Jednostki układu SI i ich zastosowanie w medycynie laboratoryjnej

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Jednostki układu SI i ich zastosowanie w medycynie laboratoryjnej"

Transkrypt

1 diagnostyka laboratoryjna Journal of Laboratory Diagnostics 2009 Volume 45 Number Praca poglądowa Review Article Jednostki układu SI i ich zastosowanie w medycynie laboratoryjnej Urszula Wendt 1,2, Alicja Polek 1, Krzysztof Łangowski 1, Jerzy Rogulski 2 1 Synevo Polska, Gdańsk, 2 Kolegium Medycyny Laboratoryjnej w Polsce Streszczenie W krajach Unii Europejskiej legalnymi jednostkami miar są jednostki Międzynarodowego Układu Jednostek Miar (SI). Układ ten oparty jest na siedmiu jednostkach podstawowych służących do wyrażania wartości siedmiu podstawowych wielkości fizycznych. W jednostkach układu SI wyrażane są wyniki pomiarów oraz wyniki badań wykonywanych w różnych dziedzinach nauki, techniki i gospodarce, w tym także w ochronie zdrowia. Laboratoria diagnostyki medycznej są zobowiązane do stosowania jednostek SI, gdyż jest to wymaganie przepisów prawa polskiego dostosowanego do wymagań dyrektyw UE oraz, co istotne dla laboratoriów ubiegających się o akredytację, wymagań normy PN-EN ISO 15189:2008. Units of SI system and their usage in laboratory medicine Summary In countries of European Union the legal units are units of International System of Units (SI). This system is founded on seven SI base units which are used for expression of seven base phisical quantities. In a lot of science, technics and industry, also within health care, the results of measurement and results of tests are expressed in SI units. Medical laboratories are obligated to use of SI units, because it is requirements from Polish low adapted to EU directives, and requrements of standard PN-EN ISO 15189:2008, what is important for laboratories in accreditation process. Słowa kluczowe: Międzynarodowy Układ Jednostek Miar (SI), jednostki podstawowe, jednostki pochodne, legalne jednostki miar, akredytacja Key words: International System of Units (SI), basic units, derived units, legal units, accreditation Historia międzynarodowego układu jednostek SI Systemy jednostek i miar, którymi posługiwali się ludzie, istnieją odkąd istnieje ludzkość. Najstarsze i najprostsze układy jednostek były oparte na wymiarach ciała ludzkiego. Jako jednostki długości powszechnie używano np. łokcia i stopy. Jednostki te miały jednak różną wartość w różnych państwach, a nawet miastach, i tak w Bawarii jeden łokieć był równy 83,3 cm, zaś w Hamburgu 57,31 cm [5]. Na początku XIX wieku we Francji wprowadzono do obowiązkowego powszechnego stosowania dwie ujednolicone jednostki metr jako jednostkę długości oraz kilogram jako jednostkę masy. Jednostki te stały się podstawowymi elementami systemu określanego jako system metryczny. System ten obejmujący, oprócz jednostek długości i masy, jednostki powierzchni i objętości został zatwierdzony w Paryżu w 1875 roku, a przyjęta wówczas tzw. Konwencja Metryczna zobowiązywała państwa, sygnatariuszy Konwencji, do stosowania zatwierdzonych jednostek miar. Odpowiednie wzorce przyjętych podczas Konwencji jednostek podstawowych układu po dzień dzisiejszy przechowywane są w Międzynarodowym Biurze Miar (Bureau Intrenational des Poids et Mesures, BIPM) w Sèvres pod Paryżem. Mimo obowiązującego porozumienia w większości państw sygnatariuszy Konwencji powszechnie wykorzystywano jedynie jednostkę długości i jednostkę masy, tj. metr i kilogram. W miarę postępu nauki i techniki system metryczny podlegał stałym zmianom do aktualnego poziomu wiedzy. Jednak coraz szybszy rozwój nauk technicznych i przyrodniczych, jak również gwałtowny rozwój gospodarczy, spowodowały, że coraz silniej ujawniała się potrzeba ujednolicenia definicji stosowanych pojęć oraz ponownego wprowadzenia wspólnych jednostek i miar. W 1954 roku podczas X Generalnej Konferencji Miar (Confèrence Gènèrale des Poids et Mesures, CGPM) podjęto decyzję o opracowaniu jednego spójnego układu jednostek podstawowych, z których można by wyprowadzać dowolne jednostki pochodne. Sześć lat później kolejna, XI Generalna Konferencja Miar i Wag przyjęła założenia tzw. Międzynarodowego Układu Jednostek Miar, 155

2 Jednostki układu SI i ich zastosowanie w medycynie laboratoryjnej zwanego powszechnie systemem SI (Système International d Unitès). Układ ten jest współczesną, rozwijającą się [17] formą systemu metrycznego. Jednostki układu SI Układ SI składa się z jednostek podstawowych oraz jednostek pochodnych, które razem tworzą spójny układ jednostek miar [7, 8, 9, 10]. Jednostki te służą do określania wartości różnych wielkości fizycznych. Fundamentem układu SI jest siedem tzw. podstawowych jednostek miar, tj. metr, kilogram, sekunda, amper, kelwin, kandela i mol. Jednostki te są miarami odpowiednio następujących podstawowych wielkości fizycznych, takich jak długość, masa, czas, natężenie prądu elektrycznego, temperatura termodynamiczna, światłość i ilość (liczność) materii. Wszystkie jednostki podstawowe zostały ściśle zdefiniowane (tab. I). Każda jednostka podstawowa posiada wynikającą z definicji wartość wielkości podstawowej, którą przyjmuje się jako wartość jednostkową i stosuje do ilościowego pomiaru wartości danej wielkości. Jednostki pochodne układu SI są jednostkami miar dla wielkości pochodnych, takich jak np. prędkość, częstotliwość, siła, ciśnienie i inne. Podstawą tworzenia jednostek pochodnych są odpowiednie prawa fizyczne, które określają zależności pomiędzy wielkościami podstawowymi [7, 8, 9, 10, 12]. Jednostki pochodne są wyrażane jako równania algebraicznie za pomocą jednostek podstawowych, np. jednostką SI dla prędkości liniowej jest metr na sekundę (m/s). Niektóre jednostki pochodne posiadają specjalne nazwy i oznaczenia nadane przez Generalną Konferencję Miar (tab. II). Przykładem takiej jednostki jest jednostka siły o nazwie niuton, definiowana za pomocą jednostek podstawowych jako 1 kg (1 m/s 2 ). Jednostką pochodną o nazwie specjalnej jest także katal (kat = 1 mol/1 s) będący miarą aktywności katalitycznej białka enzymatycznego. Innym przykładem jednostki pochodnej jest stopień Celsjusza, którego wartość jest równa wartości jednego kelwina (1 C = 1 K). Kelwin służy do wyrażania temperatury termodynamicznej, zaś stopień Celsjusza jest przeznaczony do wyrażania temperatury Celsjusza. Tak więc, w rzeczywistości, stopień Celsjusza jest nazwą specjalną jednostki kelwin [7]. Większość jednostek pochodnych nie posiada jednak żadnej specjalnej nazwy, dlatego też wyraża się je za pomocą równań algebraicznych złożonych z jednostek podstawowych lub z jednostek o nazwach specjalnych. Przykładem takiej jednostki jest masa molowa (kg/mol) służąca do wyrażania wielkości pochodnej jaką jest masa jednego mola cząstek, którymi mogą być np. atomy lub jony. W celu łatwiejszego wyrażania bardzo dużych lub bardzo małych wartości danej wielkości w układzie SI stosuje się przedrostki (tab. III). Przedrostki te określają mnożniki dziesiętne służące do tworzenia dziesiętnych wielokrotności i podwielokrotności jednostek miar [7, 8, 9, 10, 12]. Dodanie przedrostka do jednostki miary tworzy jednostkę będącą dziesiętną krotnością tej jednostki miary, np metrów = metrów = 1 kilometr 1000 m = m = 1 km W tym miejscu należy zwrócić uwagę na nazwę podstawowej jednostki masy jaką jest kilogram. W nazwie tej jednostki zawiera się bowiem przedrostek kilo, co związane jest z historycznym charakterem nazwy tej jednostki. Przyjęto więc, że wszystkie krotności jednostki masy tworzy się przez Tabela I Jednostki podstawowe Międzynarodowego Układu Jednostek Miar (SI) [7]. Wielkość podstawowa Jednostka miary Nazwa Oznaczenie Definicja Długość metr m Długość drogi przebytej w próżni przez światło w czasie 1/ sekundy Masa kilogram kg Jednostka masy, która jest równa masie międzynarodowego prototypu kilograma przechowywanego w Międzynarodowym Biurze Miar w Sévres Czas sekunda s Czas równy okresom promieniowania odpowiadającego przejściu między dwoma nadsubtelnymi poziomami stanu podstawowego atomu cezu 133 Prąd elektryczny (natężenie prądu elektrycznego) amper A Prąd elektryczny niezmieniający się, który, występując w dwóch równoległych prostoliniowych, nieskończenie długich przewodach o przekroju kołowym znikomo małym, umieszczonych w próżni w odległości metra od siebie, wywołałby między tymi przewodami siłę niutona na każdy metr długości Temperatura kelwin K 1/273,16 temperatury termodynamicznej punktu potrójnego wody termodynamiczna Liczność materii (ilość materii) mol mol Liczność materii układu zawierającego liczbę cząstek równą liczbie atomów w masie 0,012 kilograma węgla 12; przy stosowaniu mola należy określić rodzaj cząstek, którymi mogą być atomy, jony, cząsteczki, elektrony i inne cząstki lub określone zespoły takich cząstek Światłość kandela cd Światłość źródła emitującego w określonym kierunku promieniowanie monochromatyczne o częstotliwości herców i o natężeniu promieniowania w tym samym kierunku równym 1/683 wata na steradian 156

