii i zadania, UE, Wrocław. Oulton N. (2012), Hooray for GDP, Centre for Economic Performance, London School of Economics, London. Panasiuk A. (2007), Ekonomika turystyki, WN PWN, Warszawa. Sobczyk M. (2010), Statystyka matematyczna, CH Beck, Warszawa. Song H., Li G., Witt S.F., Fei B. (2010), Tourism demand modelling and forecasting: how should demand be measured?, Tourism Economics, 16 (1), Song H., Witt S.F. (2000), Tourism Demand Modelling and Forecasting, Elsevier, Oxford. Stabler M.J., Sinclair M.T., Papatheodorou A. (2010), The Economics of Tourism, Routledge, Oxford. The Comparative Impact of Travel & Tourism Benchmarking against other economic sectors EXECUTIVE SUMMARY NO- VEMBER 2013, media/uploads/downloads/exec_summ_ The_Comparative_Impact_of_Travel_Tourism.pdf [dostęp: ]. TSA: RMF (2008), UNWTO, Madryt. Vanhove N. (2005), The Economics of Tourism Destinations, Elsevier, Oxford. Varian H.R. (2013), Mikroekonomia, WN PWN, Warszawa. Praca wpłynęła do Redakcji: Praca została przyjęta do druku: Adres do korespondencji: Anetta Majchrzak-Jaszczyk Katedra Ekonomii Akademia Finansów i Biznesu Vistula ul. Stokłosy Warszawa

215 Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu 2014, 45, Adam Piasecki *, Paulina Tomczykowska uniwersytet mikołaja kopernika w toruniu TURYSTYKA JEZIORNA NA OBSZARACH CHRONIONYCH NA PRZYKŁADZIE POWIDZKIEGO PARKU KRAJOBRAZOWEGO Abstract Lake tourism in protected areas on the example of the Powidz Landscape Park Background. The authors attempt to discuss the issue of tourism development in protected areas on the example of the Powidz Landscape Park. Contemporarily protected areas, thanks to their exceptional landscape values, are important attractions, stimulating tourism development, and thus may form a major potential for the advantage of many municipalities. On the basis of literature analysis, the notion of lake tourism was explained. Material and methods. The authors applied a general method known as desk research. The study was based on an analysis of the existing material in the form of data and information publicized by individual municipalities of the Powidz Landscape Park. Results and conclusions. The results prove the important role of protected areas in tourism development. In protected areas or their immediate vicinities, tourism infrastructure develops, which is a reaction to the rising demand or an attempt to utilize the potential seen in the touristic use of the areas. The study has shown that lake tourism could be a topic of research from various points of view. Key words: lake tourism, the Powidz Landscape Park, naturally valuable areas Słowa kluczowe: turystyka jeziorna, Powidzki Park Krajobrazowy, obszary cenne przyrodniczo WPROWADZENIE * Autor korespondencyjny Turystyka może się rozwijać w oparciu o dwa rodzaje walorów turystycznych. Pierwszą grupę stanowią składowe środowiska naturalnego, które wspólnie (lub każde z osobna) są przedmiotem zainteresowania turystów i decydują o atrakcyjności turystycznej danego miejsca. Druga grupa obejmuje ogół elementów powstałych w wyniku działalności człowieka. Walory naturalne sprzyjają uprawianiu poszczególnych rodzajów i form turystyki, zarówno masowej, jak i kwalifikowanej. Turystyka rozwijająca się w oparciu o atrakcyjność wód powierzchniowych jest bez wątpienia jedną z najstarszych form ruchu turystycznego. Tereny nadmorskie, nadrzeczne i pojezierne to popularne obszary recepcji turystycznej. Często są one jednocześnie obszarami o wybitnych walorach naturalnych, szczególnie cennych przyrodniczo. Tereny te stanowią duży potencjał rozwoju wielu gmin w Polsce. Jednak strefa podaży musi być dopasowana do potrzeb turystycznych z wyjątkową dokładnością i odpowiedzialnością, tak aby naturalne zasoby, które generują ruch turystyczny, nie uległy zubożeniu. W związku z tym obszary szczególnie cenne obejmuje się ochroną prawną. Mając na uwadze powyższe, a także to, że turystyka jeziorna zyskuje coraz większą popularność, szans na jej rozwój należy upatrywać w racjonalnym gospodarowaniu walorami przyrodniczymi. W opracowaniach badawczych problematyka turystyki jeziornej jest marginalizowana, nie wyróżnia się jej jako odmiennej formy definiowanej przez specyficzne środowisko przyrodnicze, w którym może być uprawiana. Dlatego w niniejszym artykule postanowiono przybliżyć jej znaczenie, ze szczególnym uwzględnieniem obszarów przyrodniczo cennych. Badaniami objęto gminy leżące na obszarze Powidzkiego Parku Krajobrazowego. CEL I OBSZAR BADAŃ Celem pracy było zaprezentowanie problematyki rozwoju turystyki jeziornej na obszarach cennych przyrodniczo i objętych ochroną

