Redaktor naczelny: Stanisław Bieleń Sekretarz redakcji: Jacek Kosiarski

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Redaktor naczelny: Stanisław Bieleń Sekretarz redakcji: Jacek Kosiarski"

Transkrypt

1 RADA REDAKCYJNA Bolesław Balcerowicz, Wiesław Dobrzycki, Witold M. Góralski, Edward Haliżak, Leszek Kasprzyk, Roman Kuźniar, Teresa Łoś-Nowak, Leonard Łukaszuk, Marek J. Malinowski, Grażyna Michałowska, Bogusław Mrozek, Stanisław Parzymies, Stanisław Pawlak, Marek Pietraś, Jan Rowiński, Mirosław Sułek, Janusz Symonides, Ryszard Zięba, Lubomir Zyblikiewicz Redaktor naczelny: Stanisław Bieleń Sekretarz redakcji: Jacek Kosiarski Adres Redakcji: Stosunki Międzynarodowe International Relations Instytut Stosunków Międzynarodowych UW Warszawa, ul. Żurawia 4 tel ; faks Publikacja dofinansowana przez Wydział Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego Copyright by Instytut Stosunków Międzynarodowych UW, 2010 Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2010 ISSN Realizacja zamówienia: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Warszawa, ul. Nowy Świat 4 Dział Handlowy, tel. ( ) ; Księgarnia internetowa: Druk i oprawa

2 SPIS TREŚCI STUDIA Ryszard Skarzyń s k i, Stosunki międzynarodowe, system międzynarodowy i poliarchia Ł ukasz Ł otocki, Obcość jako kategoria analityczna stosunków międzynarodowych Scott Nicholas Romaniuk, Engaging gender (in)security Leonard Ł ukaszuk, Nowe dziedziny i formy współpracy w przestrzeni kosmicznej a bezpieczeństwo międzynarodowe W ł odzimierz Anioł, Międzynarodowe kontrowersje wokół Arktyki i Spitsbergenu OPRACOWANIA I MATERIAŁY Magdalena Ostrowska, Znaczenie rosyjskiej polityki historycznej dla odbudowy statusu mocarstwowego państwa Adam R. Bartnicki, Mocarstwowość morska Rosji Karol Tofil, Polityka Federacji Rosyjskiej wobec Izraela Jan Bury, System bezpieczeństwa narodowego Izraela Anna Tomaszczyk, Siła militarna jako narzędzie polityki zagranicznej i bezpieczeństwa RFN Dariusz R. Bugajski, Klimatyczna deterytorializacja państwa na przykładzie Tuvalu Anna Wróbel, Znaczenie sektora usług dla rozwoju gospodarczego Indii. 221 SPRAWOZDANIA I INFORMACJE Alicja Curanović, Sprawozdanie z XVI konferencji Wydziału Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego pt. Polityka zagraniczna Polski po akcesji atlantyckiej i unijnej bilans i perspektywy

3 Bartł omiej Zgliń s k i, Sprawozdanie z 26. Tajwańsko-Europejskiej Konferencji nt. The European Union and East Asian Security East Asia and the European Union in an Emerging Multipolar World Beata Surmacz, Sprawozdanie z konferencji Zakładu Stosunków Międzynarodowych Wydziału Politologii UMCS w Lublinie nt. Nowe oblicza dyplomacji RECENZJE Stanisław Parzymies (red.), Dyplomacja czy siła? Unia Europejska w stosunkach międzynarodowych Andrzej Podraza Andrzej Gałganek, Historia teorii stosunków międzynarodowych Edward Haliż a k Stanisław Bieleń, Konstantin Chudolej (red.), Stosunki Rosji z Unią Europejską. Otnoszenija Rossiji z Jewrosojuzom Ewa Czarkowska, Ryszard Czarkowski Andrzej Gil, Tomasz Kapuśniak (red.), Polityka wschodnia Polski. Uwarunkowania. Koncepcje. Realizacja Stanisł aw Bieleń Leonard Łukaszuk, Dobra intelektualne. Problemy międzynarodowej ochrony Leszek Kasprzyk Jean-Louis van de Wouwer, François Lambert, European Trajectories in Space Low 2007 Leonard Ł ukaszuk Paweł Janusz Borkowski, Polityka Sąsiedztwa Unii Europejskiej Maciej Raś Anthony Giddens, The Politics of Climate Change Anna Skrzypek Tomasz Kapuśniak, Krzysztof Fedorowicz, Michał Gołoś (red.), Białoruś, Mołdawia i Ukraina wobec wyzwań współczesnego świata Alicja Curanović W numerze piszą

4 CONTENTS STUDIES Ryszard Skarzyń s k i, International relations, the international system and polyarchy Ł ukasz Ł otocki, Otherness as an analytical category in international relations Scott Nicholas Romaniuk, Engaging gender (in)security Leonard Ł ukaszuk, International security and new areas and forms of collaboration in space W ł odzimierz Anioł, International controversies over the Arctic and Spitsbergen ESSAYS AND BACKGROUND MATERIALS Magdalena Ostrowska, The significance of Russia s historical policy for the rebuilding of its great power status Adam R. Bartnicki, Russia s maritime power ambitions Karol Tofil, The policy of the Russian Federation towards Israel Jan Bury, Israel s national security system Anna Tomaszczyk, Germany s military power as a tool of foreign and national security policy Dariusz R. Bugajski, The climatic deterritorialization of a country as illustrated by the case of Tuvalu Anna Wróbel, The significance of the service sector for India s economic development REPORTS AND NEWS Alicja Curanović, Report from the 16 th Conference of the Faculty of Journalism and Political Science at the University of Warsaw: Polish

5 foreign policy following membership of NATO and the EU assessment and prospects Bartł omiej Zgliń s k i, Report from the 26 th Taiwan-Europe Conference: The European Union and East Asian Security East Asia and the European Union in an emerging multipolar world Beata Surmacz, Report from a conference organized by the Department of International Relations, Faculty of Political Science at the Marie Curie- Skłodowska University, Lublin: The new face of diplomacy REVIEWS Stanisław Parzymies (ed.), Dyplomacja czy siła? Unia Europejska w stosunkach międzynarodowych [Diplomacy or force? The European Union in international relations] Andrzej Podraza Andrzej Gałganek, Historia teorii stosunków międzynarodowych [A history of international relations theory] Edward Haliż a k Stanisław Bieleń, Konstantin Chudolej (eds.), Stosunki Rosji z Unią Europejską. Otnoszenija Rossiji z Jewrosojuzom [Relations between Russia and the European Union] Ewa Czarkowska, Ryszard Czarkowski Andrzej Gil, Tomasz Kapuśniak (eds.), Polityka wschodnia Polski. Uwarunkowania. Koncepcje. Realizacja [Poland s Eastern Policy. Conditions. Concepts. Realization] Stanisł aw Bieleń Leonard Łukaszuk, Dobra intelektualne. Problemy międzynarodowej [Intellectual property problems relating to its international protection] Leszek Kasprzyk Jean-Louis van de Wouwer, François Lambert, European Trajectories in Space Low 2007 Leonard Ł ukaszuk Paweł Janusz Borkowski, Polityka Sąsiedztwa Unii Europejskiej [EU Policy towards its neighbours] Maciej Raś Anthony Giddens, The Politics of Climate Change Anna Skrzypek Tomasz Kapuśniak, Krzysztof Fedorowicz, Michał Gołoś (eds.), Białoruś, Mołdawia i Ukraina wobec wyzwań współczesnego świata [Belarus, Moldavia and Ukraine in the face of challenges posed by the contemporary world] Alicja Curanović On the Authors

6 Stosunki międzynarodowe, Międzynarodowe system międzynarodowy International i poliarchia Relations nr 1 2 (t.41) 2010 S T U D I A Ryszard Skarzyński STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE, SYSTEM MIĘDZYNARODOWY I POLIARCHIA 1 1. Kres perspektywy narodowej 1 Nauka o stosunkach międzynarodowych jest już dzisiaj dobrze ukształtowaną dziedziną wiedzy, która ma określony przedmiot poznania, nawet jeśli ten nie zawsze jesteśmy w stanie opisać w sposób satysfakcjonujący naszym językiem i po prostu lepiej czujemy jego specyfikę i granice, aniżeli wyrażamy w analizach. Właśnie język, a dokładniej właściwy mu aparat pojęciowy, wydaje się być kluczową barierą dla rozwoju tego obszaru wiedzy. Dzieje się tak, ponieważ nauka o stosunkach międzynarodowych nie korzysta dostatecznie z ustaleń innych nauk społecznych, zwłaszcza socjologii, łatwo natomiast przejmuje terminologię od polityków i z publicystyki prasowej. Dlatego nierzadko posiłkuje się naiwnymi, ale wzbudzającymi oczekiwane emocje pojęciami typu system wielobiegunowy czy porządek społeczny i wspólnota międzynarodowa 2. Niestety, nawet pojęcia stosunki międzynarodowe i system międzynarodowy nasuwają liczne wątpliwości, ponieważ coraz bardziej zdajemy sobie sprawę z tego, że cecha narodowości nie jest uniwersalnym wyróżnikiem stosunków społecznych naszego gatunku w wielkiej przestrzeni, ale stanowi atrybut, który przyznano zbiorowościom ludzkim na pewnym etapie ich rozwoju, na dodatek w konkretnym zamiarze. Nie w celu opisu, ale aby połączyć ludzi za pomocą uczuć (narodowych), pokazać ich wyższość wobec innych zbiorowości i prawo przynależności do szczególnego klubu, 1 Materiały do niniejszego studium uzupełniłem w czerwcu 2009 r. podczas pobytu na Uniwersytecie w Marburgu, finansowanym przez Alexander-von-Humboldt-Stiftung (Bonn). 2 R. Skarzyński, Czy istnieje porządek międzynarodowy? Jak starożytne i średniowieczne wzorce myślowe określają terminologię współczesnej nauki o stosunkach międzynarodowych, w: E. Kużelewska, K. Stefanowicz (red.), Wybrane problemy globalnej i regionalnej polityki międzynarodowej, Toruń 2009, s