3 U. Wendt i inni Tabela II Jednostki pochodne SI o nazwach specjalnych przykłady [7]. Wielkość Nazwa Jednostka miary Oznaczenie Definicja Kąt płaski radian rad 1 rad = 1 m/1 m = 1 Kąt bryłowy steradian sr 1 sr = 1 m 2 /1 m 2 = 1 Wyrażenie za pomocą jednostek podstawowych Częstotliwość herc Hz 1 Hz = 1/1 s s -1 Siła niuton N 1 N = 1 kg 1 (m/s 2 ) kg m s -2 Ciśnienie paskal Pa 1 Pa = 1 N/1 m 2 m -1 kg s -2 Energia, praca, ilość ciepła dżul J 1 J =1 N 1 m m 2 kg s -2 Temperatura Celsjusza stopień Celsjusza C 1 C = 1 K K Aktywność katalityczna katal kat 1 kat = 1 mol/1 s mol s -1 Przeznaczone do stosowania w ochronie zdrowia Aktywność (radionuklidów) bekerel Bq 1 Bq = 1/1 s s -1 Dawka pochłonięta, kerma grej Gy 1 Gy = 1 J/1 kg m 2 s -2 Dawka skuteczna siwert Sv 1 Sv = 1 J/1 kg m 2 s -2 Tabela III Przedrostki SI [7]. Przedrostek Nazwa Oznaczenie jotta Y zett Z eksa E peta P Mnożnik Wielokrotność i podwielokrotność Przykład tera giga mega kilo T G M k gigaherc (GHz) megawat (MW) kilometr (km) hekto deka decy centy h da d c , 1 0, 01 hektopaskal (hpa) dekagram (dag) decymetr (dm) centymetr (cm) mili mikro nano piko m µ n p , 001 0, , , miligram (mg) mikrogram (μg) nanogram (ng) pikogram (pg) femto atto zepto joko f a z y , , , , femtolitr (fl) attosekunda (as) dodanie odpowiedniego przedrostka do wyrazu gram, np. miligram (mg) zamiast mikrokilogram (μkg) [7]. Ze względu na znaczącą rolę w praktycznym wykorzystaniu, oprócz jednostek podstawowych i pochodnych SI, dopuszcza się do stosowania jednostki, które nie należą do układu SI. Są one określane jako tzw. jednostki pozaukładowe [7, 12, 13]. Jednostki pozaukładowe mogą być: jednostkami, które są innymi niż dziesiętne wielokrotnościami i podwielokrotnościami jednostek SI, np. jednostki czasu, jednostki kąta płaskiego (tab. IV); stosowane w specjalnych dziedzinach, takich jak ochrona zdrowia, czego przykładem są: jednostka ciśnienia krwi milimetr słupa rtęci (mmhg), jednostka prędkości obrotowej obrót na minutę (obr/min) i inne (tab. IV); jednostkami o specjalnych nazwach, np. litr, tona (tab. IV). Przyjęto także, że do wyrażania wielkości tzw. bezwymiarowych, można stosować ułamek równy jednej setnej jedności, czyli procent (%) [ 7, 12, 13]. System SI w medycynie laboratoryjnej Rozwój medycyny laboratoryjnej jest ściśle związany z rozwojem metod badawczych oraz rozwojem technik po- 157

4 Jednostki układu SI i ich zastosowanie w medycynie laboratoryjnej Tabela IV Jednostki pozaukładowe stosowane razem z jednostkami SI [12, 13]. Wielkość Jednostka miary Nazwa Oznaczenie Definicja Wartość w jednostkach SI czas minuta godzina doba rok min h d r 1 min = 60 s 1 h = 60 min =3 600 s 1 d = 24 h = s 1 r = s kąt płaski stopień minuta sekunda 1 = (π/180) rad 1 = (1/60) 1 = (1/60) objętość litr L, l 1 l = 1 dm 3 masa tona t 1 t = 10 3 kg prędkość obrotowa, częstość obrotów obrót na sekundę r/s, obr/s 1 r/s = 1 s -1 obrót na minutę r/min, obr/min 1 r/min = (1/60) s -1 ciśnienie krwi i innych płynów ustrojowych milimetr słupa rtęci mmhg 1 mmhg = 133,322 Pa miarowych wykorzystywanych do wykonywania badań. W miarę rozwoju wiedzy z zakresu chemii, fizyki oraz nauk przyrodniczych i medycznych, ewoluowały także jednostki, w których wyrażano wyniki pomiarów badań laboratoryjnych. Przykładem wielkiego przełomu zarówno dla laboratoriów, jak i lekarzy, była zamiana związana z wyrażaniem stężenia elektrolitów we krwi zamiast miligramów na decylitr (mg/dl) zaczęto stosować jednostkę miliekwiwalenty na litr (meq/l). Zamiana ta dotyczyła oznaczania stężenia sodu, potasu oraz chlorków i w istotny sposób wpłynęła na sposób interpretacji wyników oznaczeń elektrolitów. Zastosowanie nowej jednostki było ściśle powiązane z możliwością oceny stanu gospodarki wodno-elektrolitowej ustroju z uwzględnieniem zasady elektroobojętności płynów ustrojowych. W chwili obecnej zdecydowana większość laboratoriów medycznych dla wyrażania stężenia elektrolitów (sód, potas, chlorki) stosuje jednostkę mmol/l, która jest jednostką układu SI. Jednak stężenie pozostałych elektrolitów, takich jak wapń, magnez, fosfor, żelazo nadal wyrażane jest głównie w jednostkach tradycyjnych takich jak mg/dl. Wydawać by się mogło, że przecież zgodnie z zasadami stosowania przedrostków krotności do jednostek układu SI, zarówno miligram (mg), jak i decylitr (dl) są jednostkami tego układu, więc wyrażenie wyniku pomiaru za pomocą jednostki takiej jak mg/dl jest wyrażeniem zgodnym z przyjętymi zasadami. Tak jednak nie jest, gdyż jako zasadę w wyrażaniu wyników badań medycznych przyjęto [5, 14], że wynik pomiaru powinien być prezentowany w przeliczeniu na jednostkę objętości jeden litr (1l lub 1L). Przykładem jest tu sposób wyrażenia stężenia białka w surowicy krwi: w jednostce tradycyjnej - 4,5 g/dl w jednostce układu SI - 45 g/l Innym przykładem ewolucji jednostek może być sposób wyrażania aktywności katalitycznej białek enzymatycznych. Początkowo aktywność enzymu wyrażano w bardzo różnych jednostkach, co związane było z wykorzystywaniem różnych metod badawczych oznaczania aktywności katalitycznej enzymu. Najczęściej nazwa jednostki pochodziła od nazwiska badacza, który opracował metodę. Przykładem obrazującym różnorodność stosowanych jednostek aktywności katalitycznej enzymów za pomocą jednostek umownych jest amylaza i fosfataza zasadowa i kwaśna. Aktywność amylazy wyrażano w jednostkach bez nazwy, ale każdorazowo przy wyniku należało podać, jaką metodą wykonano badania, np.: 1. jednostka wyrażająca taką ilość enzymu, która w ciągu jednej minuty w temperaturze 30 C uwalnia grupy redukujące w ilości równoważnej 1 µmolowi glukozy (metoda Bernfellda) 2. jednostka (metoda Winslowa) 3. jednostka (metoda Somogyi) 4. jednostka (metoda Heinkela) 5. jednostka (metoda Carawaya) 6. jednostka (metoda Phadebas) Aktywność fosfatazy zasadowej i kwaśnej wyrażano np. w jednostkach: 1. jednostka Bodansky ego (metoda Bodansky ego) 2. jednostka Kinga-Armstronga (metoda Kinga-Armstronga) 3. jednostka Besseya (metoda Besseya) W niektórych przypadkach istniały przeliczniki wzajemne jednostek umownych, np. 1 jednostka Besseya odpowiadała około 1,8 jednostek Bodansky ego. Jednak stosowanie wielu jednostek uniemożliwiało lub utrudniało porównywanie wyników badań uzyskiwanych w różnych laboratoriach. Konsekwencją dalszego doskonalenia metod oznaczania aktywności enzymów było przyjęcie ujednoliconej jednostki służącej wyrażaniu aktywności enzymów. W 1961 roku Międzynarodowa Unia Biochemii i Biologii Molekularnej wprowadziła standardową jednostkę aktywności enzymów, tzw. jednostkę międzynarodową (international unit, IU). Jednostkę tę zdefiniowano jako aktywność katalityczną zdolną do przekształcenia 1 mikromola substratu w czasie 1 minuty. Zalecono, by aktywność enzymów wyrażać w jednostkach na litr (IU/l) lub w milijednostkach na mililitr (miu/ml). 158

5 U. Wendt i inni Jednak zastosowanie tej jednostki także nie doprowadziło do unifikacji sposobu wyrażania aktywności enzymów, gdyż wynik badania zależy od warunków wykonania badania, np. temperatury inkubacji, rodzaju i stężenia buforu, ph mieszaniny reakcyjnej i zawartości odpowiednich aktywatorów. W 1999 roku Generalna Konferencja Miar i Wag przyjęła rezolucję, na mocy której przyjęto nową jednostkę do wyrażania aktywności katalitycznej enzymów katal [16]. Jednostka ta jest jedną z jednostek pochodnych w układzie SI o specjalnej nazwie. Jak do tej pory tylko nieliczne polskie laboratoria wyrażają wyniki badań aktywności katalitycznej enzymów w tej jednostce. Kolejnym przykładem dziedziny, w której zaczęto wprowadzać i stosować jednostki układu SI jest hematologia, a dokładnie badanie morfologii krwi obwodowej. Sposób wyrażania wyników poszczególnych parametrów składowych badania zmienił się dość znacznie, co jest konsekwencją zaleceń międzynarodowych organizacji hematologicznych oraz wprowadzenia do stosowania analizatorów hematologicznych. Zgodnie z zasadami stosowania jednostek układu SI, liczbę leukocytów i płytek krwi wyraża się w G/L, natomiast liczbę erytrocytów w T/L. Automatyzacja w hematologii umożliwiła również dokładne mierzenie objętości komórek krwi, którą wyraża się w jednostce femtolitry (fl) oraz dokładne badanie liczebności subpopulacji leukocytów, wyrażaną jako wartość bezwzględną i względną. Bezwzględna wartość jest mierzona automatycznie i określa liczebność poszczególnych subpopulacji leukocytów wyrażaną w G/L, natomiast wartością względną nazywamy wartość wyliczoną i wyrażamy w procentach (%). Mimo iż wyniki części parametrów morfologii przedstawiane są w jednostkach SI, to jednak z wielu przyczyn stężenie hemoglobiny oraz wskaźniki czerwonokrwinkowe nadal powszechnie prezentowane są w jednostkach tradycyjnych. Stężenie hemoglobiny i średnie stężenie hemoglobiny w erytrocycie wyrażane jest w jednostce tradycyjnej g/dl, mimo zalecanych mmol/l. Natomiast średnią zawartość hemoglobiny w erytrocycie wyraża się w pikogramach (pg) zamiast zalecanych femtomoli (fmol). Przykład prezentacji wyników podstawowych parametrów morfologii krwi obwodowej wyrażonych w jednostkach tradycyjnych i SI przedstawia tabela V. Odczyn płynów ustrojowych to przykład badania, którego wynik, zgodnie z zasadami układu SI, także można wyrażać jako stężenie jonów wodorowych w nanomolach na litr (nmol/l). Jest to parametr, który jednak powszechnie jest prezentowany w jednostkach ph (ujemny logarytm ze stężenia jonów wodorowych, -log molc). Tymczasem skala ph jest skalą logarytmiczną, co oznacza, że jednakowe odległości na tej skali w obu kierunkach nie odpowiadają jednakowym zmianom stężeń jonów wodorowych. Wydaje się więc, że dla oceny zmian stężenia jonów wodorowych bardziej uzasadnione jest wyrażanie ich stężenia w nmol/l niż w jednostkach ph. W chwili obecnej laboratoria diagnostyki medycznej w Polsce stosują bardzo różnorodne jednostki. Najczęściej w danym laboratorium część parametrów wyrażana jest w jednostkach tradycyjnych, a część w jednostkach SI. Przykładem może być sposób wyrażania stężenia wapnia, które cechuje się wyjątkową różnorodnością, gdyż przedstawiane jest w mmol/l, μmol/l, nmol/l, meq/l, mg/dl, mg%. Także stężenie mocznika wyrażane jest w bardzo różny sposób mmol/l, μmol/l, nmol/l, g/dl, g/l, mg/dl oraz mg%. Przykłady prezentacji wyników podstawowych parametrów biochemicznych rutynowo oznaczanych w laboratoriach medycznych wyrażonych w jednostkach tradycyjnych i SI przedstawia tabela VI. Stosowanie jednostek SI w medycynie laboratoryjnej w świetle obowiązujących przepisów prawa Do Międzynarodowej Konwencji Metrycznej Polska przystąpiła w 1966 roku. Jednym z pierwszych aktów prawnych, w którym ustalono legalne jednostki miar oraz zadeklarowano stopniowe wdrażanie układu SI do stosowania w gospodarce, było rozporządzenie Rady Ministrów z dnia roku [5]. Rozporządzenie to zostało uzupełnione i doprecyzowane przez zarządzenie Prezesa Polskiego Komitetu Normalizacji i Miar z dnia 5 stycznia 1976 roku [5], w którym zawarto wykaz legalnych jednostek miar. Na mocy tych rozporządzeń rozpoczął się w Polsce proces wdrażania jednostek układu SI, dzięki czemu, są one dzisiaj szeroko wykorzystywane w polskiej gospodarce. W obecnej chwili regulacje dotyczące stosowania jednostek SI w naszym Tabela V Podstawowe parametry morfologii krwi obwodowej wyrażone w jednostkach tradycyjnych i jednostkach SI. Parametr Wartość Jednostki tradycyjne Wartość Jednostki SI Hemoglobina 140 g/l g/dl 14,0 8,54 mmol/l Hematokryt 45 % 0,45 L/L Erytrocyty 5,54 mln/μl 5, /L (T/L) Leukocyty 7,57 tys./μl 7, /L (G/L) Płytki 250 tys./μl /L (G/L) MCV 90 fl 90 fl MCH 30 pg 1,83 fmol MCHC 34 g/dl 20,7 mmol/l 159

