Jednostki układu SI i ich zastosowanie w medycynie laboratoryjnej

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Jednostki układu SI i ich zastosowanie w medycynie laboratoryjnej"

Transkrypt

1 diagnostyka laboratoryjna Journal of Laboratory Diagnostics 2009 Volume 45 Number Praca poglądowa Review Article Jednostki układu SI i ich zastosowanie w medycynie laboratoryjnej Urszula Wendt 1,2, Alicja Polek 1, Krzysztof Łangowski 1, Jerzy Rogulski 2 1 Synevo Polska, Gdańsk, 2 Kolegium Medycyny Laboratoryjnej w Polsce Streszczenie W krajach Unii Europejskiej legalnymi jednostkami miar są jednostki Międzynarodowego Układu Jednostek Miar (SI). Układ ten oparty jest na siedmiu jednostkach podstawowych służących do wyrażania wartości siedmiu podstawowych wielkości fizycznych. W jednostkach układu SI wyrażane są wyniki pomiarów oraz wyniki badań wykonywanych w różnych dziedzinach nauki, techniki i gospodarce, w tym także w ochronie zdrowia. Laboratoria diagnostyki medycznej są zobowiązane do stosowania jednostek SI, gdyż jest to wymaganie przepisów prawa polskiego dostosowanego do wymagań dyrektyw UE oraz, co istotne dla laboratoriów ubiegających się o akredytację, wymagań normy PN-EN ISO 15189:2008. Units of SI system and their usage in laboratory medicine Summary In countries of European Union the legal units are units of International System of Units (SI). This system is founded on seven SI base units which are used for expression of seven base phisical quantities. In a lot of science, technics and industry, also within health care, the results of measurement and results of tests are expressed in SI units. Medical laboratories are obligated to use of SI units, because it is requirements from Polish low adapted to EU directives, and requrements of standard PN-EN ISO 15189:2008, what is important for laboratories in accreditation process. Słowa kluczowe: Międzynarodowy Układ Jednostek Miar (SI), jednostki podstawowe, jednostki pochodne, legalne jednostki miar, akredytacja Key words: International System of Units (SI), basic units, derived units, legal units, accreditation Historia międzynarodowego układu jednostek SI Systemy jednostek i miar, którymi posługiwali się ludzie, istnieją odkąd istnieje ludzkość. Najstarsze i najprostsze układy jednostek były oparte na wymiarach ciała ludzkiego. Jako jednostki długości powszechnie używano np. łokcia i stopy. Jednostki te miały jednak różną wartość w różnych państwach, a nawet miastach, i tak w Bawarii jeden łokieć był równy 83,3 cm, zaś w Hamburgu 57,31 cm [5]. Na początku XIX wieku we Francji wprowadzono do obowiązkowego powszechnego stosowania dwie ujednolicone jednostki metr jako jednostkę długości oraz kilogram jako jednostkę masy. Jednostki te stały się podstawowymi elementami systemu określanego jako system metryczny. System ten obejmujący, oprócz jednostek długości i masy, jednostki powierzchni i objętości został zatwierdzony w Paryżu w 1875 roku, a przyjęta wówczas tzw. Konwencja Metryczna zobowiązywała państwa, sygnatariuszy Konwencji, do stosowania zatwierdzonych jednostek miar. Odpowiednie wzorce przyjętych podczas Konwencji jednostek podstawowych układu po dzień dzisiejszy przechowywane są w Międzynarodowym Biurze Miar (Bureau Intrenational des Poids et Mesures, BIPM) w Sèvres pod Paryżem. Mimo obowiązującego porozumienia w większości państw sygnatariuszy Konwencji powszechnie wykorzystywano jedynie jednostkę długości i jednostkę masy, tj. metr i kilogram. W miarę postępu nauki i techniki system metryczny podlegał stałym zmianom do aktualnego poziomu wiedzy. Jednak coraz szybszy rozwój nauk technicznych i przyrodniczych, jak również gwałtowny rozwój gospodarczy, spowodowały, że coraz silniej ujawniała się potrzeba ujednolicenia definicji stosowanych pojęć oraz ponownego wprowadzenia wspólnych jednostek i miar. W 1954 roku podczas X Generalnej Konferencji Miar (Confèrence Gènèrale des Poids et Mesures, CGPM) podjęto decyzję o opracowaniu jednego spójnego układu jednostek podstawowych, z których można by wyprowadzać dowolne jednostki pochodne. Sześć lat później kolejna, XI Generalna Konferencja Miar i Wag przyjęła założenia tzw. Międzynarodowego Układu Jednostek Miar, 155

2 Jednostki układu SI i ich zastosowanie w medycynie laboratoryjnej zwanego powszechnie systemem SI (Système International d Unitès). Układ ten jest współczesną, rozwijającą się [17] formą systemu metrycznego. Jednostki układu SI Układ SI składa się z jednostek podstawowych oraz jednostek pochodnych, które razem tworzą spójny układ jednostek miar [7, 8, 9, 10]. Jednostki te służą do określania wartości różnych wielkości fizycznych. Fundamentem układu SI jest siedem tzw. podstawowych jednostek miar, tj. metr, kilogram, sekunda, amper, kelwin, kandela i mol. Jednostki te są miarami odpowiednio następujących podstawowych wielkości fizycznych, takich jak długość, masa, czas, natężenie prądu elektrycznego, temperatura termodynamiczna, światłość i ilość (liczność) materii. Wszystkie jednostki podstawowe zostały ściśle zdefiniowane (tab. I). Każda jednostka podstawowa posiada wynikającą z definicji wartość wielkości podstawowej, którą przyjmuje się jako wartość jednostkową i stosuje do ilościowego pomiaru wartości danej wielkości. Jednostki pochodne układu SI są jednostkami miar dla wielkości pochodnych, takich jak np. prędkość, częstotliwość, siła, ciśnienie i inne. Podstawą tworzenia jednostek pochodnych są odpowiednie prawa fizyczne, które określają zależności pomiędzy wielkościami podstawowymi [7, 8, 9, 10, 12]. Jednostki pochodne są wyrażane jako równania algebraicznie za pomocą jednostek podstawowych, np. jednostką SI dla prędkości liniowej jest metr na sekundę (m/s). Niektóre jednostki pochodne posiadają specjalne nazwy i oznaczenia nadane przez Generalną Konferencję Miar (tab. II). Przykładem takiej jednostki jest jednostka siły o nazwie niuton, definiowana za pomocą jednostek podstawowych jako 1 kg (1 m/s 2 ). Jednostką pochodną o nazwie specjalnej jest także katal (kat = 1 mol/1 s) będący miarą aktywności katalitycznej białka enzymatycznego. Innym przykładem jednostki pochodnej jest stopień Celsjusza, którego wartość jest równa wartości jednego kelwina (1 C = 1 K). Kelwin służy do wyrażania temperatury termodynamicznej, zaś stopień Celsjusza jest przeznaczony do wyrażania temperatury Celsjusza. Tak więc, w rzeczywistości, stopień Celsjusza jest nazwą specjalną jednostki kelwin [7]. Większość jednostek pochodnych nie posiada jednak żadnej specjalnej nazwy, dlatego też wyraża się je za pomocą równań algebraicznych złożonych z jednostek podstawowych lub z jednostek o nazwach specjalnych. Przykładem takiej jednostki jest masa molowa (kg/mol) służąca do wyrażania wielkości pochodnej jaką jest masa jednego mola cząstek, którymi mogą być np. atomy lub jony. W celu łatwiejszego wyrażania bardzo dużych lub bardzo małych wartości danej wielkości w układzie SI stosuje się przedrostki (tab. III). Przedrostki te określają mnożniki dziesiętne służące do tworzenia dziesiętnych wielokrotności i podwielokrotności jednostek miar [7, 8, 9, 10, 12]. Dodanie przedrostka do jednostki miary tworzy jednostkę będącą dziesiętną krotnością tej jednostki miary, np metrów = metrów = 1 kilometr 1000 m = m = 1 km W tym miejscu należy zwrócić uwagę na nazwę podstawowej jednostki masy jaką jest kilogram. W nazwie tej jednostki zawiera się bowiem przedrostek kilo, co związane jest z historycznym charakterem nazwy tej jednostki. Przyjęto więc, że wszystkie krotności jednostki masy tworzy się przez Tabela I Jednostki podstawowe Międzynarodowego Układu Jednostek Miar (SI) [7]. Wielkość podstawowa Jednostka miary Nazwa Oznaczenie Definicja Długość metr m Długość drogi przebytej w próżni przez światło w czasie 1/ sekundy Masa kilogram kg Jednostka masy, która jest równa masie międzynarodowego prototypu kilograma przechowywanego w Międzynarodowym Biurze Miar w Sévres Czas sekunda s Czas równy okresom promieniowania odpowiadającego przejściu między dwoma nadsubtelnymi poziomami stanu podstawowego atomu cezu 133 Prąd elektryczny (natężenie prądu elektrycznego) amper A Prąd elektryczny niezmieniający się, który, występując w dwóch równoległych prostoliniowych, nieskończenie długich przewodach o przekroju kołowym znikomo małym, umieszczonych w próżni w odległości metra od siebie, wywołałby między tymi przewodami siłę niutona na każdy metr długości Temperatura kelwin K 1/273,16 temperatury termodynamicznej punktu potrójnego wody termodynamiczna Liczność materii (ilość materii) mol mol Liczność materii układu zawierającego liczbę cząstek równą liczbie atomów w masie 0,012 kilograma węgla 12; przy stosowaniu mola należy określić rodzaj cząstek, którymi mogą być atomy, jony, cząsteczki, elektrony i inne cząstki lub określone zespoły takich cząstek Światłość kandela cd Światłość źródła emitującego w określonym kierunku promieniowanie monochromatyczne o częstotliwości herców i o natężeniu promieniowania w tym samym kierunku równym 1/683 wata na steradian 156

