PRACE INSTYTUTU LOTNICTWA

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "PRACE INSTYTUTU LOTNICTWA"

Transkrypt

1 ISSN PRACE INSTYTUTU LOTNICTWA KWARTALNIK NAUKOWY 4/2010 (206) TRANSPORT I OCHRONA ŚRODOWISKA KONSTRUKCJE LOTNICZE WYTRZYMAŁOŚĆ STRUKTUR AWIONIKA, OSPRZĘT LOTNICZY APARATURA POMIAROWA Wydanie publikacji jest dofinansowane przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego

2 Kolegium Redakcyjne Instytutu Lotnictwa: Maciej Bossak, Zdobysław Goraj, Marian Jeż, Tadeusz Korsak (Sekretarz kolegium), Antoni Niepokólczycki, Wojciech Potkański, Kazimierz Szumański (Przewodniczący kolegium), Piotr Wolański, Zbigniew Wołejsza TRANSACTIONS OF THE INSTITUTE OF AVIATION SCIENTIFIC QUARTERLY 4/2010 (206) TRANSPORT AND ENVIRONMENT PROTECTION AIRCRAFT DESIGN STRENGTH OF STRUCTURES AVIONICS, AIRCRAFT EQUIPMENT MEASURING EQUIPMENT ТРУДЫ ИНСТИТУТА АВИАЦИИ НАУЧНОЙ ЖУРНАЛ (КВАРТАЛНИК) 4/2010 (206) ТРАНСПОРТ И ОКРУЖАЮЩАЯ СРЕДА КОНСТРУКЦИИ САМОЛЕТА ПРОЧНОСТЬ СТРУКТУР АВИОНИКA, АВИАЦИОННОЕ ОБОРУДОВАНИЯ ИЗМЕРИТЕЛЬНАЯ ТЕХНИКА Wydawca: Instytut Lotnictwa Sekcja Wydawnictw Naukowych Al. Krakowska 110/114, Warszawa, Polska tel.: (4822) wew. 442, faks: (4822) Edycja, redakcja, skład komputerowy: Michał Bąkowski Druk: ALKOR, Sulejówek, ul. Krucza 4

3 SPIS TREŚCI P. Boguszewicz, P. Wodyński: ODPORNOŚĆ SZYB CZOŁOWYCH SZYBKICH POJAZDÓW SZYNOWYCH NA ZDERZENIA Z TZW. CIAŁAMI OBCYM... 5 W. Dąbrowski, S. Popowski: ESTYMACJA AZYMUTU Z WYKORZYSTANIEM POMIARÓW INERCJALNYCH A. Gałach: CYKL TWORZENIA OPROGRAMOWANIA NA PRZYKŁADZIE PROJEKTU SOFIA J. Graffstein, M. Krawczyk: SIEĆ TELEMETRYCZNA DO BADAŃ BEZDECHU J. Jachimowicz, J. Kaniowski, P. Kozłowski, G. Moneta, E. Szymczyk: ZJAWISKO FRETTINGU W KONSTRUKCJACH LOTNICZYCH M. Jeż: EKOLOGICZNE PROBLEMY PORTU LOTNICZEGO S. Kachel, A. Kozakiewicz: METODY PROGNOZOWANIA ROZWOJU OBIEKTU NA ETAPIE PROJEKTOWANIA STATKÓW POWIETRZNYCH M. Krawczyk, T. Rogalski: FUNKCJE REKONFIGURACJI LOTU PRÓBA POPRAWY BEZPIECZEŃSTWA LOTU W PRZYPADKU DZIAŁAŃ O CHARAKTERZE TERRORYSTYCZNYM M. Krawczyk, T. Rogalski: GŁÓWNE ZAŁOŻENIA ORAZ PRZEBIEG BADAŃ EKSPERYMENTALNEGO SYSTEMU STEROWANIA SAMOLOTEM I-23 MANAGER B. Naumienko, G. Rarata: AKTUALNE POTRZEBY I MOŻLIWOŚCI WYTWARZANIA PALIWA TYPU BIO-JET M. Parafiniak: ANALIZA STEROWANIA WIRNIKIEM ŚMIGŁOWCA BEZPILOTOWEGO Z. Pągowski, K. Snopkiewicz: COOPAIR-LA WYTYCZNE DLA WSPÓŁPRACY BADAWCZEJ MIĘDZY KRAJAMI UNII EUROPEJSKIEJ I AMERYKI ŁACIŃSKIEJ W LOTNICTWIE I TRANSPORCIE LOTNICZYM M. Pokorski: ZUŻYCIE ZASOBÓW W CYKLU ŻYCIA KONSTRUKCJI: SAMOLOT, SAMOCHÓD G. Rarata: INNOWACYJNA TECHNOLOGIA USUWANIA NOX Z GAZÓW ODLOTOWYCH ELEKTROWNI ORAZ ELEKTROCIEPŁOWNI SPALINOWYCH ZA POMOCĄ HTP W. Zdrojewski: BADANIA EKSPERYMENTALNE MODELU TURBINY WODNEJ TYPU MICHELL-BANKI

4

5 ODPORNOŚĆ SZYB CZOŁOWYCH SZYBKICH POJAZDÓW SZYNOWYCH NA ZDERZENIA Z TZW. CIAŁAMI OBCYMI Paweł Boguszewicz, Piotr Wodyński Instytut Lotnictwa Streszczenie W pracy przedstawiono warunki powstawania zderzeń, wynikające z nich zagrożenia dla bezpieczeństwa kierujących pojazdami, pasażerów i współużytkowników dróg. Wskazano sposoby ograniczania obszarów uszkodzeń oraz konieczność prowadzenia odpowiednich badań eksperymentalnych. Opisano stanowisko badawcze i jego cechy. 1. WPROWADZENIE Pierwsze przypadki, w których zetknięto się ze skutkami zderzeń z ciałami obcymi, stwarzające zagrożenie w transporcie dla ludzi odnotowano najprawdopodobniej w lotnictwie. W połowie ubiegłego stulecia powstał masowy transport ludzi i towarów samolotami odrzutowymi. Silniki turbinowe ww. samolotów często ulegały awariom (a nawet całkowitemu zniszczeniu) spowodowanym zassaniem poprzez silnik ciał obcych takich jak: ptactwo, kawałki pokrycia płyt lotniskowych, żwir, kamyki, a nawet piasek. Przedmioty z nawierzchni lotniska są zasysane poprzez powstający spontanicznie wir wlotowy podczas pracy silnika na ziemi. W lotnictwie cywilnym, każdy nowopowstały silnik turbinowy musi przeżyć próbę wstrzelonego do jego wlotu, ciała ptaka, o określonej odpowiednimi normami, masie i prędkości. Do takich badań zbudowano w ILot odpowiednie działko pneumatyczne i przeprowadzono próby ptaka silników u siebie skonstruowanych. Stąd, gdy zaistniała potrzeba zbadania odporności na przebicie szyb czołowych pojazdów szynowych (zgodnie z obecnie obowiązującymi normami) ILot dysponował odpowiednim (wzorcowym) stanowiskiem i specjalistami. 2. UZASADNIENIE WYKONYWANIA TESTÓW Testy wytrzymałościowe szyb czołowych pojazdów szynowych są wykonywane w celu sprawdzenia możliwości przebicia przez ciała stałe takie jak: duże kawałki lodu, odłamki minerałów spadające z wagonów towarowych, ptaki, butelki lub inne przedmioty wyrzucane z mijających pociągów. Wykonanie testu pozwala stwierdzić czy ciało stałe (pocisk na rys. 1) w określonych przez normę warunkach przebija szybę oraz pozwala oszacować obrażenia poniesione przez maszynistę. ODPORNOść SZYB CZOŁOWYCH SZYBKICH POJAZDóW SZYNOWYCH... 5

6 3. NORMY OPISUJĄCE PRZEBIEG PRÓB Istnieje kilka norm według których mogą być wykonywane ww. testy: UIC 651, PN-EN 15152, BR , NF F Polskie przepisy wymagają, aby szyby czołowe nowych pojazdów szynowych spełniały wymagania Karty UIC-651 (International Union of Railways): Prędkość pocisku: obliczana wg wzoru Vp = Vmax + 160[km/h]; gdzie: Vp prędkość pocisku, Vmax prędkość maksymalna pojazdu szynowego. Rodzaj i kształt pocisku: aluminiowy walec z półkulistym czołem, drążony, średnica zewnętrzna 94mm, długość całkowita 97mm. Masa pocisku: 1kg. Kierunek strzału: prostopadle do szyby albo zgodnie z kierunkiem jazdy. Miejsce uderzenia: możliwie środek szyby. Temperatura szyby: [ C]. 4. OPIS DZIAŁA PNEUMATYCZNEGO Rys. 1. Widok pocisku wykonanego zgodnie z karta UIC651 Działo pneumatyczne (przedstawione na rys. 2) jest przeznaczone do wykonywania prób odporności szyb czołowych na przebicie zgodnie z wymaganiami karty UIC 651. Działo składa się ze zbiornika powietrza, nad którym zamontowana jest lufa. Na zbiorniku zainstalowany jest manometr, a całość jest zamontowana na wózku, który umożliwia regulację odległości osi lufy od podłoża w zakresie od 1,5m do 2,5m oraz zmianę kąta pochylenia osi lufy w granicach -30 do +30. Rys. 2. Widok działa pneumatycznego, gdzie: 1 zbiornik; 2 lufa; 3 hamulec gilzy; 4 układ pomiaru prędkości pocisku; 5 wózek; 6 manometr;7 bolec blokując gilzę; 8 siłownik pneumatyczny; 9 elektrozawór 6 PRACE INSTYTUTU LOTNICTWA Nr 206

7 Pocisk umieszczony jest na początku lufy oraz blokowany w tym położeniu przez bolec przymocowany do dźwigni układu zwalniania. Na końcu lufy montowany jest hamulec gilzy. Pocisk jest zwalniany poprzez podniesienie dźwigni przez siłownik pneumatyczny sterowany elektrozaworem. Po zwolnieniu pocisku odpowiednie ciśnienie w zbiorniku przyspiesza go do żądanej prędkości wylotowej. Jej zależność od ciśnienia w zbiorniku przedstawiono na rys. 3. Gilza, zapewniająca szczelność między ściankami lufy i pociskiem, jest zatrzymywana przez hamulec, a pocisk przelatuje przez bramki układu pomiaru prędkości i uderza w testowaną szybę. Temperatura szyby mierzona jest cyfrowym wskaźnikiem temperatury firmy Sensirion z dokładnością ±1 C. Sprawdzanie wskaźnika temperatury przeprowadzane jest raz w roku metodą porównawczą w odniesieniu do wzorca państwowego. Rys. 3. Przebieg zmierzonych prędkości pocisku w funkcji ciśnienia w zbiorniku Pomiar prędkości odbywa się w odległości około 2m od testowanej szyby. Prędkość pocisku jest wyznaczana na podstawie pomiaru czasu przebycia przez pocisk drogi miedzy bramkami optycznymi, które są rozmieszczone w odległości jednego metra. Układ pomiarowy jest wyposażony w dwa identyczne tory pomiarowe, w celu zwiększenia kontroli poprawności pomiaru prędkości. Przed strzałem do testowanej szyby wykonuje się kilka strzałów testowych do kulochwytu w celu maksymalnego zbliżenia się do żądanej prędkości strzału. 5. HAMOWANIE GILZY Na rys. 4 przedstawiono schemat konstrukcji wyloty lufy umożliwiający hamowanie gilzy pocisku. Hamulec gilzy składa się z stalowego kołnierza (1), gum (2) (od 5 do 8), trzech śrub z nakrętkami klasy 12,9 (3), trzech sprężyn (4) oraz trzech tulejek oporowych (5). Całość zamontowano na kołnierzu lufy (6), który dodatkowo przymocowano do stojaka (7) w celu usztywnienia całości konstrukcji w momencie uderzenia gilzy (8) w hamulec. Gilza uderzając w hamulec ściska sprężyny, a następnie przecina gumy. Większość energii kinetycznej gilzy pochłaniana jest poprzez cięcie gumy. Sprężyny służą jedynie do zmniejszenia wartości maksymalnej siły. Po uderzeniu gilzy w hamulec, pocisk (9), który środkowany jest w gilzie poprzez wkładkę styropianowa (10), opuszcza lufę. ODPORNOść SZYB CZOŁOWYCH SZYBKICH POJAZDóW SZYNOWYCH... 7

