Profil psychologiczny osób samotnie wychowujących dzieci

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Profil psychologiczny osób samotnie wychowujących dzieci"

Transkrypt

1 Profil psychologiczny osób samotnie wychowujących dzieci 1 Anna Siudem, Ireneusz Siudem Profil psychologiczny osób samotnie wychowujących dzieci

2 2 Anna Siudem, Ireneusz Siudem Biuro ul. Tetmajera 21, Lublin tel Opracowanie merytoryczne, koordynacja i przeprowadzenie badań, interpretacja wyników badań, redakcja tekstów: Dr Anna Siudem Instytut Psychologii UMCS Dr Ireneusz Siudem Instytut Psychologii UMCS Łamanie: MAC Arkadiusz Makowski, tel , Lublin 2008 Egzemplarz bezpłatny

3 Profil psychologiczny osób samotnie wychowujących dzieci 3 Spis treści Wstęp Samotni rodzice pojęcie i terminologia Naukowe ujęcia rodziny niepełnej Rola ojca i matki w wychowaniu a samotne rodzicielstwo Rola matki w rodzinie Rola ojca w rodzinie Percepcja osób samotnie wychowujących dzieci Problem bezrobocia Źródła dyskryminacji Problem dyskryminacji kobiet Samotnie wychowujący dzieci a rynek pracy Podsumowanie prezentowanych badań Wybrane cechy osobowości osób samotnie wychowujących dzieci Cel i opis badań psychologicznych Środowisko rodzinne Kompetencje społeczne Style radzenia sobie ze stresem Cechy osobowości wg Wielkiej Piątki System wartości Obraz osobowości w metodzie projekcyjnej Podsumowanie badań psychologicznych Wsparcie osób samotnie wychowujących dzieci Pomoc w pokonywaniu problemów osobistych samotnych rodziców Wsparcie w wychowaniu dzieci Zadania związane z radzeniem sobie na rynku pracy...86 Zakończenie...89 Bibliografia...93

4 4 Anna Siudem, Ireneusz Siudem

5 Profil psychologiczny osób samotnie wychowujących dzieci 5 WSTĘP Osoby samotnie wychowujące dzieci stanowią coraz większą cześć naszego społeczeństwa. Świadczą o tym min. statystyki rozwodów oraz liczba celowych świadczeń Pomocy Społecznej na rzecz tych osób. Jednym z czynników sprzyjających takiej sytuacji jest zwiększająca się akceptacja społeczna tego zjawiska. Dziś kobieta samotnie wychowująca dzieci budzi o wiele mniej kontrowersji niż w latach sześćdziesiątych, czy siedemdziesiątych, kiedy fakt ten kojarzono z przejawem patologii, rozwiązłości seksualnej, niedojrzałości społecznej. Bardzo silna, wówczas, presja społeczna powodowała, że wiele kobiet wolało pozostawać w związku małżeńskim mimo, że nie był on satysfakcjonujący, a nawet wręcz zagrażający ich zdrowiu i życiu. Wieloletnia walka o prawa jednostki, przeciwdziałanie przemocy rodzinnej, kult wolności, zrównanie praw kobiet i mężczyzn oraz przenikające do Polski wzorce z Zachodu, to tylko nieliczne czynniki, które spowodowały, że część osób, najczęściej kobiety, decyduje się na samotne wychowywanie dzieci. Część z nich w ogóle nie planuje życia w związku z inną osobą. Pozostałym łatwiej podjąć decyzję o zerwaniu formalnego związku lub pozostawaniu w często niestabilnym konkubinacie. Należy pamiętać, że dla wielu osób samotne wychowywanie dzieci to życiowa konieczność. Zajmujący się tym problemem psychologowie, podkreślają, że samotne wychowanie dziecka nie jest korzystne z punktu widzenia jego prawid łowego rozwoju. Wielu badaczy problemów rodziny i wychowania pod kreśla rolę obojga rodziców w kształtowaniu ważnych życiowo umiejętności i postaw. Człowiek wychowany w rodzinie niepełnej może mieć problemy w podejmowaniu niektórych ról społecznych, przede wszystkim roli partnera w związkach interpersonalnych, roli współ mał żonka, rodzica. Osoba taka może mieć trudności w nawiązywaniu trwałych związków emocjonalnych, okazywaniu emocji, budowaniu relacji part nerskich.

6 6 Anna Siudem, Ireneusz Siudem Aktualna sytuacja społeczna wskazuje, że problemy związane z sa mot nym wychowywaniem dzieci będą stawać się w coraz większym stopniu przedmiotem zainteresowań psychologów i pedagogów. Zainteresowanie to będzie miało przede wszystkim na celu wsparcie procesu wychowawczego oraz wsparcie osób samotnych w ich codziennych problemach. Jednym z takich, coraz częściej dostrzeganych problemów jest radzenie sobie samotnych rodziców na rynku pracy. Jak wynika z powszechnych obserwacji wielu z nich, to osoby mające problemy ze znalezieniem i utrzy ma niem pracy. W dobie bezrobocia przegrywają oni konkurencję z młod szymi, bardziej dyspozycyjnymi, nie posiadającymi dzieci a nawet rodzin, osobami. W odpowiedzi na opisywane tu problemy powstał Inicjatywa ta, realizowana na terenie Lublina, ma na celu przeciwdziałanie bezrobociu kobiet i mężczyzn samotnie wychowujących dzieci. Projekt realizowany jest w ramach Inicjatywy Wspólnotowej EQUAL, będącej częścią strategii Unii Europejskiej, która testuje i wspiera nowe sposoby wyrównywania szans na rynku stanowi odpowiedź na problemy bezrobotnych samotnych rodziców, którzy mają problemy z godzeniem życia rodzinnego i zawodowego. Jednym z pierwszych działań podjętych w ramach projektu było przeprowadzenie badań bezrobotnych samotnych rodziców oraz lokalnych pracodawców. Pozwoliły one zdiagnozować problemy przyszłych uczestników projektu i odnaleźć przyczyny ich bezrobocia (m.in. problemy z zapewnieniem opieki nad dzieckiem w godzinach pracy, brak właściwych kwalifikacji zawodowych). Dzięki badaniom poznano także oczekiwania pracodawców dotyczące potencjalnych pracowników i na tej podstawie opracowano programy szkoleń dla bezrobotnych. Przeprowadzone badania umożliwiły poznanie predyspozycji zawodowych uczestników projektu oraz ich preferencji dotyczących szkoleń i wykonywanych zawodów. Z bezrobotnymi pracowali także doradcy zawodowi i psychologowie, których zadaniem było zmotywowanie beneficjentów do podejmowania działań mających na celu zmianę ich sytuacji zawodowej. Podczas szkoleń zawodowych samotni rodzice zdobyli odpowiednią wiedzę umożliwiającą między innymi wykonywanie pracy przy wykorzystaniu elastycznych form zatrudnienia. Uczestnicy projektu wzięli również udział w kursach języka angielskiego, kursach komputerowych i warsztatach przygotowujących do powrotu na rynek pracy. W ramach projektu zorganizowana została placówka, będąca alternatywną formą wychowania przedszkolnego, zapewniająca bezpłatną, profesjonalną

7 Profil psychologiczny osób samotnie wychowujących dzieci 7 opiekę dzieciom beneficjentów podczas trwania szkoleń i pracy. Mogą w niej przebywać także dzieci osób bezrobotnych, które nie zostały zakwalifikowane do projektu, a korzystają z pomocy jego doradców zawodowych lub aktywnie poszukują pracy. Z przeprowadzonych w ramach projektu badań wynika, że lubelscy przedsiębiorcy rzadko korzystają z elastycznych form zatrudnienia. By zwiększyć ich wiedzę i przekonać do wykorzystywania tej formy pracy, organizowane były warsztaty i konferencje dla pracodawców, została również wydana publikacja Elastyczne formy zatrudnienia. Przewodnik porad prawnych dla przedsiębiorców. Podczas trwania całego projektu emitowana była w lokalnej telewizji telenowela dokumentalna, zatytułowana Zupełnie zwyczajne życie, realizowana przez TVP3 Oddział w Lublinie. Jej celem było ukazanie życia bezrobotnych osób biorących udział w projekcie oraz zwrócenie uwagi na trudności stojące przed samotnymi rodzicami. Telenowela okazała się sukcesem, jest chętnie pokazywana przez inne regionalne oddziały TVP3. Niniejsze opracowanie to próba stworzenia psychologicznego obrazu osób samotnie wychowujących dzieci. Obraz ten i zawarte w poradniku informacje mają posłużyć min. pracownikom pomocy społecznej, animatorom życia społecznego, pedagogom, psychologom i pracodawcom do lepszego zrozumienia sytuacji samotnych rodziców, a co za tym idzie udzielania bardziej skutecznego wsparcia w ich problemach. Opracowanie to składa się z czterech rozdziałów. W pierwszym zaprezentowane zostały naukowe koncepcje wyjaśniające funkcjonowanie samotnych rodziców, włącznie z opisem roli ojca i matki w wychowaniu. Dwa następnie rozdziały to prezentacja badań wykonanych na potrzeby oraz tego poradnika. W pierwszym z nich przedstawione są wyniki badań opinii publicznej, a konkretnie Lublinian, na temat osób samotnie wychowujących dzieci. Tematykę tą poszerzono o bezpośrednio związane z nią problemy bezrobocia, dyskryminację na rynku pracy, oraz dyskryminację kobiet. Jednym z ważniejszych celów tych badań była weryfikacja poglądu na temat mniejszej przydatności i sprawności w pracy samotnych rodziców. W trzecim rozdziale zaprezentowano badania psychologiczne sześćdziesięciu beneficjentów oraz 140 samotnych matek. Badania wykonano kwestionariuszowymi metodami psychologicznymi w zakresie struktury rodziny i postaw wychowawczych, kompetencji społecznych i stylu radzenia sobie ze stresem, głównych cech osobowości (z wykorzystaniem metody NEO-FFI) i systemu wartości.