7 10 Ryszard Skarzyński jakim w XIX w. stawał się coraz bardziej krąg państw narodowych. Innych, spoza tego towarzystwa, na przykład Tybetańczyków, Basków czy Kurdów, chociaż mają wszystkie kulturowe cechy narodów, określa się chociażby mianem ludów, mniejszości czy plemion, odmawiając już na poziomie ideologii prawa do samostanowienia. Trudno też jest sobie uzmysłowić, że starożytni Rzymianie byli, w naszych współczesnych kategoriach, narodem dojrzałym. Przecież narody jawią się nam jako zjawisko nowożytne, co najwyżej korzeniami sięgające późnego średniowiecza. Dlatego Rzymianie nie mieszczą się w tym schemacie. Takie ich potraktowanie nie znajduje uzasadnienia w faktach, ale zabezpiecza nas przed dewastacją spójności własnego obrazu świata. Niewiele osób uświadamia sobie jeszcze, że coraz wyraźniejszy staje się kres epoki narodów, gdyż ludzkość organizuje się powoli wedle innych zależności i odczuwanie tożsamości przez składające się na nią zbiorowości podlega ewolucji. Wiele procesów społecznych prowadzi do destrukcji świadomości narodowej i związanej z nią organizacji. Nawet jeśli w Barcelonie, Bilbao, a także w Katowicach niektórzy myślą inaczej. Koniec narodów wieszczą przynajmniej trzy zjawiska. Po pierwsze, w wyniku masowych migracji ludności i rozwoju środków komunikowania mamy do czynienia z mieszaniem się zbiorowości i przenikaniem oddzielonych dotychczas od siebie kultur na niespotykaną dotychczas skalę. Proces ten stale ulega nasileniu, a jego efektem musi być powolna destrukcja świadomości narodowej. Po drugie, mamy do czynienia z szybkim wzrostem znaczenia technologii w życiu naszego gatunku. Technologia zaś jest zjawiskiem ponadnarodowym, które zmienia i coraz bardziej będzie zmieniać status narodów i ich relacje. Dzisiaj dla procesu jej tworzenia coraz mniejsze znaczenie mają granice polityczne. Tym szybciej spada rola tego typu podziałów w kontekście przepływu i wykorzystania technologii. Po trzecie, empirycznie potwierdzona ostatecznie w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat hipoteza genetycznej jedności gatunku ludzkiego, wyklucza myślenie nie tylko w kategoriach ras, lecz także odrębności między narodami na poziomie cech dających się wyrazić nie ideologicznie, ale statystycznie, czyli ilościowo 3. Wiemy, że narody są wyłącznie zjawiskami kulturowymi, utrwalanymi politycznie. Kiedy świadomość tego będzie się upowszechniała, zwłaszcza w kontekście migracji ludności i wzrostu znaczenia technologii, czemu będzie towarzyszyło narastanie niechęci do konfrontacji fizycznej, dojdzie do dalszej erozji uczuć narodowych i zastępowania ich innymi uczuciami. Przyszły świat nie będzie światem narodów, chociaż jeszcze sporo czasu musi upłynąć zanim on powstanie. Naukowcy jednak nie mogą czekać z kształtowaniem 3 Dzisiaj nie można już mówić o biologicznych podstawach ras czy narodów. Zastąpiło je pojęcie odległości genetycznej, a ta jest w obrębie ludzkości taka, że ujawnia jej jedność na poziomie gatunkowym. Zob. L. Cavalli-Sforza, Gene, Völker und sprachen. Die biologischen Grundlagen unserer Zivilisation, München 2001.

8 Stosunki międzynarodowe, system międzynarodowy i poliarchia 11 teoretycznych podstaw własnej dyscypliny do momentu, kiedy jej dotychczasowe fundamenty ulegną całkowitemu rozmyciu. Tym bardziej, gdy rośnie w ich szeregach świadomość o tym, że wiele tradycyjnych założeń teoretycznych uprawianej przez nich nauki staje się coraz bardziej wątpliwych. One kształtowały się wraz z wyodrębnianiem się nowoczesnych narodów w XIX i XX w. Ich upadek nastąpi daleko wcześniej nim owe narody osiągną swój kres. Czy w związku z tym skończą się też stosunki międzynarodowe? Nie ulega wątpliwości, że do czegoś takiego dojdzie, jeśli pod tym pojęciem rozumieć relacje terytorialnych jednostek politycznych czerpiących swoją tożsamość z wizji narodu i jego przeznaczenia. Może w związku z tym potrzebujemy do opisu i analizy zjawisk określanych obecnie mianem narodowych pojęć bardziej ponadczasowych, obiektywnych, neutralnych, pozwalających nam lepiej zrozumieć nie interesy narodowe, ale globalne funkcjonowanie naszego gatunku w wielkiej przestrzeni i długim czasie, rozciągającym się na życie wielu kolejnych pokoleń? Tym bardziej że nauka o stosunkach międzynarodowych rozwija się stosunkowo szybko, chociaż jednocześnie kryzys jej podstaw teoretycznych się nasila. Świadomość nieoczekiwanej złożoności rzeczywistości międzynarodowej ujawnia się w kolejnych ustaleniach specjalistów zajmujących się tą problematyką. Chociażby wówczas, kiedy dochodzą do wniosku, że przedmiotem badań nauki o stosunkach międzynarodowych jest nie tylko problematyka międzynarodowa, ale także transnarodowa, a funkcjonowanie systemów narodowych jest ściśle związane z mechanizmami działania systemów społecznych, integrujących ludzkie zbiorowości w wielkiej przestrzeni. Systemy określane mianem międzynarodowych po prostu nie są odrębne, ale tworzą składową sieci stosunków społecznych, jakie kształtują się w ramach rozmieszczonego globalnie gatunku ludzkiego. Podejście transgraniczne uzmysławia nam, że uczestnikami stosunków międzynarodowych są nie tylko państwa, ale i wiele innych podmiotów społecznych, w tym nawet jednostki ludzkie. Dowodzi też, że sprzeczności pojawiające się w stosunkach międzynarodowych niekoniecznie są generowane przez rządy. One znacznie częściej rozwijają się głęboko w strukturach społecznych. Chociażby w lokalnych wspólnotach, gdzie rodzą się uprzedzenia wobec obcych, oraz w firmach oczekujących ochrony własnych interesów poza granicami państwa. Niedostatki wiedzy o stosunkach międzynarodowych są z pewnością również efektem mizernego wykorzystania teorii socjologicznej. Ona uzmysławia nam wiele zależności, także w wielkiej przestrzeni, jednocześnie pokazując, chociaż nierzadko z trudem, jak zjawiska mikrospołeczne przekładają się na makrospołeczne. Warto korzystać z ustaleń socjologii, aby także uświadomić sobie jedną z fundamentalnych sprzeczności wiedzy o stosunkach międzynarodowych. Chodzi mianowicie o to, że narody nie są uczestnikami stosunków międzynarodowych. Ten paradoks, trudny do pojęcia na gruncie tradycyjnej politologii i ekonomii, łatwo daje się wyjaśnić socjologicznie.

9 12 Ryszard Skarzyński Narody są kulturowo ukształtowanymi zbiorowościami, czyli wspólnotami wyobrażonymi 4, ujawniającymi swoją odrębność wskutek samorzutnego, bezplanowego kultywowania charakterystycznych dla siebie przedstawień własnego pochodzenia, cech, losu, tradycji, a przede wszystkim szczególnych obyczajów. Wszystko to po to, aby ludzie mogli odczuwać sens własnej egzystencji i dzięki wspólnemu przebywaniu, własnemu językowi, literaturze, filozofii i innym przejawom sztuki, a także zagrożeniu z zewnątrz, ze strony obcych. Narody nie stają się jednak podmiotami politycznymi w prosty sposób. One nimi w całości w ogóle się nie stają, zyskują natomiast zdolność do działania dopiero wskutek wieloetapowego przekształcenia się w organizację polityczną. Nie narodu jako takiego, ale jego części. Jednak zanim to się stanie, istnieje sama zbiorowość, a każda zbiorowość, także etniczna, jest wyłącznie amorficzną masą ludzi pozbawionych przygotowania do aktywności jako całość. Z takiego rozumienia narodu wynikają wielkie konsekwencje. Zbiorowość narodową, a faktycznie jej aktywowaną część, jednoczy ostatecznie wizja powszechnego porządku, która jest w jego szeregach uznawana za fundament oczekiwanego ładu i tworzy podstawę narodowej ideologii politycznej. Jednak żaden naród jako taki, czyli jako zbiorowość, sam nie wytwarza tej wizji. On otrzymuje ją, gdy w wielkiej przestrzeni kształtowaniu podlega odczuwanie jego odrębności przez szeroko rozumianą kulturę. Jej częścią jest myśl polityczna artykułowana przez nielicznych jego przedstawicieli. Wizja musi być dostarczona narodowi, aby go poruszyć. Podobnie w jego szeregach musi być wyzwolony impuls do mobilizacji politycznej, aby ukonstytuował się on jako terytorialny podmiot zdolny posługiwać się wszystkimi wymaganymi środkami w wielkiej przestrzeni, wśród innych tego typu bytów. Gotowy do rywalizacji z nimi, przede wszystkim kulturowej i gospodarczej, ale także na śmierć i życie. Sama zbiorowość jest do takich wyczynów całkowicie nieprzygotowana. Dlatego żaden naród jako zbiorowość jeszcze nie stworzył państwa i tego nie uczyni w przyszłości. Jeśli procesy pozostawiające wrażenie takiej jego działalności u powierzchownie je analizujących obserwatorów miały miejsce, to ich faktyczną siłą sprawczą była jednak zawsze część narodu. Ona na dodatek stawała się zdolna do egzystencji politycznej dopiero w efekcie wyłonienia kierownictwa uprawnionego, aby zarządzać jej losem (czerpiącego uprawnienie do podejmowania szczególnych działań z ideologii narodowej). Każdy naród konstytuuje się w części w podmiot polityczny zdolny operować w wielkiej przestrzeni, a jest to efektem aktywności jego wąskiej mniejszości, nazywanej elitą. Ona wytycza wizję przesądzającą o politycznej odrębności narodu, nakreśla strategię postępowania, zarządza zasobami, pobudza masę zbiorowości narodowej do działania i ją prowadzi. Tak wyłaniały się ruchy narodowe, a potem państwa narodowe. 4 B. Anderson, Wspólnoty wyobrażone. Rozważania o źródłach i rozprzestrzenianiu się nacjonalizmu, Kraków 1997, s. 19.

10 Stosunki międzynarodowe, system międzynarodowy i poliarchia 13 Warto ponadto zauważyć, że nie istnieją państwa złożone wyłącznie z obywateli jednej narodowości. Nawet w skrajnie jednolitej etnicznie i od tej strony zupełnie wyjątkowej Japonii, są mniejszości narodowe, a Stany Zjednoczone tworzą po prostu tygiel skupiający ludzi pochodzących z różnych narodów. Dlatego mówienie o narodach jako uczestnikach stosunków międzynarodowych jest poważnym uproszczeniem. To, co zwykle prezentuje się jako naród, jest w kontekście etnicznym o wiele bardziej złożone i samo w sobie wymaga szczegółowych badań. Natomiast mówienie o narodzie jako jedności nie wynika ze stanu wiedzy naukowej, ale z dążenia do przedstawiania go jako jednolitego podmiotu zdolnego do skutecznej rywalizacji w wielkiej przestrzeni. Ono jest potrzebne dla skutecznej mobilizacji politycznej. Takie podejście nie jest neutralne dla rozwoju nauki o stosunkach międzynarodowych. Jego akceptacja prowadzi do myślenia w kategoriach ideologicznych i uniemożliwia ukonstytuowanie się teorii stosunków międzynarodowych zdolnej sprostać elementarnej krytyce metodologicznej. Socjologia pozwala nam uświadomić sobie, jak bardzo względne jest pojęcie narodu. Historia dostarcza licznych przykładów na ten temat. Kiedyś próbowano mówić o narodzie mandżurskim, radzieckim, jugosłowiańskim, a nawet, co pewnie mało kto pamięta, enerdowskim. Dzisiaj należy spodziewać się doktryny uzasadniającej istnienie narodu czarnogórskiego, a może nawet osetyjskiego lub naddniestrzańskiego. Do pomyślenia jest każde wyobrażenie narodu, jeśli tylko wyłonią się promujące go interesy. Jeśli tak, to co warte jest pojęcie narodu do analizy zjawisk społecznych wielkiej przestrzeni? Można nim operować zależnie od partykularnych interesów i emocjonalnie kształtujących się sympatii, zwłaszcza w mediach. Używane tam sformułowania potem mieszają w głowach naukowcom i nie pozwalają im oprzeć się na jasnej terminologii, a nawet nie dopuszczają do wyłonienia neutralnej światopoglądowo teorii. Warto zatem pamiętać, że naród jest zbiorowością i w tej postaci w niczym nie uczestniczy, nawet jeśli jego ideologia podkreśla wielką rolę, jaką on ma do odegrania. Natomiast naród zorganizowany w państwo przestaje być zbiorowością nie w całości, ale wyłącznie w części w ten sposób zgrupowanej w wielkiej przestrzeni. Dopiero wtedy awansuje do rangi uczestnika sieci stosunków społecznych w tym wymiarze, ale faktycznie nie jako naród, ale jako państwo. W nim istnieją mniejszości etniczne czy narodowe, które mają własne interesy, a reprezentujące je organizacje dążą do własnych celów. Oznacza to, że każde państwo, także narodowe, jest tylko opakowaniem rozmaitych podmiotów, zjednoczonych w warunkach danego środowiska i od tego środowiska pozostaje zależne. Opakowanie to skupia byty o silnie zróżnicowanych właściwościach i dlatego ma charakter hybrydy. Nauka, która opiera się na tak względnych, płynnych kategoriach, jak naród, nigdy nie uzyska zadowalającej stabilności pojęciowej i nie ukształtują się jej trwałe podstawy teoretyczne. Tym bardziej że dzisiaj powoli oczywiste staje się, że geneza tego, co nazywa się mianem systemów międzynarodowych nie sięga konferencji