8 Rys. 4. Schemat hamulca gilzy 6. MODEL MATEMATYCZNY ROZPĘDZANIA POCISKU Stworzono model matematyczny, w środowisku Mathcad, umożliwiający szacowanie prędkości wylotowej pocisku dla różnych ciśnień w zbiorniku. Algorytm uwzględnia spadek ciśnienia w zbiorniku zasilającym, sprężanie powietrza w lufie przez gilzę z pociskiem oraz tarcie gilzy o ściankę wewnętrzną lufy. Algorytm oparto na dwóch pętlach: zewnętrznej i wewnętrznej. W pętli zewnętrznej, o zadanym kroku ds, jest obliczana prędkość pocisku, a w pętli wewnętrznej szacowany jest opór powietrza sprężanego w lufie przed gilzą z pociskiem. Dane: P0 := Pa Ciśnienie początkowe w zbiorniku V0 := 0.28m 3 Objętość początkowa Tot := 293K Temperatura otoczenie Patm := Pa Ciśnienie otoczenia Dg := 124.5mm Średnica gilzy Lg :=192mm Długość gilzy Mg := 1.5kg Masa pocisku z gilzą Dl := 125mm Średnica lufy Ll := 2.100m Długość lufy μ := 0.2 Wsp. tarcia Uniwersalna stała gazowa dla powietrza κ := 1.4 Powierzchnia denka gilzy 8 PRACE INSTYTUTU LOTNICTWA Nr 206

9 ODPORNOść SZYB CZOŁOWYCH SZYBKICH POJAZDóW SZYNOWYCH... 9

10 Rys. 5. Przebieg prędkości pocisku oraz ciśnienia w zbiorniku w funkcji położenia w lufie pocisku dla nadciśnienia w zbiorniku 3 bar 7. WERYFIKACJA MODELU Rys. 6. Przebieg przyśpieszenia pocisku w lufie w funkcji położenia pocisku w lufie dla nadciśnienia w zbiorniku 3 bar Na rys. 7 przedstawiono porównanie wyników otrzymanych podczas wykonywania strzałów z działa pneumatycznego i otrzymanych z obliczeń za pomocą modelu. Wyniki obliczeń zawsze są większe od zmierzonych prędkości strzałów o około 10-12% (na wykresie del ). 10 PRACE INSTYTUTU LOTNICTWA Nr 206

11 Rys. 7. Porównanie prędkości zmierzonych oraz obliczonych według modelu inne zastosowania Tak jak wspomniano we wstępie podobne działa pneumatyczne są wykorzystywane do wykonywania tzw. prób ptaka na silnikach turbinowych. Silniki turbinowe, zwłaszcza w oddzielnych gondolach są narażone na zdarzenia bezpośrednie z ptactwem. Wewnętrzne silniki samolotów bojowych maja ukształtowane kanały antyradarowo i w tym przypadku zderzenia ptaków ze ścianami ochronią łopatki pierwszych stopni wentylatora przed zderzeniem z całym ptakiem. Prędkość przepływu w kanale wlotowym jest rzędu 200m/s. Ta prędkość jest przyjmowana do badań silników. Struktura konstrukcyjna stanowiska badawczego powinna umożliwić zderzenie obiektu badanego (silnika) z ptakiem lecącym w całości z prędkością 200m/s. Przyspieszenie podczas rozpędzania ciała ptaka nie może być większe niż naruszające strukturę kostną ptaka. BIBLIOGRAFIA [1] Ptaszyński M.: Badania urządzenia miotającego, Opracowanie wewnętrzne ILot, nr arch. K , grudzień [2] Balicki W.: Wybrane zagadnienia dotyczące prób turbinowych silników lotniczych w hamowniach stacjonarnych. Turbinowe silniki lotnicze w ujęciu problemowym pod red. Orkisza M., Polskie Wydawnictwo Naukowo-Techniczne, Towarzystwo Eksploatacyjne, Lublin, [3] Szczeciński S., Balicki W., Głowacki P.: Uszkodzenia silników turbinowych wywołane zderzeniami z ptakami, Przegląd Sił Powietrznych, nr 2/2009. ODPORNOść SZYB CZOŁOWYCH SZYBKICH POJAZDóW SZYNOWYCH... 11

12 Paweł Boguszewicz, Piotr Wodyński FAST RAIL vehicles WINDSHIELD RESISTANCE TO IMPACTS WITH ExTRANEOUS BODIES Abstract This paper presents conditions of occur impacts, the resulting threats drivers and passengers. It shows ways of reducing area of damage and points to the need for experimental research. The test stand and its characteristics are described. 12 PRACE INSTYTUTU LOTNICTWA Nr 206

13 ESTYMACJA AZYMUTU Z WYKORZYSTANIEM POMIARÓW INERCJALNYCH Witold Dąbrowski, Stanisław Popowski Instytut Lotnictwa Streszczenie W artykule przedstawiono metody wyznaczania kierunku północnego w oparciu o pomiary inercjalne. Opisano ideę girokompasu, przyrządu który zrewolucjonizował na początku XX wieku pomiar kursu na statkach i okrętach. Przedstawiono procedurę girokompasowania stosowaną od połowy XX wieku najpierw w układach kardanowych, a następnie w układach bezkardanowych orientacji przestrzennej. Pokazano modyfikacje tej metody pozwalające na zwiększenie dokładności pomiaru. Zaprezentowano również metodę inercjalną bezgiroskopową, która jest ciekawą propozycją rozwoju inercjalnych metod określenia kierunku północnego. 1. WStęP W 1852 r. uczony francuski Leon Foucault zademonstrował w Paryżu doświadczenia z giroskopem, które wskazały na możliwość pomiaru takich wielkości jak prędkość wirowania Ziemi, szerokość geograficzna miejsca przeprowadzania eksperymentu oraz kierunek w stosunku do południka, czyli kurs geograficzny. W 1907 r. firma Anschütz opracowała pierwszy model girokompasu morskiego, działanie którego oparto na właściwościach giroskopu [1]. Wcześniej stosowane kompasy morskie wykorzystywały właściwości ziemskiego pola magnetycznego. Kompasy te wykazywały liczne wady, które ujawniały się wraz z powszechnym stosowaniem konstrukcji stalowych w budowie okrętów. Wady te w postaci błędów dewiacji półokrężnej i ćwierćokrężnej wymagały specjalnych zabiegów w celu ich kompensacji. Również anomalie ziemskiego pola magnetycznego i duża podatność na zakłócenia sprawiły, że kompasy magnetyczne nie zapewniały dużej dokładności wskazań. W 1921 r. Max Schuler pracując w Clausthal-Zellerfeld Technical College unowocześnił konstrukcję girokompasu uzyskując w przeprowadzanych eksperymentach dokładność określenia kierunku w stosunku do północy geograficznej rzędu 20 sekund kątowych [1]. W roku 1953 odbył się w USA pierwszy lot samolotu z systemem nawigacji inercjalnej. System ten zapewniał w pełni autonomiczną nawigację i orientację podczas lotu jak również umożliwiał wstępną orientację przed startem (girokompasowanie). Był to system typu kardanowego. Do stabilizacji platformy pomiarowej zawierającej giroskopy i przyspieszeniomierze zastosowano ramy zawieszenia Cardana. Systemy tego typu osiągnęły swoją szczytową doskonałość w zastosowaniach na atomowych łodziach podwodnych mogących nieprzerwanie nawigować w okresie wielu miesięcy. ESTYMACJA AZYMUTU Z WYKORZYSTANIEM POMIARÓW INERCJALNYCH 13

14 W latach sześćdziesiątych powstały pierwsze systemy orientacji i nawigacji inercjalnej typu bezkardanowego (strapdown). Rozwijają się one do dnia dzisiejszego osiągając duże dokładności pomiaru, łatwość eksploatacji i umiarkowaną cenę, znajdując zastosowanie na obiektach morskich, lądowych i kosmicznych. 2. GirokomPaS Pierwszy girokompas zademonstrował Leon Foucault w 1852 roku podczas słynnych doświadczeń z giroskopem. Girokompas Foucault nadawał się tylko do pomiarów stacjonarnych. Do końca XIX w. powstawały różne konstrukcje umożliwiające za pomocą giroskopu określenie kierunku północny, ale dopiero w 1904 r. pojawiły się patenty Anschütza, a w 1907 powstała pierwsza konstrukcja morskiego girokompasu jednogiroskopowego. Jednak dopiero prace M. Schulera w latach doprowadziły do powstania w pełni użytecznych przyrządów pomiarowych, które potrafiły wyznaczyć w warunkach stacjonarnych kierunek północy z dokładnością ok. 20 sekund kątowych, i które potrafiły działać w warunkach eksploatacyjnych na statkach i okrętach. Znaczny wzrost dokładności nastąpił po wprowadzeniu zmian w konstrukcji, które spowodowały, że okres wahania głównej osi giroskopu jest zgodny z okresem Schulera (84 min.). Wzór (1) określa okres wahań nietłumionych girokompasu. gdzie:, - kręt giroskopu, - parametr konstrukcyjny związany z niewyważeniem, - prędkość obrotowa Ziemi, - szerokość geograficzna miejsca pomiaru. (1) Wartość T = 84 min. jest najczęściej osiągana dla szerokości geograficznej Ф = 60 deg (nazywana szerokością konstrukcyjną). Drugim istotnym czynnikiem wpływającym na skrócenie czasu pomiaru jest wprowadzenie tłumienia (rys. 1). Rys. 1. Ruch osi giroskopu w przypadku wprowadzenia tłumienia i jego braku 14 PRACE INSTYTUTU LOTNICTWA Nr 206