6 Jednostki układu SI i ich zastosowanie w medycynie laboratoryjnej Tabela VI Podstawowe parametry biochemiczne oznaczane w surowicy krwi żylnej wyrażone w jednostkach tradycyjnych i jednostkach SI. Parametr Wartość Jednostki tradycyjne Współczynnik przeliczeniowy Wartość Jednostki SI ALT 30,0 U/l 16, nkatal/l Białko całkowite 7,0 g/dl 10 70,0 g/l Bilirubina całkowita 1,0 mg/dl 17,1 17,1 µmol/l Cholesterol całkowity 200 mg/dl 0,0259 5,18 mmol/l Glukoza 70 mg/dl 0,0555 3,89 mmol/l Kreatynina 1,1 mg/dl 88,4 97,2 µmol/l Kwas moczowy 5,0 mg/dl 0,06 0,3 mmol/l Mocznik 4,5 mg/dl 0,166 0,75 mmol/l Potas 4,5 meq/l 1 4,5 mmol/l Sód 140 meq/l mmol/l Wapń całkowity 7,5 mg/dl 0,25 1,88 mmol/l Żelazo 150 µg/dl 0,179 26,85 µmol/l Tabela VII Definicje wybranych pojęć. Wielkość to cecha zjawiska, ciała lub substancji, którą można wyróżnić jakościowo i wyznaczyć ilościowo. (Def. 1.1, VIM 1993) [6]. Wielkość podstawowa to jedna z wielkości, które w pewnym układzie wielkości są uznawane umownie jako funkcjonalnie niezależne od siebie. (Def. 1.3, VIM 1993) [6]. Wielkość pochodna to wielkość zdefiniowana, w pewnym układzie wielkości, jako funkcja wielkości podstawowych tego układu. (Def. 1.4, VIM 1993) [6]. Wielkość mierzona (mezurand) to określona wielkość, stanowiąca przedmiot pomiaru. (Def. 2.6, VIM 1993) [6]. Wartość wielkości wartość liczbowa wielkości mierzonej, wyrażona na ogół jako liczba pomnożona przez jednostkę miary [19]. Jednostka miary to wartość określonej wielkości fizycznej, przyjęta umownie jako jednostka porównawcza dla pomiaru wielkości tego samego rodzaju [19]. Spójne jednostki miar to jednostki jednego układu, których wartość określa się za pomocą jednostek podstawowych wzorami zawierającymi współczynnik liczbowy równy jedności [19]. Legalna jednostka miary to jednostka miary, której stosowanie jest nakazane lub dozwolone przepisem prawnym [12 ]. kraju wynikają z ustawy z dnia 11 maja 2001 roku Prawo o miarach [18] oraz towarzyszących jej rozporządzeń wykonawczych: rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 marca 2003 roku w sprawie dopuszczenia do stosowania jednostek miar nienależących do Międzynarodowego Układu Jednostek Miar (SI) [13], rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 12 maja 2003 w sprawie legalnych jednostek miar [12]. Celem ustawy Prawo o miarach jest zapewnienie jednolitości miar i wymaganej dokładności pomiarów. W art. 5 ustawy przyjęto, że legalnymi jednostkami miar obowiązującymi w różnych dziedzinach życia społeczno-gospodarczego naszego kraju są jednostki SI oraz dopuszczone do stosowania jednostki pozaukładowe [18]. Dopuszczone jednostki pozaukładowe zostały wymienione w Rozporządzeniu RM z dn [13]. Ustawa Prawo o miarach określa ponadto dziedziny, w których należy stosować legalne jednostki miar. Art. 6 ustawy stanowi co następuje: Art.6.1. Obowiązek stosowania legalnych jednostek miar dotyczy użytkowania przyrządów pomiarowych, wykonywania pomiarów i wyrażania wartości wielkości fizycznych w gospodarce, ochronie zdrowia i bezpieczeństwa publicznego oraz przy czynnościach o charakterze administracyjnym. 2. Jednostki miar inne niż w art. 5 mogą być stosowane w gospodarce w dziedzinach: transportu morskiego, lotniczego i kolejowego na mocy porozumień międzynarodowych. Wymienione powyżej akty prawne są zgodne z wymaganiami Unii Europejskiej, gdzie kwestię wykorzystywania jednostek miar reguluje Dyrektywa Rady 80/181/EWG z dnia 20 grudnia 1979 [1]. W Dyrektywie za legalne jednostki miar obowiązujące w krajach członkowskich UE uznano jednostki SI, zaś ochronę zdrowia wskazano jako jeden z istotnych obszarów ich stosowania. Tak więc Dyrektywa Rady oraz podporządkowane jej ustawodawstwo naszego kraju obligują obszar ochrony zdrowia do praktycznego wykorzystywania legalnych jednostek miar jednostek SI. W szczególności dotyczy to laboratoriów diagnostyki medycznej oraz diagnostyki obrazowej [11, 15]. Dodatkowym dokumentem wykonawczym dla Dyrektywy Rady regulującym stosowanie jednostek układu SI w ochronie zdrowia jest przyjęta przez Polski Komitet Normalizacyjny norma europejska PN EN Informatyka w ochronie zdrowia. Wyrażanie wyników pomiarów w naukach o zdrowiu [19]. W dobie coraz powszechniejszej informatyzacji w ochronie zdrowia, pojawił się bowiem problem regional- 160

7 U. Wendt i inni nych różnic w stosowanej terminologii, symbolach i oczywiście jednostkach wyrażania pomiarów. Dlatego też zasadniczym przesłaniem normy jest ich ujednolicenie. Wyrażanie wyników medycznych badań laboratoryjnych z wykorzystaniem jednostek układu SI wymaga znajomości zasad ich stosowania oraz znajomości współczynników przeliczeniowych, umożliwiających przeliczanie wyników badań z jednostek tradycyjnych na jednostki SI. Informacje dotyczące faktorów przeliczeniowych dostępne są zarówno w piśmiennictwie [4, 5], jak i w internetowych serwisach medycznych [3, 20, 21]. Praktyczne informacje i wskazówki dotyczące sposobu zapisywania, oznaczeń i symboli jednostek SI zawarte są w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 12 maja 2003 roku w sprawie legalnych jednostek miar [12]. Innym źródłem informacji o jednostkach układu SI oraz zasadach ich stosowania są dostępne w języku polskim, dokumenty normatywne opracowane przez Międzynarodową Organizację Normalizacyjną (International Organization for Standardization, ISO) PN- ISO 1000:2001 [7] oraz PN-ISO 31:2001 [8, 9]. W normach tych podano także praktyczne przykłady stosowania jednostek SI. Podsumowanie Jednostki układu SI stosowane są w różnych dziedzinach gospodarki, nauki i techniki przez ok. 98% populacji naszego globu. Mimo tak powszechnego wykorzystywania układu SI, znajomość jednostek tego układu w medycynie laboratoryjnej nie jest zbyt głęboka. Przyczyny tego stanu są dość złożone. Między innymi mogą one wynikać z obowiązujących w różnych krajach odmiennych regulacji prawnych dotyczących obowiązku stosowania legalnych jednostek miar w obszarze ochrony zdrowia. Inną, chyba dość ważną przyczyną, są przyzwyczajenia odbiorców wyników badań laboratoryjnych lekarzy, a po trosze także wykonawców badań laboratoriów. O ile w przededniu wejścia Polski do Unii Europejskiej, istniało wiele wątpliwości związanych z wyborem jednostek, w jakich należy wyrażać wyniki pomiarów medycznych badań laboratoryjnych, o tyle w chwili obecnej wątpliwości tych raczej być nie powinno. Bowiem w krajach UE na mocy stosownych dyrektyw ujednoliceniu uległy odpowiednie przepisy poszczególnych krajów członkowskich czego przykładem jest wspomniana ustawa Prawo o miarach [18]. Mimo iż ustawa obowiązuje w Polsce od 2001, to jednak do tej pory nie znalazło to swojego odzwierciedlenia w medycynie laboratoryjnej. Przyczyny tego stanu rzeczy są różne i mogą wynikać np. z nawyków lekarzy będących odbiorcami wyników badań, nieznajomości obowiązującego prawa, niejednoznacznych wytycznych ze strony nadzoru merytorycznego laboratoriów oraz organizacji działających w medycynie laboratoryjnej. Wydaje się, że zamiana jednostek tradycyjnych na jednostki SI może okazać się dość kłopotliwa zarówno dla laboratoriów, jak i dla lekarzy. Jednak poza przyzwyczajeniami i nawykami związanymi ze stosowaniem jednostek tradycyjnych nie ma przeszkód, aby jednostki układu SI wykorzystywać w ochronie zdrowia, a w laboratoriach diagnostyki medycznej w szczególności. Jak wskazują bowiem badania wszędzie tam, gdzie wprowadzano jednostki SI dla wyrażania wyników medycznych badań laboratoryjnych, jednostki te były dość szybko przyswajane przez lekarzy i zmiana ta nie wpływała niekorzystnie na pacjentów [5]. Implementacja jednostek systemu SI w ochronie zdrowia będzie wyrazem dostosowania do wymagań obowiązujących przepisów prawa, a co za tym idzie, wymagań Unii Europejskiej, której członkiem zostaliśmy. Co więcej, stosowanie jednostek SI jest jednym z wymagań przeznaczonej dla laboratoriów medycznych normy PN-EN ISO 15189:2008 [2]. Norma zawiera bowiem wymaganie, które zobowiązuje laboratoria diagnostyki medycznej, aby wszędzie tam, gdzie jest to możliwe, stosowały jednostki SI. Co więcej, jest to też zgodne z zaleceniami organizacji międzynarodowych, takich jak np. IFCC. Spełnienie wymagań obowiązujących przepisów prawa oraz wymagań normy jest więc szczególnie ważne dla laboratoriów, które w przyszłości zamierzają ubiegać się o akredytację. Wyrażanie wyników medycznych badań laboratoryjnych w jednostkach SI, niewątpliwie, będzie miało wiele zalet, wśród których można wyliczyć np. wykorzystywanie ujednoliconego, logicznie spójnego systemu jednostek, terminologii (tab. VII) i symboli, zminimalizowanie liczby stosowanych podwielokrotności i wielokrotności. Wykorzystywanie układu SI w laboratoriach medycznych będzie również kolejnym krokiem odzwierciedlającym rozwój współczesnej medycyny laboratoryjnej. Piśmiennictwo 1. Dyrektywa 80/181/EWG z dn. 20 grudnia 1979 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw Państw Członkowskich odnoszących się do jednostek miar i uchylająca dyrektywę 71/354/EWG. 2. PN-EN ISO 15189:2008 Laboratoria medyczne Szczególne wymagania dotyczące jakości i kompetencji. PKN, Warszawa Jakubowski Z, Kabata J, Kalinowski L i wsp. Badania laboratoryjne w codziennej praktyce. MAK-med., Gdańsk Lippert H. Jednostki SI w medycynie. PZWL, Warszawa Międzynarodowy Słownik Podstawowych i Ogólnych Terminów Metrologii (VIM). Główny Urząd Miar, Warszawa PN-ISO 1000:2001 Jednostki miar SI i zalecenia do stosowania ich krotności oraz wybranych innych jednostek miar. PKN, Warszawa PN-ISO 31-0 Wielkości fizyczne i jednostki miar. Zasady ogólne. PKN, Warszawa PN-ISO 31-1 Wielkości fizyczne i jednostki miar. Przestrzeń i czas. PKN, Warszawa Przewodnik SI. Międzynarodowy Układ Jednostek Miar. PKN Warszawa Prezes Głównego Urzędu Miar, pismo z dnia 24 czerwca 2003 r. do Prezesa Kolegium Medycyny Laboratoryjnej w Polsce w sprawie stosowania jednostek układu SI w medycynie laboratoryjnej. 12. Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 12 maja 2003 r. w sprawie legalnych jednostek miar, Dz.U. Nr 103, poz