216 216 AWF WE WROCŁAWIU 2014, 45 A. Piasecki, P. Tomczykowska Turystyka jeziorna na obszarach chronionych Ryc. 1. Lokalizacja obszaru badań prawną. Analizy dokonano na przykładzie Powidzkiego Parku Krajobrazowego. W badaniach skupiono się głównie na szansach i zagrożeniach związanych z rozwojem tej formy turystyki na badanym terenie. W artykule zwrócono również uwagę na aspekt teoretyczny w odniesieniu do definiowania i stosowania pojęcia turystyki jeziornej. Powidzki Park Krajobrazowy powstał w 1998 r. Na jego terenie znajdują się fragmenty gmin: Kleczew, Orchowo, Ostrowite, Powidz, Słupca, Wilczyn i Witkowo (ryc. 1). Jednym z powodów powstania Parku była ochrona krajobrazu młodoglacjalnego o dużym zróżnicowaniu form, którego główny element stanowi zespół kilkunastu jezior polodowcowych, przeważnie o charakterze rynnowym (Basiński i wsp. 2013). Utrzymanie właściwych parametrów fizykochemicznych wód jeziornych oraz zaprzestanie dalszej degradacji ekosystemu stanowiły kolejną przesłankę do objęcia wskazanego obszaru ochroną prawną (Piasecki 2013). Ochroną objętych zostało łącznie ha gruntów, które cechują się dużym zróżnicowaniem pod względem użytkowania. W centrum Powidzkiego Parku Krajobrazowego znajdują się rozległe kompleksy leśne (głównie bory sosnowe) otoczone jeziorami, gruntami ornymi oraz łąkami i pastwiskami. W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat na obszarze wschodniej Wielkopolski zaobserwowano wiele niepokojących zjawisk związanych ze zmianą stosunków wodnych. Część z nich jest następstwem zmian warunków naturalnych, w tym głównie spadku średnich rocznych sum opadów atmosferycznych i wzrostu parowania. Jednocześnie należy podkreślić, że region ten zaliczany jest do obszarów o najniższych średnich rocznych sumach opadów atmosferycznych, które miejscami wynoszą poniżej 500 mm (Piasecki i Marszelewski 2013). Na niekorzystne zmiany elementów naturalnych w badanym obszarze nakłada się dodatkowo presja ze strony człowieka związana z wydobyciem złóż węgla brunatnego. Wydobycie prowadzone jest metodą odkrywkową, w wyniku czego powstały leje depresji, obniżające poziom wód gruntowych i powierzchniowych na znacznej części obszaru (Ilnicki i Orłowski 2006). Do wymienionych czynników przyczyniających się do zmian w ekosystemie na omawianym obszarze należy dodać wzrost zainteresowania turystów, który może dodatkowo naruszać delikatną równowagę stosunków wodnych. Jeziora położone na terenie Powidzkiego Parku Krajobrazowego stanowią nie tylko ważny element systemu przyrodniczego, ale również jedną z jego głównych atrakcji turystycznych. W związku z tym wydaje się zasadne, by śledzić rozwój turystyki jeziornej na wskazanym obszarze.

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS. Moduł (typ) przedmiotów:

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS. Moduł (typ) przedmiotów: Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Profil kształcenia: Ogólnoakademicki Stopień studiów: II Kierunek studiów: Turystyka i Rekreacja Specjalność: Hotelarstwo i Gastronomia, Obsługa

Bardziej szczegółowo

Metody Badań Methods of Research

Metody Badań Methods of Research AKADEMIA LEONA KOŹMIŃSKIEGO KOŹMIŃSKI UNIVERSITY SYLABUS PRZEDMIOTU NA ROK AKADEMICKI 2010/2011 SEMESTR letni NAZWA PRZEDMIOTU/ NAZWA PRZEDMIOTU W JEZYKU ANGIELSKIM KOD PRZEDMIOTU LICZBA PUNKTÓW ECTS Metody

Bardziej szczegółowo

Proces badawczy schemat i zasady realizacji

Proces badawczy schemat i zasady realizacji Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Zaoczne Studia Doktoranckie z Ekonomii Warszawa, 14 grudnia 2014 Metodologia i metoda badawcza Metodologia Zadania metodologii Metodologia nauka

Bardziej szczegółowo

Nauki w zakresie podstaw pielęgniarstwa. Polski OGÓŁEM LICZBA GODZIN 45 godz. ROK II SEMESTR III 15 godz. ROK III SEMESTR V i VI 30 godz.

Nauki w zakresie podstaw pielęgniarstwa. Polski OGÓŁEM LICZBA GODZIN 45 godz. ROK II SEMESTR III 15 godz. ROK III SEMESTR V i VI 30 godz. KARTA PRZEDMIOTU CECHA PRZEDMIOTU OPIS INFORMACJE OGÓLNE O PRZEDMIOCIE Jednostka realizująca Instytut Nauk o Zdrowiu Kierunek Pielęgniarstwo Profil kształcenia Praktyczny Poziom realizacji Studia pierwszego

Bardziej szczegółowo

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO SAMOTNE OJCOSTWO Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2006 Copyright by Anna Dudak Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2006 Recenzent: prof. zw. dr hab. Józef Styk Redakcja

Bardziej szczegółowo

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe)

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe) Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Demografia Wydział Nauk Ekonomicznych UW Warszawa, 4 listopada 2008 Najważniejsze rodzaje badań Typy badań Podział wg celu badawczego Badania eksploracyjne

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Seminarium magisterskie KOD WF/II/st/9

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Seminarium magisterskie KOD WF/II/st/9 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Seminarium magisterskie KOD WF/II/st/9 2. KIERUNEK: Wychowanie fizyczne 3. POZIOM STUDIÓW 1 : II stopień studia stacjonarne 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II rok/iii semestr

Bardziej szczegółowo

Warsztaty diagnostyczno-projektowe Badania zachowań konsumenckich

Warsztaty diagnostyczno-projektowe Badania zachowań konsumenckich Warsztaty diagnostyczno-projektowe Badania zachowań konsumenckich Nr zajęć Termin 1 26.02 2 5.03 3 12.03 4 19.03 5 26.03 6 2.04 7 23.04 Organizacja zajęć fakultatywne 8 Praca własna 9 30.04 10 7.05 11

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Seminarium magisterskie KOD WF/II/st/9

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Seminarium magisterskie KOD WF/II/st/9 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Seminarium magisterskie KOD WF/II/st/9 2. KIERUNEK: Wychowanie fizyczne. Specjalność: wychowanie fizyczne w służbach mundurowych 3. POZIOM STUDIÓW 1 : II stopień studia

Bardziej szczegółowo

Pielęgniarstwo. Nauki społeczne

Pielęgniarstwo. Nauki społeczne Nazwa jednostki prowadzącej kierunek: Nazwa kierunku: Poziom kształcenia: Profil kształcenia: Moduły wprowadzające/wymagania wstępne: Nazwa modułu / przedmiotu (przedmiot lub grupa przedmiotów) Osoby prowadzące:

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Seminarium magisterskie KOD WF/II/st/9