15 Pomimo wielu znaczących udoskonaleń girokompasy z zasady nie są przewidziane do pracy na obiektach poruszających się z dużymi prędkościami. Na statkach i okrętach w związku z falowaniem oraz przyspieszeniami wynikającymi z manewrów mamy do czynienia z tak zwaną dewiacją inercyjną, która ogranicza dokładność girokompasów. Poza zastosowaniem girokompasów w sposób stacjonarny, np. w budownictwie, w przemyśle wydobywczym, górnictwie, girokompasy znalazły zastosowanie na obiektach wolno poruszających się (statkach i okrętach, łodziach podwodnych). Jeden z najmniejszych girokompasów powstał w 1943 r. w Niemczech do zastosowania na miniaturowej łodzi podwodnej. Dokładność tego przyrządu wynosiła ok. 1 deg. 3. metody Pomiaru azymutu W SyStemach typu StraPDoWn Do określenia kierunku południka (określania kierunku północy geograficznej) wykorzystuje się zjawisko ruchu obrotowego Ziemi oraz jej grawitację. Rys. 2. Proces girokompasowania - określenie kierunku północy Proces ten w systemach strapdown przebiega dwuetapowo. W pierwszym etapie system określa położenie płaszczyzny horyzontalnej w miejscu wykonania pomiaru. Do tego celu wykorzystuje się pomiar wektora przyspieszenia. Tylko składowe wektora przyspieszenia leżące w płaszczyźnie horyzontalnej mają wartości zerowe, a składowa pionowa przyjmuje wartość 1 g. Mając wyznaczone położenie tej płaszczyzny odniesienia (azymut obiektu określa się w płaszczyźnie horyzontu) przechodzi się do drugiego procesu, w trakcie którego wyznaczony zostaje azymut obiektu. Proces ten nazywa się girokompasowaniem. Na rys. 2 przedstawiono zasadę przeprowadzenia tego pomiaru. Rysunek 2a przedstawia Kulę Ziemską z zaznaczonym wektorem prędkości jej obrotu. W miejscu przeprowadzania girokompasowania o szerokości geograficznej istnieją dwie składowe tego wektora, pionowa i pozioma o wartościach: gdzie:, - prędkość obrotu kuli ziemskiej = deg/h, - składowa pionowa, - składowa pozioma. (2) Na rys. 2b przedstawiono proces pomiaru azymutu podczas girokompasowania przedstawiony ESTYMACJA AZYMUTU Z WYKORZYSTANIEM POMIARÓW INERCJALNYCH 15

16 w płaszczyźnie horyzontalnej. Wprowadzono dwa układy współrzędnych prostokątnych. Jeden oznaczony 0X g Y g jest układem normalnym ziemskim, którego jedna oś skierowana jest na północ, a druga na wschód. Drugi układ 0X b Y b związany jest z obiektem i wyznacza kierunki jego głównych osi sprowadzonych do płaszczyzny horyzontu. W punkcie 0 zamocowane są czujniki pomiarowe zorientowane zgodnie z osiami obiektu. Mierzą one składowe horyzontalnej prędkości obrotu kuli ziemskiej: gdzie: - składowa horyzontalna mierzona wzdłuż osi X b obiektu,, (3) - składowa horyzontalna mierzona wzdłuż osi Y b obiektu, - azymut obiektu, - błędy giroskopów w osiach X b i Y b. Na podstawie rys. 2b można obliczyć wartość azymutu: gdzie: - jest wartością obliczoną azymutu, - jest wartością rzeczywistą azymutu. Przy założeniu, że ψ ma wartość małą to można przyjąć sinψ = ψ i cosψ = 1. Zakładając dodatkowo, że B X jest małe w stosunku do Ω H (co praktycznie zawsze jest spełnione) to wtedy na podstawie (4) można napisać:, (4). Różnica azymutów ψ obl - ψ jest błędem wyznaczenia azymutu i oznaczamy δ k, (5) (6). Na rys. 3 przedstawiono wartości błędu girokompasowania δ k, wyliczonych z (6), w funkcji błędów giroskopów oraz dla różnych szerokości geograficznych. Powyższe wyprowadzenie błędu wyznaczenia azymutu oparte jest na założeniu, że kąt ψ ma małą wartość. Można jednak udowodnić, że równanie to jest również prawdziwe dla całego zakresu zmian kierunku. Rys. 3. Błędy girokompasowania w zależności od dryfu giroskopu i szerokości geograficznej 16 PRACE INSTYTUTU LOTNICTWA Nr 206

17 Na podstawie równania (4) widać, że na kierunku wschód-zachód wartość azymutu będzie nieokreślona. Aby do tego nie dopuścić w pobliżu tego kierunku stosuje się następującą zależność [3]: (7). Poniżej przedstawiono dwie metody ograniczenia wpływu błędów giroskopów podczas girokompasowania stosowane w systemach strapdown. metoda dwukrotnego pomiaru W metodzie tej przeprowadza się girokompasowanie dwukrotnie. Pierwszy raz pomiar dokonywany jest zgodnie z rys. 2b. Następnie obraca się zespół czujników pomiarowych w płaszczyźnie horyzontu o 180 i pomiar powtarza. Pomiary uzyskane w pierwszym etapie i drugim określają wzory:,. Przy założeniu stałych błędów giroskopów azymut wyliczamy zgodnie z równaniem (9): (8) (9). W stosunku do równania (3) widać, że zostały wyeliminowane stałe dryfy giroskopów. W warunkach rzeczywistych dryfy są zmienne, jednakże w krótkim czasie przeprowadzania girokompasowania dla giroskopów o dużej stabilności współczynnika skali zmiany te są niewielkie i dzięki temu metoda jest wyjątkowo skuteczna. metoda wielokrotnego pomiaru [1] W metodzie wielokrotnego pomiaru wykonuje się N pomiarów. Proces pomiaru wyjaśniają równania (10): (10) gdzie: - liczba pomiarów, - bieżący azymut, - suma składowych mierzonych wzdłuż osi X obiektu, - suma składowych mierzonych wzdłuż osi Y obiektu. 4. inercjalne metody bezgiroskopowe określania Północy Ciekawą propozycję urządzenia bezgiroskopowego zamieszczono w pracach [6] i [7]. Koncepcja tych rozwiązań zakłada wykorzystanie siły Coriolisa będącej następstwem przyspieszenia powstałego podczas unoszenia z prędkością kątową (w tym przypadku z prędkością Ziemi Ω Z ) ciała poruszającego się z prędkością liniową v. ESTYMACJA AZYMUTU Z WYKORZYSTANIEM POMIARÓW INERCJALNYCH 17

18 Rys. 4. Z lewej, idea pomiaru kierunku bez giroskopów, z prawej, układ doświadczalny Prędkość liniową v uzyskuje się w wyniku zadania ruchu obrotowego tarczy obracającej się ze stałą prędkością obrotową ω o promieniu r (rys. 4 z lewej). W celu zwiększenia przejrzystości opisu rozwiązania rozpatrujemy położenie poziome tarczy na równiku, oś podłużna obiektu odchylona jest o poszukiwaną wartość kąta ψ. Wartość przyspieszenia Coriolisa mierzona jest przy pomocy przyspieszeniomierza o osi pomiarowej prostopadłej do powierzchni wirującej tarczy (rys. 4 z prawej). Przyspieszenie to jest proporcjonalna do iloczynu odpowiednich składowych prędkości Ω E i ω. Przy założeniu stałej (lub zmierzonej) wartości ω przyspieszenie Coriolisa mierzone przez przyspieszeniomierz jest funkcją kąta obrotu tarczy (względem osi podłużnej x b ) z przesunięciem fazowym o wartości ψ (czyli azymutu). Maksimum amplitudy sygnału przyspieszeniomierza osiągane jest dla kąta położenia wirującej tarczy równego ψ. W rzeczywistości amplituda sygnału jest funkcją pozostałych kątów orientacji. W tym przypadku proponuje się określić wartość kąta ψ poprzez wyszukanie zerowych wartości amplitud sygnału. Wartość zerowa sygnału jest osiągana gdy kąty położenia tarczy przyjmują wartości kątów (ψ - 90 deg) i (ψ + 90 deg). W celu wypoziomowania lub zmierzenia kątów pochylenia i przechylenia obiektu na wirującej tarczy montuje się przyspieszeniomierz (o osi pomiarowej leżącej w płaszczyźnie tarczy) mierzący składowe przyspieszenia ziemskiego w funkcji kąta obrotu tarczy. Według publikacji [7], w urządzeniu z tarczą wirującą z prędkością 25 obrotów na sekundę i o promieniu zabudowy przyspieszeniomierza równym 30 mm błąd azymutu w warunkach ustalonych był na poziomie 0.01 deg. 5. WnioSki Inercjalne metody określenia azymutu obiektów będących na powierzchni Ziemi lub w jego pobliżu (pod ziemią, pod wodą, na ziemi, na lądzie i wodzie, w bliskim kosmosie) są bardzo atrakcyjne z racji dużej niezawodności tych metod i dość dużej dokładności. Wysoka niezawodność tych pomiarów związana jest z niemożnością zakłócenia pola grawitacyjnego Ziemi oraz jej wektora prędkości obrotowej. Są to cechy szczególne Ziemi. Dzięki nim opisane metody są możliwe do przeprowadzenia. Aby jednak mogły być stosowane muszą być spełnione pewne warunki [2], [3]. Chyba najważniejszym warunkiem jest zachowanie podczas procesu girokompasowania niezakłóconej pracy w sensie mechanicznym. Prędkość obrotu Ziemi jest stosunkowo niewielka (15.04 deg/h) i każdy ruch układu może w istotny sposób zakłócać pomiar. Jest to szczególnie ważne w przypadku wykonywania procedury girokompasowania na obiekcie latającym, stojącym na ziemi, zaopatrzonym w duże powierzchnie nośne podatne na podmuchy wiatru. Innym zagadnieniem 18 PRACE INSTYTUTU LOTNICTWA Nr 206