8 Jednostki układu SI i ich zastosowanie w medycynie laboratoryjnej 13. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 11 marca 2003 r. w sprawie dopuszczenia do stosowania jednostek miar nienależących do Międzynarodowego Układu Jednostek Miar (SI), Dz.U. Nr 59, poz Sagan Z. Nowe jednostki pomiarowe w opiece zdrowotnej. PZWL, Warszawa SI nowy układ jednostek i miar w służbie zdrowia. Informacja w sprawie stosowania nowego układu jednostek i miar SI (Systeme International d Units) w służbie zdrowia. Wydział Zdrowia i Opieki Społecznej Urzędu Miasta Krakowa, Kraków Special name for the SI derived unit mole per second, the katal, for the expression of catalytic activity, Resolution 12 of the 21st Conference Generale des Poids et Mesures (CGPM), The International System of Units (SI), BIPM, Ustawa z dnia 11 maja 2001, Prawo o miarach, Dz.U. Nr 63, poz PN-EN :2008 Informatyka w ochronie zdrowia. Wyrażanie wyników pomiarów w naukach o zdrowiu, PKN, Warszawa, Adres Autorów: Laboratorium Medyczne Synevo Gdańsk ul. Beniowskiego Gdańsk tel.: (058) faks: (058) (Praca wpłynęła do Redakcji: ) (Praca przekazana do opublikowania: ) 162

PODSTAWOWA TERMINOLOGIA METROLOGICZNA W PRAKTYCE LABORATORYJNEJ

PODSTAWOWA TERMINOLOGIA METROLOGICZNA W PRAKTYCE LABORATORYJNEJ Klub Polskich Laboratoriów Badawczych POLLAB PODSTAWOWA TERMINOLOGIA METROLOGICZNA W PRAKTYCE LABORATORYJNEJ Andrzej Hantz Centrum Metrologii im. Zdzisława Rauszera RADWAG Wagi Elektroniczne Metrologia

Bardziej szczegółowo

Podstawowe umiejętności matematyczne - przypomnienie

Podstawowe umiejętności matematyczne - przypomnienie Podstawowe umiejętności matematyczne - przypomnienie. Podstawy działań na potęgach założenie:. założenie: założenie: a>0, n jest liczbą naturalną założenie: Uwaga:. Zapis dużych i małych wartości w postaci

Bardziej szczegółowo

Legalne jednostki miar wykorzystywane w ochronie atmosfery i pokrewnych specjalnościach naukowych

Legalne jednostki miar wykorzystywane w ochronie atmosfery i pokrewnych specjalnościach naukowych Legalne miar wykorzystywane w ochronie atmosfery i pokrewnych specjalnościach naukowych Legalne miar: 1). naleŝące do układu SI : podstawowe, uzupełniające pochodne 2). legalne, ale spoza układu SI Ad.

Bardziej szczegółowo

Fizyka (Biotechnologia)

Fizyka (Biotechnologia) Fizyka (Biotechnologia) Wykład I Marek Kasprowicz dr Marek Jan Kasprowicz pokój 309 marek.kasprowicz@ur.krakow.pl www.ar.krakow.pl/~mkasprowicz Marek Jan Kasprowicz Fizyka 013 r. Literatura D. Halliday,

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI I PRACY 1) z dnia 15 lutego 2005 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI I PRACY 1) z dnia 15 lutego 2005 r. Dz.U.2005.37.328 2007.06.07 zm. Dz.U.2007.90.597 1 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI I PRACY 1) z dnia 15 lutego 2005 r. w sprawie jednolitości miar i dokładności pomiarów związanych z obronnością i bezpieczeństwem

Bardziej szczegółowo

LEGALNE JEDNOSTKI MIAR. podstawowe jednostki SI

LEGALNE JEDNOSTKI MIAR. podstawowe jednostki SI LEGALNE JEDNOSTKI MIAR Obowiązujące w Polsce legalne jednostki miar ustalone zostały rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 17.10.1975 r. i doprecyzowane zarządzeniem Prezesa Polskiego Komitetu Normalizacji

Bardziej szczegółowo

Miernictwo przemysłowe

Miernictwo przemysłowe Miernictwo przemysłowe Józef Warechowski Olsztyn, 2014 Charakterystyka pomiarów w produkcji żywności Podstawa formalna do prowadzenia ciągłego nadzoru nad AKP: PN-EN ISO 9001 punkt 7.6 1 1 a) Bezpośrednie,

Bardziej szczegółowo

Reguły obliczeń chemicznych

Reguły obliczeń chemicznych Reguły oliczeń chemicznych Zapisywanie wyników pomiarów i oliczeń Ilościowe rezultaty eksperymentów lu oliczeń chemicznych przedstawia się w postaci licz, zapisywanych za pomocą cyfr, czyli umownych znaków

Bardziej szczegółowo

Lekcja 1. Temat: Lekcja organizacyjna. Zapoznanie z programem nauczania i kryteriami oceniania.

Lekcja 1. Temat: Lekcja organizacyjna. Zapoznanie z programem nauczania i kryteriami oceniania. Lekcja 1 Temat: Lekcja organizacyjna. Zapoznanie z programem nauczania i kryteriami oceniania. 1. Program nauczania przedmiotu Podstawy elektrotechniki i elektroniki w klasie I. Działy programowe i zagadnienia

Bardziej szczegółowo

P. R. Bevington and D. K. Robinson, Data reduction and error analysis for the physical sciences. McGraw-Hill, Inc., 1992. ISBN 0-07- 911243-9.

P. R. Bevington and D. K. Robinson, Data reduction and error analysis for the physical sciences. McGraw-Hill, Inc., 1992. ISBN 0-07- 911243-9. Literatura: P. R. Bevington and D. K. Robinson, Data reduction and error analysis for the physical sciences. McGraw-Hill, Inc., 1992. ISBN 0-07- 911243-9. A. Zięba, 2001, Natura rachunku niepewności a

Bardziej szczegółowo

Przydatne informacje. konsultacje: środa 14.00-16.00 czwartek 9.00-10.00 2/35

Przydatne informacje. konsultacje: środa 14.00-16.00 czwartek 9.00-10.00 2/35 1/35 Przydatne informacje dr inż. Adam Idźkowski Politechnika Białostocka, Wydział Elektryczny, Katedra Elektrotechniki Teoretycznej i Metrologii ul. Wiejska 45D, 15-351 Białystok WE-260, WE-208 e-mail:

Bardziej szczegółowo

Wydanie 3 Warszawa, 20.06.2007 r.