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Seminarium magisterskie KOD WF/II/st/9 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Seminarium magisterskie KOD WF/II/st/9 2. KIERUNEK: Wychowanie fizyczne 3. POZIOM STUDIÓW 1 : II stopień studia stacjonarne 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II rok/iv semestr

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp / 13. Introduction / 19

Spis treści. Wstęp / 13. Introduction / 19 Spis treści Wstęp / 13 Introduction / 19 I II III IV Zasady dydaktyczne procesu kształcenia w uniwersytecie / 27 Istota i geneza zasad dydaktycznych oraz ich klasyfikacja / 30 Treści zasad dydaktycznych

Bardziej szczegółowo

Psychometria. Psychologia potoczna. Psychometria (z gr. psyche dusza, metria miara) Plan wykładów. Plan wykładów. Wprowadzenie w problematykę zajęć

Psychometria. Psychologia potoczna. Psychometria (z gr. psyche dusza, metria miara) Plan wykładów. Plan wykładów. Wprowadzenie w problematykę zajęć Psychometria Wprowadzenie w problematykę zajęć W 1 Psychologia potoczna potoczne przekonanie dotyczące natury ludzkiego zachowania wyrażające się w zdroworozsądkowych, intuicyjnych twierdzeniach. dr Łukasz

Bardziej szczegółowo

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Pod redakcją naukową Martyny Pryszmont-Ciesielskiej Copyright by Uniwersytet Wrocławski

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 11

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 11 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 11 1. CHARAKTERYSTYCZNE CECHY NAUKI... 13 1.1. Pojęcie nauki...13 1.2. Zasady poznawania naukowego...15 1.3. Cele nauki...15 1.4. Funkcje nauki...16 1.5. Zadania nauki...17

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu/modułu w języku polskim Metodyka etnograficznych badań terenowych 2. Nazwa przedmiotu/modułu w języku angielskim Methodology of ethnographic

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Coaching sportowy KOD S/I/st/29

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Coaching sportowy KOD S/I/st/29 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Coaching sportowy KOD S/I/st/29 2. KIERUNEK: Sport 3. POZIOM STUDIÓW 1 : I stopień studia stacjonarne 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II rok/iv semestr 5. LICZBA PUNKTÓW

Bardziej szczegółowo

Motywy podjęcia studiów na kierunku Edukacja Techniczno-Informatyczna w AGH

Motywy podjęcia studiów na kierunku Edukacja Techniczno-Informatyczna w AGH Marta CIESIELKA, Małgorzata NOWORYTA AGH Akademia Górniczo-Hutnicza im. Stanisława Staszica w Krakowie, Polska Motywy podjęcia studiów na kierunku Edukacja Techniczno-Informatyczna w AGH Wstęp Wybór studiów

Bardziej szczegółowo

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG:

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG: Niedostosowanie społeczne nieletnich. Działania, zmiana, efektywność. Justyna Siemionow Publikacja powstała na podstawie praktycznych doświadczeń autorki, która pracuje z młodzieżą niedostosowaną społecznie

Bardziej szczegółowo

Pielęgniarstwo. Kod przedmiotu P-1-K-BwP studia stacjonarne w/sem. Zajęcia zorganizowane: 20h/20h - 1,7 Praca własna studenta: 10h - 0,3

Pielęgniarstwo. Kod przedmiotu P-1-K-BwP studia stacjonarne w/sem. Zajęcia zorganizowane: 20h/20h - 1,7 Praca własna studenta: 10h - 0,3 Nazwa jednostki prowadzącej kierunek: Nazwa kierunku: Poziom kształcenia: Profil kształcenia: Moduły wprowadzające/wymagania wstępne: Pielęgniarstwo Wyższa Szkoła Medyczna w Białymstoku Pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

kod nr w planie ECTS Przedmiot studiów PODSTAWY STATYSTYKI 7 2

kod nr w planie ECTS Przedmiot studiów PODSTAWY STATYSTYKI 7 2 kod nr w planie ECTS Przedmiot studiów PODSTAWY STATYSTYKI 7 2 Kierunek Turystyka i Rekreacja Poziom kształcenia II stopień Rok/Semestr 1/2 Typ przedmiotu (obowiązkowy/fakultatywny) obowiązkowy y/ ćwiczenia

Bardziej szczegółowo

(1) Nazwa przedmiotu Seminarium magisterskie (2) Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot

(1) Nazwa przedmiotu Seminarium magisterskie (2) Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot (1) Nazwa przedmiotu magisterskie (2) Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Medyczny Instytut Położnictwa i Ratownictwa Medycznego Katedra: Położnictwa (3) Kod przedmiotu - (4) Studia Kierunek

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS. Moduł (typ) przedmiotów: Katedra Zarządzania i Marketingu

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS. Moduł (typ) przedmiotów: Katedra Zarządzania i Marketingu Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Profil kształcenia: ogólnoakademicki Stopień studiów: II Kierunek studiów: Turystyka i Rekreacja Specjalność: Semestr: Forma studiów: Nazwa przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

Innowacja pedagogiczna w nauczaniu języka angielskiego. w wersji rozszerzonej na poziomie gimnazjum

Innowacja pedagogiczna w nauczaniu języka angielskiego. w wersji rozszerzonej na poziomie gimnazjum Innowacja pedagogiczna w nauczaniu języka angielskiego w wersji rozszerzonej na poziomie gimnazjum 1) Tytuł innowacji: ENGLISH the way to success. 2) Rodzaj innowacji: Programowa 3) Miejsce realizacji:

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Seminarium dziedzinowe 1: Badanie mediów społecznościowych i marketingu internetowego

KARTA KURSU. Seminarium dziedzinowe 1: Badanie mediów społecznościowych i marketingu internetowego KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Seminarium dziedzinowe 1: Badanie mediów społecznościowych i marketingu internetowego Discipline seminar 1: Social media and internet marketing research Kod Punktacja

Bardziej szczegółowo

Jak Polacy postrzegają szkoły publiczne i niepubliczne: preferencje dotyczące szkolnictwa w Polsce. Marta Piekarczyk

Jak Polacy postrzegają szkoły publiczne i niepubliczne: preferencje dotyczące szkolnictwa w Polsce. Marta Piekarczyk Jak Polacy postrzegają szkoły publiczne i niepubliczne: preferencje dotyczące szkolnictwa w Polsce Marta Piekarczyk Warszawa, 2014 Obecny raport oparty jest na wynikach ogólnopolskiego sondażu uprzedzań

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA WE WŁOCŁAWKU. Wszystkie specjalności Instytut Humanistyczny/Zakład Pedagogiki. praktyczny.