11 14 Ryszard Skarzyński pokojowych kończących wojnę trzydziestoletnią 5, jak to się zwykle przyjmuje w nauce o stosunkach międzynarodowych. Pierwszym systemem międzynarodowym nie był system westfalski, a nawet nie był system miast-państw starożytnej Grecji. Powstanie systemów wykazujących właściwości struktur aktualnie określanych międzynarodowymi, było związane z ewolucyjnym wyłonieniem stosunków politycznych i grupowaniem ludzkich zbiorowości w polityczne organizacje terytorialne zdolne do działania w wielkiej przestrzeni. Ich początki były skutkiem przejścia ludzi od gospodarki zbieracko-łowieckiej do rolnictwa i sięgają IV tysiąclecia p.n.e. Wyłoniły się najpierw w Egipcie faraonów, starożytnej Mezopotamii i w Chinach, by potem rozszerzać się i ostatecznie objąć cały świat 6. W XX w. to, co obecnie nazywamy systemem międzynarodowym, uzyskało charakter globalny. Zanim powstały systemy międzynarodowe od dawna funkcjonowały systemy społeczne grupujące ludzi w terytorialnych politycznych jednostkach wedle odczuwania tożsamości religijnej, a potem budujące tożsamość na gruncie wizji ugruntowanych ideą porządku kreowanego przez dynastię. Czy w związku z tym układ terytorialnych politycznych zgrupowań ludzi możemy nazwać po prostu systemem międzynarodowym? Czy ta nazwa nas zadowoli, wzbudzi przekonanie, że dobrze rozumiemy związany z nią aspekt funkcjonowania społeczeństw ludzkich? Czy używamy jej wyłącznie dlatego, ponieważ nie przychodzi nam na myśl żadne inne określenie tej struktury? Rozwikłanie powyższej kwestii będzie miało kluczowe znaczenie dla kształtowania się dyscypliny określanej obecnie mianem nauki o stosunkach międzynarodowych. Sądzę, że ta nazwa może nie przetrwać. Z pewnością zaś jej byt jest mocno zagrożony. Jeśli się utrzyma, to wyłącznie z racji braku lepszego terminu, ale to osłabi przyszłą konsolidację dyscypliny badającej stosunki w wielkiej przestrzeni. Jeśli termin pozostanie jako pojęcie określające pewien typ stosunków rozwijanych i ustanawianych przez gatunek ludzki, wtedy nie będzie go można rozumieć dosłownie. Pozostanie mu ranga symbolu. 2. Potrzeba nowej teorii Wydaje się, że szansą przełamania impasu, w jaki obecnie popada powoli nauka o stosunkach międzynarodowych, byłoby stworzenie jej lepiej ugruntowanych podstaw teoretycznych. Taka teoria, która pozwoli przezwyciężyć ograniczenia realizmu (będącego produktem epoki narodowej) i innych szkół, rysuje się już na horyzoncie i z pewnością ostatecznie wyłoni się w ciągu najbliższych kilkunastu lat. Będzie nią ewolucjonizm, który przedstawi ludzkie zgrupowania wielkiej przestrzeni w kategoriach 5 B. Buzan, R. Little, International Systems in World History. Remaking the Study of International Relations, Oxford R. Skarzyński, Powstanie polityki i początki prehistorii stosunków międzynarodowych, Studia Politologiczne 2010 (w druku).

12 Stosunki międzynarodowe, system międzynarodowy i poliarchia 15 struktur społecznych powołanych wskutek działania doboru społecznego, w celu podnoszenia kontroli nad zasobami i procesami ich przetwarzania na energię. Nowa teoria pokaże w odmiennym świetle przyczyny rywalizacji podmiotów politycznych, uchwyci je w kategoriach adaptacji i selekcji w wielkiej przestrzeni. Nie od zakończenia wojny trzydziestoletniej, ale w ogóle, od początku do końca, także w odniesieniu do przyszłości aczkolwiek tej oczywiście nie opisze. Zanim jednak ewolucyjna teoria stosunków międzynarodowych uzyska dojrzałe oblicze, warto zastanowić się nad kategoriami analizy ludzkich relacji społecznych w wielkiej przestrzeni, czyli tam, gdzie rozwijają się stosunki nazywane przez nas międzynarodowymi. Sądzę, że przydatne do tego mogą okazać się kategorie stworzone do myślowego uchwycenia rzeczywistości społecznej w starożytnej Grecji, gdy miasta-państwa stworzyły jeden z ciekawszych systemów społecznych, pozbawiony wprawdzie narodów, ale stanowiący zgrupowanie jednostek dysponujących tożsamością kulturową i zdolnych do egzystencji politycznej, a więc do przetrwania i ekspansji za pomocą wszystkich środków, w celu ustanowienia własnego porządku w znanym wówczas świecie. Zrozumienie globalnej ekspansji gatunku ludzkiego w przestrzeni i czasie w ciągu ostatnich sześciu tysięcy lat, możliwe jest tylko przy uwzględnieniu ewolucji jego struktur organizacyjnych, które podlegały przeobrażeniom, prowadzącym do wyłaniania się spośród nich jednostek coraz bardziej złożonych. Jednak nie tak, jak się to zwykle rozumie, używając pojęć ideologicznych, typu niewolnictwo, feudalizm czy kapitalizm. Obiektywne kategorie do ich wyjaśnienia wytworzyli starożytni Grecy, obserwując zmagania polityczne w swoim małym świecie. Wprawdzie koncentrowali się oni na problematyce dobrego ustroju społecznego, ale zdarzało im się poświęcać nieco uwagi także rzeczywistym mechanizmom politycznym. Przede wszystkim już podczas lektury Wojny peloponeskiej Tukidydesa, a w mniejszym zakresie także Polityki Arystotelesa (nie zajmował się on niestety zewnętrznymi relacjami miast greckich, koncentrując na ich ustroju), łatwo dostrzeżemy, że ewolucję stosunków społecznych naszego gatunku, jaka miała miejsce w ciągu ostatnich sześciu tysięcy lat, można opisać przy użyciu trzech terminów: anarchii, monarchii i poliarchii. Ponadto grecki system pojęć, służących do analizy tego systemu stosunków społecznych, uzupełnia koncepcja układu sił, który może znajdować się w czterech modelowych stanach: równowagi sił, przewagi jakiejś potęgi (lub sojuszu kilku potęg), hegemonii (przywództwa jednego z takich ośrodków), albo dominacji (stanu, w którym największa potęga kontroluje cały układ sił, przeobrażając go we własny). Kategorie, do których się tutaj odwołuję, nie były powszechnie stosowane, ale wyraźnie obecne w myśleniu Greków. Ich wartość polega na wewnętrznej logice i oddaniu w prosty, a jednocześnie neutralny aksjologicznie sposób istoty mechanizmów rządzących systemami politycznymi. Badania historyczne potwierdzają przydatność pojęć anarchii, monarchii i poliarchii do opisu i wyrażenia sensu rzeczywistych procesów społecznych w skali globalnej. Z punktu widzenia teorii ewo-

13 16 Ryszard Skarzyński lucji, która rozpatruje owe procesy w kontekście pojawiających się adaptacji i ich selekcji, za pomocą trzech wymienionych terminów można stworzyć i przedstawić przejrzysty schemat przemian struktur społecznych gatunku ludzkiego od momentu powstania pierwszych organizacji politycznych po czasy dzisiejsze. Tukidydes, jeden z najbardziej wnikliwych umysłów starożytności, który nie tylko zrekonstruował dzieje wielkiej wojny, ale także zastanawiał się nad mechanizmami funkcjonowania społeczeństw, był świadom charakteru stosunków określających społeczne życie ludzi w przeszłości i opisywał je jako stan, w którym każdy osobiście dbał o swoje bezpieczeństwo 7. Jego rodacy taki układ stosunków społecznych dobrze znali i nazywali po prostu bezrządem, czyli anarchią. Monarchia oznaczała dla nich natomiast wyłonione z anarchii jedynowładztwo 8. Królestwo już wówczas uchodziło za jej szczególny wariant. Później, zwłaszcza w średniowieczu, te dwa terminy utożsamiano, uznając za desygnat systemu rządów, w którym włada najważniejszy, koronowany przedstawiciel dynastii, a więc rodu zdolnego dowieść wystarczającej potęgi materialnej i boskiego namaszczenia. Ta ideologia przetrwała do dzisiaj. Tymczasem w rozumieniu starożytnych Greków, wolnym od emocji i uprzedzeń, monarchia była jednak czymś innym: systemem stosunków społecznych wydzielonych na odrębnym terytorium, nad którym pieczę sprawuje jeden ośrodek przemocy, odpowiedzialny za bezpieczeństwo, obowiązywanie prawa i stosunki z obcymi. Stanowiła porządek, określający sposób życia ludzi. Tym samym monarchia była bytem społecznym, ograniczonym do wydzielonej przestrzeni i poddanym nadzorowi pojedynczego, wyraźnie wyodrębnionego centrum władzy. Mówiąc inaczej, była wyłącznie przeciwieństwem anarchii i niczym więcej. Arystoteles za specyficzne warianty monarchii uznawał nie tylko te mające na względzie dobro ogółu, czyli królestwo, arystokrację i politeję. Na tej samej zasadzie odróżniał systemy zdegenerowane, dyktaturę, oligarchię i demokrację 9. Oznacza to, że monarchii nie należy prezentować jako rządów jednego człowieka. Jest to system społeczny o szczególnych cechach politycznych, a jego wariantami są tak samo królestwo, jak i demokracja. Aby to sobie uświadomić, wystarczy uważnie przeczytać to, co na ten temat napisał Arystoteles. Warto też uzmysłowić sobie, że w kontekście naszej wiedzy biologicznej, socjologicznej i historycznej jedynowładztwo, w sensie osobistych rządów jednego człowieka, jest niemożliwe, zwłaszcza gdy dotyczy struktur rozciągających swoje panowanie w wielkiej przestrzeni. Ten, jako król czy prezydent, zwykle bardziej symbolizuje wartości, kierunek działania i prowadzi, natomiast rządy sprawuje złożony, wielopoziomowy aparat polityczny i administracyjny. Dowodzą tego chociażby najnowsze badania nad absolutyzmem 10. Uważa 7 Tukidydes, Wojna peloponeska, Warszawa 1953, s Arystoteles, Polityka, Warszawa 1964, s. 111 i Ibidem, s Ich wyniki rekapituluje Dagmar Freist (Absolutismus, Darmstadt 2008, s ).