8 8 Anna Siudem, Ireneusz Siudem Na uwagę zasługuje zastosowana w badaniach unikalna, rysunkowa metoda projekcyjna Carla Gustava Junga. Pozwala ona na uzyskanie bardziej rzetelnych danych na temat osobowości osób badanych. Może ona być również zastosowana podczas pracy uwrażliwiającej i terapeutycznej. Jej szczegółowa prezentacja w tym poradniku może ułatwić wykorzystanie jej podczas pracy w świetlicach socjoterapeutycznych i poradniach. W ostatnim, czwartym rozdziale przedstawione zostały wskazówki, w jaki sposób można pomóc osobom samotnie wychowującym dzieci. Wskazówki te nawiązują bezpośrednio do wyników badań i koncepcji teoretycznych, zaprezentowanych w tym opracowaniu i zostały podzielone na trzy grupy: radzenie sobie z problemami osobistymi, pomoc w problemach związanych z wychowaniem dzieci i pokonywanie problemów na rynku pracy. Mamy nadzieję, że wskazówki te, jak i cały poradnik stanie się inspiracją dla wielu osób zajmujących się problemami samotnych rodziców.

9 Profil psychologiczny osób samotnie wychowujących dzieci 9 1. Samotni rodzice pojęcie i terminologia 1.1. Naukowe ujęcia rodziny niepełnej We współczesnych warunkach społeczno ekonomicznych rodzina podlega daleko idącym przekształceniom: zmieniają się jej podstawy ekonomiczno- społeczne, struktura wewnętrzna i funkcje, zmienia się treść życia rodzinnego. Coraz częściej podkreśla się, że w treści i strukturze życia rodzinnego tkwi źródło różnorodnych zaburzeń w rozwoju dziecka. Obecne podejście do rodziny charakteryzuje się nie tylko analizą wzajemnych interakcji poszczególnych członków rodziny, ale ujmowaniem człowieka jako uczestnika grupy rodzinnej, przy czym rodzina traktowana jest jako system wzajemnych interakcji. To spojrzenie na rodzinę, traktowaną jako system psychospołeczny, pozwala lepiej zrozumieć jej społeczną i emocjonalną organizację, daje możliwość głębszego zrozumienia powiązań i interakcji między zjawiskami, które przy tradycyjnym podejściu do problemu pozornie nie mają ze sobą wiele wspólnego. Ze względu na dużą różnorodność współczesnych rodzin, w literaturze przedmiotu jest wiele prób ich klasyfikacji, a kryteriów podziału można przyjąć wiele. I tak na przykład, J. Brągiel i S. Badora (1997) ze względu na kryterium więzi rodzinnych, dokonują podziału rodziny na: rodzinę małą (nuklearną), która składa się z pary małżeńskiej i niepełnoletnich dzieci, a kontakty osobowe ograniczone są do najbliższych członków rodziny, rodzinę dużą (familia), w ramach której żyją przynajmniej trzy pokolenia, połączone więziami przedmiotowymi (wspólnota majątkowa), rodzinę dużą, zmodyfikowaną (rozproszona), będącą wielopokoleniową wspólnotą, nie zamieszkującą jednak ze sobą. Dokonując typologii rodziny można przyjąć kolejne kryterium rozkładu władzy i kompetencji w rodzinie. W tym przypadku wyróżnia się następujące rodzaje rodzin:

10 10 Anna Siudem, Ireneusz Siudem rodzinę patriarchalną (władza spoczywa w rękach męża ojca), rodzinę matriarchalną (władzę sprawuje żona matka), rodzinę egalitarną (równy podział kompetencji pomiędzy męża i żonę). Innym, istotnym kryterium podziału jest zróżnicowanie więzi społecz nych. Na tej podstawie można wyróżnić rodziny normalne i rodziny niepełne. Rodzina normalna oparta jest na więzi biologicznej lub adopcji, charakteryzuje się pełnym składem osobowym. Stosunki wewnątrzrodzinne oparte są na silnych związkach emocjonalnych pomiędzy małżonkami oraz między rodzicami i dziećmi. Pojawiające się konflikty mają charakter przejściowy. Układ ról wewnątrzrodzinnych odzwierciedla model rodziny tradycyjnej. Cechą istotną jest częsty kontakt z instytucjami wychowawczymi, a także dominacja wzorów i wartości ukierunkowanych na wykształcenie dziecka. Rodzina niepełna czyli rodzina pozbawiona ojca lub matki. Jest to rodzina, w której dziecko jest wychowywane przez jednego z rodziców i mieszka jedynie z tym rodzicem. Najczęściej ten typ rodziny stanowi układ matka dziecko lub dzieci, rzadziej ojciec i dziecko lub dzieci. Pojęcie rodziny niepełnej w literaturze przedmiotu, nie jest jednoznaczne. Posiada ono wiele synonimów, na przykład: rodzic bez partnera, samotny rodzic, jeden rodzic oraz ma najszerszy zakres znaczeniowy w stosunku do takich określeń jak: rodzina rozbita, samotna matka czy rodzina zdekompletowana. Według Tyszki (2003) rodzina niepełna samotny rodzic to grupa społeczna, w której rodzic, matka bądź ojciec wypełnia wszystkie zadania rodzicielskie mające na celu zarówno zabezpieczenie materialne, jak i prowadzenie domu, wychowywanie dzieci i zabiegi o więzi uczuciowe w rodzinie. Jest to rodzina niekompletna, z jednym rodzicem, czyli taka, w której rolę wychowawczą i opiekuńczą sprawuje tylko jeden z małżonków, najczęściej matka, z różnorodnych powodów (śmierć, rozwód, porzucenie, czasowa nieobecność rodzica, rozdzielność zamieszkania). Rodzina niepełna podobnie jak rodzina pełna może tworzyć różny obraz i być rozpatrywana w różnych aspektach, na przykład jako rodzina: niepełna pozytywna: zdrowa, wydolna opiekuńczo, wychowawczo i finansowo, stabilna i zamożna, niepełna, niewydolna wychowawczo, zagrożona dezorganizacją, z problemami zdrowotnymi, niewydolna finansowo, niepełna patologiczna. Cechą wspólną rodzin niepełnych jest gorsza niż w rodzinach pełnych, sytuacja materialna. Kłopoty finansowe często powodują braki w zaspakajaniu potrzeb bytowych dziecka i rodzica. Trudności finansowe tych rodzin spowodowane są różnymi okolicznościami, takimi jak np.: nieuregulowana sytuacja prawna (kobie-