OPIS PRZEDMIOTU PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA WE WŁOCŁAWKU. Wszystkie specjalności Instytut Humanistyczny/Zakład Pedagogiki. praktyczny. OPIS PRZEDMIOTU PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA WE WŁOCŁAWKU Nazwa przedmiotu: Moduł kształcenia I- Psychologiczne podstawy rozwoju i wychowania - Psychologia ogólna Nazwa kierunku studiów: Nazwa specjalności

Bardziej szczegółowo

Załącznik Nr 5 do Zarz. Nr 33/11/12 KARTA PRZEDMIOTU. 2. Kod przedmiotu ZP-Z1-19

Załącznik Nr 5 do Zarz. Nr 33/11/12 KARTA PRZEDMIOTU. 2. Kod przedmiotu ZP-Z1-19 Załącznik Nr 5 do Zarz. Nr 33/11/12 (pieczęć wydziału) KARTA PRZEDMIOTU Z1-PU7 WYDANIE N1 Strona 1 z 5 1. Nazwa przedmiotu: BADANIA MARKETINGOWE 3. Karta przedmiotu ważna od roku akademickiego: 2014/2015

Bardziej szczegółowo

jakością kształcenia Przemysław Rzodkiewicz 20 maja 2013,Warszawski Uniwersytet Medyczny

jakością kształcenia Przemysław Rzodkiewicz 20 maja 2013,Warszawski Uniwersytet Medyczny Dobre i złe ł praktyki ki funkcjonowania wewnętrznego systemu zarządzania jakością kształcenia Przemysław Rzodkiewicz 20 maja 2013,Warszawski Uniwersytet Medyczny PLAN PREZENTACJI 1. Strategia uczelni

Bardziej szczegółowo

Świat bez sztuki naraża się na to, że będzie światem zamkniętym na miłość Jan Paweł II

Świat bez sztuki naraża się na to, że będzie światem zamkniętym na miłość Jan Paweł II Świat bez sztuki naraża się na to, że będzie światem zamkniętym na miłość Jan Paweł II Recenzje: prof. dr hab. Czesław S. Nosal prof. dr hab. Władysław Jacek Paluchowski Redaktor prowadząca: Anna Raciborska

Bardziej szczegółowo

I. OGÓLNE INFORMACJE PODSTAWOWE O PRZEDMIOCIE. Nie dotyczy. podstawowy i kierunkowy

I. OGÓLNE INFORMACJE PODSTAWOWE O PRZEDMIOCIE. Nie dotyczy. podstawowy i kierunkowy 1.1.1 Statystyka opisowa I. OGÓLNE INFORMACJE PODSTAWOWE O PRZEDMIOCIE STATYSTYKA OPISOWA Nazwa jednostki organizacyjnej prowadzącej kierunek: Kod przedmiotu: P6 Wydział Zamiejscowy w Ostrowie Wielkopolskim

Bardziej szczegółowo

Testy nieparametryczne

Testy nieparametryczne Testy nieparametryczne Testy nieparametryczne możemy stosować, gdy nie są spełnione założenia wymagane dla testów parametrycznych. Stosujemy je również, gdy dane można uporządkować według określonych kryteriów

Bardziej szczegółowo

Psychologia społeczna. SYLABUS A. Informacje ogólne

Psychologia społeczna. SYLABUS A. Informacje ogólne Psychologia społeczna SYLABUS A. Informacje ogólne Elementy składowe sylabusu Nazwa jednostki prowadzącej kierunek Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Profil studiów Forma studiów Kod przedmiotu

Bardziej szczegółowo

Program studiów doktoranckich

Program studiów doktoranckich Program studiów doktoranckich Zał. nr 2a uchwała nr 54/836/2015 Rady Wydziału Inżynierii Kształtowania Środowiska i Geodezji Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu zatwierdzono w dniu 3 lipca 2015 r.

Bardziej szczegółowo

WyŜsza Szkoła Europejska im. ks. Józefa Tischnera z siedzibą w Krakowie

WyŜsza Szkoła Europejska im. ks. Józefa Tischnera z siedzibą w Krakowie WyŜsza Szkoła Europejska im. ks. Józefa Tischnera z siedzibą w Krakowie KARTA PRZEDMIOTU 1. PODSTAWOWE INFORMACJE O PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu PEDAGOGIKA Rocznik studiów 2012/13 Wydział Wydział Stosowanych

Bardziej szczegółowo

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia 1. Nazwa kierunku: SOCJOLOGIA 2. Stopień studiów: pierwszy 3. Profil: ogólnoakademicki 4. Obszar: nauki społeczne 5. Sylwetka absolwenta Absolwent posiada ogólną wiedzę o rodzajach struktur, więzi i instytucji

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS. Moduł (typ) przedmiotów: Liczba punktów ECTS za zaliczenie przedmiotu: 4

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS. Moduł (typ) przedmiotów: Liczba punktów ECTS za zaliczenie przedmiotu: 4 Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Profil kształcenia: Zawodowy Stopień studiów: I Kierunek studiów: Turystyka i Rekreacja Specjalność: Semestr: Forma studiów: Nazwa przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Badania naukowe w pielęgniarstwie

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Badania naukowe w pielęgniarstwie S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne Kod modułu CBNP Nazwa modułu Badania naukowe w pielęgniarstwie Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Forma studiów Rok