19 jest eliminowanie wpływu szkodliwych przyspieszeń od manewrów oraz falowania na statkach i okrętach. W celu eliminacji tych niepożądanych zjawisk (dewiacja inercyjna) szeroko stosuje się filtracje, również kalmanowską. W tym celu wykorzystuje się też aproksymację falkową. Zakłócenia mechaniczne powodują wzrost czasu trwania procedury girokompasowania. W przypadku typowym wynosi on około 5 minut. W czasie wystąpienia zakłóceń wzrasta do minut, a może skończyć się bez sukcesu. W przypadku pojazdów lądowych można próbować przeprowadzać proces girokompasowania podczas ruchu obiektu. Taką próbę opisano w pracach [4] i [5]. Metody podwójnego girokompasowania i wielokrotnego girokompasowania pozwalają na znaczące zwiększenie dokładności przy wykorzystaniu tych samych czujników. W praktyce metoda podwójnego girokompasowania pozwala na zmniejszenie błędu azymutu początkowego 3 4 razy dla giroskopów klasy 1 deg/h.wykonując girokompasowanie w Warszawie giroskopami o dryfie 1 deg/h możemy spodziewać się błędu azymutu na poziomie 6 deg (rys. 3), o tyle po podwójnym girokompasowaniu błąd wyniesie poniżej 2 deg. W przypadku giroskopów dokładniejszych zysk jest jeszcze większy. Wiąże się to ze wzrostem stabilności sygnału z giroskopu. bibliografia [1] H.A. Lamprecht, H. Tromp, M.A. Abbot: Base Motion Compensation for a Fiber-Optic North- Seeking Gyroskope, Symposium Gyro Technology, Stuttgart, [2] M. Kayton, W.R. Fried: Avionics Navigation Systems, John Wiley & Sons, [3] D.H.Titterton and J.L.Weston: Strapdown inertial navigation technology, Peter Peregrinus, [4] J. Szymanowski, J. Grzelak, S. Popowski: Static Initial Azimuth Update Method in Land Navigation Systems, Annual of Navigation nr 6, [5] J. Szymanowski, J. Grzelak, S. Popowski: Dynamic Initial Settings Update Method in Inertial Navigation Systems, Annual of Navigation nr 8, [6] T. Pöthig: Entwicklung und Erprobung eines Systems zurkreisellosen Nordrichtungsbestimmung auf Grundlage von Beschleunigungsmessungen, Regelungstechnisches Kolloquium in Boppard, vom Februar [7] I.Y. Bar-Itzhack, J. Reiner, M. Naroditsky: New Inertial Azimuth Finder Apparatus, Journal of Guidance, Control and Dynamics Vol. 24, No. 2, March April Witold Dąbrowski, Stanisław Popowski estimation of azimuth based on inertial measurements Abstract In the article north finding methods based on inertial measurements are presented. The idea of gyrocompass is described, as at the beginning of 20 th century this instrument revolutionised procedures of course angle measurement on ships. The gyrocompassing procedure is presented - it was used during first half of 20 th century, primarily in cardan and then in strapdown inertial attitude measuring systems. Modifications of this method, aimed at improving measurement accuracy, are discussed. The nongyroscopic inertial method is also considered, as an interesting proposition for the development of inertial north finding methods. ESTYMACJA AZYMUTU Z WYKORZYSTANIEM POMIARÓW INERCJALNYCH 19

20 Cykl tworzenia oprogramowania na przykładzie projektu SoFia Anna Gałach Instytut Lotnictwa Streszczenie Artykuł przedstawia fazy tworzenia oprogramowania w dużym projekcie lotniczym, realizowanym przez wiele współpracujących ze sobą firm europejskich. W pracy zostały poruszone kwestie procesu tworzenia planu projektu, jego realizacji sprzętowej i programowej oraz jego integracji i testowania na różnych platformach testowych. Omówiono sposób wyboru narzędzi i platform sprzętowych i programistycznych wykorzystywanych w projekcie, uzgodnienie protokołów komunikacyjnych i proces integrowania stworzonego systemu na docelowych urządzeniach w celu przetestowania. Proces realizacji projektu przedstawiono w oparciu o doświadczenia zdobyte podczas pracy przy projekcie FP6 SOFIA (Safe Automatic Flight Back and Landing of Aircraft), który był tworzony w latach Wstęp Tworzenie oprogramowania, szczególnie w wypadku dużych systemów informatycznych, w których bierze udział wiele firm nie mających doświadczeń we współpracy ze sobą, jest procesem skomplikowanym, który potrafi zmieniać się dynamicznie wraz z rozwojem projektu, często niezależnie od wstępnych ustaleń. W przypadku, gdy każda firma zajmuje się inną częścią oprogramowania, trudno jest znaleźć rozwiązania programistyczne zadowalające wszystkich uczestników projektu, ponieważ każda firma ma swoje preferencje i/lub ograniczenia sprzętowe i programowe. Stworzenie lotniczego systemu informatycznego narzuca dodatkowe wymagania na spójność i niezawodność oprogramowania, gdyż w grę wchodzi zagrożenie życia. Te i inne zagadnienie tworzenia oprogramowania zostały przedyskutowane w artykule w oparciu o doświadczenia zdobyte podczas pracy w projekcie europejskim SOFIA. 2. ZAłożeniA i cele projektu sofia Celem projektu SOFIA było opracowanie koncepcji i algorytmów pozwalających na automatyczny powrót samolotu na ziemię w przypadku pojawienia się niebezpieczeństwa ataku terrorystycznego na pokładzie. Głównym celem pracy było zaprojektowanie funkcji rekonfiguracji lotu FRF (Flight Reconfiguration Function) mających za zadanie: stworzenie bezpiecznego planu lotu do bezpiecznego lotniska, uzgodnienie dostępu do niego z władzami na ziemi oraz automatyczne doprowadzenie samolotu do wyznaczonego miejsca lądowania bez udziału załogi w celu uniemożliwienia porywaczom przejęcia kontroli nas samolotem. System FRF zapewniał zatem: 20 PRACE INSTYTUTU LOTNICTWA Nr 206

ODPORNOŚĆ SZYB CZOŁOWYCH SZYBKICH POJAZDÓW SZYNOWYCH NA ZDERZENIA Z TZW. CIAŁAMI OBCYMI

ODPORNOŚĆ SZYB CZOŁOWYCH SZYBKICH POJAZDÓW SZYNOWYCH NA ZDERZENIA Z TZW. CIAŁAMI OBCYMI ODPORNOŚĆ SZYB CZOŁOWYCH SZYBKICH POJAZDÓW SZYNOWYCH NA ZDERZENIA Z TZW. CIAŁAMI OBCYMI Paweł Boguszewicz, Piotr Wodyński Instytut Lotnictwa Streszczenie W pracy przedstawiono warunki powstawania zderzeń,

Bardziej szczegółowo

Cykl tworzenia oprogramowania na przykładzie projektu SoFia

Cykl tworzenia oprogramowania na przykładzie projektu SoFia Cykl tworzenia oprogramowania na przykładzie projektu SoFia Anna Gałach Instytut Lotnictwa Streszczenie Artykuł przedstawia fazy tworzenia oprogramowania w dużym projekcie lotniczym, realizowanym przez

Bardziej szczegółowo

Tematy prac dyplomowych w Katedrze Awioniki i Sterowania Studia I stopnia (inżynierskie)

Tematy prac dyplomowych w Katedrze Awioniki i Sterowania Studia I stopnia (inżynierskie) Tematy prac dyplomowych w Katedrze Awioniki i Sterowania Studia I stopnia (inżynierskie) Temat: Pomiar prędkości kątowych samolotu przy pomocy czujnika ziemskiego pola magnetycznego 1. Analiza właściwości

Bardziej szczegółowo

Tematy prac dyplomowych w Katedrze Awioniki i Sterowania. Studia: I stopnia (inżynierskie)

Tematy prac dyplomowych w Katedrze Awioniki i Sterowania. Studia: I stopnia (inżynierskie) Tematy prac dyplomowych w Katedrze Awioniki i Sterowania Studia I stopnia (inżynierskie) Temat: Skalowanie czujników prędkości kątowej i orientacji przestrzennej 1. Analiza właściwości czujników i układów

Bardziej szczegółowo

SPOSOBY POMIARU KĄTÓW W PROGRAMIE AutoCAD

SPOSOBY POMIARU KĄTÓW W PROGRAMIE AutoCAD Dr inż. Jacek WARCHULSKI Dr inż. Marcin WARCHULSKI Mgr inż. Witold BUŻANTOWICZ Wojskowa Akademia Techniczna SPOSOBY POMIARU KĄTÓW W PROGRAMIE AutoCAD Streszczenie: W referacie przedstawiono możliwości

Bardziej szczegółowo

Tematy prac dyplomowych w Katedrze Awioniki i Sterowania Studia II stopnia (magisterskie)

Tematy prac dyplomowych w Katedrze Awioniki i Sterowania Studia II stopnia (magisterskie) Tematy prac dyplomowych w Katedrze Awioniki i Sterowania Studia II stopnia (magisterskie) Temat: Analiza właściwości pilotażowych samolotu Specjalność: Pilotaż lub Awionika 1. Analiza stosowanych kryteriów

Bardziej szczegółowo

Zasady organizacji projektów informatycznych

Zasady organizacji projektów informatycznych Zasady organizacji projektów informatycznych Systemy informatyczne w zarządzaniu dr hab. inż. Joanna Józefowska, prof. PP Plan Definicja projektu informatycznego Fazy realizacji projektów informatycznych

Bardziej szczegółowo

WYBÓR PUNKTÓW POMIAROWYCH

WYBÓR PUNKTÓW POMIAROWYCH Scientific Bulletin of Che lm Section of Technical Sciences No. 1/2008 WYBÓR PUNKTÓW POMIAROWYCH WE WSPÓŁRZĘDNOŚCIOWEJ TECHNICE POMIAROWEJ MAREK MAGDZIAK Katedra Technik Wytwarzania i Automatyzacji, Politechnika

Bardziej szczegółowo

Wyposażenie Samolotu

Wyposażenie Samolotu P O L I T E C H N I K A R Z E S Z O W S K A im. Ignacego Łukasiewicza Wydział Budowy Maszyn i Lotnictwa Katedra Awioniki i Sterowania Wyposażenie Samolotu Instrukcja do laboratorium nr 2 Przyrządy żyroskopowe

Bardziej szczegółowo

Analiza i projektowanie oprogramowania. Analiza i projektowanie oprogramowania 1/32

Analiza i projektowanie oprogramowania. Analiza i projektowanie oprogramowania 1/32 Analiza i projektowanie oprogramowania Analiza i projektowanie oprogramowania 1/32 Analiza i projektowanie oprogramowania 2/32 Cel analizy Celem fazy określania wymagań jest udzielenie odpowiedzi na pytanie:

Bardziej szczegółowo

ZAKŁAD NAPĘDÓW LOTNICZYCH

ZAKŁAD NAPĘDÓW LOTNICZYCH ZAKŁAD NAPĘDÓW LOTNICZYCH ZAKŁAD NAPĘDÓW LOTNICZYCH Zakład Napędów Lotniczych Instytutu Lotnictwa prowadzi prace pomiarowobadawcze w następujących dziedzinach: - badania silników tłokowych i turbowałowych,

Bardziej szczegółowo

REFERAT PRACY DYPLOMOWEJ

REFERAT PRACY DYPLOMOWEJ REFERAT PRACY DYPLOMOWEJ Temat pracy: Projekt i implementacja środowiska do automatyzacji przeprowadzania testów aplikacji internetowych w oparciu o metodykę Behavior Driven Development. Autor: Stepowany

Bardziej szczegółowo

Maciej Oleksy Zenon Matuszyk

Maciej Oleksy Zenon Matuszyk Maciej Oleksy Zenon Matuszyk Jest to proces związany z wytwarzaniem oprogramowania. Jest on jednym z procesów kontroli jakości oprogramowania. Weryfikacja oprogramowania - testowanie zgodności systemu

Bardziej szczegółowo

WYNiki badań SYSTEmU POmiAROWO-REjESTRACYjNEgO WiATRAkOWCA

WYNiki badań SYSTEmU POmiAROWO-REjESTRACYjNEgO WiATRAkOWCA PRACE instytutu LOTNiCTWA 219, s. 59-72, Warszawa 2011 WYNiki badań SYSTEmU POmiAROWO-REjESTRACYjNEgO WiATRAkOWCA WItold dąbrowski, StaNISłaW PoPoWSkI, radosław rybaniec Instytut Lotnictwa Streszczenie