11 Profil psychologiczny osób samotnie wychowujących dzieci 11 ty zamężne, nie mieszkające z mężem), nieregularnie otrzymywane alimenty, niskie na ogół wykształ cenie kobiet itp. (Marynowicz Hetka, 2007; Plopa, 2005). W rodzinach niepełnych obowiązki opiekuńczo-wychowawcze skoncentro wane są na jednej osobie, co stanowi szczególne utrudnienie w reali zacji podstawowych zadań wychowawczych. Szczególnie trudna jest sytuacja, gdy zadania związane z prowadzeniem domu i wychowywaniem dzieci z powodu braku matki zmuszony jest podjąć ojciec. Interesujące jest to, iż wśród rodzin niepełnych, rodziny samotnych ojców stanowią pewnego rodzaju nowum. Wzbudzają one większe zainteresowanie społeczne, spotykają się z większą sympatią niż rodziny matek samotnych. Duża liczba ojców przed podjęciem samotnej opieki nad dziećmi, nie przejawiała prawie żadnego zaangażowania w pracach domowych. Dlatego sytuacja przejęcia przez nich obowiązków rodzinnych, które do czasu osamotnienia dzielili z żoną i małego zainteresowania tymi problemami, powodują u tych mężczyzn, duże obciążenie fizyczne i psychiczne. A to jest jedną z głównych przyczyn trudności w wypełnianiu funkcji samotnego ojca (Marynowicz-Hetka, 2007; Plopa, 2005). Samotni ojcowie często twierdzą, że nie potrafią rozmawiać ze swoimi dziećmi. Posiadają też błędne wyobrażenie w kwestii przygotowania swych dzieci do życia rodzinnego. Uważają, że to zadanie ma wypełnić szkoła, książki, programy telewizyjne. Ale pozytywne jest to, że ci ojcowie częściej niż matki stymulują dzieci do myślenia, rozbudzają w nich ciekawość świata, uczą podejmować ryzyko samodzielnych działań. W rodzinie niepełnej dość często występują trudności wychowawcze, związane przede wszystkim ze zmniejszoną, bo sprawowaną tylko przez jedną osobę, opieką nad dzieckiem, jak również z brakiem normalnej atmosfery wychowawczej, w której prawidłowy układ stosunków między ojcem i matką staje się pierwszym wzorem postępowania dla dzieci. Te deficyty wychowawcze pojawiają się na skutek braku obecności, kontaktów drugiego rodzica, częściej ojca niż matki, które w zależności od relacji wewnątrzrodzinnych i wsparcia bliskich mogą pozwalać na prawidłowe funkcjonowanie dziecka. Rodzina niepełna utrudnia również proces socjalizacji dziecka, które ma do czynienia z jednym tylko wzorcem osobowym. W przypadku braku ojca mówimy o tzw. zespole braku ojca, który polega na zaburzeniach uspołecznienia dziecka, równowagi psychicznej, trudności w podporząd kowaniu się normom. W przypadku braku matki u dziecka może rozwinąć się zespół braku matki, który polega na frustracji uczuciowej, zahamo waniu rozwoju uczuciowego, opóźnieniu dojrzewania psychicznego i psy cho seksualnego.

12 12 Anna Siudem, Ireneusz Siudem Dane z literatury przedmiotu wskazują, że przyczynami powstawania rodzin niepełnych są przede wszystkim: rozwody, separacja, śmierć jednego z współmałżonków, urodzenia pozamałżeńskie, świadoma decyzja kobiety o posiadaniu dziecka bez małżeństwa, przedwczesne macie rzyństwo, a także ciągle występujące porzucenia rodziny przez jednego z ro dziców (za: Kołaczek, 1995). Dane statystyczne wskazują, że współcześnie dzieci coraz częściej są wychowywane w rodzinach niepełnych. W Polsce jest około takich rodzin. W krajach latynoskich rodziny niepełne obejmują ok % wszystkich rodzin. W wielu innych kulturach, np. Ameryki Łacińskiej, obyczajowość społeczna akceptuje ten typ rodziny, kobiety mają dzieci pochodzące z różnych ojców, a niektórzy ojcowie ograniczają swoją pomoc tylko do świad czeń materialnych. Ponadto brak prawodawstwa chroniącego kobietę i dziecko uniemożliwia egzekwowanie tych świadczeń. Szczególną kategorie rodziny niepełnej, stanowi rodzina samotnej matki, która także jest zróżnicowana, jako że samotne macierzyństwo nie jest jednorodne, każdorazowo realizowane inaczej ze względu na okoliczności i motywy zaistnienia. Najliczniejszą grupę samotnych matek stanowią wdowy, drugą matki rozwiedzione, trzecią panny z dzieckiem, a i te nie stanowią jednorodnego środowiska z racji przyczyn samotnego macie rzyństwa. Kobieta może sama podjąć decyzję o samotnym macierzyństwie, akceptując konsekwencje albo może to być dzieło przypadku, np. gwałtu. W każdej z powyższych kategorii, występuje inna sytuacja moralna, materialna, wychowawcza, zdrowotna, ekonomiczna, mieszkaniowa, która charakteryzuje określoną niepełną rodzinę samotnej matki. Różne mogą być też czynniki wpływające na decyzje o wyborze samotnego macierzyństwa. Mogą to być przesłanki: - natury ekonomicznej: np. ulgi i preferencje dla matek samotnie wychowujących dzieci, do szczęścia ślub nie jest potrzebny ale pieniądze, natury psychologicznej wątpliwości, brak zaufania do partnera ojca dziecka, świadomość nietrwałości ewentualnego przyszłego związku, - natury moralnej związek zawarty pod wpływem presji nie rokuje dobrze. Warto podkreślić, iż samotne macierzyństwo nie podważa wartości małżeństwa, ale nie tworzy pełnej rodziny. Samotna matka, choć często bardzo się stara i podejmuje próby, nie może pełnić równocześnie obu ról rodzicielskich, wynikających z różnicy płci, ponieważ te są komplemen tar ne, a każdy z rodziców posiada odmienne właściwości osobowościowe związane z płcią.

13 Profil psychologiczny osób samotnie wychowujących dzieci 13 Reasumując, samotna matka, wychowująca dzieci w ogóle bez udziału ojca bądź z udziałem ograniczającym się do mniej lub bardziej regularnych wizyt, jest w naszej obecnej rzeczywistości zjawiskiem dość powszechnym. Coraz częściej mamy do czynienia z rodziną niepełną. Często powstaje ona w wyniku rozwodu, choć również tworzą ją wdowy z dziećmi i matki, które nigdy nie były zamężne. Jednakże, to głównie z powodu rozwodów rodziny niepełne, należące kiedyś do rzadkości (może z wyjątkiem okresu powojennego: wielu mężów i ojców zginęło na wojnie), dziś stają się zjawiskiem coraz powszechniej spotykanym. Rodziny porozwodowe znajdują się przy tym w dość specyficznej sytuacji, którą dość dobrze określa termin rodzina rozbita, lepiej niż niepełna. Nie jest to bowiem sytuacja, w której ojca w ogóle brak (jak w wypadku wdowieństwa) ojciec jest, tylko że osobno (Baum, 1996). W Polsce w ciągu ostatnich dwudziestu lat znacznie wzrosła liczba rozwodów, natomiast najczęstszą ich przyczyną jest alkoholizm (jednego lub obojga rodziców). Doświadczenia terapeutów uzależnień, pracow ników socjalnych oraz innych służb zajmujących się tym problemem wskazują, że to zwykle po stronie mężczyzny leży wina, to on częściej jest osobą uzależnioną i w efekcie dopuszcza się przemocy na pozostałych członkach rodziny. W takich sytuacjach, rozwód poprzedzony jest dramatyczną walką o przetrwanie, przeżywaniem licznych upokorzeń, stresu. Integralność psychiczna osób po takich przejściach jest zwykle zaburzona. Może to wymagać interwencji psychologicznej, a nawet leczenia. Zdarza się, że takie osoby przez długi czas nie mogą rozpocząć normalnego życia, tzn. podjąć aktywności zawodowej, towarzyskiej, zająć się wychowaniem dzieci, nawiązać satysfakcjonujących związków z innymi. Nic więc dziwnego, że o osobach samotnie wychowujących dzieci funkcjonuje negatywna opinia społeczna. Jej przejawy widoczne są głów nie na rynku pracy, gdzie panuje przekonanie o mniejszej przydatności do pracy samotnych rodziców. Wielu pracodawców obawia się, że przeżyte w przeszłości sytuacje będą rzutować na jakość wykonywanej pracy oraz na stosunki ze współpracownikami. Problemy z dziećmi zwiększają absencję, a w przypadku kobiet dochodzi ryzyko urlopu macierzyńskiego, wycho waw czego Rola ojca i matki w wychowaniu a samotne rodzicielstwo Rola matki w rodzinie Wpływ kontaktów dziecka z matką na kształtowanie jego psychiki, formowanie podstaw osobowości i jego zachowanie był przedmiotem wielu badań