14 Stosunki międzynarodowe, system międzynarodowy i poliarchia 17 się go za system władzy osobistej. W praktyce, chociaż królowi przypada tu szczególna rola, jego uprawnienia są możliwe do realizacji tylko wskutek sprawnie funkcjonującego aparatu władzy, w którym istotną rolę odgrywa wiele pracowitych, ale także przecież bystrych i przedsiębiorczych jednostek. Trudno to sobie dzisiaj uzmysłowić, ale na koncepcji anarchii i monarchii opiera się najprostsza i zarazem najbardziej przejrzysta teoria systemów politycznych i ustrojowych. Powstała ona ponad dwa tysiące lat temu, lecz zachowuje swoją przydatność, a nawet, w świetle teorii ewolucji, zyskuje na znaczeniu. W egzystencji ludzkich zbiorowości w przestrzeni i czasie nie idzie przede wszystkim to, ile osób czy ugrupowań sprawuje władzę albo w niej uczestniczy, ale rozstrzygające znaczenie ma fakt istnienia na terytorium, wydzielonym w efekcie politycznej koncentracji 11 i polaryzacji 12 stosunków społecznych, takiego ośrodka stanowienia prawa i stosowania przemocy, z którym nie rywalizuje żaden inny (aczkolwiek w obrębie tej przestrzeni rywalizują ze sobą podmioty zmierzające do jego kontrolowania). Dopiero wtedy możemy mówić o zniesieniu bezrządu (anarchii) i ustanowieniu jego przeciwieństwa. Powstały w ten sposób rząd, w sensie władzy politycznej, także podzielonej w zakresie kompetencji, ale tworzącej jednolity ośrodek codziennych decyzji, prawa i stosowania przemocy, oznacza funkcjonowanie jedynowładztwa, czyli monarchii. 3. Poliarchia Na tym jednak nie kończyła się przenikliwość starożytnych Greków, ujawniająca się w logice ich języka. Poliarchia 13 logicznie rzecz biorąc oznaczała w nim wielowładztwo, a więc nie jakiś rodzaj demokracji 14, ale system wchodzących we wzajemne stosunki monarchii, które rywalizują ze sobą o urzeczywistnienie własnej wizji i panowanie nad światem. Termin ten dopełnia obrazu struktur społecznych gatunku ludzkiego. Pozwala je uchwycić zarówno w przestrzeni regionalnej, jak i globalnej, a także w długim czasie, rozciągającym się na życie wielu generacji ludzi. Otwiera też, jak sądzę, nową perspektywę dla nauki o stosunkach międzynarodowych. Sięgającą czasowo poza porządek westfalski i świat zdominowany przez państwa narodowe. 11 Czyli skupienia ludzi, połączenia w jedną całość społeczną, zabezpieczającą ich interesy i pozwalającą wspólnie przetrwać. Szerzej: R. Skarzyński, Anarchia i policentryzm. Elementy teorii stosunków międzynarodowych, Białystok 2006, s Czyli rozdzielenia, konfrontacji zgrupowań ludzi w efekcie rywalizacji o odrębne interesy, co rodzi swoiste napięcie. Szerzej: ibidem. 13 Termin ten wprowadziłem w cytowanej książce Anarchia i policentryzm (s ). Tutaj nieco modyfikuję swoją koncepcję, uzupełniając ją pojęciem systemu społecznego. 14 Jak niefortunnie sugeruje Robert Dahl (Polyarchy. Participation and Opposition, New Haven 1971, s. 8).

15 18 Ryszard Skarzyński Z pojęciem poliarchii łączą się nie przypadkowe, lecz precyzyjne treści, wolne od uwarunkowań moralnych. Jeśli w tradycji greckiej możliwe są anarchos i monarchos, to nie tylko logicznym, ale i naturalnym stanem w morzu stosunków społecznych gatunku ludzkiego, niezdolnego do zorganizowania się jako całość, będzie poliarchos 15. Przesądza o tym nie jakaś przypadkowa filozofia czy polityczna koncepcja, ale fakt, że sposób istnienia gatunku ludzkiego swoją interpretację znajduje w kreowanych przez niego terminach, a one nie są dowolne tylko cechują się wewnętrzną logiką i dlatego utrwalają się w języku naszego rodzaju, zwłaszcza w języku politycznym. Tą drogą jego samowiedza zostaje uchwycona i przekazana w katalogu specyficznych, fundamentalnych pojęć, spośród których najbardziej oddające istotę świata społecznego gatunku ludzkiego stworzyli starożytni Grecy. Poliarchia jest specyficznym stanem stosunków społecznych, w których porządek monarchii łączy się z bezrządem anarchii, tworząc najpierw regionalną, a potem globalną strukturę o charakterze jednolitego systemu. Jednak nie przypadkowo, lecz w wyniku kształtowania się specyficznych konfiguracji stosunków społecznych. One podlegały dostosowaniu do wymogów selekcji społecznej i część z nich była eliminowana, a inne wówczas rozwijały się szybciej. W efekcie tego powstała złożona struktura stosunków ludzi, którzy zostali zgrupowani w zbiór monarchii, istniejących na własne ryzyko, wchodzących jako odrębne całości polityczne we wzajemne relacje i pozostających wobec siebie w stanie, którego nie nadzoruje żadna strona trzecia, czyli w anarchii. Dzisiaj, gdy stosunki w wielkiej przestrzeni pojmujemy w kontekście narodowym, intuicyjnie określilibyśmy ową strukturę mianem systemu międzynarodowego. Nieprzypadkowo preferuję jednak termin poliarchia. Jest nie tylko neutralny światopoglądowo i lepiej oddaje istotę badanego zjawiska, gdy używa się go wraz z pojęciami anarchii i monarchii. Przede wszystkim i to wydaje się szczególnie ważne system międzynarodowy jest tylko swoistą, czasowo ograniczoną wersją poliarchii, wyłonioną w epoce dominacji państw narodowych. Poliarchia nie jest tożsama z systemem społecznym. Ona stanowi w jego ramach swoistą strukturę, wyłonioną w efekcie grupowania się ludzi w terytorialnych jednostkach politycznych, które wchodzą ze sobą w stosunki w wielkiej przestrzeni i długim czasie. Tym samym poliarchia jest wielowładztwem złożonym z monarchii, wyłonionych i funkcjonujących cały czas w warunkach anarchii. Natomiast system społeczny skupia całość stosunków społecznych ludzi zgrupowanych w wielkiej przestrzeni. Jest więc pojęciem szerszym. Dzisiaj ma on charakter globalny, podobnie jak poliarchia. W jego kontekście wyodrębnienie struktur poliarchii jest jednak ważne przede wszystkim dlatego, ponieważ pokazuje, iż ludzkość nie tworzy jednolitego porządku, ale na gruncie podmiotowości politycznej odrębnych jednostek terytorialnych wyłania wiele form ładu przesądzającego o jej zróżnicowanym rozwoju. Koncepcja poliarchii, 15 Grecka końcówka wyrazów -archos odnosi się do bytu, w tym władzy, nad którą nie istnieje żadna inna.

16 Stosunki międzynarodowe, system międzynarodowy i poliarchia 19 pojmowanej w kontekście systemu społecznego, pozwala zrozumieć kształtowanie się i współzależność stosunków społecznych ludzkości w całej jej dostępnej przestrzeni, w czasie i na wszystkich poziomach, w skali relacji oraz ich dynamicznych konfiguracji w wymiarach mikro, mezo i makro. Koncepcja poliarchii pozwala nie tylko przezwyciężyć ograniczenia podejścia narodowego. Umożliwia również uwolnienie się od medialnej, naiwnej perspektywy spojrzenia na stosunki regionalne i globalne ludzkości w kontekście rzekomego porządku narodowego i społeczności międzynarodowej. Coś takiego bowiem nie istnieje. W wielkiej przestrzeni naszego ekspansywnego rodzaju obecna jest tylko poliarchia. Analiza ewolucji stosunków społecznych w kategoriach anarchii, monarchii i poliarchii pokazuje, że znane dzisiaj państwo (a tym samym także jakakolwiek inna polityczna organizacja terytorialna) nie jest jakimś bytem wyizolowanym, całkowicie odrębnym i nieprzeniknionym. Nie jest samotną jednostką, bez uwikłań zewnętrznych czy tym bardziej wewnętrznych (jak rozpatrują państwo reprezentanci szkoły realistycznej w teorii stosunków międzynarodowych), ale tworzy szczególną konfigurację stosunków społecznych, w obrębie stosunków całego gatunku ludzkiego, które rozciągają się globalnie. Każda monarchia stanowi zawsze część poliarchii, niegdyś tylko regionalnej, a obecnie także funkcjonującej w skali globalnej. Poliarchia obejmuje relacje wydzielonych terytorialnie jednostek politycznych, jak i przenikające te struktury interakcje transgraniczne. Przecież na granicy państwa ani nie zaczynają się, ani nie kończą stosunki społeczne. Tutaj jedynie przybierają one specyficzny charakter w pewnym okresie, gdyż podlegają szczególnym regulacjom w efekcie ich politycznej koncentracji i polaryzacji. Każde państwo dysponuje wprawdzie wydzieloną politycznie i ugruntowaną kulturowo, a nawet ekonomicznie, siecią stosunków społecznych. Jednak ona jest umiejscowiona w sieci stosunków społecznych gatunku ludzkiego, która ma swoją specyfikę regionalną. Mniej więcej od stu lat ta regionalna sieć stosunków społecznych jest już mocno osadzona w globalnej sieci stosunków społecznych naszego rodzaju, ponieważ ludzie mieszkający w państwach nie zamykają się w nich, lecz przekraczają granice tak owych całości, jak i regionów, wchodząc w związki zewnętrzne, nierzadko o zasięgu światowym. Również państwa zmuszone są rozwijać wzajemne relacje i uwzględnić ich światowe implikacje. Tak jednak nie było zawsze. Lokalne poliarchie i ich globalna struktura wyewoluowały w ciągu ostatnich sześciu tysięcy lat. Podział na monarchie nie był i nie jest niezmienny, ale podlega przekształceniom. Przeobrażały się nie tylko terytoria monarchii, ale w ich obrębie dochodziło do załamania jedynowładztwa i nieraz odradzała się anarchia 16. Poliarchia jest w każdym swoim wydaniu strukturą społeczną powstałą w efekcie grupowania gatunku ludzkiego w wielkiej przestrzeni i długim czasie, w których to wymiarach, w wyniku koncentracji i polaryzacji stosunków społecznych, 16 Także dzisiaj w Somalii, Kongo, Afganistanie, na zachodnim pograniczu Pakistanu, na znacznych obszarach Kolumbii i Meksyku. Szerzej R. Skarzyński, Anarchia, op. cit., s