Bardziej szczegółowo

Systemy zabezpieczeń

Systemy zabezpieczeń Systemy zabezpieczeń Definicja System zabezpieczeń (safety-related system) jest to system, który implementuje funkcje bezpieczeństwa konieczne do utrzymania bezpiecznego stanu instalacji oraz jest przeznaczony

Bardziej szczegółowo

Urządzenia Elektroniki Morskiej Systemy Elektroniki Morskiej

Urządzenia Elektroniki Morskiej Systemy Elektroniki Morskiej Wydział Elektroniki, Telekomunikacji i Informatyki Politechniki Gdańskiej Katedra Systemów Elektroniki Morskiej Stacja Badań Hydroakustycznych Urządzenia Elektroniki Morskiej Systemy Elektroniki Morskiej

Bardziej szczegółowo

Przyjazny układ sterowania dla samolotów w lekkich

Przyjazny układ sterowania dla samolotów w lekkich POLITECHNIKA RZESZOWSKA im. I. ŁUKASIEWICZA Katedra Awioniki i Sterowania Stan obecny i perspektywy zastosowania: Przyjazny układ sterowania dla samolotów w lekkich Katedra Awioniki i Sterowania PRz Projektowanie

Bardziej szczegółowo

IO - Plan wdrożenia. M.Jałmużna T.Jurkiewicz P.Kasprzyk M.Robak. 5 czerwca 2006

IO - Plan wdrożenia. M.Jałmużna T.Jurkiewicz P.Kasprzyk M.Robak. 5 czerwca 2006 IO - Plan wdrożenia M.Jałmużna T.Jurkiewicz P.Kasprzyk M.Robak 5 czerwca 2006 1 Spis treści 1 Wprowadzenie 3 1.1 Cel.......................................... 3 1.2 Zakres........................................

Bardziej szczegółowo

IO - Plan testów. M.Jałmużna T.Jurkiewicz P.Kasprzyk M.Robak. 5 czerwca 2006

IO - Plan testów. M.Jałmużna T.Jurkiewicz P.Kasprzyk M.Robak. 5 czerwca 2006 IO - Plan testów M.Jałmużna T.Jurkiewicz P.Kasprzyk M.Robak 5 czerwca 2006 1 SPIS TREŚCI 2 Spis treści 1 Historia zmian 3 2 Zakres testów 3 2.1 Integration testing - Testy spójnosci.............. 3 2.2

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka Poznań, 16.05.2012r. Raport z promocji projektu Nowa generacja energooszczędnych

Bardziej szczegółowo

Metodyka projektowania komputerowych systemów sterowania

Metodyka projektowania komputerowych systemów sterowania Metodyka projektowania komputerowych systemów sterowania Andrzej URBANIAK Metodyka projektowania KSS (1) 1 Projektowanie KSS Analiza wymagań Opracowanie sprzętu Projektowanie systemu Opracowanie oprogramowania

Bardziej szczegółowo

BADANIA SYMULACYJNE PROCESU HAMOWANIA SAMOCHODU OSOBOWEGO W PROGRAMIE PC-CRASH

BADANIA SYMULACYJNE PROCESU HAMOWANIA SAMOCHODU OSOBOWEGO W PROGRAMIE PC-CRASH BADANIA SYMULACYJNE PROCESU HAMOWANIA SAMOCHODU OSOBOWEGO W PROGRAMIE PC-CRASH Dr inż. Artur JAWORSKI, Dr inż. Hubert KUSZEWSKI, Dr inż. Adam USTRZYCKI W artykule przedstawiono wyniki analizy symulacyjnej

Bardziej szczegółowo

Sterowniki Programowalne (SP)

Sterowniki Programowalne (SP) Sterowniki Programowalne (SP) Wybrane aspekty procesu tworzenia oprogramowania dla sterownika PLC Podstawy języka funkcjonalnych schematów blokowych (FBD) Politechnika Gdańska Wydział Elektrotechniki i

Bardziej szczegółowo

Zintegrowany system wizualizacji parametrów nawigacyjnych w PNDS

Zintegrowany system wizualizacji parametrów nawigacyjnych w PNDS dr inż. kpt. ż.w. Andrzej Bąk Zintegrowany system wizualizacji parametrów nawigacyjnych w PNDS słowa kluczowe: PNDS, ENC, ECS, wizualizacja, sensory laserowe Artykuł opisuje sposób realizacji procesu wizualizacji

Bardziej szczegółowo

Procesowa specyfikacja systemów IT

Procesowa specyfikacja systemów IT Procesowa specyfikacja systemów IT BOC Group BOC Information Technologies Consulting Sp. z o.o. e-mail: boc@boc-pl.com Tel.: (+48 22) 628 00 15, 696 69 26 Fax: (+48 22) 621 66 88 BOC Management Office

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z realizacji projektu:

Sprawozdanie z realizacji projektu: Wiedza i doświadczenie projektowe wizytówką absolwenta kierunku automatyka i robotyka na Wydziale Automatyki, Elektroniki i Informatyki Politechniki Śląskiej POKL.4.1.2--2/1 Program Operacyjny Kapitał

Bardziej szczegółowo

Co to jest jest oprogramowanie? 8. Co to jest inżynieria oprogramowania? 9. Jaka jest różnica pomiędzy inżynierią oprogramowania a informatyką?

Co to jest jest oprogramowanie? 8. Co to jest inżynieria oprogramowania? 9. Jaka jest różnica pomiędzy inżynierią oprogramowania a informatyką? ROZDZIAŁ1 Podstawy inżynierii oprogramowania: - Cele 2 - Zawartość 3 - Inżynieria oprogramowania 4 - Koszty oprogramowania 5 - FAQ o inżynierii oprogramowania: Co to jest jest oprogramowanie? 8 Co to jest

Bardziej szczegółowo

Dynamika ruchu postępowego, ruchu punktu materialnego po okręgu i ruchu obrotowego bryły sztywnej

Dynamika ruchu postępowego, ruchu punktu materialnego po okręgu i ruchu obrotowego bryły sztywnej Dynamika ruchu postępowego, ruchu punktu materialnego po okręgu i ruchu obrotowego bryły sztywnej Dynamika ruchu postępowego 1. Balon opada ze stałą prędkością. Jaką masę balastu należy wyrzucić, aby balon

Bardziej szczegółowo

Sensory i systemy pomiarowe Prezentacja Projektu SYNERIFT. Michał Stempkowski Tomasz Tworek AiR semestr letni 2013-2014

Sensory i systemy pomiarowe Prezentacja Projektu SYNERIFT. Michał Stempkowski Tomasz Tworek AiR semestr letni 2013-2014 Sensory i systemy pomiarowe Prezentacja Projektu SYNERIFT Michał Stempkowski Tomasz Tworek AiR semestr letni 2013-2014 SYNERIFT Tylne koła napędzane silnikiem spalinowym (2T typu pocket bike ) Przednie

Bardziej szczegółowo

PR242012 23 kwietnia 2012 Mechanika Strona 1 z 5. XTS (extended Transport System) Rozszerzony System Transportowy: nowatorska technologia napędów

PR242012 23 kwietnia 2012 Mechanika Strona 1 z 5. XTS (extended Transport System) Rozszerzony System Transportowy: nowatorska technologia napędów Mechanika Strona 1 z 5 XTS (extended Transport System) Rozszerzony System Transportowy: nowatorska technologia napędów Odwrócona zasada: liniowy silnik ruch obrotowy System napędowy XTS firmy Beckhoff

Bardziej szczegółowo

Zastosowania Robotów Mobilnych

Zastosowania Robotów Mobilnych Zastosowania Robotów Mobilnych Temat: Zapoznanie ze środowiskiem Microsoft Robotics Developer Studio na przykładzie prostych problemów nawigacji. 1) Wstęp: Microsoft Robotics Developer Studio jest popularnym

Bardziej szczegółowo

BADANIA WPŁYWU PRACY PRZY KOMPUTERZE NA ZDOLNOŚĆ PROWADZENIA POJAZDÓW CIĘŻAROWYCH

BADANIA WPŁYWU PRACY PRZY KOMPUTERZE NA ZDOLNOŚĆ PROWADZENIA POJAZDÓW CIĘŻAROWYCH BADANIA WPŁYWU PRACY PRZY KOMPUTERZE NA ZDOLNOŚĆ PROWADZENIA POJAZDÓW CIĘŻAROWYCH Krzysztof BALAWENDER, Mirosław JAKUBOWSKI, Artur KRZEMIŃSKI, Paweł WOJEWODA W artykule zostały przedstawione badania wpływu

Bardziej szczegółowo

Testowanie oprogramowania

Testowanie oprogramowania Testowanie oprogramowania 1/17 Testowanie oprogramowania Wykład 01 dr inż. Grzegorz Michalski 13 października 2015 Testowanie oprogramowania 2/17 Dane kontaktowe: Kontakt dr inż. Grzegorz Michalski pokój

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNE ZAŁOŻENIA ORAZ PRZEBIEG BADAŃ EKSPERYMENTALNEGO SYSTEMU STEROWANIA SAMOLOTEM I-23 MANAGER

GŁÓWNE ZAŁOŻENIA ORAZ PRZEBIEG BADAŃ EKSPERYMENTALNEGO SYSTEMU STEROWANIA SAMOLOTEM I-23 MANAGER GŁÓWNE ZAŁOŻENIA ORAZ PRZEBIEG BADAŃ EKSPERYMENTALNEGO SYSTEMU STEROWANIA SAMOLOTEM I-23 MANAGER Mariusz Krawczyk Instytut Lotnictwa Tomasz Rogalski Politechnika Rzeszowska Streszczenie W pracy zaprezentowano

Bardziej szczegółowo

Tom 6 Opis oprogramowania Część 8 Narzędzie do kontroli danych elementarnych, danych wynikowych oraz kontroli obmiaru do celów fakturowania

Tom 6 Opis oprogramowania Część 8 Narzędzie do kontroli danych elementarnych, danych wynikowych oraz kontroli obmiaru do celów fakturowania Część 8 Narzędzie do kontroli danych elementarnych, danych wynikowych oraz kontroli Diagnostyka stanu nawierzchni - DSN Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad Warszawa, 21 maja 2012 Historia dokumentu

Bardziej szczegółowo

METODYKA BADAŃ MAŁYCH SIŁOWNI WIATROWYCH

METODYKA BADAŃ MAŁYCH SIŁOWNI WIATROWYCH Inżynieria Rolnicza 2(100)/2008 METODYKA BADAŃ MAŁYCH SIŁOWNI WIATROWYCH Krzysztof Nalepa, Maciej Neugebauer, Piotr Sołowiej Katedra Elektrotechniki i Energetyki, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa... 11

Spis treści. Przedmowa... 11 Spis treści Przedmowa.... 11 Nowe trendy badawcze w ruchu lotniczym. Zagadnienia wstępne... 13 I. Ruch lotniczy jako efekt potrzeby komunikacyjnej pasażera.... 13 II. Nowe środki transportowe w ruchu lotniczym....