Bardziej szczegółowo

Prof. dr hab. n. med. Jerzy Jakowicki. Prof. dr hab. n. med. Jerzy Jakowicki

Prof. dr hab. n. med. Jerzy Jakowicki. Prof. dr hab. n. med. Jerzy Jakowicki (1) Nazwa Badania naukowe w położnictwie (2) Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Medyczny Instytut Położnictwa i Ratownictwa Medycznego Katedra: Położnictwa (3) Kod - (4) Studia Kierunek studiów

Bardziej szczegółowo

Organizacja i Zarządzanie

Organizacja i Zarządzanie Kazimierz Piotrkowski Organizacja i Zarządzanie Wydanie II rozszerzone Warszawa 2011 Recenzenci prof. dr hab. Waldemar Bańka prof. dr hab. Henryk Pałaszewski skład i Łamanie mgr. inż Ignacy Nyka PROJEKT

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2. Spis treści TEORIE WYCHOWANIA

Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2. Spis treści TEORIE WYCHOWANIA Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2 Spis treści Część I TEORIE WYCHOWANIA Wstęp (Bogusław Śliwerski) 12 Rozdział 1. Istota i przedmiot badań teorii wychowania

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Badania naukowe w pielęgniarstwie

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Badania naukowe w pielęgniarstwie S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne Kod modułu SBN Nazwa modułu Badania naukowe w pielęgniarstwie Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Forma studiów Rok

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU PSYCHOLOGIA WYCHOWAWCZA. Wydział Pedagogiki i Psychologii Instytut Psychologii Psychologia. jednolite studia magisterskie stacjonarne

OPIS PRZEDMIOTU PSYCHOLOGIA WYCHOWAWCZA. Wydział Pedagogiki i Psychologii Instytut Psychologii Psychologia. jednolite studia magisterskie stacjonarne OPIS PRZEDMIOTU Załącznik Nr 1 do Zarządzenia Rektora UKW Nr 48/2009/2010 z dnia 14 czerwca 2010 r. Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu PSYCHOLOGIA WYCHOWAWCZA Wydział Instytut/Katedra Kierunek Specjalizacja/specjalność

Bardziej szczegółowo

ZARYS TEORII REKREACJI RUCHOWEJ

ZARYS TEORII REKREACJI RUCHOWEJ ZARYS TEORII REKREACJI RUCHOWEJ Redakcja naukowa Andrzej Dąbrowski AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO Warszawa, 2006 Recenzenci: prof. dr hab. Wiesław Siwiński prof. dr hab. Zbigniew Krawczyk Projekt okładki:

Bardziej szczegółowo

METODY ILOŚCIOWE W ZARZĄDZANIU

METODY ILOŚCIOWE W ZARZĄDZANIU 1.1.1 Metody ilościowe w zarządzaniu I. OGÓLNE INFORMACJE PODSTAWOWE O PRZEDMIOCIE METODY ILOŚCIOWE W ZARZĄDZANIU Nazwa jednostki organizacyjnej prowadzącej kierunek: Kod przedmiotu: RiAF_PS5 Wydział Zamiejscowy

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Diagnoza psychologiczna. jednolite studia magisterskie, ogólnoakademicki, niestacjonarne, II i III

OPIS PRZEDMIOTU. Diagnoza psychologiczna. jednolite studia magisterskie, ogólnoakademicki, niestacjonarne, II i III OPIS PRZEDMIOTU Załącznik Nr 1 do Zarządzenia Nr 40/2011/2012 Rektora UKW z dnia 10 lutego 2012 r. Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Diagnoza psychologiczna Wydział Instytut/Katedra Kierunek Specjalność/specjalizacja

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Seminarium dziedzinowe 1: Multimedia w edukacji i e-learning

KARTA KURSU. Seminarium dziedzinowe 1: Multimedia w edukacji i e-learning KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Seminarium dziedzinowe 1: Multimedia w edukacji i e-learning Discipline seminar 1: Multimedia in education and e-learning Kod Punktacja ECTS* 2 Koordynator dr Maria Zając

Bardziej szczegółowo

Program studiów doktoranckich

Program studiów doktoranckich I. INFORMACJE OGÓLNE Program studiów doktoranckich Zał. nr 2b uchwała nr 54/836/2015 Rady Wydziału Inżynierii Kształtowania Środowiska i Geodezji Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu zatwierdzono w

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE. WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE. WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 1/01 Rektora PWSZ w Koninie z dnia 8 lutego 01 w sprawie ustalenia wzoru sylabusa PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Zastosowanie średnich w statystyce i matematyce. Podstawowe pojęcia statystyczne. Streszczenie.

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Zastosowanie średnich w statystyce i matematyce. Podstawowe pojęcia statystyczne. Streszczenie. SCENARIUSZ LEKCJI OPRACOWANY W RAMACH PROJEKTU: INFORMATYKA MÓJ SPOSÓB NA POZNANIE I OPISANIE ŚWIATA. PROGRAM NAUCZANIA INFORMATYKI Z ELEMENTAMI PRZEDMIOTÓW MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZYCH Autorzy scenariusza:

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Psychologia KOD S/I/st/9

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Psychologia KOD S/I/st/9 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Psychologia KOD S/I/st/9 2. KIERUNEK: Sport 3. POZIOM STUDIÓW 1 : I stopień studia stacjonarne 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: I rok/i semestr 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 2 6.