3 U. Wendt i inni Tabela II Jednostki pochodne SI o nazwach specjalnych przykłady [7]. Wielkość Nazwa Jednostka miary Oznaczenie Definicja Kąt płaski radian rad 1 rad = 1 m/1 m = 1 Kąt bryłowy steradian sr 1 sr = 1 m 2 /1 m 2 = 1 Wyrażenie za pomocą jednostek podstawowych Częstotliwość herc Hz 1 Hz = 1/1 s s -1 Siła niuton N 1 N = 1 kg 1 (m/s 2 ) kg m s -2 Ciśnienie paskal Pa 1 Pa = 1 N/1 m 2 m -1 kg s -2 Energia, praca, ilość ciepła dżul J 1 J =1 N 1 m m 2 kg s -2 Temperatura Celsjusza stopień Celsjusza C 1 C = 1 K K Aktywność katalityczna katal kat 1 kat = 1 mol/1 s mol s -1 Przeznaczone do stosowania w ochronie zdrowia Aktywność (radionuklidów) bekerel Bq 1 Bq = 1/1 s s -1 Dawka pochłonięta, kerma grej Gy 1 Gy = 1 J/1 kg m 2 s -2 Dawka skuteczna siwert Sv 1 Sv = 1 J/1 kg m 2 s -2 Tabela III Przedrostki SI [7]. Przedrostek Nazwa Oznaczenie jotta Y zett Z eksa E peta P Mnożnik Wielokrotność i podwielokrotność Przykład tera giga mega kilo T G M k gigaherc (GHz) megawat (MW) kilometr (km) hekto deka decy centy h da d c , 1 0, 01 hektopaskal (hpa) dekagram (dag) decymetr (dm) centymetr (cm) mili mikro nano piko m µ n p , 001 0, , , miligram (mg) mikrogram (μg) nanogram (ng) pikogram (pg) femto atto zepto joko f a z y , , , , femtolitr (fl) attosekunda (as) dodanie odpowiedniego przedrostka do wyrazu gram, np. miligram (mg) zamiast mikrokilogram (μkg) [7]. Ze względu na znaczącą rolę w praktycznym wykorzystaniu, oprócz jednostek podstawowych i pochodnych SI, dopuszcza się do stosowania jednostki, które nie należą do układu SI. Są one określane jako tzw. jednostki pozaukładowe [7, 12, 13]. Jednostki pozaukładowe mogą być: jednostkami, które są innymi niż dziesiętne wielokrotnościami i podwielokrotnościami jednostek SI, np. jednostki czasu, jednostki kąta płaskiego (tab. IV); stosowane w specjalnych dziedzinach, takich jak ochrona zdrowia, czego przykładem są: jednostka ciśnienia krwi milimetr słupa rtęci (mmhg), jednostka prędkości obrotowej obrót na minutę (obr/min) i inne (tab. IV); jednostkami o specjalnych nazwach, np. litr, tona (tab. IV). Przyjęto także, że do wyrażania wielkości tzw. bezwymiarowych, można stosować ułamek równy jednej setnej jedności, czyli procent (%) [ 7, 12, 13]. System SI w medycynie laboratoryjnej Rozwój medycyny laboratoryjnej jest ściśle związany z rozwojem metod badawczych oraz rozwojem technik po- 157

4 Jednostki układu SI i ich zastosowanie w medycynie laboratoryjnej Tabela IV Jednostki pozaukładowe stosowane razem z jednostkami SI [12, 13]. Wielkość Jednostka miary Nazwa Oznaczenie Definicja Wartość w jednostkach SI czas minuta godzina doba rok min h d r 1 min = 60 s 1 h = 60 min =3 600 s 1 d = 24 h = s 1 r = s kąt płaski stopień minuta sekunda 1 = (π/180) rad 1 = (1/60) 1 = (1/60) objętość litr L, l 1 l = 1 dm 3 masa tona t 1 t = 10 3 kg prędkość obrotowa, częstość obrotów obrót na sekundę r/s, obr/s 1 r/s = 1 s -1 obrót na minutę r/min, obr/min 1 r/min = (1/60) s -1 ciśnienie krwi i innych płynów ustrojowych milimetr słupa rtęci mmhg 1 mmhg = 133,322 Pa miarowych wykorzystywanych do wykonywania badań. W miarę rozwoju wiedzy z zakresu chemii, fizyki oraz nauk przyrodniczych i medycznych, ewoluowały także jednostki, w których wyrażano wyniki pomiarów badań laboratoryjnych. Przykładem wielkiego przełomu zarówno dla laboratoriów, jak i lekarzy, była zamiana związana z wyrażaniem stężenia elektrolitów we krwi zamiast miligramów na decylitr (mg/dl) zaczęto stosować jednostkę miliekwiwalenty na litr (meq/l). Zamiana ta dotyczyła oznaczania stężenia sodu, potasu oraz chlorków i w istotny sposób wpłynęła na sposób interpretacji wyników oznaczeń elektrolitów. Zastosowanie nowej jednostki było ściśle powiązane z możliwością oceny stanu gospodarki wodno-elektrolitowej ustroju z uwzględnieniem zasady elektroobojętności płynów ustrojowych. W chwili obecnej zdecydowana większość laboratoriów medycznych dla wyrażania stężenia elektrolitów (sód, potas, chlorki) stosuje jednostkę mmol/l, która jest jednostką układu SI. Jednak stężenie pozostałych elektrolitów, takich jak wapń, magnez, fosfor, żelazo nadal wyrażane jest głównie w jednostkach tradycyjnych takich jak mg/dl. Wydawać by się mogło, że przecież zgodnie z zasadami stosowania przedrostków krotności do jednostek układu SI, zarówno miligram (mg), jak i decylitr (dl) są jednostkami tego układu, więc wyrażenie wyniku pomiaru za pomocą jednostki takiej jak mg/dl jest wyrażeniem zgodnym z przyjętymi zasadami. Tak jednak nie jest, gdyż jako zasadę w wyrażaniu wyników badań medycznych przyjęto [5, 14], że wynik pomiaru powinien być prezentowany w przeliczeniu na jednostkę objętości jeden litr (1l lub 1L). Przykładem jest tu sposób wyrażenia stężenia białka w surowicy krwi: w jednostce tradycyjnej - 4,5 g/dl w jednostce układu SI - 45 g/l Innym przykładem ewolucji jednostek może być sposób wyrażania aktywności katalitycznej białek enzymatycznych. Początkowo aktywność enzymu wyrażano w bardzo różnych jednostkach, co związane było z wykorzystywaniem różnych metod badawczych oznaczania aktywności katalitycznej enzymu. Najczęściej nazwa jednostki pochodziła od nazwiska badacza, który opracował metodę. Przykładem obrazującym różnorodność stosowanych jednostek aktywności katalitycznej enzymów za pomocą jednostek umownych jest amylaza i fosfataza zasadowa i kwaśna. Aktywność amylazy wyrażano w jednostkach bez nazwy, ale każdorazowo przy wyniku należało podać, jaką metodą wykonano badania, np.: 1. jednostka wyrażająca taką ilość enzymu, która w ciągu jednej minuty w temperaturze 30 C uwalnia grupy redukujące w ilości równoważnej 1 µmolowi glukozy (metoda Bernfellda) 2. jednostka (metoda Winslowa) 3. jednostka (metoda Somogyi) 4. jednostka (metoda Heinkela) 5. jednostka (metoda Carawaya) 6. jednostka (metoda Phadebas) Aktywność fosfatazy zasadowej i kwaśnej wyrażano np. w jednostkach: 1. jednostka Bodansky ego (metoda Bodansky ego) 2. jednostka Kinga-Armstronga (metoda Kinga-Armstronga) 3. jednostka Besseya (metoda Besseya) W niektórych przypadkach istniały przeliczniki wzajemne jednostek umownych, np. 1 jednostka Besseya odpowiadała około 1,8 jednostek Bodansky ego. Jednak stosowanie wielu jednostek uniemożliwiało lub utrudniało porównywanie wyników badań uzyskiwanych w różnych laboratoriach. Konsekwencją dalszego doskonalenia metod oznaczania aktywności enzymów było przyjęcie ujednoliconej jednostki służącej wyrażaniu aktywności enzymów. W 1961 roku Międzynarodowa Unia Biochemii i Biologii Molekularnej wprowadziła standardową jednostkę aktywności enzymów, tzw. jednostkę międzynarodową (international unit, IU). Jednostkę tę zdefiniowano jako aktywność katalityczną zdolną do przekształcenia 1 mikromola substratu w czasie 1 minuty. Zalecono, by aktywność enzymów wyrażać w jednostkach na litr (IU/l) lub w milijednostkach na mililitr (miu/ml). 158