Wydanie 3 Warszawa, 20.06.2007 r. . POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI POLITYKA POLSKIEGO CENTRUM AKREDYTACJI DOTYCZĄCA ZAPEWNIENIA SPÓJNOŚCI POMIAROWEJ Wydanie 3 Warszawa, 20.06.2007 r. 1. Wstęp Niniejsza Polityka jest zgodna z dokumentem ILAC-P10:2002

Bardziej szczegółowo

JEDNOSTKI MIAR NAJCZĘŚCIEJ STOSOWANE W TECHNICE SMAROWNICZEJ

JEDNOSTKI MIAR NAJCZĘŚCIEJ STOSOWANE W TECHNICE SMAROWNICZEJ Rozdział XIII: Jednostki miar najczęściej... Rozdział XXIII JEDNOSTKI MIAR NAJCZĘŚCIEJ STOSOWANE W TECHNICE SMAROWNICZEJ Obowiązującym systemem miar jest Międzynarodowy Układ Jednostek Miar (układ SI),

Bardziej szczegółowo

Podstawy elektrotechniki

Podstawy elektrotechniki Politechnika Wrocławska Instytut Techniki Cieplnej i Mechaniki Płynów Zakład Elektrostatyki i Elektrotermii Podstawy elektrotechniki Prof. dr hab. inż. Juliusz B. Gajewski, prof. PWr Wybrzeże S. Wyspiańskiego

Bardziej szczegółowo

Energetyka w Środowisku Naturalnym

Energetyka w Środowisku Naturalnym Energetyka w Środowisku Naturalnym Energia w Środowisku -technika ograniczenia i koszty Wykład 1-6.X.2015 Zygmunt Szefliński Środowiskowe Laboratorium Ciężkich Jonów szef@fuw.edu.pl http://www.fuw.edu.pl/~szef/

Bardziej szczegółowo

Należy pamiętać, że czas liczymy w niedziesiątkowym systemie oraz:

Należy pamiętać, że czas liczymy w niedziesiątkowym systemie oraz: ZAMIANA JEDNOSTEK Zamiana jednostek to prosta sztuczka, w miejsce starej jednostki wpisujemy ile to jest w nowych jednostkach i wykonujemy odpowiednie działanie, zobacz na przykładach. Ćwiczenia w zamianie

Bardziej szczegółowo

Metrologia w laboratorium Podstawowe definicje i czynności metrologiczne. Andrzej Hantz Kierownik Laboratorium Pomiarowego RADWAG Wagi Elektroniczne

Metrologia w laboratorium Podstawowe definicje i czynności metrologiczne. Andrzej Hantz Kierownik Laboratorium Pomiarowego RADWAG Wagi Elektroniczne Metrologia w laboratorium Podstawowe definicje i czynności metrologiczne Andrzej Hantz Kierownik Laboratorium Pomiarowego RADWAG Wagi Elektroniczne Metrologia podział metrologii Metrologia podział metrologii

Bardziej szczegółowo

Wyrażanie stężeń. Materiały pomocnicze do zajęć wspomagających z chemii. opracował: dr Błażej Gierczyk Wydział Chemii UAM

Wyrażanie stężeń. Materiały pomocnicze do zajęć wspomagających z chemii. opracował: dr Błażej Gierczyk Wydział Chemii UAM Wyrażanie stężeń Materiały pomocnicze do zajęć wspomagających z chemii opracował: dr Błażej Gierczyk Wydział Chemii UAM Stężenie procentowe Stężenie procentowe (procent wagowy, procent masowy) wyraża stosunek

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM MEDYCZNEGO Nr AM 006

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM MEDYCZNEGO Nr AM 006 PCA Zakres akredytacji Nr AM 006 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM MEDYCZNEGO Nr AM 006 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 7 Data wydania: 2 maja 2016

Bardziej szczegółowo

Studia Doktoranckie na Wydziale Towaroznawstwa UEP Sylabus przedmiotu

Studia Doktoranckie na Wydziale Towaroznawstwa UEP Sylabus przedmiotu Studia Doktoranckie na Wydziale Towaroznawstwa UEP Sylabus przedmiotu Nazwa przedmiotu: Nadzór nad rynkiem w UE, system akredytacji Blok zajęciowy fakultatywny Forma zajęć wykład Wymiar godzinowy 10 h

Bardziej szczegółowo

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych 1. Wielkości i jednostki stosowane do wyrażania ilości materii 1.1 Masa atomowa, cząsteczkowa, mol Masa atomowa Atomy mają

Bardziej szczegółowo

POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI POLITYKA DOTYCZĄCA ZAPEWNIENIA SPÓJNOŚCI POMIAROWEJ. Wydanie 4 Warszawa, 17.11.2011 r.

POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI POLITYKA DOTYCZĄCA ZAPEWNIENIA SPÓJNOŚCI POMIAROWEJ. Wydanie 4 Warszawa, 17.11.2011 r. . POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI POLITYKA DOTYCZĄCA ZAPEWNIENIA SPÓJNOŚCI POMIAROWEJ Wydanie 4 Warszawa, 17.11.2011 r. Spis treści 1 Wprowadzenie...3 2 Zakres stosowania...3 3 Cechy spójności pomiarowej...3

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM MEDYCZNEGO Nr AM 007

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM MEDYCZNEGO Nr AM 007 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM MEDYCZNEGO Nr AM 007 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 6 Data wydania: 6 maja 2016 r. Nazwa i adres INVICTA Sp. z

Bardziej szczegółowo

Lista oferowanych badań wraz z normami.

Lista oferowanych badań wraz z normami. Lista oferowanych badań wraz z normami. Zakład Opieki Zdrowotnej LAB-DAN ul.trauguta 7, 00-950 Warszawa NIP: 608-17-35-235 tel. 022 5463746 Uwaga: w przypadku braku oddzielnych norm dla kobiety należy

Bardziej szczegółowo

POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI POLITYKA DOTYCZĄCA ZAPEWNIENIA SPÓJNOŚCI POMIAROWEJ. Wydanie 5 Warszawa, 20.01.2015 r.

POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI POLITYKA DOTYCZĄCA ZAPEWNIENIA SPÓJNOŚCI POMIAROWEJ. Wydanie 5 Warszawa, 20.01.2015 r. . POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI POLITYKA DOTYCZĄCA ZAPEWNIENIA SPÓJNOŚCI POMIAROWEJ Wydanie 5 Warszawa, 20.01.2015 r. Spis treści 1 Wprowadzenie...3 2 Zakres stosowania...3 3 Cechy spójności pomiarowej...3

Bardziej szczegółowo

Opracował: dr inż. Tadeusz Lemek

Opracował: dr inż. Tadeusz Lemek Materiały dydaktyczne na zajęcia wyrównawcze z chemii dla studentów pierwszego roku kierunku zamawianego Inżynieria i Gospodarka Wodna w ramach projektu Era inżyniera pewna lokata na przyszłość Opracował:

Bardziej szczegółowo

2. WYRA ANIE ST Iwona eniem roztworu jednostk obj jednostk masy Mol Masa molowa

2. WYRA ANIE ST Iwona eniem roztworu jednostk obj jednostk masy Mol Masa molowa 2. WYRAśANIE STĘśEŃ Iwona śak StęŜeniem roztworu określa się ilość substancji (wyraŝoną w jednostkach masy lub objętości) zawartą w określonej jednostce objętości lub masy roztworu, czasami rozpuszczalnika.

Bardziej szczegółowo

Wykładowca: dr inż. Mirosław Mizan - Wydz. Elektrotechniki i Automatyki, Katedra Elektrotechniki Teoretycznej i Informatyki

Wykładowca: dr inż. Mirosław Mizan - Wydz. Elektrotechniki i Automatyki, Katedra Elektrotechniki Teoretycznej i Informatyki ELEKTROTECHNIKA Wykładowca: dr inż. Mirosław Mizan - Wydz. Elektrotechniki i Automatyki, Katedra Elektrotechniki Teoretycznej i Informatyki Dane kontaktowe: budynek główny Wydz. E i A, pok. E-117 (I piętro),

Bardziej szczegółowo

OBLICZENIA BIOCHEMICZNE

OBLICZENIA BIOCHEMICZNE OBLICZENIA BIOCHEMICZNE Praca w laboratorium biochemicznym wymaga umiejętności obliczania stężeń i rozcieńczeń odczynników stosowanych do doświadczeń. W podstawowym kursie biochemii nie ma czasu na przygotowywanie

Bardziej szczegółowo

PLAN DZIAŁANIA KT 257 ds. Metrologii Ogólnej

PLAN DZIAŁANIA KT 257 ds. Metrologii Ogólnej Strona 1 PLAN DZIAŁANIA KT 257 ds. Metrologii Ogólnej STRESZCZENIE Komitet Techniczny 257 ds. Metrologii Ogólnej został powołany w ramach Polskiego Komitetu Normalizacyjnego, którego misją jest sprawne

Bardziej szczegółowo

Rozcieńczanie, zatężanie i mieszanie roztworów, przeliczanie stężeń

Rozcieńczanie, zatężanie i mieszanie roztworów, przeliczanie stężeń Rozcieńczanie, zatężanie i mieszanie roztworów, przeliczanie stężeń Materiały pomocnicze do zajęć wspomagających z chemii opracował: dr Błażej Gierczyk Wydział Chemii UAM Rozcieńczanie i zatężanie roztworów

Bardziej szczegółowo

Rola materiałów odniesienia w zapewnieniu jakości wyników pomiarów chemicznych

Rola materiałów odniesienia w zapewnieniu jakości wyników pomiarów chemicznych Uniwersytet Warszawski Wydział Chemii Pasteura 1, 02-093 Warszawa Rola materiałów odniesienia w zapewnieniu jakości wyników pomiarów chemicznych Ewa Bulska ebulska@chem.uw.edu.pl Slide 1 Opracowanie i

Bardziej szczegółowo

Projekt Inżynier mechanik zawód z przyszłością współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt Inżynier mechanik zawód z przyszłością współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Zajęcia wyrównawcze z fizyki -Zestaw 4 -eoria ermodynamika Równanie stanu gazu doskonałego Izoprzemiany gazowe Energia wewnętrzna gazu doskonałego Praca i ciepło w przemianach gazowych Silniki cieplne

Bardziej szczegółowo

Jeśli wyniki tego samego badania przeprowadzone dwoma różnymi metodami nie różnią się od siebie

Jeśli wyniki tego samego badania przeprowadzone dwoma różnymi metodami nie różnią się od siebie lek.wet. Agnieszka Dereczeniuk Badania laboratoryjne w hodowli Łódź 24.03.2012 Po co badać? Badania przesiewowe Badania profilaktyczne Badania obowiązkowe dla danej rasy Badania okresowe Badania diagnostyczne

Bardziej szczegółowo

MATEMATYKA. JEDNOSTKI DŁUGOŚCI kilometr hektometr metr decymetr centymetr milimetr mikrometr km hm m dm cm mm µm

MATEMATYKA. JEDNOSTKI DŁUGOŚCI kilometr hektometr metr decymetr centymetr milimetr mikrometr km hm m dm cm mm µm MATEMATYKA Spis treści 1 jednostki miar 2 wzory skróconego mnożenia 3 podzielność liczb 3 przedrostki 4 skala 4 liczby naturalne 5 ułamki zwykłe 9 ułamki dziesiętne 9 procenty 10 geometria i stereometria

Bardziej szczegółowo

Procentowa zawartość sodu (w molu tej soli są dwa mole sodu) wynosi:

Procentowa zawartość sodu (w molu tej soli są dwa mole sodu) wynosi: Stechiometria Każdą reakcję chemiczną można zapisać równaniem, które jest jakościową i ilościową charakterystyką tej reakcji. Określa ono bowiem, jakie pierwiastki lub związki biorą udział w danej reakcji

Bardziej szczegółowo

Dane Oferenta: nazwa... ... NIP... REGON...