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Seminarium dziedzinowe 2: Badanie mediów społecznościowych i marketingu internetowego

KARTA KURSU. Seminarium dziedzinowe 2: Badanie mediów społecznościowych i marketingu internetowego KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Seminarium dziedzinowe 2: Badanie mediów społecznościowych i marketingu internetowego Discipline seminar 2: Social media and internet marketing research Kod Punktacja

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Etapy modelowania ekonometrycznego

Etapy modelowania ekonometrycznego Etapy modelowania ekonometrycznego jest podstawowym narzędziem badawczym, jakim posługuje się ekonometria. Stanowi on matematyczno-statystyczną formę zapisu prawidłowości statystycznej w zakresie rozkładu,

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów SPORT II stopnia i ich relacje z efektami kształcenia dla obszarów kształcenia

Efekty kształcenia dla kierunku studiów SPORT II stopnia i ich relacje z efektami kształcenia dla obszarów kształcenia Załącznik nr 1 do uchwały Nr 24/2014/2015 Senatu Akademii Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie z dnia 20 stycznia 2015 roku Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy Two zen e przestrzen biur socjologiczny projekt badawczy Wywiady pogłębione Storytelling OBSERWACJA UCZESTNICZĄCA Motto projektu Zadaniem etnografii, a w każdym razie jednym z zadań, jest dostarczanie,

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2011/2012

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2011/2012 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Instytut Pedagogiczny Karta przedmiotu obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 011/01 Kierunek studiów: Pedagogika Profil: Ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

Sport dzieci i młodzieży

Sport dzieci i młodzieży Sport dzieci i młodzieży 33 Pomiędzy szybkością i dokładnością spostrzegania a skutecznością gry siatkarza występuje silny związek. Szybkość i dokładność spostrzegania a skuteczność działań siatkarzy podczas

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Chemia z przyrodą

KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Chemia z przyrodą KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Chemia z przyrodą.. (nazwa specjalności) Nazwa Dydaktyka przyrody 1, 2 Nazwa w j. ang. Didactic of natural science Kod Punktacja ECTS* 6 Koordynator Dr

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Biologia z chemią. (nazwa specjalności) Nazwa Psychologiczne podstawy wychowania i nauczania 3

KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Biologia z chemią. (nazwa specjalności) Nazwa Psychologiczne podstawy wychowania i nauczania 3 KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Biologia z chemią (nazwa specjalności) Nazwa Psychologiczne podstawy wychowania i nauczania 3 Nazwa w j. ang. Psychological bases of education and teaching

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Pedagogika Specjalizacja/specjalność. 15 godzin

OPIS PRZEDMIOTU. Pedagogika Specjalizacja/specjalność. 15 godzin OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Seminarium magisterskie nt. Organizacje pozarządowe i edukacja w perspektywie porównawczej. Wydział Wydział Pedagogiki i Psychologii Instytut/Katedra Instytut

Bardziej szczegółowo

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2015/2016

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2015/2016 Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Karta przedmiotu obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2015/2016 Wydział Psychologii i Nauk Humanistycznych Kierunek studiów:

Bardziej szczegółowo

Warsztaty diagnostyczne Zastosowanie psychologii w zarządzaniu dr B.Bajcar

Warsztaty diagnostyczne Zastosowanie psychologii w zarządzaniu dr B.Bajcar Warsztaty diagnostyczne Zastosowanie psychologii w zarządzaniu dr B.Bajcar Nr zajęć Termin 1 16.02 2 23.02 Organizacja zajęć 3 1.03. 4 8.03 5 15.03 6 22.03 7 29.03 8 5.04 9 12.04 10 19.04 11 26.04 12 10.05

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKAT NR 1. w ramach obchodów 70 - lecia Uczelni AKTYWNOŚĆ RUCHOWA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH

KOMUNIKAT NR 1. w ramach obchodów 70 - lecia Uczelni AKTYWNOŚĆ RUCHOWA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH KOMUNIKAT NR 1 Akademia Wychowania Fizycznego we Wrocławiu, Polskie Towarzystwo Walki z Kalectwem Oddział Wojewódzki we Wrocławiu, Wojewódzkie Zrzeszenie Sportowe Niepełnosprawnych START we Wrocławiu organizują

Bardziej szczegółowo

ASPIRACJE ZAWODOWE LUBELSKICH MATURZYSTÓW

ASPIRACJE ZAWODOWE LUBELSKICH MATURZYSTÓW Pracownia Badań i Ewaluacji Sp. z o.o. ASPIRACJE ZAWODOWE LUBELSKICH MATURZYSTÓW Badania sondażowe 2014-05-28 Zawartość Metodologia badań... 3 Charakterystyka grupy badawczej... 4 Preferowane kierunki

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet dziecięcy jako laboratorium

Uniwersytet dziecięcy jako laboratorium Uniwersytet dziecięcy jako laboratorium Źródło: pixabay.com II Kongres Uniwersytetów Dziecięcych, Warszawa, 26 marca 2015 Anna Grąbczewska, Uniwersytet Dzieci Laboratorium - eksperymenty - narzędzia i

Bardziej szczegółowo

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia Efekty kształcenia na kierunku Opis kierunkowych efektów kształcenia Odniesienie efektów do obszaru wiedzy MODUŁ 20 Seminarium magisterskie Seminarium

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

KIERUNEK PEDAGOGIKA WSKAZANY SEMESTR KSZTAŁCENIA II Kształcenie w zakresie dyscyplin podstawowych dla kierunku PODSTAWY PSYCHOLOGII ROZWOJOWEJ

KIERUNEK PEDAGOGIKA WSKAZANY SEMESTR KSZTAŁCENIA II Kształcenie w zakresie dyscyplin podstawowych dla kierunku PODSTAWY PSYCHOLOGII ROZWOJOWEJ Tabela 1. Metryka przedmiotu programowego- cele i efekty kształcenia POZIOM KSZTAŁCENIA POZIOM VI/ STUDIA I STOPNIA NR PRZEDMIOTU W PROGRAMIE PED.1.2. PROFIL KSZTAŁCENIA ogólnoakademicki TYP PRZEDMIOTU

Bardziej szczegółowo

Badania marketingowe. Omówione zagadnienia

Badania marketingowe. Omówione zagadnienia Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania kierunek: Zarządzanie Badania marketingowe Wykład 6 Opracowanie: dr Joanna Krygier 1 Omówione zagadnienia Rodzaje badań bezpośrednich Porównanie

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU MATEMATYKA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU MATEMATYKA Załącznik do Uchwały Nr Senatu PWSZ w Nowym Sączu z dnia 23 marca 2012 r. Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Instytut Pedagogiczny EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU MATEMATYKA Nowy Sącz, 2012

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Do Czytelnika... 7

SPIS TREŚCI. Do Czytelnika... 7 SPIS TREŚCI Do Czytelnika.................................................. 7 Rozdział I. Wprowadzenie do analizy statystycznej.............. 11 1.1. Informacje ogólne..........................................