5 U. Wendt i inni Jednak zastosowanie tej jednostki także nie doprowadziło do unifikacji sposobu wyrażania aktywności enzymów, gdyż wynik badania zależy od warunków wykonania badania, np. temperatury inkubacji, rodzaju i stężenia buforu, ph mieszaniny reakcyjnej i zawartości odpowiednich aktywatorów. W 1999 roku Generalna Konferencja Miar i Wag przyjęła rezolucję, na mocy której przyjęto nową jednostkę do wyrażania aktywności katalitycznej enzymów katal [16]. Jednostka ta jest jedną z jednostek pochodnych w układzie SI o specjalnej nazwie. Jak do tej pory tylko nieliczne polskie laboratoria wyrażają wyniki badań aktywności katalitycznej enzymów w tej jednostce. Kolejnym przykładem dziedziny, w której zaczęto wprowadzać i stosować jednostki układu SI jest hematologia, a dokładnie badanie morfologii krwi obwodowej. Sposób wyrażania wyników poszczególnych parametrów składowych badania zmienił się dość znacznie, co jest konsekwencją zaleceń międzynarodowych organizacji hematologicznych oraz wprowadzenia do stosowania analizatorów hematologicznych. Zgodnie z zasadami stosowania jednostek układu SI, liczbę leukocytów i płytek krwi wyraża się w G/L, natomiast liczbę erytrocytów w T/L. Automatyzacja w hematologii umożliwiła również dokładne mierzenie objętości komórek krwi, którą wyraża się w jednostce femtolitry (fl) oraz dokładne badanie liczebności subpopulacji leukocytów, wyrażaną jako wartość bezwzględną i względną. Bezwzględna wartość jest mierzona automatycznie i określa liczebność poszczególnych subpopulacji leukocytów wyrażaną w G/L, natomiast wartością względną nazywamy wartość wyliczoną i wyrażamy w procentach (%). Mimo iż wyniki części parametrów morfologii przedstawiane są w jednostkach SI, to jednak z wielu przyczyn stężenie hemoglobiny oraz wskaźniki czerwonokrwinkowe nadal powszechnie prezentowane są w jednostkach tradycyjnych. Stężenie hemoglobiny i średnie stężenie hemoglobiny w erytrocycie wyrażane jest w jednostce tradycyjnej g/dl, mimo zalecanych mmol/l. Natomiast średnią zawartość hemoglobiny w erytrocycie wyraża się w pikogramach (pg) zamiast zalecanych femtomoli (fmol). Przykład prezentacji wyników podstawowych parametrów morfologii krwi obwodowej wyrażonych w jednostkach tradycyjnych i SI przedstawia tabela V. Odczyn płynów ustrojowych to przykład badania, którego wynik, zgodnie z zasadami układu SI, także można wyrażać jako stężenie jonów wodorowych w nanomolach na litr (nmol/l). Jest to parametr, który jednak powszechnie jest prezentowany w jednostkach ph (ujemny logarytm ze stężenia jonów wodorowych, -log molc). Tymczasem skala ph jest skalą logarytmiczną, co oznacza, że jednakowe odległości na tej skali w obu kierunkach nie odpowiadają jednakowym zmianom stężeń jonów wodorowych. Wydaje się więc, że dla oceny zmian stężenia jonów wodorowych bardziej uzasadnione jest wyrażanie ich stężenia w nmol/l niż w jednostkach ph. W chwili obecnej laboratoria diagnostyki medycznej w Polsce stosują bardzo różnorodne jednostki. Najczęściej w danym laboratorium część parametrów wyrażana jest w jednostkach tradycyjnych, a część w jednostkach SI. Przykładem może być sposób wyrażania stężenia wapnia, które cechuje się wyjątkową różnorodnością, gdyż przedstawiane jest w mmol/l, μmol/l, nmol/l, meq/l, mg/dl, mg%. Także stężenie mocznika wyrażane jest w bardzo różny sposób mmol/l, μmol/l, nmol/l, g/dl, g/l, mg/dl oraz mg%. Przykłady prezentacji wyników podstawowych parametrów biochemicznych rutynowo oznaczanych w laboratoriach medycznych wyrażonych w jednostkach tradycyjnych i SI przedstawia tabela VI. Stosowanie jednostek SI w medycynie laboratoryjnej w świetle obowiązujących przepisów prawa Do Międzynarodowej Konwencji Metrycznej Polska przystąpiła w 1966 roku. Jednym z pierwszych aktów prawnych, w którym ustalono legalne jednostki miar oraz zadeklarowano stopniowe wdrażanie układu SI do stosowania w gospodarce, było rozporządzenie Rady Ministrów z dnia roku [5]. Rozporządzenie to zostało uzupełnione i doprecyzowane przez zarządzenie Prezesa Polskiego Komitetu Normalizacji i Miar z dnia 5 stycznia 1976 roku [5], w którym zawarto wykaz legalnych jednostek miar. Na mocy tych rozporządzeń rozpoczął się w Polsce proces wdrażania jednostek układu SI, dzięki czemu, są one dzisiaj szeroko wykorzystywane w polskiej gospodarce. W obecnej chwili regulacje dotyczące stosowania jednostek SI w naszym Tabela V Podstawowe parametry morfologii krwi obwodowej wyrażone w jednostkach tradycyjnych i jednostkach SI. Parametr Wartość Jednostki tradycyjne Wartość Jednostki SI Hemoglobina 140 g/l g/dl 14,0 8,54 mmol/l Hematokryt 45 % 0,45 L/L Erytrocyty 5,54 mln/μl 5, /L (T/L) Leukocyty 7,57 tys./μl 7, /L (G/L) Płytki 250 tys./μl /L (G/L) MCV 90 fl 90 fl MCH 30 pg 1,83 fmol MCHC 34 g/dl 20,7 mmol/l 159

6 Jednostki układu SI i ich zastosowanie w medycynie laboratoryjnej Tabela VI Podstawowe parametry biochemiczne oznaczane w surowicy krwi żylnej wyrażone w jednostkach tradycyjnych i jednostkach SI. Parametr Wartość Jednostki tradycyjne Współczynnik przeliczeniowy Wartość Jednostki SI ALT 30,0 U/l 16, nkatal/l Białko całkowite 7,0 g/dl 10 70,0 g/l Bilirubina całkowita 1,0 mg/dl 17,1 17,1 µmol/l Cholesterol całkowity 200 mg/dl 0,0259 5,18 mmol/l Glukoza 70 mg/dl 0,0555 3,89 mmol/l Kreatynina 1,1 mg/dl 88,4 97,2 µmol/l Kwas moczowy 5,0 mg/dl 0,06 0,3 mmol/l Mocznik 4,5 mg/dl 0,166 0,75 mmol/l Potas 4,5 meq/l 1 4,5 mmol/l Sód 140 meq/l mmol/l Wapń całkowity 7,5 mg/dl 0,25 1,88 mmol/l Żelazo 150 µg/dl 0,179 26,85 µmol/l Tabela VII Definicje wybranych pojęć. Wielkość to cecha zjawiska, ciała lub substancji, którą można wyróżnić jakościowo i wyznaczyć ilościowo. (Def. 1.1, VIM 1993) [6]. Wielkość podstawowa to jedna z wielkości, które w pewnym układzie wielkości są uznawane umownie jako funkcjonalnie niezależne od siebie. (Def. 1.3, VIM 1993) [6]. Wielkość pochodna to wielkość zdefiniowana, w pewnym układzie wielkości, jako funkcja wielkości podstawowych tego układu. (Def. 1.4, VIM 1993) [6]. Wielkość mierzona (mezurand) to określona wielkość, stanowiąca przedmiot pomiaru. (Def. 2.6, VIM 1993) [6]. Wartość wielkości wartość liczbowa wielkości mierzonej, wyrażona na ogół jako liczba pomnożona przez jednostkę miary [19]. Jednostka miary to wartość określonej wielkości fizycznej, przyjęta umownie jako jednostka porównawcza dla pomiaru wielkości tego samego rodzaju [19]. Spójne jednostki miar to jednostki jednego układu, których wartość określa się za pomocą jednostek podstawowych wzorami zawierającymi współczynnik liczbowy równy jedności [19]. Legalna jednostka miary to jednostka miary, której stosowanie jest nakazane lub dozwolone przepisem prawnym [12 ]. kraju wynikają z ustawy z dnia 11 maja 2001 roku Prawo o miarach [18] oraz towarzyszących jej rozporządzeń wykonawczych: rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 marca 2003 roku w sprawie dopuszczenia do stosowania jednostek miar nienależących do Międzynarodowego Układu Jednostek Miar (SI) [13], rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 12 maja 2003 w sprawie legalnych jednostek miar [12]. Celem ustawy Prawo o miarach jest zapewnienie jednolitości miar i wymaganej dokładności pomiarów. W art. 5 ustawy przyjęto, że legalnymi jednostkami miar obowiązującymi w różnych dziedzinach życia społeczno-gospodarczego naszego kraju są jednostki SI oraz dopuszczone do stosowania jednostki pozaukładowe [18]. Dopuszczone jednostki pozaukładowe zostały wymienione w Rozporządzeniu RM z dn [13]. Ustawa Prawo o miarach określa ponadto dziedziny, w których należy stosować legalne jednostki miar. Art. 6 ustawy stanowi co następuje: Art.6.1. Obowiązek stosowania legalnych jednostek miar dotyczy użytkowania przyrządów pomiarowych, wykonywania pomiarów i wyrażania wartości wielkości fizycznych w gospodarce, ochronie zdrowia i bezpieczeństwa publicznego oraz przy czynnościach o charakterze administracyjnym. 2. Jednostki miar inne niż w art. 5 mogą być stosowane w gospodarce w dziedzinach: transportu morskiego, lotniczego i kolejowego na mocy porozumień międzynarodowych. Wymienione powyżej akty prawne są zgodne z wymaganiami Unii Europejskiej, gdzie kwestię wykorzystywania jednostek miar reguluje Dyrektywa Rady 80/181/EWG z dnia 20 grudnia 1979 [1]. W Dyrektywie za legalne jednostki miar obowiązujące w krajach członkowskich UE uznano jednostki SI, zaś ochronę zdrowia wskazano jako jeden z istotnych obszarów ich stosowania. Tak więc Dyrektywa Rady oraz podporządkowane jej ustawodawstwo naszego kraju obligują obszar ochrony zdrowia do praktycznego wykorzystywania legalnych jednostek miar jednostek SI. W szczególności dotyczy to laboratoriów diagnostyki medycznej oraz diagnostyki obrazowej [11, 15]. Dodatkowym dokumentem wykonawczym dla Dyrektywy Rady regulującym stosowanie jednostek układu SI w ochronie zdrowia jest przyjęta przez Polski Komitet Normalizacyjny norma europejska PN EN Informatyka w ochronie zdrowia. Wyrażanie wyników pomiarów w naukach o zdrowiu [19]. W dobie coraz powszechniejszej informatyzacji w ochronie zdrowia, pojawił się bowiem problem regional- 160