14 14 Anna Siudem, Ireneusz Siudem naukowych. Badano zwłaszcza rozwój dzieci, które z różnych przyczyn musiały być rozłączone z matką we wczesnych latach życia. Z tegoż punktu widzenia, istotna jest teoria przywiązania angielskiego psychiatry Johna Bowlby ego (1969), który analizuje procesy przywiązania do matki w kategoriach instynktownych reakcji dojrzewających w wieku niemowlęcym. Przywiązanie według Bowlby ego stanowi pierwotną potrzebę, a zarazem typ zachowania się wrodzonego. U niemowlęcia wyraża się ono za pomocą takich reakcji, jak ssanie piersi, które zaspokaja nie tylko fizjologiczny głód, lecz także potrzebę bezpieczeństwa. Inną reakcją zaspokajającą tę samą potrzebę jest przywieranie, które daje matce poczucie spokoju o dziecko: ma je ona przy sobie blisko i nie musi lękać się, że stanie mu się coś złego. Bezpośrednio zbliżona do zaobserwowanej u ptaków reakcji podążania za dojrzałym osobnikiem jest u ludzi, reakcja nieodstępowania przez niemowlę matki wzrokiem (tj. stałego wodzenia za nią oczyma), a potem gdy dziecko zaczyna raczkować i chodzić trzymanie się u jej boku, chodzenie za nią krok w krok. Charakterystyczny dla przywiązania jest też monotropizm: reakcje niemowlęcia nie są skierowane na jakąkolwiek osobę w otoczeniu, lecz na matkę osobę z tego otoczenia wyodrębnioną (za: Birch, Malim, 1995; Vasta i in.,1995). Innym istotnym punktem w teorii Bowlby ego, dotyczącym przywią zania, jest pojęcie okresu krytycznego. Jest to okres neurologicznej gotowości do przyjmowania wszelkich bodźców związanych z osobą matki. Potem dziecko już nigdy więcej nie będzie odczuwać matki z taką inten sywnością. Momentem przełomowym w stosunkach między matką a dzieckiem jest wytworzenie się u dziecka pojęcia stałości przedmiotu. Początki aktywnego poszukiwania obiektu, który zniknął z pola widzenia (np. matki), przypadają na wiek 8-10 miesięcy. Wtedy właśnie zdaniem Bowlby ego lęk dziecka przed obcymi nasila się, a odejście matki z pola widzenia i aktywności dziecka, wywołuje jego protesty lub czynne dążenie do nawiązania z nią kontaktu. Reasumując, teoria przywiązania Bowlby ego wskazuje, iż niemowlę ludzkie, tak jak i zwierzęce, może się przywiązać jedynie do jednej osoby. Stanowi to podstawę do tworzenia późniejszych stosunków z innymi ludźmi. Pierwszą osobą, która od urodzenia przeważnie opiekuje się dzieckiem, jest biologiczna matka. Kontakt z nią stanowi zatem bazę dla powstania dalszych relacji interakcji dziecka z otoczeniem. Z punktu widzenia psychologii, stopień ważności roli matki wobec dziecka wyraża się w tym, że jest ona podstawowym czynnikiem uczuciowego rozwoju dziecka. Wszelkie przeżycia matki, wszelkie jej radości i niepokoje

15 Profil psychologiczny osób samotnie wychowujących dzieci 15 przenoszą się na dziecko; zachodzi tutaj stała wymiana bodźców pomiędzy matką a dzieckiem. Charakterystyczne jest to, że wbrew teorii przyczynowości, nie stwierdzono, aby określony typ matki zawsze był przyczyną określonego rozwoju uczuciowego dziecka. Gdyby tak było, to już na podstawie typu matki można byłoby określić rodzaj emocjonalnych problemów u dzieci. Matka jest pierwszą osobą powołaną do przeniesienia miłości na dziecko, potrzebnej dla jego rozwoju uczuciowego. Na kanwie miłości macierzyńskiej będą się też tworzyły stosunki dziecka z matką, a później z innymi członkami rodziny (Plopa, 2005; Cambell, 1999; Pipher, 1999; Elias, 1998; Kościelska 1998; Kukułowicz, 1998 i inni). W literaturze przedmiotu, można się spotkać z poglądem, że miłość macierzyńska jest bezwarunkowa, wszechogarniająca, wszechobecna i nie ustająca. Oznacza to, że matka kocha dziecko zawsze, w każdej sytuacji, bez względu na okoliczności, kocha wszystkie cechy dziecka i nie musi ono spełniać żadnych warunków, by zasłużyć na jej miłość. Miłość jest najważniejszą treścią macierzyństwa, ale nie jedyną. Matka musi również posiadać konsekwencję w działaniu, stanowczość, pewną dozę autorytetu, który nie jest sprzeczny z miłością. Miłość macierzyńska jest jednocześnie życzliwością, czułością i zro zumieniem. Jest to do pewnego stopnia, miłość intuicyjna w darzeniu i przyjmowaniu. Jest to miłość zarówno spontaniczna, trochę zaślepiona, jak i mądra, przepojona rozumem. Pod wpływem jej działania dziecko czuje się rozumiane, bezpieczne i szczęśliwe(plopa, 2005; Kościelska, 1998; Ryś, 1999; Braun- Gałkowska, 1992; Rembowski, 1986). Kontakt z matką ma ogromne znaczenie nie tylko dla rozwoju dziecka w pierwszych latach, jego wpływ rozciąga się na całe życie człowieka. Identyfikacja z matką i zależność od jej miłości jest wstępnym warunkiem do normalnego dojrzewania, rozwijającej się samokontroli. Cechy te ukształtowane w dzieciństwie i we wczesnej młodości, trudno jest zmienić, a często dają o sobie znać w okresie późniejszym np. w życiu małżeńskim. W pierwszych tygodniach, miesiącach, latach życia, gdy dziecko jest istotą słabą, bezbronną, całkowicie zależną od otoczenia, matka zaspokaja jego podstawowe potrzeby psychospołeczne, min. potrzebę bezpie czeń stwa. Poczucie bezpieczeństwa stanowi konieczny warunek wytwarzania się i rozwoju wszelkich potrzeb psychicznych, emocjonalnych, społecznych, umożliwia prawidłowy rozwój dziecka we wszystkich dziedzinach. Obcowanie z matką jest również dla dziecka źródłem pierwszego kontaktu społecznego, pierwszej więzi emocjonalnej. Od związku dziecka z matką zależy późniejszy stosunek człowieka do wszystkich ludzi. Jeśli nie ma więzi

16 16 Anna Siudem, Ireneusz Siudem między matką a dzieckiem lub też, jeśli zostanie ona zerwana, w rozwoju emocjonalnym dziecka mogą powstać nieodwracalne zabu rzenia, może stać się ono niezdolne do nawiązywania pozytywnych kontaktów z innymi ludźmi. Konsekwencje braku tej więzi mają znaczenie nie tylko dla rozwoju, zdrowia psychicznego i szczęścia jednostki, lecz także dla stosunków międzyludzkich w rodzinach, w innych grupach ludzi i innych środowiskach, a także dla stosunków między narodami. Innym elementem miłości macierzyńskiej jest akceptacja dziecka takim, jakie ono jest. Ta bezwarunkowa akceptacja matki jest dla dziecka ogromnie ważna, na jej podstawie kształtuje się jego stosunek emo cjo nal ny do samego siebie, tworzy się obraz własnej osoby. Bezbronne, niesamo dzielne małe dziecko ma poczucie bezradności, niepewności siebie (Cambell, 1999; Elias, 1998; Prokop, 1997; Braun- Gałkowska, 1987). Matka zaspokaja nie tylko potrzebę bezpieczeństwa, kontaktu społecznego, więzi emocjonalnej, przynależności, akceptacji, lecz także wiele innych potrzeb psychicznych dziecka. Realizuje również jego potrzeby biologiczne, zapewniając mu rozwój fizyczny. Dostarcza mu też wzorów, modeli zaspokajania potrzeb, uczy zachowania w sytuacjach, gdy potrzeby nie mogą być zaspokojone. Uczy dziecko dostrzegania i respektowania potrzeb innych ludzi: Nie płacz, mama jest zmęczona, Daj lalkę siostrze, ona też chce się pobawić. Stwarza podstawy umożliwiające z czasem powstanie hierarchii potrzeb: Poczęstuj czekoladą inne dzieci, a potem weźmiesz sobie (Kukułowicz, 1998; Bryant, 1997). Rola matki nie zmniejsza się w późniejszych okresach rozwoju dziecka, zmienia jedynie swój charakter. W miarę jak dziecko rośnie i staje się coraz bardziej samodzielne, bierze coraz większy udział w życiu całej rodziny. Matka nie tylko zaspokaja potrzeby dzieci, ale również organizuje życie rodziny i często jest główną twórczynią panującej w niej atmosfery. Ponadto, spełnia jeszcze jedną istotną rolę: stanowi dla dziecka, zarówno dla dziewczynki, jak i dla chłopca, wzór kobiety (Kościelska, 1998; Cambell, 1999). U dziewcząt oddziaływanie tego wzoru dokonuje się na podstawie identyfikacji: córka pragnie naśladować matkę. W wieku dorastania nasila się dążenie do samodzielności i niezależności oraz krytyczne nastawienie wobec otoczenia, które obejmuje też i osoby najbliższe, a więc i matkę. Najczęściej jednak, gdy nie dochodzi do ostrego konfliktu pomiędzy rodzicami a dzieckiem, ta krytyczna ocena dotyczy tylko niektórych cech matki, inne natomiast są nadal akceptowane i naśladowane w takim stopniu, w jakim pozwala na to różnica wieku, pokolenia, a przede wszystkim cechy indywidualne. Dla chłopca natomiast matka stanowi wzór kobiety, na podstawie, którego dokonuje on wyboru swojej przyszłej żony. Nawet w sytuacji, gdy cechy