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU. Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Psychologii, Zakład Psychologii Zarządzania 4. Kod przedmiotu/modułu

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU. Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Psychologii, Zakład Psychologii Zarządzania 4. Kod przedmiotu/modułu SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu/ moduł (w języku polskim) Diagnoza i rozwój kompetencji pracowników Moduł 181 : Coaching w organizacji 2. Nazwa przedmiotu w języku angielskim Coaching in organization

Bardziej szczegółowo

Ewaluacja jakości kształcenia Analityka medyczna - studia podyplomowe

Ewaluacja jakości kształcenia Analityka medyczna - studia podyplomowe 2013/2014 Dział Jakości Kształcenia UM w Lublinie - Biuro Oceny Jakości Kształcenia Spis treści 1. Problematyka i metodologia badań... 3 2. Charakterystyka badanej zbiorowości... 4 3. Satysfakcja słuchaczy

Bardziej szczegółowo

Seria wydawnicza Instytutu Psychologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Seria wydawnicza Instytutu Psychologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Seria wydawnicza Instytutu Psychologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Redaktorzy naukowi serii: prof. dr hab. Anna Izabela Brzezińska prof. dr hab. Elżbieta Hornowska Recenzja: prof. dr

Bardziej szczegółowo

badania empiryczne podejścia & proces badawczy [warto mieć z tyłu głowy]

badania empiryczne podejścia & proces badawczy [warto mieć z tyłu głowy] badania empiryczne podejścia & proces badawczy [warto mieć z tyłu głowy] na początku każdego procesu poznawczego stoją różne założenia teoretyczne i hipotezy które mogą być ukryte/nieświadome metody badawcze

Bardziej szczegółowo

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 1: Terminologia badań statystycznych dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl Statystyka (1) Statystyka to nauka zajmująca się zbieraniem, badaniem

Bardziej szczegółowo

Kognitywistyka II r. Terminy wykładów. Literatura - psychometria. Teorie inteligencji i sposoby jej pomiaru (1)

Kognitywistyka II r. Terminy wykładów. Literatura - psychometria. Teorie inteligencji i sposoby jej pomiaru (1) Kognitywistyka II r Teorie inteligencji i sposoby jej pomiaru (1) Terminy wykładów 13. 03. 2008 27. 03. 2008 03. 04. 2008 17. 04. 2008 24. 04. 2008 08. 05. 2008 15. 05. 2008 29. 05. 2008 05. 06. 2008 12.

Bardziej szczegółowo

Umiejętności Polaków wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Osób Dorosłych

Umiejętności Polaków wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Osób Dorosłych Umiejętności Polaków wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Osób Dorosłych (PIAAC - The Programme for the International Assessment of Adult Competencies) Międzynarodowe Badanie Kompetencji Osób Dorosłych

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Psychologia różnic indywidualnych 1100-Ps2RI-SJ. Kod przedmiotu. Pedagogiki i Psychologii

OPIS PRZEDMIOTU. Psychologia różnic indywidualnych 1100-Ps2RI-SJ. Kod przedmiotu. Pedagogiki i Psychologii OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Psychologia różnic indywidualnych 1100-Ps2RI-SJ Wydział Instytut/Katedra Kierunek Pedagogiki i Psychologii Instytut Psychologii Psychologia Specjalizacja/specjalność

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia do egzaminu dyplomowego dla studentów kierunku Pedagogika PWSZ w Chełmie. Zakres pedagogiki ogólnej:

Zagadnienia do egzaminu dyplomowego dla studentów kierunku Pedagogika PWSZ w Chełmie. Zakres pedagogiki ogólnej: Zagadnienia do egzaminu dyplomowego dla studentów kierunku Pedagogika PWSZ w Chełmie. Zakres pedagogiki ogólnej: 1. Opisz rys historyczny pedagogiki. 2. Porównaj pojęcie wychowania w różnych teoriach pedagogicznych.

Bardziej szczegółowo

Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Socjologiczno-Historyczny, Instytut Socjologii

Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Socjologiczno-Historyczny, Instytut Socjologii Nazwa przedmiotu Metody badań społecznych Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Socjologiczno-Historyczny, Instytut Socjologii Kod przedmiotu S1S[2-3]O_01 Studia Kierunek studiów Poziom kształcenia

Bardziej szczegółowo

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem naukowym prof. dr hab. Tomasz

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Pedagogiczna ZNP w Warszawie. Specjalność: Pedagogika pracy z zarządzaniem i marketingiem,

Wyższa Szkoła Pedagogiczna ZNP w Warszawie. Specjalność: Pedagogika pracy z zarządzaniem i marketingiem, Wyższa Szkoła Pedagogiczna ZNP w Warszawie Katedra Pedagogiki Pracy dr hab. Henryk Bednarczyk Technologia kształcenia zawodowego Plan nauczania Specjalność: Pedagogika pracy z zarządzaniem i marketingiem,

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA IGNATIANUM W KRAKOWIE SYLABUS MODUŁU KSZTAŁCENIA. studia pierwszego stopnia studia drugiego stopnia. Wydział Filozofii Instytut Psychologii

AKADEMIA IGNATIANUM W KRAKOWIE SYLABUS MODUŁU KSZTAŁCENIA. studia pierwszego stopnia studia drugiego stopnia. Wydział Filozofii Instytut Psychologii AKADEMIA IGNATIANUM W KRAKOWIE SYLABUS MODUŁU KSZTAŁCENIA 01. Kierunek studiów oraz jednostka prowadząca moduł Rok akademicki: 2015/2016 Kierunek studiów: Psychologia Specjalność / specjalności: - Profil