Dane Oferenta: nazwa... ... NIP... REGON... Załącznik Nr 2 do Zarządzenia Nr 17/2012 Kierownika Samodzielnego Gminnego Zakładu Opieki Zdrowotnej z dnia 16 listopada 2012 roku Wilkowice dnia. Samodzielny Gminny Zakład Opieki Zdrowotnej w Wilkowicach

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 25 lipca 2007 r. w sprawie sposobu znakowania żywności wartością odżywczą 2)

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 25 lipca 2007 r. w sprawie sposobu znakowania żywności wartością odżywczą 2) Dz.U.07.137.967 2010.01.22 zm. Dz.U.2010.9.63 1 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 25 lipca 2007 r. w sprawie sposobu znakowania żywności wartością odżywczą 2) (Dz. U. z dnia 31 lipca 2007 r.) Na

Bardziej szczegółowo

1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej?

1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej? Tematy opisowe 1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej? 2. Omów pomiar potencjału na granicy faz elektroda/roztwór elektrolitu. Podaj przykład, omów skale potencjału i elektrody

Bardziej szczegółowo

Wykład 11 Równowaga kwasowo-zasadowa

Wykład 11 Równowaga kwasowo-zasadowa Wykład 11 Równowaga kwasowo-zasadowa JS Skala ph Skala ph ilościowa skala kwasowości i zasadowości roztworów wodnych związków chemicznych. Skala ta jest oparta na aktywności jonów hydroniowych [H3O+] w

Bardziej szczegółowo

Materiały e-learning

Materiały e-learning AKADEMIA MORSKA W SZCZECINIE JEDNOSKA ORGANIZACYJNA: ZAKŁAD KOMUNIKACYJNYCH ECHNOLOGII MORSKICH Materiały e-learning ELEKROECHNIKA I ELEKRONIKA Materiały dla studentów studiów niestacjonarnych http://www.zktm.am.szczecin.pl/index.php/laboratoria

Bardziej szczegółowo

WYKAZ BADAŃ LABORATORYJNYCH DZIAŁ DIAGNOSTYKI LABORATORYJNEJ ZOZ CHEŁMNO

WYKAZ BADAŃ LABORATORYJNYCH DZIAŁ DIAGNOSTYKI LABORATORYJNEJ ZOZ CHEŁMNO Uwaga: Czas oczekiwania na sprawozdania z badania laboratoryjnego może ulec zmianie z przyczyn technicznych np. awaria aparatu co może wpłynąć na wydłużenie czas oczekiwania. Jednocześnie informujemy,

Bardziej szczegółowo

ARKUSZ ASORTYMENTOWO-CENOWY

ARKUSZ ASORTYMENTOWO-CENOWY Załącznik nr 2 ARKUSZ ASORTYMENTOWO-CENOWY Tryb postępowania: Przetarg nieograniczony Przedmiot zamówienia: wykonanie usług zdrowotnych w zakresie badań laboratoryjnych i diagnostyki obrazowej /RTG/ obowiązujących

Bardziej szczegółowo

OBLICZENIA STECHIOMETRIA STECHIOMETRIA: INTERPRETACJA ILOŚCIOWA ZJAWISK CHEMICZNYCH

OBLICZENIA STECHIOMETRIA STECHIOMETRIA: INTERPRETACJA ILOŚCIOWA ZJAWISK CHEMICZNYCH 1 OBLICZENIA STECHIOMETRIA STECHIOMETRIA: INTERPRETACJA ILOŚCIOWA ZJAWISK CHEMICZNYCH Np.: WYZNACZANIE ILOŚCI SUBSTRATÓW KONIECZNYCH DLA OTRZYMANIA OKREŚLONYCH ILOŚCI PRODUKTU PODSTAWY OBLICZEŃ CHEMICZNYCH

Bardziej szczegółowo

Metodologia. Wykład 1. p.353 / A1 adam.sieradzki@pwr.wroc.pl

Metodologia. Wykład 1. p.353 / A1 adam.sieradzki@pwr.wroc.pl Metodologia Wykład 1 Prowadzący: dr inŝ. Adam Sieradzki Wrocław University of Technology p.353 / A1 adam.sieradzki@pwr.wroc.pl CO TO JEST NAUKA? Nauka to systematyczne przedsięwzięcie gromadzenia wiedzy

Bardziej szczegółowo

ANALITYKA OGÓLNA. Strona 1/10 CZAS RODZAJ BADANIA METODY ANALITYCZNE OCZEKIWANIA NA ZAKRES REFERENCYJNY SPRAWOZDANIE

ANALITYKA OGÓLNA. Strona 1/10 CZAS RODZAJ BADANIA METODY ANALITYCZNE OCZEKIWANIA NA ZAKRES REFERENCYJNY SPRAWOZDANIE Uwaga: Czas oczekiwania na sprawozdanie z badania laboratoryjnego może ulec zmianie z przyczyn technicznych np.: (awaria aparatu, która może skutkować wydłużeniem czasu wydania sprawozdania). Jednocześnie

Bardziej szczegółowo

5. Lista badań wraz z zakresem wartości referencyjnych :

5. Lista badań wraz z zakresem wartości referencyjnych : 5. Lista badań wraz z zakresem wartości referencyjnych : Pracownia Analityki Ogólnej Rodzaj badania Wartości referencyjne Jednostki 1. Mocz badanie ogólne ph Ciężar właściwy Związki nitrowe Białko całkowite

Bardziej szczegółowo

ARKUSZ ASORTYMENTOWO-CENOWY

ARKUSZ ASORTYMENTOWO-CENOWY Załącznik nr 2 ARKUSZ ASORTYMENTOWO-CENOWY Przedmiot zamówienia: wykonanie usług zdrowotnych w zakresie badań laboratoryjnych obowiązujących w podstawowej opiece zdrowotnej oraz wykonanie usług zdrowotnych

Bardziej szczegółowo

Temat: SZACOWANIE NIEPEWNOŚCI POMIAROWYCH

Temat: SZACOWANIE NIEPEWNOŚCI POMIAROWYCH Temat: SZCOWNIE NIEPEWNOŚCI POMIROWYCH - Jak oszacować niepewność pomiarów bezpośrednich? - Jak oszacować niepewność pomiarów pośrednich? - Jak oszacować niepewność przeciętną i standardową? - Jak zapisywać

Bardziej szczegółowo

II Wydział Lekarski z Oddziałem Anglojęzycznym Kierunek: BIOMEDYCYNA 2015-2018 Poziom studiów: pierwszy stopień Profil: Praktyczny SEMESTR I

II Wydział Lekarski z Oddziałem Anglojęzycznym Kierunek: BIOMEDYCYNA 2015-2018 Poziom studiów: pierwszy stopień Profil: Praktyczny SEMESTR I II Wydział Lekarski z Oddziałem Anglojęzycznym Kierunek: BIOMEDYCYNA 2015-2018 Poziom studiów: pierwszy stopień Profil: Praktyczny SEMESTR I PRZEDMIOT Chemia ogólna EFEKTY KSZTAŁCENIA 1. posiada wiedzę

Bardziej szczegółowo

PODSTAWOWE ZAŁOŻENIA MIĘDZYNARODOWEGO UKŁADU JEDNOSTEK MIAR - SI

PODSTAWOWE ZAŁOŻENIA MIĘDZYNARODOWEGO UKŁADU JEDNOSTEK MIAR - SI ROCZNIKI GLEBOZNAWCZE TOM LX NR 4 WARSZAWA 2009: 25-34 TADEUSZ FILIPEK, SŁAWOMIR GONET, JAN KUCHARSKI, ANDRZEJ MOCEK JEDNOSTKI MIARI SYMBOLE STOSOWANE W DZIEDZINIE NAUK ROLNICZYCH MEASURE UNITS AND SYMBOLS

Bardziej szczegółowo

Materiały dodatkowe do zajęć z chemii dla studentów

Materiały dodatkowe do zajęć z chemii dla studentów SPOSOBY WYRAŻANIA STĘŻEŃ ROZTWORÓW Materiały dodatkowe do zajęć z chemii dla studentów Opracowała dr Anna Wisła-Świder STĘŻENIA ROZTWORÓW Roztwory są to układy jednofazowe (fizycznie jednorodne) dwu- lub

Bardziej szczegółowo

Miernictwo Elektroniczne

Miernictwo Elektroniczne Elektroniki Elektroniki Elektroniki Elektroniki Elektroniki Katedr Miernictwo Elektroniczne Charakterystyka przedmiotu wykładowca dr hab. inż. Łukasz Śliwczyński e-mail: sliwczyn@agh.edu.pl tel. (617)

Bardziej szczegółowo

(Publikacja tytułów i odniesień do norm zharmonizowanych na mocy prawodawstwa harmonizacyjnego Unii) (Tekst mający znaczenie dla EOG) (2015/C 226/03)

(Publikacja tytułów i odniesień do norm zharmonizowanych na mocy prawodawstwa harmonizacyjnego Unii) (Tekst mający znaczenie dla EOG) (2015/C 226/03) 10.7.2015 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej C 226/43 Komunikat Komisji w ramach wdrażania dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady nr 98/79/WE z dnia 27 października 1998 r. w sprawie wyrobów medycznych

Bardziej szczegółowo

Wykaz badań. Załącznik nr 2 do Materiałów informacyjnych KO/01/201 Wojewódzki Szpital Chorób Płuc i Rehabilitacji w Jaroszowcu

Wykaz badań. Załącznik nr 2 do Materiałów informacyjnych KO/01/201 Wojewódzki Szpital Chorób Płuc i Rehabilitacji w Jaroszowcu Załącznik nr 2 do Materiałów informacyjnych KO/01/201 Wojewódzki Szpital Chorób Płuc i Rehabilitacji w Jaroszowcu Wykaz badań NAZWA BADANIA RODZAJ MATERIAŁU CZAS OCZEKIWANIA NA WYNIK ILOŚĆ DNI CENA BRUTTO

Bardziej szczegółowo

Równowaga kwasowo-zasadowa. Zakład Chemii Medycznej PUM

Równowaga kwasowo-zasadowa. Zakład Chemii Medycznej PUM Równowaga kwasowozasadowa Zakład Chemii Medycznej PUM Teorie kwasów i zasad Teoria dysocjacji elektrolitycznej Arheniusa: podczas rozpuszczania w wodzie wodzie kwas: dysocjuje z odszczepieniem kationu

Bardziej szczegółowo

1.2. Zlecenie może być wystawione w formie elektronicznej z zachowaniem wymagań, o których mowa w poz. 1.1.

1.2. Zlecenie może być wystawione w formie elektronicznej z zachowaniem wymagań, o których mowa w poz. 1.1. Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 2005 r. (poz. ) Załącznik Nr 1 Podstawowe standardy jakości w czynnościach laboratoryjnej diagnostyki medycznej, ocenie ich jakości i wartości diagnostycznej

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI FIZYKI W GIMNAZJUM

SCENARIUSZ LEKCJI FIZYKI W GIMNAZJUM Barbara Jasicka nauczyciel fizyki Gimnazjum nr 7 w Gorzowie Wlkp. SCENARIUSZ LEKCJI FIZYKI W GIMNAZJUM I. MODUŁ TEMATYCZNY : Jak opisujemy ruch? II. TEMAT : Wyznaczenie prędkości przemieszczania się za

Bardziej szczegółowo

Dyrektywa 98/79/WE. Polskie Normy zharmonizowane opublikowane do 31.12.2013 Wykaz norm z dyrektywy znajduje się również na www.pkn.