17 20 Ryszard Skarzyński zostały wyłonione ośrodki władzy politycznej, a wokół nich zjednoczenia ludzi o charakterze monarchii. Wszystkie te struktury podlegają ciągłym przekształceniom i żadna z ich wersji nie jest trwała. Gatunek ludzki funkcjonuje w monarchiach, które razem tworzą integralny system globalnej poliarchii. Pierwsze poliarchie miały skromny zasięg: regionalny. Jedną z nich był system polityczny starożytnej Grecji, gdzie miasta o charakterze monarchii walczyły o równowagę sił, próbowały osiągnąć przewagę, hegemonię lub nawet dominację, jak to barwnie opisał Tukidydes. Wyłanianie się podobnych układów, już znacznie wcześniej, da się zaobserwować na Bliskim Wschodzie, w Chinach i później w wielu innych miejscach na świecie. Szczególnie pouczające są dzieje Chin. Zanim przeobraziły się one w jednolitą monarchię określaną mianem cesarstwa, na obszarze Azji Wschodniej funkcjonowało wiele małych ośrodków władzy skupionych wokół najpotężniejszych rodów 17. W ich obrębie przekazywano władzę z pokolenia na pokolenie. Takie jednostki, o charakterze jedynowładztwa, zaciekle ze sobą walczyły, ale wspólnie tworzyły wielowładztwo, a więc nie monarchię tylko poliarchię. W jej ramach lepiej dostosowane do wymagań układu sił przestrzeni, jaka wyodrębniła się w Azji Wschodniej, wchłaniały mniej rozwinięte. Nieco ponad dwa i pół tysiąca lat temu istniało tam około 170 organizmów politycznych dysponujących własnym terytorium i obwarowanymi miastami. W okresie tak zwanych Walczących Królestw ( r. p.n.e.) w wyścigu do dominacji pozostało ich tylko 7. W 221 r. p.n.e. Chiny zostały zjednoczone pod panowaniem dynastii Quin 18. W ten sposób ze zbioru monarchii tworzących poliarchię powstały jednolite Chiny, które przez długi czas, ze względu na warunki geograficzne (otoczenie tworzyły wysoko położone wyżyny i potężne grzbiety górskie) nie sąsiadowały z godnymi rywalizacji podmiotami. Podlegały jedynie uciążliwemu naciskowi koczowników. Z czasem stały się uczestnikiem dzisiejszej, globalnej poliarchii. Zanim jednak do tego doszło dzieliły się na mniejsze jednostki, a potem odbudowywały jedność. Chiny były tak wielkie, że trudno było im zachować niewzruszoną integralność, strukturę monarchii, przez dwa tysiące lat. Ich historia to złożone dzieje przechodzenia od poliarchii do monarchii i powracania do wielowładztwa, ulegania najeźdźcom (Mongołowie, Mandżurowie i Europejczycy) i odzyskiwania suwerenności, aby wreszcie stać się jednolitym, nowoczesnym państwem, uczestnikiem globalnej poliarchii na prawach mocarstwa. W ten sposób stosunki społeczne rozgrywające się w przestrzeni przynależnej obecnie Chinom, ewoluowały od pierwotnej poliarchii do dzisiejszej monarchii (nie jednokierunkowo, ale nierzadko powracając do struktur wcześniejszych), która jest integralną częścią globalnej poliarchii. 17 Opis ówczesnych procesów i mechanizmów społecznych wielkiej przestrzeni przedstawił m.in., pewnie najlepiej, M. Lewis (Sanctioned Violence in Early China, Albany 1990). 18 Szerszy opis tych procesów w: J.K. Fairbank, Historia Chin. Nowe spojrzenie, Warszawa 1993, s

18 Stosunki międzynarodowe, system międzynarodowy i poliarchia 21 Podobne procesy miały miejsce w innych regionach świata. Jednym z najbardziej charakterystycznych była Europa, kontynent niezliczonej ilości zwalczających się monarchii, który wcześniej, po upadku cesarstwa rzymskiego, na długi czas popadł na znacznych obszarach w stan anarchii. Porządek zaczął się wyłaniać poprzez zależności wasalne, ale nowoczesne monarchie kształtowały się powoli 19. Przemiany nie zostały zakończone do dnia dzisiejszego. W stosunkowo ustabilizowanej ekonomicznie, kulturowo i politycznie, a jednak nie do końca wolnej od przemocy Europie, nowe państwa wyodrębniają się nadal. Jednocześnie umacnia się struktura państw skonfederowanych w ramach Unii Europejskiej. W zasadzie do I wojny światowej jedynowładcze jednostki terytorialne, funkcjonowały w oddzielnych zbiorach, wchodząc we wzajemne stosunki i tworząc regionalne, niepowiązane ze sobą poliarchie. Zwykle wyodrębniały się one przede wszystkim z racji specyficznych warunków geograficznych. Kontakty pomiędzy nimi były utrudnione i rozwijały się powoli z biegiem czasu, w zakresie, na jaki pozwalała technologia dostępna w poszczególnych epokach historycznych. Głównym motywem do ich intensyfikowania było dążenie do pozyskania zasobów i stanowiący tego podstawę handel. Na tym gruncie rodziły się ambicje imperialne, wymagające jednak już ugruntowania wizją powszechnego porządku. Poliarchia jest bowiem zjawiskiem nie tylko społecznym i geograficznym, ale także ekonomicznym, technologicznym i technicznym. Do jej powstania konieczna jest, poza sprzyjającym środowiskiem przyrodniczym, odpowiednio zaawansowanymi konfiguracjami stosunków społecznych, zdolnością gospodarowania, także wiedza o przetwarzaniu energii i materii, która pozwala produkować narzędzia, budować infrastrukturę, umożliwia coraz sprawniejsze przemieszczanie się i przekazywanie danych. Współczesna poliarchia opiera się już na bardzo zaawansowanej technologii, która najpotężniejszym ekonomicznie państwom pozwala działać na całym świecie. W ciągu ostatnich kilku tysięcy lat powstało wiele regionalnych poliarchii na poszczególnych kontynentach i w ich częściach. W XX w., w wyniku dramatycznych konfliktów ekonomicznych, kulturowych i zbrojnych, dynamicznego rozwoju technologii i współpracy gospodarczej, przeobraziły się one w system światowy, czyli poliarchię globalną. Zrozumienie, jak ona funkcjonuje, jest kluczem do poznania sposobu istnienia w przestrzeni i czasie gatunku ludzkiego, zachodzących w tych wymiarach procesów selekcji społecznej i wyjaśnienia tego, co nazywamy stosunkami międzynarodowymi. Globalny układ stosunków społecznych gatunku ludzkiego to nic innego, jak światowe wielowładztwo, złożone z odrębnych potęg, uformowanych do postaci 19 Pouczającego obrazu dostarczył M. Bloch (Społeczeństwo feudalne, Warszawa 1981). Prezentacji mechanizmów kształtowania się ładu w warunkach feudalnej anarchii dokonywało wielu autorów. Szczególnie ważne prace przedstawili O. Brunner (Land und Herrschaft. Grundfragen der territorialen Verfassungsgeschichte Österreichs im Mittelalter, Brünn 1943) i G. Althoff (Spielregeln der Politik im Mittelalter. Kommunikation in Frieden und Fehde, Darmstadt 1997).

19 22 Ryszard Skarzyński monarchii, panujących na własnych terytoriach i realizujących partykularne interesy przez angażowanie się w relacje przede wszystkim z podobnymi sobie, ale także innymi całościami społecznymi. O ich wzajemnych zależnościach rozstrzygają złożone układy sił. Oznacza to, że system globalny nie jest, jak często się podkreśla, kapitalistyczny czy wielobiegunowy, nie jest też hegemoniczny, ani oparty na równowadze, ale jest poliarchiczny. Pojęcie to określa jego uniwersalne właściwości ujawniane w długim czasie, bez odniesienia do wartościujących ocen czy krótkoterminowych cech szczególnych. Tym samym pozwala zrozumieć funkcjonowanie gatunku ludzkiego w wielkiej przestrzeni, jako bytu złożonego z rywalizujących, adaptujących się i poddanych selekcji całości politycznych. One wyłoniły się o wiele wcześniej zanim ukształtowało się to, co rozumiemy dzisiaj przez państwo. Globalna poliarchia powstała wskutek specyficznych przekształceń terytorialnych organizacji politycznych, jakie tworzyły zbiorowości ludzkie. Na ten proces składała się ewolucja ośrodków, które przezwyciężyły we własnej przestrzeni anarchię (nie na zawsze, ale tylko na czas swojego sprawnego funkcjonowania), jak też ewolucja wzajemnych stosunków tego typu podmiotów 20, zdolnych w długim czasie, przy zachowaniu własnej integralności, operować w wielkiej przestrzeni. Tym samym zarówno monarchia, jak i poliarchia są efektem adaptacji i selekcji społecznej. Oznacza to, że ludzie współpracowali ze sobą i wiązali się w całości społeczne, które z kolei grupowały się w potężniejsze. Udział w rywalizacji z biegiem czasu był możliwy tylko poprzez adekwatną konsolidację, a więc łączenie się w na tyle zasobne, uzbrojone i gotowe generować wystarczające siły, podmioty, że mogły one wytrzymać konfrontację z innymi tego typu bytami. Innej drogi nie było. W ten sposób takie byty wywierały na siebie wzajemnie silną, narastającą presję. Pośrednio rozwijając się gospodarczo i kulturowo, jak i bezpośrednio na polu walki, gdzie ścierały się oddziały bojowe. W końcu zwyciężyły podmioty polityczne, grupujące osobniki zintegrowane wokół jednej, dostatecznie przekonującej wizji porządku i centralnego ośrodka zarządzania zasobami, stanowienia prawa i egzekwowania go na poddanym własnemu panowaniu terytorium. Dzisiaj na świecie, w wyniku selekcji, pozostały tylko nieliczne z nich i one tworzą, wraz z niewieloma obszarami anarchii, globalną poliarchię, poza którą nie istnieje życie w postaci ludzkiej. 4. Podstawowe cechy poliarchii Każda poliarchia, również globalna, tworzy swoisty system, jako część systemu społecznego. Jej kształt, cechy i reguły gry wytyczają podmioty polityczne zdolne do egzystencji na obszarze wyodrębnionym mniej lub bardziej jednoznacznymi granicami. Obecnie są nimi państwa. Poliarchia reguluje ich wzajemne kontakty i zależno- 20 Polegająca nie na ich przekształcaniu, ale reprodukowaniu w kolejnych wariantach w czasie.

20 Stosunki międzynarodowe, system międzynarodowy i poliarchia 23 ści, będąc trwałą strukturą powiązań, utrzymującą również mechanizmy zmian. W istocie ów system polityczny składa się z dwóch podsystemów: wewnętrznego (w obrębie monarchii) i zewnętrznego (pomiędzy monarchiami), zbudowanego z relacji i związków monarchii powiązanych ścisłymi zależnościami. Poliarchia ewoluuje już tylko dlatego, ponieważ przeobrażeniom podlegają jej uczestnicy, na dodatek wchodzący we wzajemne, reprodukowane w czasie relacje. Oznacza to, że w przestrzeni i czasie powstają kolejne monarchie, które adaptują się do warunków otoczenia przez wytworzenie odpowiednich atrybutów i wyłącznie dostosowane do niego są w stanie funkcjonować, przez co tworzą aktualną strukturę poliarchii. Poliarchia istnieje dzięki reprodukcji stosunków społecznych, struktur organizacyjnych, instytucji, systemów zależności i innych elementów własnej konstrukcji. One podlegają zmianom i wymianie. W ramach poliarchii monarchie przeplatają się z anarchią, która nie istnieje tylko w ich wzajemnych relacjach, ale także czasem obejmuje obszary niegdyś zajmowane przez owe całości, gdzie zanikła władza polityczna. Ewolucja poliarchii jest potężnym czynnikiem wymuszającym zmienność monarchii wraz z ich stosunkami. Tutaj działa selekcja społeczna, czyli ma miejsce w czasie dobór cech zgrupowanych potęg, jak i regulujących ich relacje systemów. Poliarchia, innymi słowy, to połączony w wielkiej przestrzeni system anarchii i monarchii, gdzie gatunek ludzki kształtuje swoje stosunki. Podstawowy element składowy tej struktury tworzą potęgi. Są to dowolne całości społeczne złożone z ludzi zgrupowanych w wyniku procesów koncentracji i polaryzacji społecznej, dysponujące zdolnością przekształcania rzeczywistości. Jednak w regionalnej czy globalnej poliarchii przede wszystkim liczą się potęgi polityczne, które łączą wszystkie inne i skupiają dostępne środki, potrzebne do kształtowania relacji społecznych w wielkiej przestrzeni i w długim czasie, rozciągającym się na życie wielu pokoleń ludzi. Tym samym potęgi polityczne okazują się najwyższą formą zespolenia zasobów i sił w ramach gatunku ludzkiego. Najważniejsze z nich tworzą wielkie ośrodki kontroli zasobów i przetwarzania ich na energię, od których zależy los zgrupowanego w ten sposób życia w postaci ludzkiej. Gdy potęga polityczna o opisanym statusie funkcjonuje w formie organizacyjnej sprawnej monarchii, tym samym określa na swoim terytorium porządek, natomiast poza nią istnieje jego przeciwieństwo, czyli anarchia 21. Oznacza to, że ona dysponuje ośrodkiem władzy dzisiaj nazywanym rządem, który zwykle uchodzi za legalny, utrzymuje jej integralność i gospodaruje pozostającymi w jej dyspozycji zasobami. Taka potęga musi przetrwać na własne ryzyko w codziennych relacjach z innymi podobnymi bytami. Owe ciągi interakcji osiągają w układach sił różną intensywność, powodują jednak, że pewne cechy i zdolności potęg ulegają umocnieniu, a inne słabną i są zastępowane przez nowe. 21 W niesprawnej monarchii, na jej historycznie wyodrębnionym terytorium, porządek i anarchia mogą koegzystować, jak to ma miejsce w dzisiejszym Pakistanie czy Kolumbii.