Bardziej szczegółowo

Opisy efektów kształcenia w obszarze nauk przyrodniczych Załącznik 2

Opisy efektów kształcenia w obszarze nauk przyrodniczych Załącznik 2 Opisy efektów kształcenia w obszarze nauk przyrodniczych Załącznik 2 Aspekty kształcenia WIEDZA I stopień II stopień III stopień Wiedza dotycząca fundamentów nauk przyrodniczych (fizyki, chemii, na poziomie

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu / modułu w języku polskim Etyka marketingu i zarządzania placówkami edukacyjnymi 2. Nazwa przedmiotu / modułu w języku angielskim Ethics

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku Nauki o rodzinie

Efekty kształcenia dla kierunku Nauki o rodzinie Załącznik nr 21 do Uchwały Nr 673 Senatu UWM w Olsztynie z dnia 6 marca 2015 roku w sprawie zmiany Uchwały Nr 187 Senatu UWM w Olsztynie z dnia 26 marca 2013 roku zmieniającej Uchwałę Nr 916 Senatu UWM

Bardziej szczegółowo

Wytyczne Wydziałowej Rady ds. Jakości Kształcenia na. Wydziale Turystyki i Rekreacji

Wytyczne Wydziałowej Rady ds. Jakości Kształcenia na. Wydziale Turystyki i Rekreacji Wytyczne Wydziałowej Rady ds. Jakości Kształcenia na Wydziale Turystyki i Rekreacji w sprawie dostosowania programów kształcenia dla kierunku studiów, poziomów i profili kształcenia prowadzonych w uczelni

Bardziej szczegółowo

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Małgorzata Kosiorek Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Oicyna Wydawnicza Impuls Kraków 2007 Copyright by Oicyna Wydawnicza Impuls, Kraków

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. Informacje ogólne

KARTA PRZEDMIOTU. 1. Informacje ogólne KARTA PRZEDMIOTU. Informacje ogólne Nazwa przedmiotu i kod (wg planu studiów): Kierunek studiów: Specjalność: Poziom kształcenia: Profil kształcenia: Forma studiów: Obszar kształcenia: Koordynator przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

Copyright by Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2000, 2008

Copyright by Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2000, 2008 Redaktor: Alicja Zagrodzka Korekta: Krystyna Chludzińska Projekt okładki: Katarzyna Juras Copyright by Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2000, 2008 ISBN 978-83-7383-296-1 Wydawnictwo Naukowe Scholar

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2012/2013

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2012/2013 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Karta przedmiotu Instytut Pedagogiczny obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2012/2013 Kierunek studiów: Matematyka Profil: Ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

Sylabus Część A - Opis przedmiotu kształcenia Grupa szczegółowych efektów kształcenia Badania naukowe w Położnictwie. Nazwa modułu/przedmiotu

Sylabus Część A - Opis przedmiotu kształcenia Grupa szczegółowych efektów kształcenia Badania naukowe w Położnictwie. Nazwa modułu/przedmiotu Nazwa modułu/przedmiotu Sylabus Część A - Opis przedmiotu Grupa szczegółowych efektów Badania naukowe w Położnictwie Kod grupy C.W, C.U, D.K Wydział NAUK O ZDROWIU Kierunek studiów Położnictwo Specjalności

Bardziej szczegółowo

ARKUSZ INFORMACJI DLA DYREKTORA SZKOŁY DO OCENY PRACY NAUCZYCIELA STANDARDY OSIĄGNIĘĆ, WSKAŹNIKI I DOWODY

ARKUSZ INFORMACJI DLA DYREKTORA SZKOŁY DO OCENY PRACY NAUCZYCIELA STANDARDY OSIĄGNIĘĆ, WSKAŹNIKI I DOWODY ARKUSZ INFORMACJI DLA DYREKTORA SZKOŁY DO OCENY PRACY NAUCZYCIELA STANDARDY OSIĄGNIĘĆ, WSKAŹNIKI I DOWODY LP. I STANDARDY WYMAGAŃ Poprawność metodyczna i merytoryczna prowadzonych zajęć dydaktycznych,

Bardziej szczegółowo

Liczba zadań a rzetelność testu na przykładzie testów biegłości językowej z języka angielskiego

Liczba zadań a rzetelność testu na przykładzie testów biegłości językowej z języka angielskiego Ewaluacja biegłości językowej Od pomiaru do sztuki pomiaru Liczba zadań a rzetelność testu na przykładzie testów biegłości językowej z języka angielskiego Tomasz Żółtak Instytut Badań Edukacyjnych oraz

Bardziej szczegółowo

BADANIA SONDAŻOWE W PRACY ADMINISTRACJI PUBLICZNEJ

BADANIA SONDAŻOWE W PRACY ADMINISTRACJI PUBLICZNEJ Kierunek studiów Stopień studiów Forma studiów ADMINISTRACJA I niestacjonarne SYLABUS PRZEDMIOTU BADANIA SONDAŻOWE W PRACY ADMINISTRACJI PUBLICZNEJ 1. DANE PODSTAWOWE Rodzaj przedmiotu Kod przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

Ocena potrzeb szkoleniowych oraz wiedzy lekarzy i lekarzy dentystów w zakresie kompetencji miękkich oraz organizacji systemu ochrony zdrowia

Ocena potrzeb szkoleniowych oraz wiedzy lekarzy i lekarzy dentystów w zakresie kompetencji miękkich oraz organizacji systemu ochrony zdrowia Ocena potrzeb szkoleniowych oraz wiedzy lekarzy i lekarzy dentystów w zakresie kompetencji miękkich oraz organizacji systemu ochrony zdrowia Raport z badania ilościowego realizowanego wśród lekarzy i lekarzy

Bardziej szczegółowo

Pełny opis kursu/ Cele dydaktyczne wynikające z realizacji przedmiotu

Pełny opis kursu/ Cele dydaktyczne wynikające z realizacji przedmiotu KARTA PRZEDMIOTU CECHA PRZEDMIOTU OPIS INFORMACJE OGÓLNE O PRZEDMIODCIE Jednostka realizująca Instytut Nauk o zdrowiu Kierunek Profil kształcenia Poziom realizacji przedmiotu Forma kształcenia Tytuł zawodowy

Bardziej szczegółowo