Dyrektywa 98/79/WE. Polskie Normy zharmonizowane opublikowane do 31.12.2013 Wykaz norm z dyrektywy znajduje się również na www.pkn. Dyrektywa 98/79/WE Załącznik nr 23 Załącznik nr 23 Polskie Normy zharmonizowane opublikowane do 31.12.2013 Wykaz norm z dyrektywy znajduje się również na www.pkn.pl Według Dziennika Urzędowego UE (2013/C

Bardziej szczegółowo

PRACOWNIA DIAGNOSTYKI LABORATORYJNEJ. Punkty pobrań materiałów do badań:

PRACOWNIA DIAGNOSTYKI LABORATORYJNEJ. Punkty pobrań materiałów do badań: PRACOWNIA DIAGNOSTYKI LABORATORYJNEJ Punkty pobrań materiałów do badań: III piętro, pion B, gab. 343 tel. 22 42-91-271 VI piętro, pion B, gab. 615 tel. 22 42-91-119 1 / 13 Koordynator Pracowni Diagnostyki

Bardziej szczegółowo

Pracownia Analiz Lekarskich CITO TEST ul. Łużycka 55, 30-658 Kraków

Pracownia Analiz Lekarskich CITO TEST ul. Łużycka 55, 30-658 Kraków Pracownia Analiz Lekarskich CITO TEST ul. Łużycka 55, 30-658 Kraków Cennik badań laboratoryjnych obowiązujący od 01.07.2011 HEMATOLOGIA, KOAGUOLOGIA, ANALITYKA OGÓLNA Nr NAZWA BADANIA Cena 1 Morfologia

Bardziej szczegółowo

RADA UNII EUROPEJSKIEJ. Bruksela, 10 czerwca 2008 r. (11.06) (OR. en) 10575/08 ENV 365

RADA UNII EUROPEJSKIEJ. Bruksela, 10 czerwca 2008 r. (11.06) (OR. en) 10575/08 ENV 365 RADA UNII EUROPEJSKIEJ Bruksela, 10 czerwca 2008 r. (11.06) (OR. en) 10575/08 ENV 365 PISMO PRZEWODNIE od: Komisja Europejska data otrzymania: 9 czerwca 2008 r. do: Sekretariat Generalny Rady Dotyczy:

Bardziej szczegółowo

Polityka ILAC dotycząca spójności pomiarowej wyników pomiarów. ILAC Policy on the Traceability of Measurement Results

Polityka ILAC dotycząca spójności pomiarowej wyników pomiarów. ILAC Policy on the Traceability of Measurement Results Polityka ILAC dotycząca spójności pomiarowej wyników pomiarów ILAC Policy on the Traceability of Measurement Results ILAC-P10:01/2013 ILAC International Laboratory Accreditation Cooperation Członkami ILAC,

Bardziej szczegółowo

Nr katalogowy 3001230 3000650 E3000550 3801230 3800650 E3805100 E3800550 3701230 3700650 E3705100 E3700550 1701230 1700650 E1705100 E1700550

Nr katalogowy 3001230 3000650 E3000550 3801230 3800650 E3805100 E3800550 3701230 3700650 E3705100 E3700550 1701230 1700650 E1705100 E1700550 ODCZYNNIKI LABORATORYJNE Odczynniki laboratoryjne do ogólnego stosowania- metoda dwuodczynnikowa Firma Gesan, utworzona na początku lat dziewięćdziesiątych, dziś jest jednym z najbardziej znanych producentów

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 WYMAGANIA DOTYCZĄCE SPOSOBU SPORZĄDZANIA OZNAKOWANIA OPAKOWAŃ

Załącznik nr 1 WYMAGANIA DOTYCZĄCE SPOSOBU SPORZĄDZANIA OZNAKOWANIA OPAKOWAŃ Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 20 lutego 2009 r. Załącznik nr 1 WYMAGANIA DOTYCZĄCE SPOSOBU SPORZĄDZANIA OZNAKOWANIA OPAKOWAŃ 1. Nazwa produktu leczniczego Informacje określone w

Bardziej szczegółowo

Doświadczenia Jednostki ds. Porównań Międzylaboratoryjnych Instytutu Łączności PIB w prowadzeniu badań biegłości/porównań międzylaboratoryjnych

Doświadczenia Jednostki ds. Porównań Międzylaboratoryjnych Instytutu Łączności PIB w prowadzeniu badań biegłości/porównań międzylaboratoryjnych Doświadczenia Jednostki ds. Porównań Międzylaboratoryjnych Instytutu Łączności PIB w prowadzeniu badań biegłości/porównań międzylaboratoryjnych Anna Warzec Dariusz Nerkowski Plan wystąpienia Definicje

Bardziej szczegółowo

PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej. 13/t. 15

PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej. 13/t. 15 454 31996L0008 L 55/22 DZIENNIK URZĘDOWY WSPÓLNOT EUROPEJSKICH 6.3.1996 DYREKTYWA KOMISJI 96/8/WE z dnia 26 lutego 1996 r.w sprawie żywności przeznaczonej do użycia w dietach o obniżonej energetyczności

Bardziej szczegółowo

WYBRANE ZAGADNIENIA NORMALIZACJI W DZIEDZINIE JAKOŒCI

WYBRANE ZAGADNIENIA NORMALIZACJI W DZIEDZINIE JAKOŒCI MARIAN GO ÊBIOWSKI WYBRANE ZAGADNIENIA NORMALIZACJI W DZIEDZINIE JAKOŒCI STUDIA I PRACE WYDZIA U NAUK EKONOMICZNYCH I ZARZ DZANIA NR 12 211 Marian Go³êbiowski WYBRANE ZAGADNIENIA NORMALIZACJI W DZIEDZINIE

Bardziej szczegółowo

WETERYNARIA. www.biomaxima.com

WETERYNARIA. www.biomaxima.com WETERYNARIA www.biomaxima.com CHEMIA KLINICZNA BM 100 W pełni automatyczny analizator biochemiczny swobodnego dostępu. Wydajność - do 150 testów na godzinę Kuwety reakcyjne - 81 jednorazowych kuwet reakcyjnych

Bardziej szczegółowo

Ponieważ zakres zmian ciśnień fal akustycznych odbieranych przez ucho ludzkie mieści się w przedziale od 2*10-5 Pa do 10 2 Pa,

Ponieważ zakres zmian ciśnień fal akustycznych odbieranych przez ucho ludzkie mieści się w przedziale od 2*10-5 Pa do 10 2 Pa, Poziom dźwięku Decybel (db) jest jednostką poziomu; Ponieważ zakres zmian ciśnień fal akustycznych odbieranych przez ucho ludzkie mieści się w przedziale od 2*10-5 Pa do 10 2 Pa, co obejmuje 8 rzędów wielkości

Bardziej szczegółowo

MATERIAŁ SZKOLENIOWY SZKOLENIE WSTĘPNE PRACOWNIKA ZATRUDNIONEGO W NARAŻENIU NA PROMIENIOWANIE JONIZUJĄCE. Ochrona Radiologiczna - szkolenie wstępne 1

MATERIAŁ SZKOLENIOWY SZKOLENIE WSTĘPNE PRACOWNIKA ZATRUDNIONEGO W NARAŻENIU NA PROMIENIOWANIE JONIZUJĄCE. Ochrona Radiologiczna - szkolenie wstępne 1 MATERIAŁ SZKOLENIOWY SZKOLENIE WSTĘPNE PRACOWNIKA ZATRUDNIONEGO W NARAŻENIU NA PROMIENIOWANIE JONIZUJĄCE Ochrona Radiologiczna - szkolenie wstępne 1 Cel szkolenia wstępnego: Zgodnie z Ustawą Prawo Atomowe

Bardziej szczegółowo

Norma to dokument przyjęty na zasadzie konsensu i zatwierdzony do powszechnego stosowania przez

Norma to dokument przyjęty na zasadzie konsensu i zatwierdzony do powszechnego stosowania przez KONCEPCJA SYSTEMU JAKOŚCI zgodnie z wymaganiami norm ISO serii 9000 dr Lesław Lisak Co to jest norma? Norma to dokument przyjęty na zasadzie konsensu i zatwierdzony do powszechnego stosowania przez upoważnioną

Bardziej szczegółowo

Wartość netto w zł kol.(6 x 7) Cena jedn. netto w zł

Wartość netto w zł kol.(6 x 7) Cena jedn. netto w zł Załącznik Nr 2 Formularz cenowy dla odczynników Zakup i dostawy odczynników, kalibratorów, materiałów kontrolnych, materiałów eksploatacyjnych i zużywalnych części zamiennych do analizatora biochemicznego

Bardziej szczegółowo

Komunikat Komisji w ramach wdrażania dyrektywy 98/79/WE. (Publikacja tytułów i odniesień do norm zharmonizowanych na mocy dyrektywy) (2010/C 183/04)

Komunikat Komisji w ramach wdrażania dyrektywy 98/79/WE. (Publikacja tytułów i odniesień do norm zharmonizowanych na mocy dyrektywy) (2010/C 183/04) 7.7.2010 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej C 183/45 Komunikat Komisji w ramach wdrażania dyrektywy 98/79/WE (Tekst mający znaczenie dla EOG) (Publikacja tytułów i odniesień do norm zharmonizowanych na

Bardziej szczegółowo

DOSTAWA ODCZYNNIKÓW BIOCHEMICZNYCH WRAZ Z DZIERŻAWĄ ANALIZATORA BIOCHEMICZNEGO

DOSTAWA ODCZYNNIKÓW BIOCHEMICZNYCH WRAZ Z DZIERŻAWĄ ANALIZATORA BIOCHEMICZNEGO PAKIET NR 1 DOSTAWA ODCZYNNIKÓW BIOCHEMICZNYCH WRAZ Z DZIERŻAWĄ ANALIZATORA BIOCHEMICZNEGO Parametry graniczne Lp. Wymagane parametry graniczne dla oferowanego analizatora i odczynników 1. Wydajność aparatu

Bardziej szczegółowo

RODZAJ OZNACZENIA CENA Czas oczekiwania liczony w dniach roboczych HEMATOLOGIA I KOAGUOLOGIA

RODZAJ OZNACZENIA CENA Czas oczekiwania liczony w dniach roboczych HEMATOLOGIA I KOAGUOLOGIA CENNIK USŁUG MEDYCZNYCH dla pacjentów Medar-Pro Laboratorium Analiz Lekarskich PRO LAB RODZAJ OZNACZENIA CENA Czas oczekiwania liczony w dniach roboczych HEMATOLOGIA I KOAGUOLOGIA Morfologia z rozmazem