7 U. Wendt i inni nych różnic w stosowanej terminologii, symbolach i oczywiście jednostkach wyrażania pomiarów. Dlatego też zasadniczym przesłaniem normy jest ich ujednolicenie. Wyrażanie wyników medycznych badań laboratoryjnych z wykorzystaniem jednostek układu SI wymaga znajomości zasad ich stosowania oraz znajomości współczynników przeliczeniowych, umożliwiających przeliczanie wyników badań z jednostek tradycyjnych na jednostki SI. Informacje dotyczące faktorów przeliczeniowych dostępne są zarówno w piśmiennictwie [4, 5], jak i w internetowych serwisach medycznych [3, 20, 21]. Praktyczne informacje i wskazówki dotyczące sposobu zapisywania, oznaczeń i symboli jednostek SI zawarte są w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 12 maja 2003 roku w sprawie legalnych jednostek miar [12]. Innym źródłem informacji o jednostkach układu SI oraz zasadach ich stosowania są dostępne w języku polskim, dokumenty normatywne opracowane przez Międzynarodową Organizację Normalizacyjną (International Organization for Standardization, ISO) PN- ISO 1000:2001 [7] oraz PN-ISO 31:2001 [8, 9]. W normach tych podano także praktyczne przykłady stosowania jednostek SI. Podsumowanie Jednostki układu SI stosowane są w różnych dziedzinach gospodarki, nauki i techniki przez ok. 98% populacji naszego globu. Mimo tak powszechnego wykorzystywania układu SI, znajomość jednostek tego układu w medycynie laboratoryjnej nie jest zbyt głęboka. Przyczyny tego stanu są dość złożone. Między innymi mogą one wynikać z obowiązujących w różnych krajach odmiennych regulacji prawnych dotyczących obowiązku stosowania legalnych jednostek miar w obszarze ochrony zdrowia. Inną, chyba dość ważną przyczyną, są przyzwyczajenia odbiorców wyników badań laboratoryjnych lekarzy, a po trosze także wykonawców badań laboratoriów. O ile w przededniu wejścia Polski do Unii Europejskiej, istniało wiele wątpliwości związanych z wyborem jednostek, w jakich należy wyrażać wyniki pomiarów medycznych badań laboratoryjnych, o tyle w chwili obecnej wątpliwości tych raczej być nie powinno. Bowiem w krajach UE na mocy stosownych dyrektyw ujednoliceniu uległy odpowiednie przepisy poszczególnych krajów członkowskich czego przykładem jest wspomniana ustawa Prawo o miarach [18]. Mimo iż ustawa obowiązuje w Polsce od 2001, to jednak do tej pory nie znalazło to swojego odzwierciedlenia w medycynie laboratoryjnej. Przyczyny tego stanu rzeczy są różne i mogą wynikać np. z nawyków lekarzy będących odbiorcami wyników badań, nieznajomości obowiązującego prawa, niejednoznacznych wytycznych ze strony nadzoru merytorycznego laboratoriów oraz organizacji działających w medycynie laboratoryjnej. Wydaje się, że zamiana jednostek tradycyjnych na jednostki SI może okazać się dość kłopotliwa zarówno dla laboratoriów, jak i dla lekarzy. Jednak poza przyzwyczajeniami i nawykami związanymi ze stosowaniem jednostek tradycyjnych nie ma przeszkód, aby jednostki układu SI wykorzystywać w ochronie zdrowia, a w laboratoriach diagnostyki medycznej w szczególności. Jak wskazują bowiem badania wszędzie tam, gdzie wprowadzano jednostki SI dla wyrażania wyników medycznych badań laboratoryjnych, jednostki te były dość szybko przyswajane przez lekarzy i zmiana ta nie wpływała niekorzystnie na pacjentów [5]. Implementacja jednostek systemu SI w ochronie zdrowia będzie wyrazem dostosowania do wymagań obowiązujących przepisów prawa, a co za tym idzie, wymagań Unii Europejskiej, której członkiem zostaliśmy. Co więcej, stosowanie jednostek SI jest jednym z wymagań przeznaczonej dla laboratoriów medycznych normy PN-EN ISO 15189:2008 [2]. Norma zawiera bowiem wymaganie, które zobowiązuje laboratoria diagnostyki medycznej, aby wszędzie tam, gdzie jest to możliwe, stosowały jednostki SI. Co więcej, jest to też zgodne z zaleceniami organizacji międzynarodowych, takich jak np. IFCC. Spełnienie wymagań obowiązujących przepisów prawa oraz wymagań normy jest więc szczególnie ważne dla laboratoriów, które w przyszłości zamierzają ubiegać się o akredytację. Wyrażanie wyników medycznych badań laboratoryjnych w jednostkach SI, niewątpliwie, będzie miało wiele zalet, wśród których można wyliczyć np. wykorzystywanie ujednoliconego, logicznie spójnego systemu jednostek, terminologii (tab. VII) i symboli, zminimalizowanie liczby stosowanych podwielokrotności i wielokrotności. Wykorzystywanie układu SI w laboratoriach medycznych będzie również kolejnym krokiem odzwierciedlającym rozwój współczesnej medycyny laboratoryjnej. Piśmiennictwo 1. Dyrektywa 80/181/EWG z dn. 20 grudnia 1979 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw Państw Członkowskich odnoszących się do jednostek miar i uchylająca dyrektywę 71/354/EWG. 2. PN-EN ISO 15189:2008 Laboratoria medyczne Szczególne wymagania dotyczące jakości i kompetencji. PKN, Warszawa Jakubowski Z, Kabata J, Kalinowski L i wsp. Badania laboratoryjne w codziennej praktyce. MAK-med., Gdańsk Lippert H. Jednostki SI w medycynie. PZWL, Warszawa Międzynarodowy Słownik Podstawowych i Ogólnych Terminów Metrologii (VIM). Główny Urząd Miar, Warszawa PN-ISO 1000:2001 Jednostki miar SI i zalecenia do stosowania ich krotności oraz wybranych innych jednostek miar. PKN, Warszawa PN-ISO 31-0 Wielkości fizyczne i jednostki miar. Zasady ogólne. PKN, Warszawa PN-ISO 31-1 Wielkości fizyczne i jednostki miar. Przestrzeń i czas. PKN, Warszawa Przewodnik SI. Międzynarodowy Układ Jednostek Miar. PKN Warszawa Prezes Głównego Urzędu Miar, pismo z dnia 24 czerwca 2003 r. do Prezesa Kolegium Medycyny Laboratoryjnej w Polsce w sprawie stosowania jednostek układu SI w medycynie laboratoryjnej. 12. Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 12 maja 2003 r. w sprawie legalnych jednostek miar, Dz.U. Nr 103, poz

8 Jednostki układu SI i ich zastosowanie w medycynie laboratoryjnej 13. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 11 marca 2003 r. w sprawie dopuszczenia do stosowania jednostek miar nienależących do Międzynarodowego Układu Jednostek Miar (SI), Dz.U. Nr 59, poz Sagan Z. Nowe jednostki pomiarowe w opiece zdrowotnej. PZWL, Warszawa SI nowy układ jednostek i miar w służbie zdrowia. Informacja w sprawie stosowania nowego układu jednostek i miar SI (Systeme International d Units) w służbie zdrowia. Wydział Zdrowia i Opieki Społecznej Urzędu Miasta Krakowa, Kraków Special name for the SI derived unit mole per second, the katal, for the expression of catalytic activity, Resolution 12 of the 21st Conference Generale des Poids et Mesures (CGPM), The International System of Units (SI), BIPM, Ustawa z dnia 11 maja 2001, Prawo o miarach, Dz.U. Nr 63, poz PN-EN :2008 Informatyka w ochronie zdrowia. Wyrażanie wyników pomiarów w naukach o zdrowiu, PKN, Warszawa, Adres Autorów: Laboratorium Medyczne Synevo Gdańsk ul. Beniowskiego Gdańsk tel.: (058) faks: (058) (Praca wpłynęła do Redakcji: ) (Praca przekazana do opublikowania: ) 162

Dr inż. Michał Marzantowicz,Wydział Fizyki P.W. p. 329, Mechatronika.

Dr inż. Michał Marzantowicz,Wydział Fizyki P.W. p. 329, Mechatronika. Sprawy organizacyjne Dr inż. Michał Marzantowicz,Wydział Fizyki P.W. marzan@mech.pw.edu.pl p. 329, Mechatronika http://adam.mech.pw.edu.pl/~marzan/ http://www.if.pw.edu.pl/~wrobel Suma punktów: 38 2 sprawdziany

Bardziej szczegółowo

PODSTAWOWA TERMINOLOGIA METROLOGICZNA W PRAKTYCE LABORATORYJNEJ

PODSTAWOWA TERMINOLOGIA METROLOGICZNA W PRAKTYCE LABORATORYJNEJ Klub Polskich Laboratoriów Badawczych POLLAB PODSTAWOWA TERMINOLOGIA METROLOGICZNA W PRAKTYCE LABORATORYJNEJ Andrzej Hantz Centrum Metrologii im. Zdzisława Rauszera RADWAG Wagi Elektroniczne Metrologia

Bardziej szczegółowo

Miernictwo elektroniczne

Miernictwo elektroniczne Miernictwo elektroniczne Policz to, co można policzyć, zmierz to co można zmierzyć, a to co jest niemierzalne, uczyń mierzalnym Galileo Galilei Dr inż. Zbigniew Świerczyński p. 112A bud. E-1 Wstęp Pomiar

Bardziej szczegółowo

Fizyka. w. 03. Paweł Misiak. IŚ+IB+IiGW UPWr 2014/2015

Fizyka. w. 03. Paweł Misiak. IŚ+IB+IiGW UPWr 2014/2015 Fizyka w. 03 Paweł Misiak IŚ+IB+IiGW UPWr 2014/2015 Jednostki miar SI Jednostki pochodne wielkość nazwa oznaczenie definicja czestotliwość herc Hz 1 Hz = 1 s 1 siła niuton N 1 N = 1 kgm 2 s 2 ciśnienie

Bardziej szczegółowo

Podstawowe umiejętności matematyczne - przypomnienie

Podstawowe umiejętności matematyczne - przypomnienie Podstawowe umiejętności matematyczne - przypomnienie. Podstawy działań na potęgach założenie:. założenie: założenie: a>0, n jest liczbą naturalną założenie: Uwaga:. Zapis dużych i małych wartości w postaci

Bardziej szczegółowo

Legalne jednostki miar wykorzystywane w ochronie atmosfery i pokrewnych specjalnościach naukowych

Legalne jednostki miar wykorzystywane w ochronie atmosfery i pokrewnych specjalnościach naukowych Legalne miar wykorzystywane w ochronie atmosfery i pokrewnych specjalnościach naukowych Legalne miar: 1). naleŝące do układu SI : podstawowe, uzupełniające pochodne 2). legalne, ale spoza układu SI Ad.

Bardziej szczegółowo

Fizyka (Biotechnologia)

Fizyka (Biotechnologia) Fizyka (Biotechnologia) Wykład I Marek Kasprowicz dr Marek Jan Kasprowicz pokój 309 marek.kasprowicz@ur.krakow.pl www.ar.krakow.pl/~mkasprowicz Marek Jan Kasprowicz Fizyka 013 r. Literatura D. Halliday,

Bardziej szczegółowo

Światło jako narzędzie albo obiekt pomiarowy

Światło jako narzędzie albo obiekt pomiarowy Światło jako narzędzie albo obiekt pomiarowy Spektroskopowy pomiar czystości monokryształu krzemu oraz interferometryczny pomiar przemieszczenia cewki w prądowej wadze wata jako przykłady wykorzystania

Bardziej szczegółowo

dr inż. Marcin Małys / dr inż. Wojciech Wróbel Podstawy fizyki

dr inż. Marcin Małys / dr inż. Wojciech Wróbel Podstawy fizyki dr inż. Marcin Małys / dr inż. Wojciech Wróbel Podstawy fizyki Ramowy program wykładu (1) Wiadomości wstępne; wielkości fizyczne, układ jednostek SI; układ współrzędnych, operacje na wektorach. Rachunek

Bardziej szczegółowo

Czym jest Fizyka? Podstawowa nauka przyrodnicza badanie fundamentalnych i uniwersalnych właściwości materii oraz zjawisk w przyrodzie gr. physis - prz

Czym jest Fizyka? Podstawowa nauka przyrodnicza badanie fundamentalnych i uniwersalnych właściwości materii oraz zjawisk w przyrodzie gr. physis - prz FIZYKA 1 Czym jest fizyka jako nauka? Fizyka i technika Wielkości fizyczne skalarne, wektorowe, tensorowe operacje na wektorach Pomiar i jednostki fizyczne Prawa i zasady fizyki Czym jest Fizyka? Podstawowa

Bardziej szczegółowo

KONSPEKT LEKCJI FIZYKI DLA KLASY I GIMNAZJUM

KONSPEKT LEKCJI FIZYKI DLA KLASY I GIMNAZJUM Anna Kierzkowska nauczyciel fizyki i chemii w Gimnazjum Nr 2 w Starachowicach KONSPEKT LEKCJI FIZYKI DLA KLASY I GIMNAZJUM Temat lekcji: Pomiary wielkości fizycznych. Międzynarodowy Układ Jednostek Miar

Bardziej szczegółowo

Fizyka dla inżynierów I, II. Semestr zimowy 15 h wykładu Semestr letni - 15 h wykładu + laboratoria

Fizyka dla inżynierów I, II. Semestr zimowy 15 h wykładu Semestr letni - 15 h wykładu + laboratoria Fizyka dla inżynierów I, II Semestr zimowy 15 h wykładu Semestr letni - 15 h wykładu + laboratoria Wymagania wstępne w zakresie przedmiotu: - Ma wiedzę z zakresu fizyki oraz chemii na poziomie programu

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI I PRACY 1) z dnia 15 lutego 2005 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI I PRACY 1) z dnia 15 lutego 2005 r. Dz.U.2005.37.328 2007.06.07 zm. Dz.U.2007.90.597 1 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI I PRACY 1) z dnia 15 lutego 2005 r. w sprawie jednolitości miar i dokładności pomiarów związanych z obronnością i bezpieczeństwem

Bardziej szczegółowo

Przeliczanie zadań, jednostek, rozcieńczanie roztworów, zaokrąglanie wyników.