Bardziej szczegółowo

KLASA I PROGRAM NAUCZANIA DLA GIMNAZJUM TO JEST FIZYKA M.BRAUN, W. ŚLIWA (M. Małkowska)

KLASA I PROGRAM NAUCZANIA DLA GIMNAZJUM TO JEST FIZYKA M.BRAUN, W. ŚLIWA (M. Małkowska) KLASA I PROGRAM NAUZANIA LA GIMNAZJUM TO JEST FIZYKA M.RAUN, W. ŚLIWA (M. Małkowska) Kursywą oznaczono treści dodatkowe Temat lekcji ele operacyjne - uczeń: Kategoria celów podstawowe Wymagania ponadpodstawowe

Bardziej szczegółowo

Podstawy technik wytwarzania PTWII - projektowanie. Ćwiczenie 4. Instrukcja laboratoryjna

Podstawy technik wytwarzania PTWII - projektowanie. Ćwiczenie 4. Instrukcja laboratoryjna PTWII - projektowanie Ćwiczenie 4 Instrukcja laboratoryjna Człowiek - najlepsza inwestycja Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Warszawa 2011 2 Ćwiczenie

Bardziej szczegółowo

Wykład FIZYKA I. 5. Energia, praca, moc. http://www.if.pwr.wroc.pl/~wozniak/fizyka1.html. Dr hab. inż. Władysław Artur Woźniak

Wykład FIZYKA I. 5. Energia, praca, moc. http://www.if.pwr.wroc.pl/~wozniak/fizyka1.html. Dr hab. inż. Władysław Artur Woźniak Wykład FIZYKA I 5. Energia, praca, moc Dr hab. inż. Władysław Artur Woźniak Instytut Fizyki Politechniki Wrocławskiej http://www.if.pwr.wroc.pl/~wozniak/fizyka1.html ENERGIA, PRACA, MOC Siła to wielkość

Bardziej szczegółowo

Integracja systemu CAD/CAM Catia z bazą danych uchwytów obróbkowych MS Access za pomocą interfejsu API

Integracja systemu CAD/CAM Catia z bazą danych uchwytów obróbkowych MS Access za pomocą interfejsu API Dr inż. Janusz Pobożniak, pobozniak@mech.pk.edu.pl Instytut Technologii Maszyn i Automatyzacji produkcji Politechnika Krakowska, Wydział Mechaniczny Integracja systemu CAD/CAM Catia z bazą danych uchwytów

Bardziej szczegółowo

Regulamin Konkursu. III Drużynowy Konkurs Techniczny EKOTECH 2013

Regulamin Konkursu. III Drużynowy Konkurs Techniczny EKOTECH 2013 Regulamin Konkursu III Drużynowy Konkurs Techniczny EKOTECH 2013 1. Postanowienia ogólne 1. Organizatorem Konkursu III Drużynowy Konkurs Techniczny EKOTECH 2013, zwanego dalej Konkursem, jest Instytut

Bardziej szczegółowo

Seria Jubileuszowa. Rozwiązania informatyczne. Sprężarki śrubowe Airpol PRM z przetwornicą częstotliwości. oszczędność energii. ochrona środowiska

Seria Jubileuszowa. Rozwiązania informatyczne. Sprężarki śrubowe Airpol PRM z przetwornicą częstotliwości. oszczędność energii. ochrona środowiska Sprężarki śrubowe Airpol PRM z przetwornicą częstotliwości Seria Jubileuszowa Każda sprężarka śrubowa z przetwornicą częstotliwości posiada regulację obrotów w zakresie od 50 do 100%. Jeżeli zużycie powietrza

Bardziej szczegółowo

Mgr inż. Wojciech Chajec Pracownia Kompozytów, CNT Mgr inż. Adam Dziubiński Pracownia Aerodynamiki Numerycznej i Mechaniki Lotu, CNT SMIL

Mgr inż. Wojciech Chajec Pracownia Kompozytów, CNT Mgr inż. Adam Dziubiński Pracownia Aerodynamiki Numerycznej i Mechaniki Lotu, CNT SMIL Mgr inż. Wojciech Chajec Pracownia Kompozytów, CNT Mgr inż. Adam Dziubiński Pracownia Aerodynamiki Numerycznej i Mechaniki Lotu, CNT SMIL We wstępnej analizie przyjęto następujące założenia: Dwuwymiarowość

Bardziej szczegółowo

Temat pracy dyplomowej Promotor Dyplomant CENTRUM INŻYNIERII RUCHU MORSKIEGO. prof. dr hab. inż. kpt.ż.w. Stanisław Gucma.

Temat pracy dyplomowej Promotor Dyplomant CENTRUM INŻYNIERII RUCHU MORSKIEGO. prof. dr hab. inż. kpt.ż.w. Stanisław Gucma. kierunek: Nawigacja, : Transport morski, w roku akademickim 2012/2013, Temat dyplomowej Promotor Dyplomant otrzymania 1. Nawigacja / TM 2. Nawigacja / TM dokładności pozycji statku określonej przy wykorzystaniu

Bardziej szczegółowo

OPROGRAMOWANIE WSPOMAGAJĄCE ZARZĄDZANIE PROJEKTAMI. PLANOWANIE ZADAŃ I HARMONOGRAMÓW. WYKRESY GANTTA

OPROGRAMOWANIE WSPOMAGAJĄCE ZARZĄDZANIE PROJEKTAMI. PLANOWANIE ZADAŃ I HARMONOGRAMÓW. WYKRESY GANTTA OPROGRAMOWANIE WSPOMAGAJĄCE ZARZĄDZANIE PROJEKTAMI. PLANOWANIE ZADAŃ I HARMONOGRAMÓW. WYKRESY GANTTA Projekt to metoda na osiągnięcie celów organizacyjnych. Jest to zbiór powiązanych ze sobą, zmierzających

Bardziej szczegółowo

Tester oprogramowania 2014/15 Tematy prac dyplomowych

Tester oprogramowania 2014/15 Tematy prac dyplomowych Tester oprogramowania 2014/15 Tematy prac dyplomowych 1. Projekt i wykonanie automatycznych testów funkcjonalnych wg filozofii BDD za pomocą dowolnego narzędzia Jak w praktyce stosować Behaviour Driven

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie symulacji komputerowej do badania właściwości hydraulicznych sieci wodociągowej

Zastosowanie symulacji komputerowej do badania właściwości hydraulicznych sieci wodociągowej Zastosowanie symulacji komputerowej do badania właściwości hydraulicznych sieci wodociągowej prof. dr hab. inż. Andrzej J. OSIADACZ Politechnika Warszawska Wydział Inżynierii Środowiska dr hab. inż. Maciej

Bardziej szczegółowo

PRAWO OHMA DLA PRĄDU PRZEMIENNEGO

PRAWO OHMA DLA PRĄDU PRZEMIENNEGO ĆWICZENIE 53 PRAWO OHMA DLA PRĄDU PRZEMIENNEGO Cel ćwiczenia: wyznaczenie wartości indukcyjności cewek i pojemności kondensatorów przy wykorzystaniu prawa Ohma dla prądu przemiennego; sprawdzenie prawa

Bardziej szczegółowo

Instrukcja obsługi programu PowRek

Instrukcja obsługi programu PowRek Instrukcja obsługi programu PowRek środa, 21 grudnia 2011 Spis treści Przeznaczenie programu... 4 Prezentacja programu... 5 Okno główne programu... 5 Opis poszczególnych elementów ekranu... 5 Nowy projekt...

Bardziej szczegółowo

Wyznaczanie momentu magnetycznego obwodu w polu magnetycznym

Wyznaczanie momentu magnetycznego obwodu w polu magnetycznym Ćwiczenie E6 Wyznaczanie momentu magnetycznego obwodu w polu magnetycznym E6.1. Cel ćwiczenia Na zamkniętą pętlę przewodnika z prądem, umieszczoną w jednorodnym polu magnetycznym, działa skręcający moment

Bardziej szczegółowo

Mechatronika i inteligentne systemy produkcyjne. Paweł Pełczyński ppelczynski@swspiz.pl

Mechatronika i inteligentne systemy produkcyjne. Paweł Pełczyński ppelczynski@swspiz.pl Mechatronika i inteligentne systemy produkcyjne Paweł Pełczyński ppelczynski@swspiz.pl 1 Program przedmiotu Wprowadzenie definicja, cel i zastosowania mechatroniki Urządzenie mechatroniczne - przykłady

Bardziej szczegółowo

3. Zadanie nr 21 z rozdziału 7. książki HRW

3. Zadanie nr 21 z rozdziału 7. książki HRW Lista 3. do kursu Fizyka; rok. ak. 2012/13 sem. letni W. Inż. Środ.; kierunek Inż. Środowiska Tabele wzorów matematycznych (http://www.if.pwr.wroc.pl/~wsalejda/mat-wzory.pdf) i fizycznych (http://www.if.pwr.wroc.pl/~wsalejda/wzf1.pdf;

Bardziej szczegółowo

Platformy bezzałogowe jako element sieciocentrycznego systemu dowodzenia

Platformy bezzałogowe jako element sieciocentrycznego systemu dowodzenia Platformy bezzałogowe jako element sieciocentrycznego systemu dowodzenia dr inż. Mikołaj Sobczak sobczak@mobile.put.poznan.pl Mobilny system sieciocentryczny BSP BURZYK BSP BURZYK SYSTEM ŁĄCZNOŚCI PODSYSTEM

Bardziej szczegółowo

KONCEPCjA USUWANiA błędów AddYTYWNYCh CzUjNiKóW CiśNiENiA STATYCzNEgO W zintegrowanych SYSTEmACh POmiARU WYSOKOśCi i PRędKOśCi PiONOWEj LOTU

KONCEPCjA USUWANiA błędów AddYTYWNYCh CzUjNiKóW CiśNiENiA STATYCzNEgO W zintegrowanych SYSTEmACh POmiARU WYSOKOśCi i PRędKOśCi PiONOWEj LOTU PRACE instytutu LOTNiCTWA 211, s. 133 142, Warszawa 2011 KONCEPCjA USUWANiA błędów AddYTYWNYCh CzUjNiKóW CiśNiENiA STATYCzNEgO W zintegrowanych SYSTEmACh POmiARU WYSOKOśCi i PRędKOśCi PiONOWEj LOTU StaNISłaW

Bardziej szczegółowo

Dokument Detaliczny Projektu

Dokument Detaliczny Projektu Dokument Detaliczny Projektu Dla Biblioteki miejskiej Wersja 1.0 Streszczenie Niniejszy dokument detaliczny projektu(ddp) przedstawia szczegóły pracy zespołu projektowego, nad stworzeniem aplikacji bazodanowej

Bardziej szczegółowo

In ż ynieria oprogramowania wykład II Modele i fazy cyklu życia oprogramowania

In ż ynieria oprogramowania wykład II Modele i fazy cyklu życia oprogramowania In ż ynieria oprogramowania wykład II Modele i fazy cyklu życia oprogramowania prowadzący: dr inż. Krzysztof Bartecki www.k.bartecki.po.opole.pl Proces tworzenia oprogramowania jest zbiorem czynności i

Bardziej szczegółowo

PF11- Dynamika bryły sztywnej.