17 Profil psychologiczny osób samotnie wychowujących dzieci 17 osobowości matki nie w pełni mu odpowiadają, najczęściej ma miejsce porównywanie reakcji, zachowań, właściwości psychicznych (a nawet wyglądu zewnętrznego) partnerki z reakcjami, zachowaniami i właściwościami matki. Szczególnie ważny element wzoru osobowego, modelu matki, stanowi jej stosunek do dziecka, jej postawa rodzicielska. Wpływ tej postawy jest bardzo silny i sięga w daleką przyszłość, przejawia się, bowiem w postawie rodzicielskiej syna, a zwłaszcza córki wobec jej własnych dzieci Rola ojca w rodzinie Rola ojca w rodzinie, jego wpływ na rozwój i wychowanie dzieci ulegały zmianom na przestrzeni wieków, a proces dokonywania się tych zmian jest szczególnie intensywny w czasach współczesnych. Były okresy, gdy ojciec w bardzo małym stopniu uczestniczył w wychowaniu dzieci, a jego kontakt z nimi był ograniczony np. w niektórych systemach wychowania, dziecko do 6 8 roku życia, pozostawało pod wyłączną opieką matki i innych kobiet, a później, jeśli było chłopcem przechodziło z kolei pod wyłączną opiekę i oddziaływania ojca (mężczyzny). W tradycyjnej rodzinie ojciec był jej głową, dostarczał środków utrzymania, decydował o większości spraw i jemu przysługiwały większe przywileje. Ten tradycyjny model w zasadzie uległ zasadniczym zmianom, ale te zmiany nie objęły wszystkich rodzin; w wielu z nich nadal utrzymują się z różnych względów dawne postawy. W sposób najbardziej zasadniczy do zmiany roli ojca w rodzinie przyczyniło się powszechne zjawisko pracy zawodowej matek. Ojciec nie jest już jedynym, a czasem nie jest i głównym żywicielem rodziny. Nie będąc w rodzinie jedyną ani główną osobą pracującą, ojciec nie jest też (jak to miało miejsce dawniej) reprezentantem szerszego społe czeństwa, autorytetów pozarodzinnych. Nie jest również uosobieniem wiedzy, ponieważ w zakresie wykształcenia matka dorównuje mu, a często przerasta. W miarę rozwoju dziecka, w procesie dojrzewania społeczno-moralnego ojciec oddziałuje na nie, nie tylko jako konkretna osoba, lecz także jako symbol. Jak twierdzi amerykański socjolog T. Parsons, staje się to początkiem nowego etapu w jego rozwoju społecznym. Miłość do ojca, przyswojenie sobie jego poglądów i zasad postępowania stają się podstawą wytworzenia sobie symbolu ojca. Symbol ten pozwala człowiekowi na właściwe przystosowanie się do warunków życia społecznego. Taki człowiek ma właściwy stosunek do swych przełożonych w pracy, cenionych przez siebie polityków i innych ludzi zajmujących w społeczeństwie miejsce postaci ojcowskich (za: Pospiszyl, 1986 i 2004).

18 18 Anna Siudem, Ireneusz Siudem Pozytywne relacje między dzieckiem a ojcem są zatem, warunkiem stopniowego osiągania przez nie dojrzałości społecznej. Aby jednak ten proces mógł przebiegać prawidłowo, nie wystarczy sam fakt posiadania ojca, konieczna jest jego uchwytna dla dziecka obecność w rodzinie, a także aktywny jego udział w wychowaniu (Banes, 1994; Dowell, 1994; Pospiszyl, 1986 i 2004). Dziecko osiągając pewien stopień dojrzałości nie zadowala się już wyłącznie miłością macierzyńską i zaczyna usilnie szukać miłości ojcow skiej, która z jednej strony narzuca mu pewne rygory, a z drugiej strony zapewnia drogę do wejścia w szeroki świat uznawanych wartości społecznych. Miłość ojcowska różni się kilkoma istotnymi cechami od miłości macierzyńskiej: Po pierwsze matka kocha dziecko bezwarunkowo, dziecko by być kochanym nie musi spełniać żadnych warunków, natomiast ojciec kocha dziecko, dlatego, że spełnia ono jego oczekiwania np. jest grzeczne, dobrze się uczy. Po drugie matka kocha wszystkie cechy dziecka, a ojciec kocha w swym dziecku przede wszystkim te cechy, które są zgodne z wymaganiami, jakie mu stawia oraz te, które czynią dziecko zdolnym do pokonywania przyszłych trudności życiowych np. pracowitość, odwaga. Po trzecie matka potrafi kochać bez względu na okoliczności, zawsze i w każdej sytuacji; ojciec nie kocha dziecka, gdy nie postępuje zgodnie z wymaganiami wpajanymi mu przez społeczeństwo, którego on jest reprezentantem. Po czwarte matka nigdy nie przestaje kochać, ojciec nie potrafi kochać bezustannie i dlatego miłość ojcowska ma tendencje do zaniku w okresie, gdy dziecko osiąga dojrzałość (Pospiszyl, 1986 i 2004). Miłość macierzyńska jest dla dziecka koniecznością ze względu na stworzenie właściwego klimatu psychicznego poczucia bezpieczeństwa, potrzeby głębokiej więzi z inną osobą. Natomiast miłość ojcowska jest konieczna z innych względów, stanowi dla dziecka zachętę do dalszego rozwoju i wytycza kierunek tego rozwoju. Przypisywanie większej roli matce wypływa przede wszystkim z istnienia silniejszej więzi biologicznej między matką a dzieckiem; sprzyja temu fakt, że dziewięć pierwszych miesięcy życia spędza ono w łonie matki. Ta więź biologiczna ma duże znaczenie, nie jest ona jednak podstawą związku matki z dzieckiem. Wiadomo przecież, że miejsce matki biologicznej może zająć osoba obca, matka zastępcza, biologicznie obca, a więź emocjonalna wytworzy się. Niekiedy natomiast ta więź nie powstaje, ponieważ w krótkim czasie po urodzeniu dziecko jest z matką rozłączone. Toteż można wnioskować, że decy-

19 Profil psychologiczny osób samotnie wychowujących dzieci 19 dującą rolę w wytwarzaniu się więzi emocjonalnej między dzieckiem a matką spełnia wczesność i ciągłość wzajemnych kontaktów i relacji oraz zaangażowanie w troskę o dziecko, wkład pracy w opiekę nad nim, wysiłek i czas poświęcony mu. Prawie zawsze są one większe u matki niż u ojca, zwłaszcza we wczesnych latach życia, ale i długo później. Ponieważ nie tylko w rodzinie, ale w większości instytucji opiekuń czowycho wawczych i oświatowych dominują kobiety, tym ważniejsza jest obecność ojca w procesie wychowania dziecka w rodzinie. Jego brak lub jego nieobecność w wychowaniu, pociąga za sobą szereg negatywnych skutków dla rozwoju psychicznego dziecka. Obecnie jest coraz więcej rodzin złożonych z dwóch tylko osób: matki i dziecka lub znacznie rzadziej ojca i dziecka. Geneza takich rodzin jest trojaka. Niektóre z tych rodzin to rodziny, w których jedno z rodziców nie żyje. Częściej zdarza się, że osobą tą jest ojciec. Drugą przyczynę stanowią rozwody. W takiej sytuacji najczęściej dziecko pozostaje z matką, a ojciec utrzymuje z nim pewien kontakt lub nie. Trzeci rodzaj rodzin niepełnych to rodziny złożone z matki i dziecka urodzonego poza małżeństwem, pochodzące ze związku niezalegalizowanego. Wymienione trzy rodzaje sytuacji różnią się w sposób istotny, ale łączy je jedna wspólna cecha: dziecko wychowuje się w rodzinie niepełnej, małej, często dwuosobowej, co stanowi środowisko uboższe w kontakty społeczne, oprócz tego jedna osoba nie może zrównoważyć oddziaływań obojga rodziców (Banes, 1994; Dowell, 1994; Cudak, 2004; Herbert, 2005). We współczesnych rodzinach, ojciec jest też niekiedy całymi dniami, miesiącami, a nawet latami nieobecny z powodu swojej pracy zawodowej. W takich sytuacjach dziecko zna ojca przede wszystkim na podstawie opinii matki, co równie często jest niekorzystne dla rozwoju dziecka. W wielu kręgach społecznych wciąż utrzymuje się obraz ojca jako osoby surowej, wymierzającej sprawiedliwość, osoby, której autorytet opiera się przede wszystkim na dominacji fizycznej, na sile. Ojciec nieobecny w domu ma (niekoniecznie uświadomione) poczucie winy w stosunku do dziecka. Zdaje sobie sprawę, że powinien aktywnie uczestniczyć w jego wychowaniu, a wciąż jeszcze działania karzące, surowe w stosunku do dziecka są traktowane jako działania aktywne. Stosowanie kar fizycznych jest zabiegiem wprawdzie mniej skutecznym, lecz łatwiej szym, nie wymagającym głębszej refleksji (stąd m.in. jej popularność). Osoba ojca jest wtedy dla dziecka reprezentantem autorytetu. Jest to autorytet o charakterze interwencyjnym, działający raz na jakiś czas, wymierzający karę, a nie instruujący czy przekształcający. Budzi on reakcje lękowe, co pociąga za sobą nega-