Problemy polityczne współczesnego świata

Problemy polityczne współczesnego świata A 372536 Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmiiller Problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 2002 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności

Bardziej szczegółowo

problemy polityczne współczesnego świata

problemy polityczne współczesnego świata Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmuller problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 1998 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności -

Bardziej szczegółowo

1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania

1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania Spis treści Wprowadzenie... 9 1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania jego zasobami... 13 1.1. Rola środowiska w procesach społeczno-gospodarczych... 13 1.2. Uwarunkowania zasobowe.

Bardziej szczegółowo

Udział wykonawców projektu w konferencjach i wygłoszone referaty:

Udział wykonawców projektu w konferencjach i wygłoszone referaty: Udział wykonawców projektu w konferencjach i wygłoszone referaty: Józef M. Fiszer 1) Zadania i perspektywy Unii Europejskiej w wielobiegunowym świecie; The Future of European Union New forms of internal

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem)

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem) Efekty kształcenia dla kierunku STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE STUDIA II STOPNIA Wydział prowadzący kierunek studiów: Wydział Politologii i Studiów Międzynarodowych Kierunek studiów: Stosunki międzynarodowe Poziom

Bardziej szczegółowo

HISTORIA - GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE

HISTORIA - GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE HISTORIA - GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE KLASA I PRAHISTORIA Czas w historii. Klasyfikacja źródeł historycznych. Pradzieje ludzkości. Ocena dopuszczająca: zna pojęcia źródło historyczne, era ; zlokalizuje

Bardziej szczegółowo

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski Projekt okładki Jan Straszewski Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Copyright by Wyższa Szkoła Zarządzania i Prawa im. Heleny

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY UMIEJSCOWIENIE KIERUNKU W OBSZARZE Kierunek studiów zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Stosunki międzynarodowe. Wprowadzenie

Stosunki międzynarodowe. Wprowadzenie Stosunki międzynarodowe Wprowadzenie Jeżeli teoria polityki jest tradycją spekulowania o państwie, to teoria międzynarodowa jest tradycją spekulowania o społeczeństwie państw, rodzinie narodów, czy też

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Kryteria oceniania historia kl. I Ocena dopuszczająca. Poziom wymagań konieczny. - zna pojęcia źródło historyczne, era, zlokalizuje na

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe

Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ A 388068 Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe Redakcja i opracowanie: Andrzej Ciupiński Kazimierz Malak WARSZAWA 2004 SPIS TREŚCI WSTĘP 9 CZĘŚĆ I. NOWE PODEJŚCIE DO POLITYKI

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Kierunek studiów bezpieczeństwo wewnętrzne należy do

Bardziej szczegółowo

OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW A D M I N I S T R A C J A STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW A D M I N I S T R A C J A STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW A D M I N I S T R A C J A STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia: kierunek administracja jest przypisany

Bardziej szczegółowo

Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR

Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VII Redaktor naukowy serii: prof. dr hab. Andrzej Szpociński Recenzent: prof. dr hab. Jan Jacek Bruski Redaktor

Bardziej szczegółowo

BADANIE DIAGNOSTYCZNE

BADANIE DIAGNOSTYCZNE Centralna Komisja Egzaminacyjna BADANIE DIAGNOSTYCZNE W ROKU SZKOLNYM 2011/2012 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI GRUDZIEŃ 2011 Numer zadania 1. 2.

Bardziej szczegółowo

Procesy informacyjne zarządzania

Procesy informacyjne zarządzania Procesy informacyjne zarządzania Społeczny ład informacyjny dr inż. Janusz Górczyński 1 Podstawowe pojęcia (1) Informacja, procesy informacyjne i systemy informacyjne odgrywały zawsze istotną rolę w przebiegu

Bardziej szczegółowo

DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH

DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr 47/135 przyjęta i proklamowana w dniu 10 grudnia 1992 roku Zgromadzenie

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający wymagania w zakresie wiadomości omawia najważniejsze postanowienia i konsekwencje traktatu wersalskiego definiuje pojęcie totalitaryzmu omawia główne

Bardziej szczegółowo

Program studiów podyplomowych z zakresu etnologii, edycja 2014/2015

Program studiów podyplomowych z zakresu etnologii, edycja 2014/2015 Program studiów podyplomowych z zakresu etnologii, edycja 2014/2015 Ogólna charakterystyka studiów podyplomowych Wydział prowadzący studia podyplomowe: Nazwa studiów podyplomowych: Nazwa studiów podyplomowych

Bardziej szczegółowo

Kierunek studiów: STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE Specjalność: międzynarodowe stosunki ekonomiczne STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA SYLWETKA ABSOLWENTA

Kierunek studiów: STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE Specjalność: międzynarodowe stosunki ekonomiczne STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA SYLWETKA ABSOLWENTA Specjalność: międzynarodowe stosunki ekonomiczne STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA Specjalność międzynarodowe stosunki ekonomiczne skierowana jest do osób, które pragną aktywnie działać na rynkach międzynarodowych,

Bardziej szczegółowo

Ma podstawową wiedzę na temat podstaw prawnych, organizacji i zakresu działania instytucji tworzących państwowy aparat bezpieczeństwa wewnętrznego.

Ma podstawową wiedzę na temat podstaw prawnych, organizacji i zakresu działania instytucji tworzących państwowy aparat bezpieczeństwa wewnętrznego. Zgodnie z załącznikiem do rozporządzenia ministra nauki i szkolnictwa wyższego z dnia 8 sierpnia 2011 r. w sprawie obszarów wiedzy, dziedzin nauki sztuki oraz dyscyplin naukowych i artystycznych nauki

Bardziej szczegółowo

HENRYK BIAŁYSZEWSKI ADOLF DOBIESZEWSKI JANUSZ JANICKI. Socjologia. wydanie II

HENRYK BIAŁYSZEWSKI ADOLF DOBIESZEWSKI JANUSZ JANICKI. Socjologia. wydanie II HENRYK BIAŁYSZEWSKI ADOLF DOBIESZEWSKI JANUSZ JANICKI Socjologia wydanie II Warszawa 2006 Recenzenci Prof. dr hab. Zbigniew Krawczyk Prof. dr. hab. Stanisław Widerszpil Poszególne rozdziały napisali Henryk

Bardziej szczegółowo

WROCŁAWSKIE STUDIA POLITOLOGICZNE 18/2015

WROCŁAWSKIE STUDIA POLITOLOGICZNE 18/2015 WROCŁAWSKIE STUDIA POLITOLOGICZNE 18/2015 Rada Naukowa Andrzej Antoszewski (Uniwersytet Wrocławski) Wiesław Bokajło (Uniwersytet Wrocławski) Nebojša Blanuša (Uniwersytet w Zagrzebiu) Zbigniew Czachór (UAM

Bardziej szczegółowo

Kalendarz Maturzysty 2011/12 Wiedza o społeczeństwie

Kalendarz Maturzysty 2011/12 Wiedza o społeczeństwie Kalendarz Maturzysty 2011/12 Wiedza o społeczeństwie Kalendarz Maturzysty 2011/12 Wiedza o społeczeństwie Michał Krzywicki Drogi Maturzysto, Oddajemy Ci do rąk profesjonalny Kalendarz Maturzysty z WOSu

Bardziej szczegółowo

Podręcznik akademicki dotowany przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego

Podręcznik akademicki dotowany przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego Recenzenci: prof. dr hab. Marek Pietraś prof. dr hab. Michał Chorośnicki Redaktor prowadząca: Anna Raciborska Redakcja: Anna Kaniewska Korekta: Joanna Barska, Anna Kaniewska Projekt okładki: Katarzyna

Bardziej szczegółowo

A 397557. Radosław Zenderowski. Stosunki. Uczestnicy - ich miejsce i rola w systemie międzynarodowym

A 397557. Radosław Zenderowski. Stosunki. Uczestnicy - ich miejsce i rola w systemie międzynarodowym A 397557 Radosław Zenderowski Stosunki Miec Naroc y owe Uczestnicy - ich miejsce i rola w systemie międzynarodowym Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszynskiego Warszawa 2005 SPIS TREŚCI WSTĘP

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOLOGIA POLSKA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta studia pierwszego stopnia ogólnoakademicki licencjat I. Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

- Temat: Europejska polityka Rosji u progu XXI wieku Kierownik tematu: prof. dr hab. Bogdan Łomiński

- Temat: Europejska polityka Rosji u progu XXI wieku Kierownik tematu: prof. dr hab. Bogdan Łomiński Informacje ogólne Instytut Nauk Politycznych i Dziennikarstwa Uniwersytetu Śląskiego powstał w 1975 roku. Na dzień 30 listopada 2000 roku w Instytucie zatrudnionych było (w przeliczeniu na pełne etaty)

Bardziej szczegółowo

Międzynarodowe stosunki kulturalne Studia niestacjonarne (15 godzin ćwiczeń/ 16 godz. wykładów) Rok akademicki 2008/2009

Międzynarodowe stosunki kulturalne Studia niestacjonarne (15 godzin ćwiczeń/ 16 godz. wykładów) Rok akademicki 2008/2009 Dr Elżbieta Pałka Zakład Badań nad Europą Wschodnią Instytutu Studiów Międzynarodowych I. Ćwiczenia Międzynarodowe stosunki kulturalne Studia niestacjonarne (15 godzin ćwiczeń/ 16 godz. wykładów) Rok akademicki

Bardziej szczegółowo

Prowadzący. Doc. dr inż. Jakub Szymon SZPON. Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego.