Bardziej szczegółowo

Podstawy fizyki wykład 6

Podstawy fizyki wykład 6 Podstawy fizyki wykład 6 Dr Piotr Sitarek Instytut Fizyki, Politechnika Wrocławska Elementy termodynamiki Temperatura Rozszerzalność cieplna Ciepło Praca a ciepło Pierwsza zasada termodynamiki Gaz doskonały

Bardziej szczegółowo

Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Warszawa, 13.03.2012 r. 00-930 Warszawa, ul. Wspólna 30 Dyrektor Generalny

Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Warszawa, 13.03.2012 r. 00-930 Warszawa, ul. Wspólna 30 Dyrektor Generalny Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Warszawa, 13.03.2012 r. 00-930 Warszawa, ul. Wspólna 30 Dyrektor Generalny BDGzp 2120B 13/12 Wykonawcy ubiegający się o udzielenie zamówienia dot. postępowania o udzielenie

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EKOLOGICZNE DOTYCZĄCE OPAKOWAŃ

WYMAGANIA EKOLOGICZNE DOTYCZĄCE OPAKOWAŃ CENTRALNY OŚRODEK BADAWCZO-ROZWOJOWY OPAKOWAŃ 02-942 WARSZAWA, UL. KONSTANCIŃSKA 11 ZAKŁAD EKOLOGII OPAKOWAŃ Tel. 0-22 842 20 11 w. 18, faks: 0-22 842 23 03, e-mail: ekopack@cobro.org.pl Hanna Żakowska

Bardziej szczegółowo

MIERNICTWO I SYSTEMY POMIAROWE. Michał Gruca, Janusz Grzelka, Michał Pyrc Stanisław Szwaja, Wojciech Tutak

MIERNICTWO I SYSTEMY POMIAROWE. Michał Gruca, Janusz Grzelka, Michał Pyrc Stanisław Szwaja, Wojciech Tutak MIERNICTWO I SYSTEMY POMIAROWE Michał Gruca, Janusz Grzelka, Michał Pyrc Stanisław Szwaja, Wojciech Tutak Autorzy rozdziałów: Michał Gruca -, 6, Stanisław Szwaja, 7, Michał Pyrc 3, 4, Wojciech Tutak 5,

Bardziej szczegółowo

Ocena narażenia dzieci w wieku przedszkolnym na kadm i ołów

Ocena narażenia dzieci w wieku przedszkolnym na kadm i ołów Program Wieloletni Zadanie Opracowanie i Wdrożenie Modelowego Lokalnego Planu Działań na Rzecz Środowiska i Zdrowia Podzadanie Ocena narażenia dzieci w wieku przedszkolnym na kadm i ołów Dr Elżbieta Kulka,

Bardziej szczegółowo

Wśród badań wykonywanych z krwi możemy wyróżnić: Wartości referencyjne badań laboratoryjnych wykonywanych u koni

Wśród badań wykonywanych z krwi możemy wyróżnić: Wartości referencyjne badań laboratoryjnych wykonywanych u koni Aby prawidłowo wykonać i zinterpretować badania laboratoryjne naszego pupila niezbędne staje się również zwykłe badanie kliniczne przeprowadzone przez lekarza weterynarii. Nie wystarczy potwierdzenie diagnozy

Bardziej szczegółowo

Interpretacja wyników wzorcowania zawartych w świadectwach wzorcowania wyposażenia pomiarowego

Interpretacja wyników wzorcowania zawartych w świadectwach wzorcowania wyposażenia pomiarowego mgr inż. ALEKSANDRA PUCHAŁA mgr inż. MICHAŁ CZARNECKI Instytut Technik Innowacyjnych EMAG Interpretacja wyników wzorcowania zawartych w świadectwach wzorcowania wyposażenia pomiarowego W celu uzyskania

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy zakres szkolenia wymagany dla osób ubiegających się o nadanie uprawnień inspektora ochrony radiologicznej

Szczegółowy zakres szkolenia wymagany dla osób ubiegających się o nadanie uprawnień inspektora ochrony radiologicznej Załącznik nr 1 Szczegółowy zakres szkolenia wymagany dla osób ubiegających się o nadanie uprawnień inspektora ochrony radiologicznej Lp. Zakres tematyczny (forma zajęć: wykład W / ćwiczenia obliczeniowe

Bardziej szczegółowo

CENNIK USŁUG MEDYCZNYCH. Laboratorium Analiz Lekarskich PRO LAB

CENNIK USŁUG MEDYCZNYCH. Laboratorium Analiz Lekarskich PRO LAB CENNIK USŁUG MEDYCZNYCH Laboratorium Analiz Lekarskich PRO LAB RODZAJ OZNACZENIA CENA Czas oczekiwania liczony w dniach roboczych HEMATOLOGIA I KOAGUOLOGIA Morfologia z rozmazem (5diff) 12 zł 1 dzień Morfologia

Bardziej szczegółowo

Lp. Nazwa asortymentu Ilość

Lp. Nazwa asortymentu Ilość Załącznik nr 5 Lp Nazwa asortymentu Ilość na 36 miesięcy 1 ALAT 36000 2 ASPAT 18000 3 Amylaza 2400 4 AP - Fosfataza zasadowa 5400 5 GGTP- gammaglutamylotranspeptydaza 3600 6 CK-kinaza kreatynowa 1200 7

Bardziej szczegółowo

(Tekst mający znaczenie dla EOG) (Publikacja tytułów i odniesień do norm zharmonizowanych na mocy dyrektywy) (2012/C 262/03)

(Tekst mający znaczenie dla EOG) (Publikacja tytułów i odniesień do norm zharmonizowanych na mocy dyrektywy) (2012/C 262/03) 30.8.2012 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej C 262/29 Komunikat Komisji w ramach wdrażania dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 98/79/WE z dnia 27 października 1998 r. w sprawie wyrobów medycznych

Bardziej szczegółowo

STANDARDY I SYSTEMY ZARZĄDZANIA PORTAMI LOTNICZYMI 2013

STANDARDY I SYSTEMY ZARZĄDZANIA PORTAMI LOTNICZYMI 2013 Wersja Jednostka realizująca Typ Poziom Program Profil Blok Grupa Kod Semestr nominalny Język prowadzenia zajęć Liczba punktów ECTS Liczba godzin pracy studenta związanych z osiągnięciem efektów Liczba

Bardziej szczegółowo

ROBOCZA I CAŁKOWITA ZDOLNOŚD WYMIENNA JONITU

ROBOCZA I CAŁKOWITA ZDOLNOŚD WYMIENNA JONITU Fizykochemiczne metody w ochronie środowiska - laboratorium Katedra Technologii Chemicznej, Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu ROBOCZA I CAŁKOWITA ZDOLNOŚD WYMIENNA JONITU Definicje Całkowita zdolnośd

Bardziej szczegółowo

ZKP gwarancją jakości

ZKP gwarancją jakości dr inż. Jadwiga Szuba Zielonogórskie Kopalnie Surowców Mineralnych S.A. gwarancją jakości kruszyw dla ich użytkowników Państwa członkowskie Unii Europejskiej zobowiązane są do stosowania ujednoliconych

Bardziej szczegółowo

Adres: Tel.: Fax: e-mail: Jaworzno, ul. Farna 14 32 614 14 11 32 615 00 66 laboratorium@farna14.pl Formularz kontaktowy. {gallery}lab2{/gallery}

Adres: Tel.: Fax: e-mail: Jaworzno, ul. Farna 14 32 614 14 11 32 615 00 66 laboratorium@farna14.pl Formularz kontaktowy. {gallery}lab2{/gallery} Adres: Tel.: Fax: e-mail: Jaworzno, ul. Farna 14 32 614 14 11 32 615 00 66 laboratorium@farna14.pl Formularz kontaktowy {gallery}lab2{/gallery} Pełny zakres usług diagnostyki laboratoryjnej Ze względu

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 25 lutego 2015 r. Poz. 257 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 6 lutego 2015 r. w sprawie komunalnych osadów ściekowych

Warszawa, dnia 25 lutego 2015 r. Poz. 257 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 6 lutego 2015 r. w sprawie komunalnych osadów ściekowych DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 25 lutego 2015 r. Poz. 257 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 6 lutego 2015 r. 2), 3) w sprawie komunalnych osadów ściekowych Na podstawie

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 13 lipca 2010 r. w sprawie komunalnych osadów ściekowych. (Dz. U. z dnia 29 lipca 2010 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 13 lipca 2010 r. w sprawie komunalnych osadów ściekowych. (Dz. U. z dnia 29 lipca 2010 r. Dz.U.10.137.924 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 13 lipca 2010 r. 2), 3) w sprawie komunalnych osadów ściekowych (Dz. U. z dnia 29 lipca 2010 r.) Na podstawie art. 43 ust. 7 ustawy z dnia 27

Bardziej szczegółowo

PAKIETY PROFILAKTYCZNE DLA MĘŻCZYZN

PAKIETY PROFILAKTYCZNE DLA MĘŻCZYZN Medyczne Laboratorium Diagnostyczne Wojewódzki Szpital Specjalistyczny w Olsztynie PAKIETY PROFILAKTYCZNE DLA MĘŻCZYZN Zainwestuj w siebie - zadbaj o swoje zdrowie W trosce o zdrowie i wygodę Panów, przygotowaliśmy

Bardziej szczegółowo

UDZIAŁ W SPRAWDZIANACH COBJWDL W RAMACH PROGRAMU POWSZECHNEGO. 2. Nazwa pełna lub pieczątka 3. Data wypełnienia (dzień miesiac rok)

UDZIAŁ W SPRAWDZIANACH COBJWDL W RAMACH PROGRAMU POWSZECHNEGO. 2. Nazwa pełna lub pieczątka 3. Data wypełnienia (dzień miesiac rok) 90-613 Łódź, ul.gdańska 80 tel/fax (0-4 230-25-78, 230-25-79 e-mail: osrodek@cobjwdl.lodz.pl 1. Nr kodowy laboratorium (wypełnić tylko przy aktualizacji) COB-U UDZIAŁ W SPRAWDZIANACH COBJWDL W RAMACH PROGRAMU

Bardziej szczegółowo

ediab - Bezprzewodowa platforma ezdrowie wspomagająca terapię osób chorych na cukrzycę Krzysztof Brzostowski, Jarosław Drapała, Jerzy Świątek

ediab - Bezprzewodowa platforma ezdrowie wspomagająca terapię osób chorych na cukrzycę Krzysztof Brzostowski, Jarosław Drapała, Jerzy Świątek ediab - Bezprzewodowa platforma ezdrowie wspomagająca terapię osób chorych na cukrzycę Krzysztof Brzostowski, Jarosław Drapała, Jerzy Świątek II Konferencja i3: internet infrastruktury innowacje enauka

Bardziej szczegółowo

Klasyfikacja filtrów powietrza

Klasyfikacja filtrów powietrza W celu zmniejszenia ilości zanieczyszczeń napływających wraz z powietrzem atmosferycznym do pomieszczeń poprzez instalacje klimatyzacyjne, projektuje się, zależnie od wymagań dotyczących czystości powietrza

Bardziej szczegółowo