Przeliczanie zadań, jednostek, rozcieńczanie roztworów, zaokrąglanie wyników. Przeliczanie zadań, jednostek, rozcieńczanie roztworów, zaokrąglanie wyników. Stężenie procentowe wyrażone w jednostkach wagowych określa liczbę gramów substancji rozpuszczonej znajdującej się w 0 gramach

Bardziej szczegółowo

ZbliŜenie ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do jednostek miar (wersja ujednolicona) ***I

ZbliŜenie ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do jednostek miar (wersja ujednolicona) ***I P7_TA-PROV(2011)0209 ZbliŜenie ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do jednostek miar (wersja ujednolicona) ***I Rezolucja legislacyjna Parlamentu Europejskiego z dnia 11 maja 2011 r. w sprawie

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do chemii

Wprowadzenie do chemii Wprowadzenie do chemii Seminaria 2014.15 Cel seminariów Wykorzystanie elementów matematyki w chemii i analityce Zapoznanie się z: Podstawowymi definicjami Teorią pomiaru (metrologia) Układami jednostek

Bardziej szczegółowo

Konspekt lekcji z fizyki w klasie I LO

Konspekt lekcji z fizyki w klasie I LO mgr Sylwia Rybarczyk esryba@poczta.onet.pl nauczyciel fizyki i matematyki XLIV LO w Łodzi Konspekt lekcji z fizyki w klasie I LO TEMAT: Zjawisko fizyczne, wielkość fizyczna, jednostki - utrwalenie zdobytych

Bardziej szczegółowo

Reguły obliczeń chemicznych

Reguły obliczeń chemicznych Reguły oliczeń chemicznych Zapisywanie wyników pomiarów i oliczeń Ilościowe rezultaty eksperymentów lu oliczeń chemicznych przedstawia się w postaci licz, zapisywanych za pomocą cyfr, czyli umownych znaków

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do chemii. Seminaria

Wprowadzenie do chemii. Seminaria Wprowadzenie do chemii Seminaria 2015.16 Cel seminariów Wykorzystanie elementów matematyki w chemii i analityce Zapoznanie się z: Podstawowymi definicjami Teorią pomiaru (metrologia) Układami jednostek

Bardziej szczegółowo

LEGALNE JEDNOSTKI MIAR. podstawowe jednostki SI

LEGALNE JEDNOSTKI MIAR. podstawowe jednostki SI LEGALNE JEDNOSTKI MIAR Obowiązujące w Polsce legalne jednostki miar ustalone zostały rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 17.10.1975 r. i doprecyzowane zarządzeniem Prezesa Polskiego Komitetu Normalizacji

Bardziej szczegółowo

Fizyka. II rok 2015/2016. Piotr Jaracz. Wyższa Szkoła Informatyki Stosowanej i Zarządzania PAN Warszawa

Fizyka. II rok 2015/2016. Piotr Jaracz. Wyższa Szkoła Informatyki Stosowanej i Zarządzania PAN Warszawa Fizyka II rok 2015/2016 Piotr Jaracz Wyższa Szkoła Informatyki Stosowanej i Zarządzania PAN Warszawa 1. Co to jest fizyka Fizyka nauka, która bada ogólne własności materii, przestrzeni i czasu i formułuje

Bardziej szczegółowo

Pomiary fizyczne. Wykład II. Wstęp do Fizyki I (B+C) Rodzaje pomiarów. Układ jednostek SI Błedy pomiarowe Modele w fizyce

Pomiary fizyczne. Wykład II. Wstęp do Fizyki I (B+C) Rodzaje pomiarów. Układ jednostek SI Błedy pomiarowe Modele w fizyce Pomiary fizyczne Wykład II: Rodzaje pomiarów Wstęp do Fizyki I (B+C) Wykład II Układ jednostek SI Błedy pomiarowe Modele w fizyce Rodzaje pomiarów Zliczanie Przykłady: liczba grzybów w barszczu liczba

Bardziej szczegółowo

Lekcja 1. Temat: Lekcja organizacyjna. Zapoznanie z programem nauczania i kryteriami oceniania.

Lekcja 1. Temat: Lekcja organizacyjna. Zapoznanie z programem nauczania i kryteriami oceniania. Lekcja 1 Temat: Lekcja organizacyjna. Zapoznanie z programem nauczania i kryteriami oceniania. 1. Program nauczania przedmiotu Podstawy elektrotechniki i elektroniki w klasie I. Działy programowe i zagadnienia

Bardziej szczegółowo

Miernictwo przemysłowe

Miernictwo przemysłowe Miernictwo przemysłowe Józef Warechowski Olsztyn, 2014 Charakterystyka pomiarów w produkcji żywności Podstawa formalna do prowadzenia ciągłego nadzoru nad AKP: PN-EN ISO 9001 punkt 7.6 1 1 a) Bezpośrednie,

Bardziej szczegółowo

Przydatne informacje. konsultacje: środa 14.00-16.00 czwartek 9.00-10.00 2/35

Przydatne informacje. konsultacje: środa 14.00-16.00 czwartek 9.00-10.00 2/35 1/35 Przydatne informacje dr inż. Adam Idźkowski Politechnika Białostocka, Wydział Elektryczny, Katedra Elektrotechniki Teoretycznej i Metrologii ul. Wiejska 45D, 15-351 Białystok WE-260, WE-208 e-mail:

Bardziej szczegółowo

P. R. Bevington and D. K. Robinson, Data reduction and error analysis for the physical sciences. McGraw-Hill, Inc., 1992. ISBN 0-07- 911243-9.

P. R. Bevington and D. K. Robinson, Data reduction and error analysis for the physical sciences. McGraw-Hill, Inc., 1992. ISBN 0-07- 911243-9. Literatura: P. R. Bevington and D. K. Robinson, Data reduction and error analysis for the physical sciences. McGraw-Hill, Inc., 1992. ISBN 0-07- 911243-9. A. Zięba, 2001, Natura rachunku niepewności a

Bardziej szczegółowo

Strategia realizacji spójności pomiarów chemicznych w laboratorium analitycznym

Strategia realizacji spójności pomiarów chemicznych w laboratorium analitycznym Slide 1 Uniwersytet Warszawski Wydział Chemii Centrum Nauk Biologiczno- Chemicznych Strategia realizacji spójności pomiarów chemicznych w laboratorium analitycznym Ewa Bulska ebulska@chem.uw.edu.pl Slide

Bardziej szczegółowo

Jednostki Ukadu SI. Jednostki uzupełniające używane w układzie SI Kąt płaski radian rad Kąt bryłowy steradian sr

Jednostki Ukadu SI. Jednostki uzupełniające używane w układzie SI Kąt płaski radian rad Kąt bryłowy steradian sr Jednostki Ukadu SI Wielkość Nazwa Symbol Długość metr m Masa kilogram kg Czas sekunda s Natężenie prądu elektrycznego amper A Temperatura termodynamiczna kelwin K Ilość materii mol mol Światłość kandela

Bardziej szczegółowo

Wydanie 3 Warszawa, 20.06.2007 r.

Wydanie 3 Warszawa, 20.06.2007 r. . POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI POLITYKA POLSKIEGO CENTRUM AKREDYTACJI DOTYCZĄCA ZAPEWNIENIA SPÓJNOŚCI POMIAROWEJ Wydanie 3 Warszawa, 20.06.2007 r. 1. Wstęp Niniejsza Polityka jest zgodna z dokumentem ILAC-P10:2002

Bardziej szczegółowo

JEDNOSTKI MIAR NAJCZĘŚCIEJ STOSOWANE W TECHNICE SMAROWNICZEJ

JEDNOSTKI MIAR NAJCZĘŚCIEJ STOSOWANE W TECHNICE SMAROWNICZEJ Rozdział XIII: Jednostki miar najczęściej... Rozdział XXIII JEDNOSTKI MIAR NAJCZĘŚCIEJ STOSOWANE W TECHNICE SMAROWNICZEJ Obowiązującym systemem miar jest Międzynarodowy Układ Jednostek Miar (układ SI),

Bardziej szczegółowo

Zajęcia wstępne. mgr Kamila Rudź pokój C 116A / C KONSULTACJE. Poniedziałki

Zajęcia wstępne. mgr Kamila Rudź pokój C 116A / C KONSULTACJE. Poniedziałki Zajęcia wstępne mgr Kamila Rudź pokój C 116A / C 145 KONSULTACJE Poniedziałki 15.00 16.00 Wtorki 11.00 12.00 http://kepler.am.gdynia.pl/~karudz kamilar@am.gdynia.pl Kurtki zostawiamy w szatni. Zakaz wnoszenia

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM MEDYCZNEGO Nr AM 006

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM MEDYCZNEGO Nr AM 006 PCA Zakres akredytacji Nr AM 006 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM MEDYCZNEGO Nr AM 006 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 7 Data wydania: 2 maja 2016

Bardziej szczegółowo

SPÓJNOŚĆ POMIAROWA JAKO NARZĘDZIE ZAPEWNIENIA JAKOŚCI. mgr inż. Piotr Lewandowski

SPÓJNOŚĆ POMIAROWA JAKO NARZĘDZIE ZAPEWNIENIA JAKOŚCI. mgr inż. Piotr Lewandowski SPÓJNOŚĆ POMIAROWA JAKO NARZĘDZIE ZAPEWNIENIA JAKOŚCI mgr inż. Piotr Lewandowski Polskie Centrum Akredytacji Polskie Centrum Akredytacji (PCA) jako jednostka nadzorująca m.in. pracę laboratoriów wzorcujących

Bardziej szczegółowo

Należy pamiętać, że czas liczymy w niedziesiątkowym systemie oraz:

Należy pamiętać, że czas liczymy w niedziesiątkowym systemie oraz: ZAMIANA JEDNOSTEK Zamiana jednostek to prosta sztuczka, w miejsce starej jednostki wpisujemy ile to jest w nowych jednostkach i wykonujemy odpowiednie działanie, zobacz na przykładach. Ćwiczenia w zamianie

Bardziej szczegółowo

POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI POLITYKA DOTYCZĄCA ZAPEWNIENIA SPÓJNOŚCI POMIAROWEJ. Wydanie 4 Warszawa, 17.11.2011 r.

POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI POLITYKA DOTYCZĄCA ZAPEWNIENIA SPÓJNOŚCI POMIAROWEJ. Wydanie 4 Warszawa, 17.11.2011 r. . POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI POLITYKA DOTYCZĄCA ZAPEWNIENIA SPÓJNOŚCI POMIAROWEJ Wydanie 4 Warszawa, 17.11.2011 r. Spis treści 1 Wprowadzenie...3 2 Zakres stosowania...3 3 Cechy spójności pomiarowej...3

Bardziej szczegółowo

Zajęcia wstępne. mgr Kamila Rudź pokój C 145.

Zajęcia wstępne. mgr Kamila Rudź pokój C 145. Zajęcia wstępne mgr Kamila Rudź pokój C 145 http://kepler.am.gdynia.pl/~karudz Kurtki zostawiamy w szatni. Zakaz wnoszenia jedzenia i picia. Praca z urządzeniami elektrycznymi: włączamy tylko za zgodą

Bardziej szczegółowo

Podstawy elektrotechniki

Podstawy elektrotechniki Politechnika Wrocławska Instytut Techniki Cieplnej i Mechaniki Płynów Zakład Elektrostatyki i Elektrotermii Podstawy elektrotechniki Prof. dr hab. inż. Juliusz B. Gajewski, prof. PWr Wybrzeże S. Wyspiańskiego

Bardziej szczegółowo

Wyrażanie stężeń. Materiały pomocnicze do zajęć wspomagających z chemii. opracował: dr Błażej Gierczyk Wydział Chemii UAM

Wyrażanie stężeń. Materiały pomocnicze do zajęć wspomagających z chemii. opracował: dr Błażej Gierczyk Wydział Chemii UAM Wyrażanie stężeń Materiały pomocnicze do zajęć wspomagających z chemii opracował: dr Błażej Gierczyk Wydział Chemii UAM Stężenie procentowe Stężenie procentowe (procent wagowy, procent masowy) wyraża stosunek

Bardziej szczegółowo

Metrologia w laboratorium Podstawowe definicje i czynności metrologiczne. Andrzej Hantz Kierownik Laboratorium Pomiarowego RADWAG Wagi Elektroniczne

Metrologia w laboratorium Podstawowe definicje i czynności metrologiczne. Andrzej Hantz Kierownik Laboratorium Pomiarowego RADWAG Wagi Elektroniczne Metrologia w laboratorium Podstawowe definicje i czynności metrologiczne Andrzej Hantz Kierownik Laboratorium Pomiarowego RADWAG Wagi Elektroniczne Metrologia podział metrologii Metrologia podział metrologii

Bardziej szczegółowo

Energetyka w Środowisku Naturalnym

Energetyka w Środowisku Naturalnym Energetyka w Środowisku Naturalnym Energia w Środowisku -technika ograniczenia i koszty Wykład 1-6.X.2015 Zygmunt Szefliński Środowiskowe Laboratorium Ciężkich Jonów szef@fuw.edu.pl http://www.fuw.edu.pl/~szef/

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM MEDYCZNEGO Nr AM 007

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM MEDYCZNEGO Nr AM 007 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM MEDYCZNEGO Nr AM 007 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 6 Data wydania: 6 maja 2016 r. Nazwa i adres INVICTA Sp. z

Bardziej szczegółowo

Studia Doktoranckie na Wydziale Towaroznawstwa UEP Sylabus przedmiotu

Studia Doktoranckie na Wydziale Towaroznawstwa UEP Sylabus przedmiotu Studia Doktoranckie na Wydziale Towaroznawstwa UEP Sylabus przedmiotu Nazwa przedmiotu: Nadzór nad rynkiem w UE, system akredytacji Blok zajęciowy fakultatywny Forma zajęć wykład Wymiar godzinowy 10 h

Bardziej szczegółowo

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych 1. Wielkości i jednostki stosowane do wyrażania ilości materii 1.1 Masa atomowa, cząsteczkowa, mol Masa atomowa Atomy mają

Bardziej szczegółowo

Lista oferowanych badań wraz z normami.

Lista oferowanych badań wraz z normami. Lista oferowanych badań wraz z normami. Zakład Opieki Zdrowotnej LAB-DAN ul.trauguta 7, 00-950 Warszawa NIP: 608-17-35-235 tel. 022 5463746 Uwaga: w przypadku braku oddzielnych norm dla kobiety należy

Bardziej szczegółowo

dr inż. Beata Brożek-Płuska LABORATORIUM LASEROWEJ SPEKTROSKOPII MOLEKULARNEJ Politechnika Łódzka Międzyresortowy Instytut Techniki Radiacyjnej

dr inż. Beata Brożek-Płuska LABORATORIUM LASEROWEJ SPEKTROSKOPII MOLEKULARNEJ Politechnika Łódzka Międzyresortowy Instytut Techniki Radiacyjnej dr inż. Beata Brożek-Płuska LABORATORIUM LASEROWEJ SPEKTROSKOPII MOLEKULARNEJ Politechnika Łódzka Międzyresortowy Instytut Techniki Radiacyjnej 93-590 Łódź Wróblewskiego 15 tel:(48-42) 6313162, 6313162,

Bardziej szczegółowo

1. Stechiometria 1.1. Obliczenia składu substancji na podstawie wzoru

1. Stechiometria 1.1. Obliczenia składu substancji na podstawie wzoru 1. Stechiometria 1.1. Obliczenia składu substancji na podstawie wzoru Wzór związku chemicznego podaje jakościowy jego skład z jakich pierwiastków jest zbudowany oraz liczbę atomów poszczególnych pierwiastków

Bardziej szczegółowo

2. WYRA ANIE ST Iwona eniem roztworu jednostk obj jednostk masy Mol Masa molowa

2. WYRA ANIE ST Iwona eniem roztworu jednostk obj jednostk masy Mol Masa molowa 2. WYRAśANIE STĘśEŃ Iwona śak StęŜeniem roztworu określa się ilość substancji (wyraŝoną w jednostkach masy lub objętości) zawartą w określonej jednostce objętości lub masy roztworu, czasami rozpuszczalnika.

Bardziej szczegółowo

Wykład. Wielkości fizyczne i ich miary. Układ Jednostek SI. Kompilacja i opracowanie Tadeusz J. Jopek. (Ad Usum Internum)

Wykład. Wielkości fizyczne i ich miary. Układ Jednostek SI. Kompilacja i opracowanie Tadeusz J. Jopek. (Ad Usum Internum) Wykład Wielkości fizyczne i ich miary Układ Jednostek SI Kompilacja i opracowanie Tadeusz J. Jopek (Ad Usum Internum) Poznań AD 31 grudnia 2011 Spis treści 1 Wstęp 3 1.1 Wielkości fizyczne i ich miary................................

Bardziej szczegółowo

Klub Polskich Laboratoriów Badawczych POLLAB. Wzorcowania wewnętrzne wyposażenia pomiarowego w praktyce

Klub Polskich Laboratoriów Badawczych POLLAB. Wzorcowania wewnętrzne wyposażenia pomiarowego w praktyce Klub Polskich Laboratoriów Badawczych POLLAB Wzorcowania wewnętrzne wyposażenia pomiarowego w praktyce Użytkownicy przyrządów pomiarowych w organizacjach zobowiązani są do zachowania spójności pomiarowej.

Bardziej szczegółowo

Niepewności pomiarów

Niepewności pomiarów Niepewności pomiarów Międzynarodowa Organizacja Normalizacyjna (ISO) w roku 1995 opublikowała normy dotyczące terminologii i sposobu określania niepewności pomiarów [1]. W roku 1999 normy zostały opublikowane

Bardziej szczegółowo

POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI POLITYKA DOTYCZĄCA ZAPEWNIENIA SPÓJNOŚCI POMIAROWEJ. Wydanie 5 Warszawa, 20.01.2015 r.

POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI POLITYKA DOTYCZĄCA ZAPEWNIENIA SPÓJNOŚCI POMIAROWEJ. Wydanie 5 Warszawa, 20.01.2015 r. . POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI POLITYKA DOTYCZĄCA ZAPEWNIENIA SPÓJNOŚCI POMIAROWEJ Wydanie 5 Warszawa, 20.01.2015 r. Spis treści 1 Wprowadzenie...3 2 Zakres stosowania...3 3 Cechy spójności pomiarowej...3

Bardziej szczegółowo

Neper jednostka miary układu SI?

Neper jednostka miary układu SI? Jerzy Dudziewicz Przedstawiono tendencje panujące w Międzynarodowym Biurze Miar (BIPM - Bureau international des poids et mesures), dotyczące stosowania jednostek miar logarytmicznych nepera i bela. Szczególną

Bardziej szczegółowo

Opracował: dr inż. Tadeusz Lemek

Opracował: dr inż. Tadeusz Lemek Materiały dydaktyczne na zajęcia wyrównawcze z chemii dla studentów pierwszego roku kierunku zamawianego Inżynieria i Gospodarka Wodna w ramach projektu Era inżyniera pewna lokata na przyszłość Opracował:

Bardziej szczegółowo

Centralne Laboratorium Analityczne Wojewódzkiego Szpitala Zakaźnego w Warszawie jest nowoczesnym, wieloprofilowym laboratorium diagnostyki medycznej.