PF11- Dynamika bryły sztywnej. Instytut Fizyki im. Mariana Smoluchowskiego Wydział Fizyki, Astronomii i Informatyki Stosowanej Uniwersytetu Jagiellońskiego Zajęcia laboratoryjne w I Pracowni Fizycznej dla uczniów szkół ponadgimnazjalych

Bardziej szczegółowo

1. Prace rozwojowe usługi informatyczne w zakresie opracowania prototypu oprogramowania serwisowo-instalatorskiego dla systemu testowego

1. Prace rozwojowe usługi informatyczne w zakresie opracowania prototypu oprogramowania serwisowo-instalatorskiego dla systemu testowego Projekt współfinansowany z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego oraz Budżetu Państwa FUNDUSZE EUROPEJSKIE DLA ROZWOJU REGIONU ŁÓDZKIEGO Zamawiający: KAWU J. Kotus A. Woźniak Spółka Jawna 91-204

Bardziej szczegółowo

WZORCOWANIE URZĄDZEŃ DO SPRAWDZANIA LICZNIKÓW ENERGII ELEKTRYCZNEJ PRĄDU PRZEMIENNEGO

WZORCOWANIE URZĄDZEŃ DO SPRAWDZANIA LICZNIKÓW ENERGII ELEKTRYCZNEJ PRĄDU PRZEMIENNEGO Mirosław KAŹMIERSKI Okręgowy Urząd Miar w Łodzi 90-132 Łódź, ul. Narutowicza 75 oum.lodz.w3@gum.gov.pl WZORCOWANIE URZĄDZEŃ DO SPRAWDZANIA LICZNIKÓW ENERGII ELEKTRYCZNEJ PRĄDU PRZEMIENNEGO 1. Wstęp Konieczność

Bardziej szczegółowo

KOOF Szczecin: www.of.szc.pl

KOOF Szczecin: www.of.szc.pl Źródło: LI OLIMPIADA FIZYCZNA (1/2). Stopień III, zadanie doświadczalne - D Nazwa zadania: Działy: Słowa kluczowe: Komitet Główny Olimpiady Fizycznej; Andrzej Wysmołek, kierownik ds. zadań dośw. plik;

Bardziej szczegółowo

Izabela Zimoch Zenon Szlęk Biuro Badań i Rozwoju Technologicznego. Katowice, dnia 13.08.2013 r.

Izabela Zimoch Zenon Szlęk Biuro Badań i Rozwoju Technologicznego. Katowice, dnia 13.08.2013 r. System informatyczny wspomagający optymalizację i administrowanie produkcją i dystrybucją wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi subregionu centralnego i zachodniego województwa śląskiego Izabela Zimoch

Bardziej szczegółowo

KARTY POMIAROWE DO BADAŃ DROGOWYCH

KARTY POMIAROWE DO BADAŃ DROGOWYCH Katedra Pojazdów i Sprzętu Mechanicznego Laboratorium KARTY POMIAROWE DO BADAŃ DROGOWYCH Zawartość 5 kart pomiarowych Kielce 00 Opracował : dr inż. Rafał Jurecki str. Strona / Silnik Charakterystyka obiektu

Bardziej szczegółowo

InPro BMS InPro BMS SIEMENS

InPro BMS InPro BMS SIEMENS InPro Siemens OPC InPro BMS Produkt InPro BMS jest w sprzedaży od 2000 roku. W ostatnich kilku latach staliśmy się liderem wśród dostawców informatycznych rozwiązań dla systemów bezpieczeństwa. Oferowane

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa... XI. Rozdział 1. Pomiar: jednostki miar... 1. Rozdział 2. Pomiar: liczby i obliczenia liczbowe... 16

Spis treści. Przedmowa... XI. Rozdział 1. Pomiar: jednostki miar... 1. Rozdział 2. Pomiar: liczby i obliczenia liczbowe... 16 Spis treści Przedmowa.......................... XI Rozdział 1. Pomiar: jednostki miar................. 1 1.1. Wielkości fizyczne i pozafizyczne.................. 1 1.2. Spójne układy miar. Układ SI i jego

Bardziej szczegółowo

projekt przetwornika inteligentnego do pomiaru wysokości i prędkości pionowej BSP podczas fazy lądowania;

projekt przetwornika inteligentnego do pomiaru wysokości i prędkości pionowej BSP podczas fazy lądowania; PRZYGOTOWAŁ: KIEROWNIK PRACY: MICHAŁ ŁABOWSKI dr inż. ZDZISŁAW ROCHALA projekt przetwornika inteligentnego do pomiaru wysokości i prędkości pionowej BSP podczas fazy lądowania; dokładny pomiar wysokości

Bardziej szczegółowo

Lista zagadnień kierunkowych pomocniczych w przygotowaniu do egzaminu dyplomowego magisterskiego Kierunek: Mechatronika

Lista zagadnień kierunkowych pomocniczych w przygotowaniu do egzaminu dyplomowego magisterskiego Kierunek: Mechatronika Lista zagadnień kierunkowych pomocniczych w przygotowaniu do Kierunek: Mechatronika 1. Materiały używane w budowie urządzeń precyzyjnych. 2. Rodzaje stali węglowych i stopowych, 3. Granica sprężystości

Bardziej szczegółowo

Xway. Inne podejście do lokalizacji GPS obiektów mobilnych i zarządzania flotą

Xway. Inne podejście do lokalizacji GPS obiektów mobilnych i zarządzania flotą Xway Inne podejście do lokalizacji GPS obiektów mobilnych i zarządzania flotą prosty zakup: zainstaluj i korzystaj - brak umów! 3 lata transmisji GPRS na terenie Polski! aktywna ochrona pojazdu najwyższej

Bardziej szczegółowo

Notacja Denavita-Hartenberga

Notacja Denavita-Hartenberga Notacja DenavitaHartenberga Materiały do ćwiczeń z Podstaw Robotyki Artur Gmerek Umiejętność rozwiązywania prostego zagadnienia kinematycznego jest najbardziej bazową umiejętność zakresu Robotyki. Wyznaczyć

Bardziej szczegółowo

Wykład 1 Inżynieria Oprogramowania

Wykład 1 Inżynieria Oprogramowania Wykład 1 Inżynieria Oprogramowania Wstęp do inżynierii oprogramowania. Cykle rozwoju oprogramowaniaiteracyjno-rozwojowy cykl oprogramowania Autor: Zofia Kruczkiewicz System Informacyjny =Techniczny SI

Bardziej szczegółowo

Testowanie systemów wbudowanych i krytycznych dla bezpieczeństwa Bogdan Bereza Wersja 2.0 1 (33)

Testowanie systemów wbudowanych i krytycznych dla bezpieczeństwa Bogdan Bereza Wersja 2.0 1 (33) Testowanie systemów wbudowanych i krytycznych dla bezpieczeństwa Bogdan Bereza Wersja 2.0 1 (33) 1. Wbudowane 2. Krytyczne 3. Czasu rzeczywistego 2 (33) Chmura Agile Biznes ISTQB 3 (33) 1. Testowanie systemów

Bardziej szczegółowo

Mechatronika i inteligentne systemy produkcyjne. Aktory

Mechatronika i inteligentne systemy produkcyjne. Aktory Mechatronika i inteligentne systemy produkcyjne Aktory 1 Definicja aktora Aktor (ang. actuator) -elektronicznie sterowany człon wykonawczy. Aktor jest łącznikiem między urządzeniem przetwarzającym informację

Bardziej szczegółowo

Grzegorz Ruciński. Warszawska Wyższa Szkoła Informatyki 2011. Promotor dr inż. Paweł Figat

Grzegorz Ruciński. Warszawska Wyższa Szkoła Informatyki 2011. Promotor dr inż. Paweł Figat Grzegorz Ruciński Warszawska Wyższa Szkoła Informatyki 2011 Promotor dr inż. Paweł Figat Cel i hipoteza pracy Wprowadzenie do tematu Przedstawienie porównywanych rozwiązań Przedstawienie zalet i wad porównywanych

Bardziej szczegółowo

Ełk, dn. 15.10.2013 r. DOMSET Marcin Brochacki. ul. Wojska Polskiego 43 lok. 3, 19-300 Ełk. Nip 848-172-84-22 ZAPYTANIE OFERTOWE

Ełk, dn. 15.10.2013 r. DOMSET Marcin Brochacki. ul. Wojska Polskiego 43 lok. 3, 19-300 Ełk. Nip 848-172-84-22 ZAPYTANIE OFERTOWE Ełk, dn. 15.10.2013 r. DOMSET Marcin Brochacki ul. Wojska Polskiego 43 lok. 3, 19-300 Ełk Nip 848-172-84-22 ZAPYTANIE OFERTOWE Firma DOMSET Marcin Brochacki zwraca się z prośbą o przesłanie oferty cenowej

Bardziej szczegółowo

Laboratorium z Konwersji Energii. Silnik Wiatrowy

Laboratorium z Konwersji Energii. Silnik Wiatrowy Laboratorium z Konwersji Energii Silnik Wiatrowy 1.0.WSTĘP Silnik wiatrowy to silnik wirnikowy zamieniający energię kinetyczną wiatru na pracę mechaniczną łopat wirnika, dzięki której wytwarzana jest energia

Bardziej szczegółowo

ZASTOSOWANIE TECHNOLOGII WIRTUALNEJ RZECZYWISTOŚCI W PROJEKTOWANIU MASZYN

ZASTOSOWANIE TECHNOLOGII WIRTUALNEJ RZECZYWISTOŚCI W PROJEKTOWANIU MASZYN MODELOWANIE INŻYNIERSKIE ISSN 1896-771X 37, s. 141-146, Gliwice 2009 ZASTOSOWANIE TECHNOLOGII WIRTUALNEJ RZECZYWISTOŚCI W PROJEKTOWANIU MASZYN KRZYSZTOF HERBUŚ, JERZY ŚWIDER Instytut Automatyzacji Procesów

Bardziej szczegółowo

Modułowy programowalny przekaźnik czasowy firmy Aniro.