Prowadzący. Doc. dr inż. Jakub Szymon SZPON. Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. EDUKACJA DLA BEZPIECZEŃSTWA studia podyplomowe dla czynnych zawodowo nauczycieli szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia pierwszego stopnia

Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 7/VI/2012 Senatu Wyższej Szkoły Handlowej im. Bolesława Markowskiego w Kielcach z dnia 13 czerwca 2012 roku. Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

Wykaz ważniejszych skrótów... 7 Wstęp... 9

Wykaz ważniejszych skrótów... 7 Wstęp... 9 Spis treści Wykaz ważniejszych skrótów.... 7 Wstęp.... 9 Rozdział I Usytuowanie Policji w systemie organów administracji publicznej. 13 1. Geneza Policji... 13 2. Źródła prawa dotyczące Policji... 16 3.

Bardziej szczegółowo

Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej

Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej Dr hab. Ryszard Szarfenberg Uniwersytet Warszawski Instytut Polityki Społecznej Pracownia Pomocy i Integracji Społecznej XXXIII Konferencja Polityków

Bardziej szczegółowo

Miasto - arena nieuniknionych konfliktów i koniecznych kooperacji

Miasto - arena nieuniknionych konfliktów i koniecznych kooperacji Krzysztof Martyniak Instytut Socjologii Uniwersytet Warszawski...Życie miejskie przyciąga i odstrasza. Jest pełne uroków i strachów. Obiecuje i grozi. Podnieca i męczy. Upaja wolnością nigdzie indziej

Bardziej szczegółowo

Opisy efektów kształcenia w obszarze nauk przyrodniczych Załącznik 2

Opisy efektów kształcenia w obszarze nauk przyrodniczych Załącznik 2 Opisy efektów kształcenia w obszarze nauk przyrodniczych Załącznik 2 Aspekty kształcenia WIEDZA I stopień II stopień III stopień Wiedza dotycząca fundamentów nauk przyrodniczych (fizyki, chemii, na poziomie

Bardziej szczegółowo

Jak powstają nowe gatunki. Katarzyna Gontek

Jak powstają nowe gatunki. Katarzyna Gontek Jak powstają nowe gatunki Katarzyna Gontek Powstawanie gatunków (specjacja) to proces biologiczny, w wyniku którego powstają nowe gatunki organizmów. Zachodzi na skutek wytworzenia się bariery rozrodczej

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia Kierunek studiów Zarządzanie reprezentuje dziedzinę

Bardziej szczegółowo

ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU Rodzaje współczesnych mediów ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU

ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU Rodzaje współczesnych mediów ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU Rodzaje współczesnych mediów radio telewizja Internet publikacje książkowe ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU wideokasety filmy fonografia wysokonakładowa prasa płyty kasety dzienniki czasopisma serwisy agencyjne

Bardziej szczegółowo

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent:

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent: Efekty kształcenia dla kierunku studiów ekonomia Studia pierwszego stopnia profil praktyczny 1. Umiejscowienie kierunku w obszarze. Kierunek studiów ekonomia należy do dziedziny nauk ekonomicznych w ramach

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. Nazwa jednostki prowadzącej Katedra Politologii, Wydział Socjologiczno-Historyczny

SYLABUS. Nazwa jednostki prowadzącej Katedra Politologii, Wydział Socjologiczno-Historyczny Rzeszów, 1 październik 2014 r. SYLABUS Nazwa przedmiotu Stosunki międzynarodowe Nazwa jednostki prowadzącej Katedra Politologii, przedmiot Wydział Socjologiczno-Historyczny Kod przedmiotu MK_14 Studia

Bardziej szczegółowo

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański 1. Przedmiot: Historia historiografii Rok: IV Semestr: VII Studia: stacjonarne 2. Ilość godzin:

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa... 11. Strona internetowa książki... 14. Uwagi na temat statystyk migracyjnych... 15. Rozdział 1. Wprowadzenie...

Spis treści. Przedmowa... 11. Strona internetowa książki... 14. Uwagi na temat statystyk migracyjnych... 15. Rozdział 1. Wprowadzenie... Spis treści Przedmowa.............................................................. 11 Strona internetowa książki................................................. 14 Uwagi na temat statystyk migracyjnych......................................

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI Numer zadania Wymagania ogólne (z podstawy programowej) 1. II. Analiza

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PRZYSPOSOBIENIA OBRONNEGO

PROGRAM PRZYSPOSOBIENIA OBRONNEGO PROGRAM PRZYSPOSOBIENIA OBRONNEGO Cel kształcenia Opanowanie przez studentów i studentki podstawowej wiedzy o bezpieczeństwie narodowym, w szczególności o organizacji obrony narodowej oraz poznanie zadań

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla studiów podyplomowych: Sposób dokumentacji efektów kształcenia

Efekty kształcenia dla studiów podyplomowych: Sposób dokumentacji efektów kształcenia Efekty kształcenia dla studiów podyplomowych: Lp. K_W01 K_W02 K_W06 K_W08 K_W09 Efekty kształcenia dla studiów podyplomowych zna terminologię używaną w pedagogice a w szczególności w oraz jej zastosowanie

Bardziej szczegółowo

Spis treêci. I. Wprowadzenie do historii. II. Początki cywilizacji. Od autorów... 8

Spis treêci. I. Wprowadzenie do historii. II. Początki cywilizacji. Od autorów... 8 Od autorów....................................... 8 I. Wprowadzenie do historii 1. Dzieje historia historiografia...................... 12 Czym jest historia?............................... 12 Przedmiot

Bardziej szczegółowo

Studia niestacjonarne: Europeistyka Rok akademicki 2007 / 2008. Przedmiot: Socjologia Wykładowca: dr Adam DrąŜek. Wykład obligatoryjny

Studia niestacjonarne: Europeistyka Rok akademicki 2007 / 2008. Przedmiot: Socjologia Wykładowca: dr Adam DrąŜek. Wykład obligatoryjny Studia niestacjonarne: Europeistyka Przedmiot: Socjologia 1. Poznanie socjologii w czasie jako dyscypliny naukowej. 2. Przedmiot nauczania socjologii i korelacje z innymi naukami. 3. NajwaŜniejsi przedstawiciele

Bardziej szczegółowo

TRANSATLANTIC TRENDS POLAND

TRANSATLANTIC TRENDS POLAND TRANSATLANTIC TRENDS POLAND P.1 Czy uważa Pan(i), że dla przyszłości Polski będzie najlepiej, jeśli będziemy brali aktywny udział w sprawach światowych, czy też jeśli będziemy trzymali się od nich z daleka?

Bardziej szczegółowo

Wymogi regulacji kodeksowej. Tomasz Bąkowski

Wymogi regulacji kodeksowej. Tomasz Bąkowski Wymogi regulacji kodeksowej Tomasz Bąkowski Kodeks - pojęcie Najpełniejsza forma porządkowania i systematyzacji danej dziedziny prawa w celu zespolenia rozproszonych w całym systemie norm regulujących

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM W ROKU SZKOLNYM 2015/2016 CZĘŚĆ 1. ZASADY OCENIANIA ROZWIĄZAŃ ZADAŃ ARKUSZ GH-H8

EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM W ROKU SZKOLNYM 2015/2016 CZĘŚĆ 1. ZASADY OCENIANIA ROZWIĄZAŃ ZADAŃ ARKUSZ GH-H8 EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM W ROKU SZKOLNYM 2015/2016 CZĘŚĆ 1. HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE ZASADY OCENIANIA ROZWIĄZAŃ ZADAŃ ARKUSZ GH-H8 KWIECIEŃ 2016 Zadanie 1. (0 3) 2. Cywilizacje liskiego

Bardziej szczegółowo

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia 1. Nazwa kierunku: SOCJOLOGIA 2. Stopień studiów: pierwszy 3. Profil: ogólnoakademicki 4. Obszar: nauki społeczne 5. Sylwetka absolwenta Absolwent posiada ogólną wiedzę o rodzajach struktur, więzi i instytucji

Bardziej szczegółowo

. omasz Stępniewskr. ^ Geopolityka regionu MORZA CZARNEG. ^, w pozimnowojennym świecie

. omasz Stępniewskr. ^ Geopolityka regionu MORZA CZARNEG. ^, w pozimnowojennym świecie . omasz Stępniewskr ^ Geopolityka regionu MORZA CZARNEG ^, w pozimnowojennym świecie Wstęp 11 Geopolityka jako przedmiot badań - wprowadzenie 23 CZĘŚĆ 1 (Geo)polityka państw nadbrzeżnych regionu Morza

Bardziej szczegółowo

LISTĘ UCZELNI TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW. PODSTAWOWYCH - I st. Kierunki studiów - uczelnie - studia stosunki międzynarodowe

LISTĘ UCZELNI TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW. PODSTAWOWYCH - I st. Kierunki studiów - uczelnie - studia stosunki międzynarodowe studia społeczne, kierunek: STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE ZOBACZ OPIS KIERUNKU ORAZ LISTĘ UCZELNI TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW PODSTAWOWYCH - I st. TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW PODSTAWOWYCH Prawo 30 h Pojęcie

Bardziej szczegółowo

Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych. Teza cele konstrukcja realizacja

Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych. Teza cele konstrukcja realizacja Dr Grzegorz Baran, Instytut Spraw Publicznych UJ Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych Teza cele konstrukcja realizacja Teza Zakorzenienie modelu działania organizacji publicznej

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Spis treści Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Wstępne określenie przedmiotu ekonomii 7 Ekonomia a inne nauki 9 Potrzeby ludzkie, produkcja i praca, środki produkcji i środki konsumpcji,

Bardziej szczegółowo

Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony

Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony Tematy i zagadnienia z WOS semestr trzeci( klasa II) Dział I. Społeczeństwo 1. Życie zbiorowe i jego reguły socjologia formy życia społecznego normy społeczne

Bardziej szczegółowo

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO SAMOTNE OJCOSTWO Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2006 Copyright by Anna Dudak Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2006 Recenzent: prof. zw. dr hab. Józef Styk Redakcja

Bardziej szczegółowo

Konwersatorium Euro-Atlantycka przestrzeń bezpieczeństwa. Bezpieczeństwo narodowe II stopnia. Rok akademicki 2015/2016. Semestr I

Konwersatorium Euro-Atlantycka przestrzeń bezpieczeństwa. Bezpieczeństwo narodowe II stopnia. Rok akademicki 2015/2016. Semestr I Dr hab. Andrzej Podraza, prof. KUL Konwersatorium Euro-Atlantycka przestrzeń bezpieczeństwa Bezpieczeństwo narodowe II stopnia Rok akademicki 2015/2016 Semestr I 1. Realizm w stosunkach międzynarodowych

Bardziej szczegółowo

Instytucjonalizacja demokracji w krajach Europy Środkowej i Wschodniej. Wybrane problemy

Instytucjonalizacja demokracji w krajach Europy Środkowej i Wschodniej. Wybrane problemy Instytucjonalizacja demokracji w krajach Europy Środkowej i Wschodniej Wybrane problemy NR 3224 Instytucjonalizacja demokracji w krajach Europy Środkowej i Wschodniej Wybrane problemy pod redakcją Marka

Bardziej szczegółowo

Copyright by Wydawnictwo Naukowe Scholar Sp. z o.o., Warszawa 2012

Copyright by Wydawnictwo Naukowe Scholar Sp. z o.o., Warszawa 2012 Redaktor prowadząca: Anna Raciborska Redakcja: Karolina Dębska, Anna Kaniewska Korekta: Anna Kaniewska Projekt okładki i stron tytułowych: Katarzyna Juras Ilustracja na okładce James Steidl Fotolia.com

Bardziej szczegółowo

Usługi środowiska w świetle bezpieczeństwa ekologicznego

Usługi środowiska w świetle bezpieczeństwa ekologicznego Artur Michałowski ZMN przy Komitecie Prognoz Polska 2000 Plus PAN Konferencja naukowa Zrównoważony rozwój w polityce spójności w latach 2014-2020. Istota, znaczenie oraz zakres monitorowania Augustów 3-4

Bardziej szczegółowo

Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach 3 edycji Grantów Rektorskich Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach.

Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach 3 edycji Grantów Rektorskich Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach. Recenzja: prof. dr hab. Jan W. Wiktor Redakcja: Leszek Plak Projekt okładki: Aleksandra Olszewska Rysunki na okładce i w rozdziałach Fabian Pietrzyk Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ 6 MODEL REAGOWANIA NA ZAGROŻENIA PIRACTWEM MIĘDZYNARODOWEGO TRANSPORTU MORSKIEGO

ROZDZIAŁ 6 MODEL REAGOWANIA NA ZAGROŻENIA PIRACTWEM MIĘDZYNARODOWEGO TRANSPORTU MORSKIEGO ROZDZIAŁ 6 MODEL REAGOWANIA NA ZAGROŻENIA PIRACTWEM MIĘDZYNARODOWEGO TRANSPORTU MORSKIEGO Rozdział szósty zawiera analizę inicjatyw w poszczególnych regionach oraz ich schematy. Autorka zaproponuje w nim

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia:

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia: Załącznik nr 1 do Uchwały nr 113/2013 Senatu UKSW z dnia 27 czerwca 2013 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Opracował zespół: Prof. UKSW

Bardziej szczegółowo

Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego

Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego , Siła woli potrafi zaskakiwać rozmachem wizji i zdumiewać osiągnięciami po jej urzeczywistnieniu. To właśnie na motywacji, chęci

Bardziej szczegółowo

OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA

OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Nazwa kierunku studiów: ADMINISTRACJA Poziom kształcenia: studia I stopnia profil kształcenia: praktyczny SYMBOLE EFEKTÓW DLA KIERUNKU ADMINISTR ACJA OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA ODNIESIENIE EFEKTÓW

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Magister

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Magister Załącznik nr 2 do Uchwały nr 113/2013 Senatu UKSW z dnia 27 czerwca 2013 r. Załącznik nr 2 do Uchwały nr 38/2012 Senatu UKSW z dnia 26 kwietnia 2012 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA

Bardziej szczegółowo

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH Beata Nowotarska-Romaniak wydanie 3. zmienione Warszawa 2013 SPIS TREŚCI Wstęp... 7 Rozdział 1. Istota marketingu usług zdrowotnych... 11 1.1. System marketingu usług... 11

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy Marta Grodner Społeczny kontekst nauki Socjologia wiedzy SOCJOLOGIA WIEDZY Zajmuje się związkami wiedzy z bazą społeczną. Wiązana często z marksizmem : społeczne źródła wiedzy uważa się za powiązane ze

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki Objaśnienie oznaczeń: S1A obszar

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia drugiego stopnia

Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia drugiego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 9/VI/2012 Senatu Wyższej Szkoły Handlowej im. Bolesława Markowskiego w Kielcach z dnia 13 czerwca 2012 roku. Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia drugiego stopnia

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 3 6. LICZBA GODZIN: 30 WY/30 CA 7.

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. "GWIEZDNY KRĄG" Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG

Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. GWIEZDNY KRĄG Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. "GWIEZDNY KRĄG" Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG I. Zawody I stopnia 1. Społeczeństwo. Definicja społeczeństwa. Pojęcie zbiorowości społecznej.

Bardziej szczegółowo

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Pod redakcją naukową Martyny Pryszmont-Ciesielskiej Copyright by Uniwersytet Wrocławski

Bardziej szczegółowo

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Polityka społeczna (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Spis treści 1Wstęp...3 2Cele polityki społecznej...3 3Etapy rozwoju politechniki społecznej...4 3.α Od prawa ubogich do

Bardziej szczegółowo

Izabela Piela KrDZEk2003Gn

Izabela Piela KrDZEk2003Gn Izabela Piela KrDZEk2003Gn Migracjami ludności nazywamy całokształt przemieszczeń, połączonych z przekroczeniem granicy administracyjnej podstawowej jednostki terytorialnej, prowadzących do stałej lub

Bardziej szczegółowo

Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia Kierunek kształcenia prawno-ekonomiczny należy do obszaru kształcenia w zakresie nauk społecznych.

Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia Kierunek kształcenia prawno-ekonomiczny należy do obszaru kształcenia w zakresie nauk społecznych. Efekty kształcenia dla kierunku PRAWNO-EKONOMICZNEGO studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Forma studiów: stacjonarne Studia prowadzone wspólnie przez Wydział Ekonomii Uniwersytetu Ekonomicznego

Bardziej szczegółowo

Program kształcenia na studiach wyższych. Wydział Studiów Międzynarodowych i Politycznych UJ

Program kształcenia na studiach wyższych. Wydział Studiów Międzynarodowych i Politycznych UJ Program kształcenia na studiach wyższych Nazwa Wydziału Nazwa kierunku studiów Określenie obszaru kształcenia/obszarów kształcenia, z których został wyodrębniony kierunek studiów, dla którego tworzony

Bardziej szczegółowo

I. Szczegółowe efekty kształcenia Administracja I o

I. Szczegółowe efekty kształcenia Administracja I o I. Szczegółowe efekty kształcenia Administracja I o Założenia ogólne 1. Nazwa kierunku studiów: Administracja 2. Nazwy specjalności kształcenia tworzonych w ramach kierunku: administracja publiczna i administracja

Bardziej szczegółowo

Kierunek studiów: europeistyka - studia europejskie

Kierunek studiów: europeistyka - studia europejskie Kierunek studiów: europeistyka - studia europejskie 1. Ogólne dane Profil kształcenia: ogólnoakademicki Poziom kształcenia: pierwszego stopnia Forma studiów: stacjonarne (dzienne) i niestacjonarne (wieczorowe).

Bardziej szczegółowo

VII Konferencja Naukowa: Bezpieczeństwo a rozwój gospodarczy i jakość życia w świetle zagrożeń wewnętrznych i zewnętrznych

VII Konferencja Naukowa: Bezpieczeństwo a rozwój gospodarczy i jakość życia w świetle zagrożeń wewnętrznych i zewnętrznych VII Konferencja Naukowa: Bezpieczeństwo a rozwój gospodarczy i jakość życia w świetle zagrożeń wewnętrznych i zewnętrznych Wzorem lat ubiegłych Wyższa Szkoła Gospodarki Euroregionalnej im. Alcide de Gasperi

Bardziej szczegółowo

EUROPA W PERSPEKTYWIE ROKU 2050

EUROPA W PERSPEKTYWIE ROKU 2050 POLSKA AKADEMIA NAUK KANCELARIA PAN KOMITET PROGNOZ POLSKA 2000 PLUS' EUROPA W PERSPEKTYWIE ROKU 2050 EUROPĘ IN THE PERSPECTIVE TO 2050 Warszawa 2007 SPIS TREŚCI Uwagi wstępne 10 EUROPA 2050 - WYZWANIA

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Co n a s w y r ó ż n i a

Co n a s w y r ó ż n i a Kim jesteśmy Centrum Prawa Żywnościowego to profesjonalny ośrodek doradczo- -badawczy specjalizujący się w dziedzinie prawa żywnościowego. Stanowi ono fachowe zaplecze eksperckie dla wszystkich podmiotów

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów SPORT II stopnia i ich relacje z efektami kształcenia dla obszarów kształcenia

Efekty kształcenia dla kierunku studiów SPORT II stopnia i ich relacje z efektami kształcenia dla obszarów kształcenia Załącznik nr 1 do uchwały Nr 24/2014/2015 Senatu Akademii Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie z dnia 20 stycznia 2015 roku Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna

Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna 2009-09-04 Plan wykładu 1 Jońska filozofia przyrody - wprowadzenie 2 3 Jońska filozofia przyrody - problematyka Centralna problematyka filozofii

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wprowadzenie... 9

Spis treści. Wprowadzenie... 9 STUDIA POLITOLOGICZNE VOL. 16 Spis treści Wprowadzenie............................................. 9 STUDIA I ANALIZY Grażyna Ulicka Marketing polityczny a treści i postrzeganie polityki........... 11

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 9 ROZDZIAŁ I Teoretyczne ujęcie innowacji... 11 1. Innowacje-proces innowacyjny-konkurencyjność... 11 2. System innowacyjny na poziomie regionu... 15 3. System innowacyjny a

Bardziej szczegółowo

_ A AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ. WYDZIAŁ STRATEGICZNO-OBRONNY Katedra Prawa i Bezpieczeństwa Międzynarodowego QD KONFLIKTÓW DO PARTNERSKIEJ WSPÓŁPRACY

_ A AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ. WYDZIAŁ STRATEGICZNO-OBRONNY Katedra Prawa i Bezpieczeństwa Międzynarodowego QD KONFLIKTÓW DO PARTNERSKIEJ WSPÓŁPRACY _ A AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ WYDZIAŁ STRATEGICZNO-OBRONNY Katedra Prawa i Bezpieczeństwa Międzynarodowego AON wewn. 4969/97 QD KONFLIKTÓW DO PARTNERSKIEJ WSPÓŁPRACY. Redakcja naukowa prof. zw. dr hab.

Bardziej szczegółowo

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP W centrum uwagi Roczny plan pracy Jednostka tematyczna 1. Życie zbiorowe i jego reguły 2. Socjalizacja i kontrola społeczna Zagadnienia Klasa II I. Społeczeństwo socjologia formy życia społecznego normy

Bardziej szczegółowo

Numer 1/kwiecień 2013

Numer 1/kwiecień 2013 Numer 1/kwiecień 2013 partnerstwo publiczno-prywatne/ odpowiedzialność za delikt władzy publicznej/mediacja w sferze publicznej/problemy dyskryminacji Numer 1/kwiecień 2013 partnerstwo publiczno-prywatne/

Bardziej szczegółowo

Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne

Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne 1. Struktura społeczna współczesnego polskiego społeczeństwa - główne kierunki zmian. 2. Religijność Polaków dynamika i uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 I PLANETA ZIEMIA. ZIEMIA JAKO CZĘŚĆ WSZECHŚWIATA 1. Pierwotne wyobrażenia o kształcie Ziemi i ich ewolucja 11 2. Wszechświat. Układ Słoneczny 12 3. Ruch obrotowy Ziemi i jego konsekwencje

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia na egzamin licencjacki z tematyki europejskiej

Zagadnienia na egzamin licencjacki z tematyki europejskiej Zagadnienia na egzamin licencjacki z tematyki europejskiej 1. Greckie, chrześcijańskie i rzymskie źródła zjednoczonej Europy. 2. Porównaj projekt Unii Paneuropejskiej Richarda Coudenhove-Kalergiego i Unii

Bardziej szczegółowo

30 2 Zal. z oc. Język obcy nowożytny 60/4 30 30 4 Zal z oc. 8 Psychologia 15/1 15 1 Zal z oc. 9 Pedagogika 30/2 30 2 Zal z oc.

30 2 Zal. z oc. Język obcy nowożytny 60/4 30 30 4 Zal z oc. 8 Psychologia 15/1 15 1 Zal z oc. 9 Pedagogika 30/2 30 2 Zal z oc. Lp. Przedmiot Załącznik Nr 1 do Uchwały nr XX Rady Wydziału Nauk Technicznych z dnia 29 maja 2013 roku Program i plan kształcenia dla studiów doktoranckich - stacjonarnych w dyscyplinie inżynieria rolnicza.

Bardziej szczegółowo

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł zawodowy uzyskiwany przez absolwenta: licencjat Przyporządkowanie

Bardziej szczegółowo