Centralne Laboratorium Analityczne Wojewódzkiego Szpitala Zakaźnego w Warszawie jest nowoczesnym, wieloprofilowym laboratorium diagnostyki medycznej. Kierownik mgr Hanna Czeszko-Paprocka, tel. (22) 33 55 314 e-mail hpaprocka@zakazny.pl Centralne Laboratorium Analityczne Wojewódzkiego Szpitala Zakaźnego w Warszawie jest nowoczesnym, wieloprofilowym laboratorium

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia r. zmieniające rozporządzenie w sprawie znakowania żywności wartością odżywczą

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia r. zmieniające rozporządzenie w sprawie znakowania żywności wartością odżywczą ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia..... 2009 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie znakowania żywności wartością odżywczą Na podstawie art. 51 ustawy z dnia 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie

Bardziej szczegółowo

relacje ilościowe ( masowe,objętościowe i molowe ) dotyczące połączeń 1. pierwiastków w związkach chemicznych 2. związków chemicznych w reakcjach

relacje ilościowe ( masowe,objętościowe i molowe ) dotyczące połączeń 1. pierwiastków w związkach chemicznych 2. związków chemicznych w reakcjach 1 STECHIOMETRIA INTERPRETACJA ILOŚCIOWA ZJAWISK CHEMICZNYCH relacje ilościowe ( masowe,objętościowe i molowe ) dotyczące połączeń 1. pierwiastków w związkach chemicznych 2. związków chemicznych w reakcjach

Bardziej szczegółowo

Wykładowca: dr inż. Mirosław Mizan - Wydz. Elektrotechniki i Automatyki, Katedra Elektrotechniki Teoretycznej i Informatyki

Wykładowca: dr inż. Mirosław Mizan - Wydz. Elektrotechniki i Automatyki, Katedra Elektrotechniki Teoretycznej i Informatyki ELEKTROTECHNIKA Wykładowca: dr inż. Mirosław Mizan - Wydz. Elektrotechniki i Automatyki, Katedra Elektrotechniki Teoretycznej i Informatyki Dane kontaktowe: budynek główny Wydz. E i A, pok. E-117 (I piętro),

Bardziej szczegółowo

Temat 7. Równowagi jonowe w roztworach słabych elektrolitów, stała dysocjacji, ph

Temat 7. Równowagi jonowe w roztworach słabych elektrolitów, stała dysocjacji, ph Temat 7. Równowagi jonowe w roztworach słabych elektrolitów, stała dysocjacji, ph Dysocjacja elektrolitów W drugiej połowie XIX wieku szwedzki chemik S.A. Arrhenius doświadczalnie udowodnił, że substancje

Bardziej szczegółowo

OBLICZENIA BIOCHEMICZNE

OBLICZENIA BIOCHEMICZNE OBLICZENIA BIOCHEMICZNE Praca w laboratorium biochemicznym wymaga umiejętności obliczania stężeń i rozcieńczeń odczynników stosowanych do doświadczeń. W podstawowym kursie biochemii nie ma czasu na przygotowywanie

Bardziej szczegółowo

Rozcieńczanie, zatężanie i mieszanie roztworów, przeliczanie stężeń

Rozcieńczanie, zatężanie i mieszanie roztworów, przeliczanie stężeń Rozcieńczanie, zatężanie i mieszanie roztworów, przeliczanie stężeń Materiały pomocnicze do zajęć wspomagających z chemii opracował: dr Błażej Gierczyk Wydział Chemii UAM Rozcieńczanie i zatężanie roztworów

Bardziej szczegółowo

Inżynieria Środowiska

Inżynieria Środowiska ROZTWORY BUFOROWE Roztworami buforowymi nazywamy takie roztwory, w których stężenie jonów wodorowych nie ulega większym zmianom ani pod wpływem rozcieńczania wodą, ani pod wpływem dodatku nieznacznych

Bardziej szczegółowo

www.if.pw.edu.pl/~antonowi Fizyka. Repetytorium. Wzory i Prawa z Objaśnieniami Kazimierz Sierański, Piotr Sitarek, Krzysztof Jezierski Fizyka. Repetytorium. Zadania z Rozwiązaniami Krzysztof Jezierski,

Bardziej szczegółowo

podstawami stechiometrii, czyli działu chemii zajmującymi są obliczeniami jest prawo zachowania masy oraz prawo stałości składu

podstawami stechiometrii, czyli działu chemii zajmującymi są obliczeniami jest prawo zachowania masy oraz prawo stałości składu Podstawy obliczeń chemicznych podstawami stechiometrii, czyli działu chemii zajmującymi są obliczeniami jest prawo zachowania masy oraz prawo stałości składu prawo zachowania masy mówi, że w reakcji chemicznej

Bardziej szczegółowo

Równowagi jonowe - ph roztworu

Równowagi jonowe - ph roztworu Równowagi jonowe - ph roztworu Kwasy, zasady i sole nazywa się elektrolitami, ponieważ przewodzą prąd elektryczny, zarówno w wodnych roztworach, jak i w stanie stopionym (sole). Nie wszystkie wodne roztwory

Bardziej szczegółowo

Zbiór wielkości fizycznych obejmujący wszystkie lub tylko niektóre dziedziny fizyki.

Zbiór wielkości fizycznych obejmujący wszystkie lub tylko niektóre dziedziny fizyki. 06 6 Opracował: mgr inż. Marcin Wieczorek www.marwie.net.pl Wielkość fizyczna. Własność ciała lub cecha zjawiska fizycznego, którą można zmierzyć, np. napięcie elektryczne, siła, masa, czas, długość itp.

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM. Pomiar poziomu mocy akustycznej w komorze pogłosowej. Instrukcja do zajęć laboratoryjnych

LABORATORIUM. Pomiar poziomu mocy akustycznej w komorze pogłosowej. Instrukcja do zajęć laboratoryjnych LABORATORIUM Pomiar poziomu mocy akustycznej w komorze pogłosowej Instrukcja do zajęć laboratoryjnych Kraków 2010 Spis treści 1. Wstęp...3 2. Wprowadzenie teoretyczne...4 2.1. Definicje terminów...4 2.2.

Bardziej szczegółowo

Jeśli wyniki tego samego badania przeprowadzone dwoma różnymi metodami nie różnią się od siebie

Jeśli wyniki tego samego badania przeprowadzone dwoma różnymi metodami nie różnią się od siebie lek.wet. Agnieszka Dereczeniuk Badania laboratoryjne w hodowli Łódź 24.03.2012 Po co badać? Badania przesiewowe Badania profilaktyczne Badania obowiązkowe dla danej rasy Badania okresowe Badania diagnostyczne

Bardziej szczegółowo

Fizyka. Wykład 1. Mateusz Suchanek

Fizyka. Wykład 1. Mateusz Suchanek Fizyka Wykład 1 Mateusz Suchanek dr Mateusz Suchanek Al. Mickiewicza 21 pokój 313 m.suchanek@ur.krakow.pl http://matrix.ur.krakow.pl/~msuchanek/ Warunki zaliczenia: Egzamin ustny (materiał z wykładów)

Bardziej szczegółowo

Dane Oferenta: nazwa... ... NIP... REGON...

Dane Oferenta: nazwa... ... NIP... REGON... Załącznik Nr 2 do Zarządzenia Nr 17/2012 Kierownika Samodzielnego Gminnego Zakładu Opieki Zdrowotnej z dnia 16 listopada 2012 roku Wilkowice dnia. Samodzielny Gminny Zakład Opieki Zdrowotnej w Wilkowicach

Bardziej szczegółowo

MATEMATYKA. JEDNOSTKI DŁUGOŚCI kilometr hektometr metr decymetr centymetr milimetr mikrometr km hm m dm cm mm µm

MATEMATYKA. JEDNOSTKI DŁUGOŚCI kilometr hektometr metr decymetr centymetr milimetr mikrometr km hm m dm cm mm µm MATEMATYKA Spis treści 1 jednostki miar 2 wzory skróconego mnożenia 3 podzielność liczb 3 przedrostki 4 skala 4 liczby naturalne 5 ułamki zwykłe 9 ułamki dziesiętne 9 procenty 10 geometria i stereometria

Bardziej szczegółowo

Rola materiałów odniesienia w zapewnieniu jakości wyników pomiarów chemicznych

Rola materiałów odniesienia w zapewnieniu jakości wyników pomiarów chemicznych Uniwersytet Warszawski Wydział Chemii Pasteura 1, 02-093 Warszawa Rola materiałów odniesienia w zapewnieniu jakości wyników pomiarów chemicznych Ewa Bulska ebulska@chem.uw.edu.pl Slide 1 Opracowanie i

Bardziej szczegółowo

PLAN DZIAŁANIA KT 257 ds. Metrologii Ogólnej

PLAN DZIAŁANIA KT 257 ds. Metrologii Ogólnej Strona 1 PLAN DZIAŁANIA KT 257 ds. Metrologii Ogólnej STRESZCZENIE Komitet Techniczny 257 ds. Metrologii Ogólnej został powołany w ramach Polskiego Komitetu Normalizacyjnego, którego misją jest sprawne

Bardziej szczegółowo

PRACOWNIA FIZYKI MORZA

PRACOWNIA FIZYKI MORZA PRACOWNIA FIZYKI MORZA INSTRUKCJA DO ĆWICZENIA NR 8 TEMAT: BADANIE PRZEWODNICTWA ELEKTRYCZNEGO WODY MORSKIEJ O RÓŻNYCH ZASOLENIACH Teoria Przewodnictwo elektryczne wody morskiej jest miarą stężenia i rodzaju

Bardziej szczegółowo

Odtwarzanie i przekazywanie jednostek dozymetrycznych

Odtwarzanie i przekazywanie jednostek dozymetrycznych Opracował Adrian BoŜydar Knyziak Politechnika Warszawska Wydział Mechatroniki Odtwarzanie i przekazywanie jednostek dozymetrycznych Opracowanie zaliczeniowe z przedmiotu "Metody i Technologie Jądrowe"

Bardziej szczegółowo

Wzorcowanie i legalizacja jako narzędzia do zapewnienia zgodności z wymaganiami prawa i międzynarodowych norm

Wzorcowanie i legalizacja jako narzędzia do zapewnienia zgodności z wymaganiami prawa i międzynarodowych norm Wzorcowanie i legalizacja jako narzędzia do zapewnienia zgodności z wymaganiami prawa i międzynarodowych norm Łódź, 29.06.2016 r. Piotr Lewandowski Wzorcowanie Wzorcowanie działanie, które w określonych

Bardziej szczegółowo

Przyrządy Pomiarowe ( Miernictwo )

Przyrządy Pomiarowe ( Miernictwo ) Przyrządy Pomiarowe ( Miernictwo ) Materiały dla klasy II-giej Technikum Zaocznego o specjalności elektronika Opracowanie : Ludwik Musiał Literatura : S.Lebson, J.Kaniewski Pomiary elektryczne J.Rydzewski

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 25 lipca 2007 r. w sprawie sposobu znakowania żywności wartością odżywczą 2)