Modułowy programowalny przekaźnik czasowy firmy Aniro. Modułowy programowalny przekaźnik czasowy firmy Aniro. Rynek sterowników programowalnych Sterowniki programowalne PLC od wielu lat są podstawowymi systemami stosowanymi w praktyce przemysłowej i stały

Bardziej szczegółowo

INFORMATYKA TECHNICZNA Badanie możliwości wykorzystania języka AutoLISP i środowiska VisualLISP w systemie CAx

INFORMATYKA TECHNICZNA Badanie możliwości wykorzystania języka AutoLISP i środowiska VisualLISP w systemie CAx INFORMATYKA TECHNICZNA Badanie możliwości wykorzystania języka AutoLISP i środowiska VisualLISP w systemie CAx 1. WPROWADZENIE Program AutoCAD ma wielu użytkowników i zajmuje znaczące miejsce w graficznym

Bardziej szczegółowo

MECHANIKA PŁYNÓW LABORATORIUM

MECHANIKA PŁYNÓW LABORATORIUM MECANIKA PŁYNÓW LABORATORIUM Ćwiczenie nr 4 Współpraca pompy z układem przewodów. Celem ćwiczenia jest sporządzenie charakterystyki pojedynczej pompy wirowej współpracującej z układem przewodów, przy różnych

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ ELEKTROTECHNIKI I AUTOMATYKI KATEDRA AUTOMATYKI. Robot do pokrycia powierzchni terenu

WYDZIAŁ ELEKTROTECHNIKI I AUTOMATYKI KATEDRA AUTOMATYKI. Robot do pokrycia powierzchni terenu WYDZIAŁ ELEKTROTECHNIKI I AUTOMATYKI KATEDRA AUTOMATYKI Robot do pokrycia powierzchni terenu Zadania robota Zadanie całkowitego pokrycia powierzchni na podstawie danych sensorycznych Zadanie unikania przeszkód

Bardziej szczegółowo

WYKORZYSTANIE PLATFORMY FireMonkey W PROCESIE URUCHAMIANIA I TESTOWANIA UKŁADÓW MIKROPROCESOROWYCH

WYKORZYSTANIE PLATFORMY FireMonkey W PROCESIE URUCHAMIANIA I TESTOWANIA UKŁADÓW MIKROPROCESOROWYCH Dr inż. Jacek WARCHULSKI Dr inż. Marcin WARCHULSKI Mgr inż. Witold BUŻANTOWICZ Wojskowa Akademia Techniczna Mgr inż. Grzegorz MUCHA MUCHTECH WYKORZYSTANIE PLATFORMY FireMonkey W PROCESIE URUCHAMIANIA I

Bardziej szczegółowo

Podstawy Nawigacji. Kierunki. Jednostki

Podstawy Nawigacji. Kierunki. Jednostki Podstawy Nawigacji Kierunki Jednostki Program wykładów: Istota, cele, zadania i rodzaje nawigacji. Podstawowe pojęcia i definicje z zakresu nawigacji. Morskie jednostki miar. Kierunki na morzu, rodzaje,

Bardziej szczegółowo

Oferujemy możliwość zaprojektowania i wdrożenia nietypowego czujnika lub systemu pomiarowego dedykowanego do Państwa potrzeb.

Oferujemy możliwość zaprojektowania i wdrożenia nietypowego czujnika lub systemu pomiarowego dedykowanego do Państwa potrzeb. Projekty dedykowane - wykonywane w przypadkach, gdy standardowe czujniki z oferty katalogowej ZEPWN nie zapewniają spełnienia wyjątkowych wymagań odbiorcy. Każdy projekt rozpoczyna się od zebrania informacji

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie Projektami zgodnie z PRINCE2

Zarządzanie Projektami zgodnie z PRINCE2 Zarządzanie Projektami zgodnie z PRINCE2 Opis Metodyka PRINCE2 powstała na bazie doświadczeń z wielu lat dobrych praktyk zarządzania projektami. Metodyka ta oferuje elastyczne i łatwe do adaptacji podejście

Bardziej szczegółowo

Naziemne systemy nawigacyjne. Wykorzystywane w nawigacji

Naziemne systemy nawigacyjne. Wykorzystywane w nawigacji Naziemne systemy nawigacyjne Wykorzystywane w nawigacji Systemy wykorzystujące radionamiary (CONSOL) Stacja systemu Consol składała się z trzech masztów antenowych umieszczonych w jednej linii w odległości

Bardziej szczegółowo

Cyfrowy rejestrator parametrów lotu dla bezzałogowych statków powietrznych. Autor: Tomasz Gluziński

Cyfrowy rejestrator parametrów lotu dla bezzałogowych statków powietrznych. Autor: Tomasz Gluziński Cyfrowy rejestrator parametrów lotu dla bezzałogowych statków powietrznych Autor: Tomasz Gluziński Bezzałogowe Statki Powietrzne W dzisiejszych czasach jedną z najbardziej dynamicznie rozwijających się

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie z fizyki Doświadczalne wyznaczanie ogniskowej soczewki oraz współczynnika załamania światła

Ćwiczenie z fizyki Doświadczalne wyznaczanie ogniskowej soczewki oraz współczynnika załamania światła Ćwiczenie z fizyki Doświadczalne wyznaczanie ogniskowej soczewki oraz współczynnika załamania światła Michał Łasica klasa IIId nr 13 22 grudnia 2006 1 1 Doświadczalne wyznaczanie ogniskowej soczewki 1.1

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE CELE EDUKACYJNE

SZCZEGÓŁOWE CELE EDUKACYJNE Program nauczania: Fizyka z plusem, numer dopuszczenia: DKW 4014-58/01 Plan realizacji materiału nauczania fizyki w klasie I wraz z określeniem wymagań edukacyjnych DZIAŁ PRO- GRA- MOWY Pomiary i Siły

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI. Jedno z doświadczeń obowiązkowych ujętych w podstawie programowej fizyki - Badanie ruchu prostoliniowego jednostajnie zmiennego.

SCENARIUSZ LEKCJI. Jedno z doświadczeń obowiązkowych ujętych w podstawie programowej fizyki - Badanie ruchu prostoliniowego jednostajnie zmiennego. Autorzy scenariusza: SCENARIUSZ LEKCJI OPRACOWANY W RAMACH PROJEKTU: INFORMATYKA MÓJ SPOSÓB NA POZNANIE I OPISANIE ŚWIATA. PROGRAM NAUCZANIA INFORMATYKI Z ELEMENTAMI PRZEDMIOTÓW MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZYCH

Bardziej szczegółowo

P O L I T E C H N I K A Ł Ó D Z K A INSTYTUT ELEKTROENERGETYKI ZAKŁAD ELEKTROWNI LABORATORIUM POMIARÓW I AUTOMATYKI W ELEKTROWNIACH

P O L I T E C H N I K A Ł Ó D Z K A INSTYTUT ELEKTROENERGETYKI ZAKŁAD ELEKTROWNI LABORATORIUM POMIARÓW I AUTOMATYKI W ELEKTROWNIACH P O L I T E C H N I K A Ł Ó D Z K A INSTYTUT ELEKTROENERGETYKI ZAKŁAD ELEKTROWNI LABORATORIUM POMIARÓW I AUTOMATYKI W ELEKTROWNIACH Badanie siłowników INSTRUKCJA DO ĆWICZENIA LABORATORYJNEGO ŁÓDŹ 2011

Bardziej szczegółowo

Projekt dotyczy stworzenia zintegrowanego, modularnego systemu informatycznego wspomagającego zarządzanie pracownikami i projektami w firmie

Projekt dotyczy stworzenia zintegrowanego, modularnego systemu informatycznego wspomagającego zarządzanie pracownikami i projektami w firmie Projekt dotyczy stworzenia zintegrowanego, modularnego systemu informatycznego wspomagającego zarządzanie pracownikami i projektami w firmie informatycznej. Zadaniem systemu jest rejestracja i przechowywanie

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu: MODELOWANIE I ANALIZA SYSTEMÓW INFORMATYCZNYCH Modeling and analysis of computer systems Kierunek: Informatyka Forma studiów: Stacjonarne Rodzaj przedmiotu: Poziom kwalifikacji: obowiązkowy

Bardziej szczegółowo

PROSKAR KREATYWNA INŻYNIERIA

PROSKAR KREATYWNA INŻYNIERIA PROSKAR KREATYWNA INŻYNIERIA Siedlce, 2013 O firmie Proskar jest firmą informatyczną specjalizującą się w wytwarzaniu oprogramowania Specjalizujemy się w wytwarzaniu dedykowanego oprogramowania w technologii

Bardziej szczegółowo

Asystent Lądowania ILS (ILS Assistant) w systemie Pitlab&Zbig OSD

Asystent Lądowania ILS (ILS Assistant) w systemie Pitlab&Zbig OSD Asystent Lądowania ILS (ILS Assistant) w systemie Pitlab&Zbig OSD Asystent Lądowania ILS (ang. Instrument Landing System) jest systemem wspierającym bezpieczne i precyzyjne lądowanie modelem w warunkach

Bardziej szczegółowo

Systemy wbudowane. Paweł Pełczyński ppelczynski@swspiz.pl

Systemy wbudowane. Paweł Pełczyński ppelczynski@swspiz.pl Systemy wbudowane Paweł Pełczyński ppelczynski@swspiz.pl 1 Program przedmiotu Wprowadzenie definicja, zastosowania, projektowanie systemów wbudowanych Mikrokontrolery AVR Programowanie mikrokontrolerów

Bardziej szczegółowo

BADANIA WIRNIKA TURBINY WIATRROWEJ O REGULOWANYM POŁOŻENIU ŁOPAT ROBOCZYCH. Zbigniew Czyż, Zdzisław Kamiński

BADANIA WIRNIKA TURBINY WIATRROWEJ O REGULOWANYM POŁOŻENIU ŁOPAT ROBOCZYCH. Zbigniew Czyż, Zdzisław Kamiński BADANIA WIRNIKA TURBINY WIATRROWEJ O REGULOWANYM POŁOŻENIU ŁOPAT ROBOCZYCH Zbigniew Czyż, Zdzisław Kamiński Politechnika Lubelska, Wydział Mechaniczny, Katedra Termodynamiki, Mechaniki Płynów i Napędów

Bardziej szczegółowo

Czytanie wykresów to ważna umiejętność, jeden wykres zawiera więcej informacji, niż strona tekstu. Dlatego musisz umieć to robić.

Czytanie wykresów to ważna umiejętność, jeden wykres zawiera więcej informacji, niż strona tekstu. Dlatego musisz umieć to robić. Analiza i czytanie wykresów Czytanie wykresów to ważna umiejętność, jeden wykres zawiera więcej informacji, niż strona tekstu. Dlatego musisz umieć to robić. Aby dobrze odczytać wykres zaczynamy od opisu

Bardziej szczegółowo

Ruch drgający i falowy

Ruch drgający i falowy Ruch drgający i falowy 1. Ruch harmoniczny 1.1. Pojęcie ruchu harmonicznego Jednym z najbardziej rozpowszechnionych ruchów w mechanice jest ruch ciała drgającego. Przykładem takiego ruchu może być ruch

Bardziej szczegółowo

Kąty Ustawienia Kół. WERTHER International POLSKA Sp. z o.o. dr inż. Marek Jankowski 2007-01-19

Kąty Ustawienia Kół. WERTHER International POLSKA Sp. z o.o. dr inż. Marek Jankowski 2007-01-19 WERTHER International POLSKA Sp. z o.o. dr inż. Marek Jankowski 2007-01-19 Kąty Ustawienia Kół Technologie stosowane w pomiarach zmieniają się, powstają coraz to nowe urządzenia ułatwiające zarówno regulowanie

Bardziej szczegółowo

Inteligentne projektowanie systemów rozdziału energii Łatwo, szybko i bezpiecznie. simaris design

Inteligentne projektowanie systemów rozdziału energii Łatwo, szybko i bezpiecznie. simaris design Inteligentne projektowanie systemów rozdziału energii Łatwo, szybko i bezpiecznie simaris design SIMARIS design basic skupiać się na sprawach ważnych Zaprojektowanie systemu zasilania dla obiektów przemysłowych

Bardziej szczegółowo