20 20 Anna Siudem, Ireneusz Siudem tywne konsekwencje: może, bowiem zachodzić zjawisko generalizacji i wszelki autorytet może kojarzyć się dziecku z przeżyciami lękowymi. Jeżeli w otoczeniu dziecka nie ma innego mężczyzny (np. dziadka, nauczyciela), obraz tej płci kształtuje się na wzór ojca (Dowell,1994; Pospiszyl, 1986). W sytuacji, gdy dziecko jest chłopcem, zadziałać może mechanizm identyfikacji: chce naśladować ojca, być silnym tak jak on, mieć władzę, budzić lęk. Jeżeli dziecko jest dziewczynką, mechanizm identyfikacji działa w mniejszym stopniu, natomiast w jej świadomości dominuje obraz mężczyzny, którego należy się bać. Dzięki kontaktowi z ojcem dziecko ma okazję poznać w życiu codziennym, z bliska, typowo męskie cechy osobowości. Chłopiec dzięki temu uzyskuje wzór do naśladowania, model mężczyzny. Zgodnie z wynikami badań, dzieci szybciej przyswajają sobie pozytywne i negatywne formy zachowania się przedstawicieli tej samej płci niż płci odmiennej. Szczególne znaczenie ma to w przypadku uczenia się ról społecznych związanych z płcią człowieka. Role te są lepiej przyswajane przez dziecko, jeśli ma ono możliwość obserwowania dorosłego tej samej płci w życiu codziennym (np. role rodzicielskie). Wyżej cytowany, amerykański socjolog T. Parsons (za: Pospiszyl, 1986 i 2004) stwierdził, że chłopiec, który wychowuje się w rodzinie bez ojca, lub, gdy ojciec nie odszedł, ale długo i często przebywa poza rodziną, wskutek czego dziecko nie ma okazji obserwować jego zachowań w życiu codziennym, tworzy sobie fałszywy obraz właściwości prawdziwego mężczyzny. Obraz ten powstaje wyłącznie na podstawie bardzo mglistego wyobrażenia o tym, jaki powinien być mężczyzna. W wyobrażeniu tym dominują cechy agresywne, ponieważ tradycyjne społeczeństwo przypisuje mężczyźnie posiadanie takich cech. Chłopiec wychowywany przez kobiety pragnie przejąć ową agresywną postawę, którą uważa za właściwą dla mężczyzny. Dążenie to jest uwarunkowane nie tylko chęcią naśladowania (niepełnego, wypaczonego) wzorca, ale także protestem przeciwko własnej sytuacji: jestem chłopcem, a zajmują się mną same kobiety. Parsons nazywa tę reakcję protestem męskim. W wyniku tego protestu nie chce on przejąć nie tylko tych form zachowania się matki, które są typowo kobiece (a które traktuje jako babskie ), lecz przeciwstawia się wszelkim zasadom, które matka mu wpaja. Jest więc agresywny, wulgarny, bo wydaje mu się, że taki powinien być mężczyzna. Chłopcy wychowywani tylko przez kobiety są, wg Parsonsa bardziej agresywni, bardziej podatni na wykolejenie niż chłopcy, w których wychowaniu bierze czynny udział ojciec.

Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych

Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych Percepcja, czyli świadome reagowanie na bodziec zewnętrzny, umożliwia dziecku zdobywanie informacji

Bardziej szczegółowo

Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych.

Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych. Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych. Rodzina jest interpersonalnym systemem stosunków wewnątrz grupowych lub systemem społecznym. Te stosunki tworzone są przez więzi społeczne i emocjonalne.

Bardziej szczegółowo

Kryzys w wartościowaniu i relacje rodzinne w świetle badań podopiecznych schroniska dla nieletnich i uczniów liceum

Kryzys w wartościowaniu i relacje rodzinne w świetle badań podopiecznych schroniska dla nieletnich i uczniów liceum Kryzys w wartościowaniu i relacje rodzinne w świetle badań podopiecznych schroniska dla nieletnich i uczniów liceum Wartości, które człowiek ceni, wybiera i realizuje, pozostają w istotnym związku z rozwojem

Bardziej szczegółowo

Alkohol w rodzinie zaburzone więzi

Alkohol w rodzinie zaburzone więzi Konferencja szkoleniowa dla nauczycieli i pedagogów Życie z FAS Alkohol w rodzinie zaburzone więzi Beata Stebnicka Fundacja FASTRYGA Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie w Zabrzu Zaburzenia więzi Nie ma takiego

Bardziej szczegółowo

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Rodzeństwo dzieci niepełnosprawnych Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Tłumaczenie: Psycholog - Dorota Fedorowska (Fundacja EDUCO) Czynniki obciążające rodziny posiadające niepełnosprawne dziecko Obciążenie

Bardziej szczegółowo

POSTAWY RODZICIELSKIE

POSTAWY RODZICIELSKIE POSTAWY RODZICIELSKIE Wychowanie bez błędów jest mitem. Nic takiego nie istnieje. I nie tylko nie istnieje, ale wręcz nie powinno istnieć. Rodzice są ludźmi. Popełniają więc błędy i nie wiedzą wszystkiego.

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zajęć wychowania do życia w rodzinie dla klasy III gimnazjum:

Scenariusz zajęć wychowania do życia w rodzinie dla klasy III gimnazjum: Scenariusz zajęć wychowania do życia w rodzinie dla klasy III gimnazjum: Opracowała: mgr Anna Wojtkowiak Gimnazjum Gorzyce Wielkie. Temat : Odpowiedzialne rodzicielstwo. Rola matki i ojca w rodzinie. Treść

Bardziej szczegółowo

Opracowanie profilu zawodowego, przygotowanie i przystosowanie

Opracowanie profilu zawodowego, przygotowanie i przystosowanie Strona 1 z 7 Opracowanie profilu zawodowego, przygotowanie i przystosowanie A. Opracowanie profilu zawodowego Wstęp Aby zapewnić osobom niepełnosprawnym lub pochodzącym z grup w niekorzystnej sytuacji

Bardziej szczegółowo

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO SAMOTNE OJCOSTWO Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2006 Copyright by Anna Dudak Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2006 Recenzent: prof. zw. dr hab. Józef Styk Redakcja

Bardziej szczegółowo

Wykres 27. Często rozmawiasz z rodzicami na temat agresji, autoagresji lub innych problemów?

Wykres 27. Często rozmawiasz z rodzicami na temat agresji, autoagresji lub innych problemów? 1. Wpływ środowiska rodzinnego na zachowania autoagresywne Do czynników środowiskowych wskazujących na źródła agresji zalicza się rodzinę, także jej dalszy wpływ na wielopokoleniowe rodziny, przekazywanie

Bardziej szczegółowo

Znaczenie świadomości wychowawczej rodziców dzieci rozpoczynających edukację.

Znaczenie świadomości wychowawczej rodziców dzieci rozpoczynających edukację. Renata Sikora Znaczenie świadomości wychowawczej rodziców dzieci rozpoczynających edukację. Rodzina jest pierwszym najważniejszym środowiskiem wychowawczym w życiu człowieka. Skuteczność jej wpływów wychowawczych

Bardziej szczegółowo

WYCHOWANIE DO ŻYCIA W RODZINIE Program nauczania w gimnazjum

WYCHOWANIE DO ŻYCIA W RODZINIE Program nauczania w gimnazjum Maria Urban WYCHOWANIE DO ŻYCIA W RODZINIE Program nauczania w gimnazjum Wydawnictwo Edukacyjne Zofii Dobkowskiej Warszawa 2009 SPIS TREŚCI Założenia programu...........................................