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 25 lipca 2007 r. w sprawie sposobu znakowania żywności wartością odżywczą 2) Dz.U.07.137.967 2010.01.22 zm. Dz.U.2010.9.63 1 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 25 lipca 2007 r. w sprawie sposobu znakowania żywności wartością odżywczą 2) (Dz. U. z dnia 31 lipca 2007 r.) Na

Bardziej szczegółowo

Repetytorium z wybranych zagadnień z chemii

Repetytorium z wybranych zagadnień z chemii Repetytorium z wybranych zagadnień z chemii Mol jest to liczebność materii występująca, gdy liczba cząstek (elementów) układu jest równa liczbie atomów zawartych w masie 12 g węgla 12 C (równa liczbie

Bardziej szczegółowo

Projekt Inżynier mechanik zawód z przyszłością współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt Inżynier mechanik zawód z przyszłością współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Zajęcia wyrównawcze z fizyki -Zestaw 4 -eoria ermodynamika Równanie stanu gazu doskonałego Izoprzemiany gazowe Energia wewnętrzna gazu doskonałego Praca i ciepło w przemianach gazowych Silniki cieplne

Bardziej szczegółowo

Wielkości fizyczne i pozafizyczne, ich jednostki oraz status prawny

Wielkości fizyczne i pozafizyczne, ich jednostki oraz status prawny SEMINARIUM WYDZIAŁOWE 21 marca 2013 Wielkości fizyczne i pozafizyczne, ich jednostki oraz status prawny Andrzej Zięba AGH Kraków Wydział Fizyki i Informatyki Stosowanej PLAN: 1. Wielkości fizyczne i pozafizyczne

Bardziej szczegółowo

Wykład 11 Równowaga kwasowo-zasadowa

Wykład 11 Równowaga kwasowo-zasadowa Wykład 11 Równowaga kwasowo-zasadowa JS Skala ph Skala ph ilościowa skala kwasowości i zasadowości roztworów wodnych związków chemicznych. Skala ta jest oparta na aktywności jonów hydroniowych [H3O+] w

Bardziej szczegółowo

Mierzymy opór elektryczny rezystora i żaróweczki. czy prawo Ohma jest zawsze spełnione?

Mierzymy opór elektryczny rezystora i żaróweczki. czy prawo Ohma jest zawsze spełnione? 1 Mierzymy opór elektryczny rezystora i żaróweczki czy prawo Ohma jest zawsze spełnione? Czas trwania zajęć: 1h Określenie wiedzy i umiejętności wymaganej u uczniów przed przystąpieniem do realizacji zajęć:

Bardziej szczegółowo

1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej?

1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej? Tematy opisowe 1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej? 2. Omów pomiar potencjału na granicy faz elektroda/roztwór elektrolitu. Podaj przykład, omów skale potencjału i elektrody

Bardziej szczegółowo

Kwas HA i odpowiadająca mu zasada A stanowią sprzężoną parę (podobnie zasada B i kwas BH + ):

Kwas HA i odpowiadająca mu zasada A stanowią sprzężoną parę (podobnie zasada B i kwas BH + ): Spis treści 1 Kwasy i zasady 2 Rola rozpuszczalnika 3 Dysocjacja wody 4 Słabe kwasy i zasady 5 Skala ph 6 Oblicznie ph słabego kwasu 7 Obliczanie ph słabej zasady 8 Przykłady obliczeń 81 Zadanie 1 811

Bardziej szczegółowo

TERMOCHEMIA. TERMOCHEMIA: dział chemii, który bada efekty cieplne towarzyszące reakcjom chemicznym w oparciu o zasady termodynamiki.

TERMOCHEMIA. TERMOCHEMIA: dział chemii, który bada efekty cieplne towarzyszące reakcjom chemicznym w oparciu o zasady termodynamiki. 1 TERMOCHEMIA TERMOCHEMIA: dział chemii, który bada efekty cieplne towarzyszące reakcjom chemicznym w oparciu o zasady termodynamiki. TERMODYNAMIKA: opis układu w stanach o ustalonych i niezmiennych w

Bardziej szczegółowo

Wielkości fizyczne Układ jednostek SI Analiza wymiarowa. Tadeusz M.Molenda Instytut Fizyki, Uniwersytet Szczeciński

Wielkości fizyczne Układ jednostek SI Analiza wymiarowa. Tadeusz M.Molenda Instytut Fizyki, Uniwersytet Szczeciński Wielkości fizyczne Układ jednostek SI Analiza wymiarowa Tadeusz M.Molenda Instytut Fizyki, Uniwersytet Szczeciński 1 Wielkość fizyczna właściwość fizyczna ciała lub zjawiska, którą można wyznaczyć jakościowo

Bardziej szczegółowo

Materiały e-learning

Materiały e-learning AKADEMIA MORSKA W SZCZECINIE JEDNOSKA ORGANIZACYJNA: ZAKŁAD KOMUNIKACYJNYCH ECHNOLOGII MORSKICH Materiały e-learning ELEKROECHNIKA I ELEKRONIKA Materiały dla studentów studiów niestacjonarnych http://www.zktm.am.szczecin.pl/index.php/laboratoria

Bardziej szczegółowo

ARKUSZ ASORTYMENTOWO-CENOWY

ARKUSZ ASORTYMENTOWO-CENOWY Załącznik nr 2 ARKUSZ ASORTYMENTOWO-CENOWY Tryb postępowania: Przetarg nieograniczony Przedmiot zamówienia: wykonanie usług zdrowotnych w zakresie badań laboratoryjnych i diagnostyki obrazowej /RTG/ obowiązujących

Bardziej szczegółowo

Świadectwa wzorcowania zawartość i interpretacja. Anna Warzec

Świadectwa wzorcowania zawartość i interpretacja. Anna Warzec Świadectwa wzorcowania zawartość i interpretacja Anna Warzec WSTĘP Plan wystąpienia ŚWIADECTWO WZORCOWANIA Spójność pomiarowa Wyniki wzorcowania Zgodność z wymaganiami POTWIERDZANIE ZGODNOŚCI WZORCOWANEGO

Bardziej szczegółowo

Zadanie 3. (0-1) Podczas treningu piłki nożnej organizm zawodnika zużył 1400 kcal. Ile godzin trwał ten trening? A. 1,5 B. 2 prawidłowa C. 2,5 D.

Zadanie 3. (0-1) Podczas treningu piłki nożnej organizm zawodnika zużył 1400 kcal. Ile godzin trwał ten trening? A. 1,5 B. 2 prawidłowa C. 2,5 D. ODPOWIEDZI: Zadanie 1. (0-1) Ile energii zużywa organizm zawodnika podczas trwającego 1,5 godziny treningu siatkówki? A. 525 kcal prawidłowa B. 600 kcal C. 700 kcal D. 1050 kcal Zadanie 2. (0-1) Organizm

Bardziej szczegółowo

WYKAZ BADAŃ LABORATORYJNYCH DZIAŁ DIAGNOSTYKI LABORATORYJNEJ ZOZ CHEŁMNO

WYKAZ BADAŃ LABORATORYJNYCH DZIAŁ DIAGNOSTYKI LABORATORYJNEJ ZOZ CHEŁMNO Uwaga: Czas oczekiwania na sprawozdania z badania laboratoryjnego może ulec zmianie z przyczyn technicznych np. awaria aparatu co może wpłynąć na wydłużenie czas oczekiwania. Jednocześnie informujemy,

Bardziej szczegółowo

Zestawienie wzorów fizycznych dla uczniów gimnazjum

Zestawienie wzorów fizycznych dla uczniów gimnazjum Zestawienie wzorów fizycznych dla uczniów gimnazjum opracowała dr Beata Tyszka-Skorek Podstawowe jednostki w Układzie SI (Système International d'unités)- Międzynarodowy Układ Jednostek Miar Nazwa wielkości

Bardziej szczegółowo

OBLICZENIA STECHIOMETRIA STECHIOMETRIA: INTERPRETACJA ILOŚCIOWA ZJAWISK CHEMICZNYCH

OBLICZENIA STECHIOMETRIA STECHIOMETRIA: INTERPRETACJA ILOŚCIOWA ZJAWISK CHEMICZNYCH 1 OBLICZENIA STECHIOMETRIA STECHIOMETRIA: INTERPRETACJA ILOŚCIOWA ZJAWISK CHEMICZNYCH Np.: WYZNACZANIE ILOŚCI SUBSTRATÓW KONIECZNYCH DLA OTRZYMANIA OKREŚLONYCH ILOŚCI PRODUKTU PODSTAWY OBLICZEŃ CHEMICZNYCH

Bardziej szczegółowo

3. Badanie kinetyki enzymów

3. Badanie kinetyki enzymów 3. Badanie kinetyki enzymów Przy stałym stężeniu enzymu, a przy zmieniającym się początkowym stężeniu substratu, zmiany szybkości reakcji katalizy, wyrażonej jako liczba moli substratu przetworzonego w

Bardziej szczegółowo

(Publikacja tytułów i odniesień do norm zharmonizowanych na mocy prawodawstwa harmonizacyjnego Unii) (Tekst mający znaczenie dla EOG) (2015/C 226/03)

(Publikacja tytułów i odniesień do norm zharmonizowanych na mocy prawodawstwa harmonizacyjnego Unii) (Tekst mający znaczenie dla EOG) (2015/C 226/03) 10.7.2015 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej C 226/43 Komunikat Komisji w ramach wdrażania dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady nr 98/79/WE z dnia 27 października 1998 r. w sprawie wyrobów medycznych

Bardziej szczegółowo

PLAN DZIAŁANIA KT 246 ds. Ochrony Radiologicznej

PLAN DZIAŁANIA KT 246 ds. Ochrony Radiologicznej Strona 1 PLAN DZIAŁANIA KT 246 ds. Ochrony Radiologicznej STRESZCZENIE KT 246 zajmuje się problematyką prac normalizacyjnych dotyczących ochrony przed promieniowaniem jonizującym (ochroną radiologiczną).

Bardziej szczegółowo

Procedury przygotowania materiałów odniesienia

Procedury przygotowania materiałów odniesienia Procedury przygotowania materiałów odniesienia Ważne dokumenty PN-EN ISO/IEC 17025:2005 Ogólne wymagania dotyczące kompetencji laboratoriów badawczych i wzorcujących ISO Guide 34:2009 General requirements

Bardziej szczegółowo

(Dz.U. L 55 z , str. 22)

(Dz.U. L 55 z , str. 22) 1996L0008 PL 20.06.2007 001.001 1 Dokument ten służy wyłącznie do celów dokumentacyjnych i instytucje nie ponoszą żadnej odpowiedzialności za jego zawartość B DYREKTYWA KOMISJI 96/8/WE z dnia 26 lutego

Bardziej szczegółowo