Bardziej szczegółowo

Przygotowanie do usamodzielnienia ciężarnych wychowanek placówki resocjalizacyjno rewalidacyjnej na przykładzie Młodzieżowego Ośrodka Wychowawczego w

Przygotowanie do usamodzielnienia ciężarnych wychowanek placówki resocjalizacyjno rewalidacyjnej na przykładzie Młodzieżowego Ośrodka Wychowawczego w Przygotowanie do usamodzielnienia ciężarnych wychowanek placówki resocjalizacyjno rewalidacyjnej na przykładzie Młodzieżowego Ośrodka Wychowawczego w Kwidzynie Analizą badawczą objęto 27 wychowanek ciężarnych

Bardziej szczegółowo

Małżeństwa i rozwody. Materiały dydaktyczne Zakład Demografii i Gerontologii Społecznej UŁ

Małżeństwa i rozwody. Materiały dydaktyczne Zakład Demografii i Gerontologii Społecznej UŁ Małżeństwa i rozwody Materiały dydaktyczne Zakład Demografii i Gerontologii Społecznej UŁ Małżeństwa podstawowe pojęcia Zawarcie małżeństwa akt zawarcia związku między dwiema osobami płci odmiennej, pociągającego

Bardziej szczegółowo

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG:

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG: Niedostosowanie społeczne nieletnich. Działania, zmiana, efektywność. Justyna Siemionow Publikacja powstała na podstawie praktycznych doświadczeń autorki, która pracuje z młodzieżą niedostosowaną społecznie

Bardziej szczegółowo

Problemem głównym mojej pracy są przyczyny podejmowania miłości u młodzieży ponadgimnazjalnej

Problemem głównym mojej pracy są przyczyny podejmowania miłości u młodzieży ponadgimnazjalnej Zakończenie Problemem głównym mojej pracy są przyczyny podejmowania miłości u młodzieży ponadgimnazjalnej Do problemu głównego zostały sformułowane następujące problemy szczegółowe, które przedstawię poniżej.

Bardziej szczegółowo

BĘDĘ PRZEDSZKOLAKIEM ADAPTACJA DZIECI 3-LETNICH W PRYWATNYM PRZEDSZKOLU POD MUCHOMORKIEM W TORUNIU

BĘDĘ PRZEDSZKOLAKIEM ADAPTACJA DZIECI 3-LETNICH W PRYWATNYM PRZEDSZKOLU POD MUCHOMORKIEM W TORUNIU BĘDĘ PRZEDSZKOLAKIEM ADAPTACJA DZIECI 3-LETNICH W PRYWATNYM PRZEDSZKOLU POD MUCHOMORKIEM W TORUNIU WSTĘP Adaptacja polega na przystosowaniu się jednostki lub grupy do funkcjonowania w zmienionym środowisku

Bardziej szczegółowo

PROPONOWANA PROBLEMATYKA SEMINARIUM MAGISTERSKIEGO NA KIERUNKU NAUKI O RODZINIE W ROKU AKADEMICKIM 2016/2017

PROPONOWANA PROBLEMATYKA SEMINARIUM MAGISTERSKIEGO NA KIERUNKU NAUKI O RODZINIE W ROKU AKADEMICKIM 2016/2017 PROPONOWANA PROBLEMATYKA SEMINARIUM MAGISTERSKIEGO NA KIERUNKU NAUKI O RODZINIE W ROKU AKADEMICKIM 2016/2017 Imię i nazwisko: Ks. dr hab. prof. UR Andrzej Garbarz Zakład/Katedra: Katedra Nauk o Rodzinie

Bardziej szczegółowo

Młode kobiety i matki na rynku pracy

Młode kobiety i matki na rynku pracy OTTO POLSKA Młode kobiety i matki na rynku pracy Raport z badania OTTO Polska 2013-03-01 OTTO Polska przy wsparciu merytorycznym stowarzyszenia Aktywność Kobiet na Dolnym Śląsku przeprowadziła badanie

Bardziej szczegółowo

obiektywne subiektywne wypychające z rynku pracy wiążące z rynkiem pracy

obiektywne subiektywne wypychające z rynku pracy wiążące z rynkiem pracy Edward Dolny obiektywne subiektywne wypychające z rynku pracy wiążące z rynkiem pracy VII VI V IV III II I Czynniki zachęcające do przechodzenia na emeryturę/rentę 1. Zły stan zdrowia 21. Uzyskanie wieku

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH UKSW. Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne

WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH UKSW. Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne Załącznik do Uchwały Nr 82/2016 Senatu UKSW z dnia 19 maja 2016 r. WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH UKSW Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne PODNOSZENIE KOMPETENCJI NAUCZYCIELSKICH W PRACY Z UCZNIEM O SPECJALNYCH

Bardziej szczegółowo

Józef Augustyn SJ INTEGRACJA SEKSUALNA PRZEWODNIK. w poznawaniu i kształtowaniu własnej seksualności

Józef Augustyn SJ INTEGRACJA SEKSUALNA PRZEWODNIK. w poznawaniu i kształtowaniu własnej seksualności Józef Augustyn SJ INTEGRACJA SEKSUALNA PRZEWODNIK w poznawaniu i kształtowaniu własnej seksualności Wydawnictwo WAM Kraków 2009 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 5 ROZDZIAŁ I ROZWÓJ SEKSUALNY W OKRESIE DZIECIŃSTWA

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?...

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Spis treści Spis treści Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Koncentracja i spostrzeganie... Pamięć i wiedza... Myślenie... Kreatywność... Zadania, które pomogą

Bardziej szczegółowo

8.4. MODUŁ: SZKOŁA DLA RODZICÓW

8.4. MODUŁ: SZKOŁA DLA RODZICÓW 8.4. MODUŁ: SZKOŁA DLA RODZICÓW Innowacyjny program nauczania uczniów z zaburzeniami w zachowaniu 70 Adresaci: rodzice dzieci i młodzieży zakwalifikowani do Innowacyjnego programu nauczania uczniów z zaburzeniami

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 1 /z oddziałami integracyjnymi/ w GORLICACH

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 1 /z oddziałami integracyjnymi/ w GORLICACH KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 1 /z oddziałami integracyjnymi/ w GORLICACH Każde dziecko ma prawo do pełnego dostępu do edukacji bez względu na to, jaki prezentuje potencjał rozwojowy. Przedszkole

Bardziej szczegółowo

Patrycja Kurowska-Kowalczyk

Patrycja Kurowska-Kowalczyk Patrycja Kurowska-Kowalczyk Tło demograficzne zjawiska rozwodu Demograficzne dane statystyczne pokazują w ostatnich latach utrzymanie liczby rozwodów w Polsce na poziomie około 60 66 tysięcy: 2007 rok

Bardziej szczegółowo

SPRZĄTA, GOTUJE, PIERZE I JESZCZE CHCE PRACOWAĆ?!!! PROJEKT KOBIETA PRACUJĄCA

SPRZĄTA, GOTUJE, PIERZE I JESZCZE CHCE PRACOWAĆ?!!! PROJEKT KOBIETA PRACUJĄCA SPRZĄTA, GOTUJE, PIERZE I JESZCZE CHCE PRACOWAĆ?!!! PROJEKT KOBIETA PRACUJĄCA Polki od wielu lat starają się zaistnieć na rynku pracy. Dokładają wszelkich starań, by dowieść, że są tak samo kompetentnymi

Bardziej szczegółowo

Program Profilaktyczny Gimnazjum w Dziadowej Kłodzie

Program Profilaktyczny Gimnazjum w Dziadowej Kłodzie Gimnazjum w Dziadowej Kłodzie ul. Słoneczna 5 56 504 Dziadowa Kłoda Tel. 62 785 1780 e-mail: gimdk@wp.p Program Profilaktyczny Gimnazjum w Dziadowej Kłodzie rok 2013/2014-1 - - 2 - Główne założenia programu

Bardziej szczegółowo

Psychospołeczne uwarunkowania aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych. nosprawnych. w Warszawie. Konferencja nt.

Psychospołeczne uwarunkowania aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych. nosprawnych. w Warszawie. Konferencja nt. Konferencja nt.: Niepełnosprawni szanse i perspektywy włąw łączenia społecznego koncepcja rozwiąza zań systemowych. Warszawa: 10.10.2006 roku, Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej Psychospołeczne uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

Szkolny Program Profilaktyki na lata: Publiczne Gimnazjum nr 21 w Łodzi

Szkolny Program Profilaktyki na lata: Publiczne Gimnazjum nr 21 w Łodzi Szkolny Program Profilaktyki na lata: 2011-2016 Publiczne Gimnazjum nr 21 w Łodzi Podstawy prawne szkolnego programu profilaktyki 1. Konstytucja Rzeczypospolitej Polski. 2. Powszechna Deklaracja Praw Człowieka

Bardziej szczegółowo

Kontakty rodziców dzieci 6 i 7-letnich z przedszkolem/szkołą 1

Kontakty rodziców dzieci 6 i 7-letnich z przedszkolem/szkołą 1 Kontakty rodziców dzieci 6 i 7-letnich z przedszkolem/szkołą 1 Relacje między nauczycielami i rodzicami mogą być czynnikiem pośrednio wspierającym jakość nauczania uczniów, na co zwracają uwagę zarówno

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

Ankieta dotycząca Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych na terenie Gminy Urzędów

Ankieta dotycząca Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych na terenie Gminy Urzędów Ankieta dotycząca Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych na terenie Gminy Urzędów ANKIETA Prosimy o wypełnienie poniższej ankiety. Jest ona skierowana do mieszkańców Gminy Urzędów i ma na celu właściwe

Bardziej szczegółowo

w Legnicy Sprawozdanie z działalności Ośrodka Interwencji Kryzysowej przy Powiatowym Centrum Pomocy Rodzinie w Legnicy za 2013 rok

w Legnicy Sprawozdanie z działalności Ośrodka Interwencji Kryzysowej przy Powiatowym Centrum Pomocy Rodzinie w Legnicy za 2013 rok Ośrodek Interwencji Kryzysowej w Legnicy Sprawozdanie z działalności Ośrodka Interwencji Kryzysowej przy Powiatowym Centrum Pomocy Rodzinie w Legnicy za 2013 rok Legnica, styczeń 2014 r. SEKRETARIAT (076)

Bardziej szczegółowo

Sytuacja kobiet na polskim rynku pracy współczesność i wyzwania przyszłości

Sytuacja kobiet na polskim rynku pracy współczesność i wyzwania przyszłości Sytuacja kobiet na polskim rynku pracy współczesność i wyzwania przyszłości dr Anna Jawor-Joniewicz Jasionka, 20 września 2012 r. Podstawowe pojęcia Płeć Biologiczna (ang. sex) Kulturowa (ang. gender)

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY Tematy szkolenia PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI Wykład 2 godz. - Podejście do rozwoju psychicznego w kontekście

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI im. gen. DEZYDEREGO CHŁAPOWSKIEGO W BOJANOWIE. PODSTAWY PRAWNE SZKOLNEGO PROGRAMU PROFILAKTYKI Podstawę do szkolnego programu profilaktyki stanowią następujące akty prawne:

Bardziej szczegółowo

Z ANKIETY BADAJĄCEJ POTRZEBY TORUŃSKICH KOBIET MATEK

Z ANKIETY BADAJĄCEJ POTRZEBY TORUŃSKICH KOBIET MATEK RAPORT Z ANKIETY BADAJĄCEJ POTRZEBY TORUŃSKICH KOBIET MATEK Przygotował: Michał Siromski CZERWIEC 2016 1. Opis metodologii badania Ankieta została sporządzona w celu zdiagnozowania problemów kobiet matek

Bardziej szczegółowo

ANKIETA PROBLEMY RODZIN I DZIECI PRZEMOC W RODZINIE

ANKIETA PROBLEMY RODZIN I DZIECI PRZEMOC W RODZINIE ANKIETA PROBLEMY RODZIN I DZIECI PRZEMOC W RODZINIE 1. Jakie problemy, niekorzystne zjawiska najbardziej uwidaczniają się w gminie? (proszę zaznaczyć znakiem X maksymalnie 2 odpowiedzi) ubóstwo odejście

Bardziej szczegółowo

3. Chorzy psychicznie, w rozumieniu ustawy o ochronie zdrowia psychicznego

3. Chorzy psychicznie, w rozumieniu ustawy o ochronie zdrowia psychicznego Działania Klubu Integracji Społecznej od 2010 roku. TUTUŁ PROGRAMU Zwiększenie szans na zatrudnienie i podniesienie kompetencji społecznych poprzez stworzenie kompleksowego systemu wsparcia dla osób zagrożonych

Bardziej szczegółowo

Dr Marta Kochan - Wójcik Psychologia

Dr Marta Kochan - Wójcik Psychologia Dr Marta Kochan - Wójcik Psychologia "Nauczyciel przedmiotów zawodowych w zakresie organizacji usług gastronomicznych i hotelarstwa oraz architektury krajobrazu - studia podyplomowe" projekt realizowany

Bardziej szczegółowo

WCZEŚNIAK I JEGO RODZICE. - relacja szczególna. Anna Majos położna, psycholog

WCZEŚNIAK I JEGO RODZICE. - relacja szczególna. Anna Majos położna, psycholog WCZEŚNIAK I JEGO RODZICE - relacja szczególna Anna Majos położna, psycholog Relacja D Z I E C K O R O D Z I C E Niemowlęta mają wrodzone predyspozycje do interakcji z drugą osobą, a rodzice do odpowiedzi

Bardziej szczegółowo

ANKIETA PROBLEMY SPOŁECZNE W OPINII MIESZKAŃCÓW

ANKIETA PROBLEMY SPOŁECZNE W OPINII MIESZKAŃCÓW ANKIETA PROBLEMY SPOŁECZNE W OPINII MIESZKAŃCÓW 1. Jakie Pani/Pana zdaniem są atuty gminy? (proszę podać maksymalnie 3 odpowiedzi) 3.... 2. Co Pani/Pana zdaniem w największym stopniu ogranicza możliwości

Bardziej szczegółowo

PROJEKT SOCJALNY UZALEŻNIENIOM. Realizatorzy: Anna Osiewicz Aleksandra Zaborska Joanna Krzemińska Alicja Kowalska Joanna Trytek

PROJEKT SOCJALNY UZALEŻNIENIOM. Realizatorzy: Anna Osiewicz Aleksandra Zaborska Joanna Krzemińska Alicja Kowalska Joanna Trytek PROJEKT SOCJALNY UZALEŻNIENIOM Realizatorzy: Anna Osiewicz Aleksandra Zaborska Joanna Krzemińska Alicja Kowalska Joanna Trytek 1. Opis problemu Rodzina winna zaspokajać potrzeby fizjologiczne jak i psychologiczne

Bardziej szczegółowo

Opis treści. Wstęp 13. Część pierwsza DEFICYT MIŁOŚCI JAKO PROBLEM BADAŃ W PEDAGOGICE 15. Wprowadzenie 17

Opis treści. Wstęp 13. Część pierwsza DEFICYT MIŁOŚCI JAKO PROBLEM BADAŃ W PEDAGOGICE 15. Wprowadzenie 17 Opis treści Wstęp 13 Część pierwsza DEFICYT MIŁOŚCI JAKO PROBLEM BADAŃ W PEDAGOGICE 15 Wprowadzenie 17 ROZDZIAŁ I Eksplikacja zjawisk deficytu miłości 19 1. Teoria potrzeb Abrahama H. Masłowa 19 2. Teorie

Bardziej szczegółowo

KONSEKWENCJE NIEOBECNOŚCI RODZICÓW DLA PSYCHOSPOŁECZNEGO ROZWOJU DZIECKA

KONSEKWENCJE NIEOBECNOŚCI RODZICÓW DLA PSYCHOSPOŁECZNEGO ROZWOJU DZIECKA KONSEKWENCJE NIEOBECNOŚCI RODZICÓW DLA PSYCHOSPOŁECZNEGO ROZWOJU DZIECKA Małgorzata Sitarczyk Zakład Psychologii Wychowawczej i Psychologii Rodziny Instytut Psychologii UMCS ZNACZENIE RELACJI RODZICE -

Bardziej szczegółowo

1 Agresja Katarzyna Wilkos

1 Agresja Katarzyna Wilkos 1 2 Spis treści Wstęp 6 Rozdział I: Ujęcie wiktymologiczne przestępstw z użyciem przemocy 9 1. Rodzaje przestępstw z użyciem przemocy 9 Podział według J. Bafii 12 2. Psychospołeczne funkcjonowanie ofiar

Bardziej szczegółowo

WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu PROGRAM KSZTAŁCENIA

WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu PROGRAM KSZTAŁCENIA PROGRAM KSZTAŁCENIA Kierunek Obszar/obszary kształcenia, w których umiejscowiony jest kierunek studiów PEDAGOGIKA / Pedagogika opiekuńczo - wychowawcza NAUKI SPOŁECZNE Forma kształcenia STUDIA PODYPLOMOWE

Bardziej szczegółowo

PROCES GRUPOWY , Łódź Iwona Kania

PROCES GRUPOWY , Łódź Iwona Kania PROCES GRUPOWY 19.0.2011, Łódź Iwona Kania Człowiek jest istotą nastawioną na bycie z innymi i jego życie w większości wiąże się z grupami. Pierwszą grupą, z jaką się styka, i w której się rozwija, jest

Bardziej szczegółowo

Podmioty odpowiedzialne za planowanie kariery zawodowej: Pracodawca

Podmioty odpowiedzialne za planowanie kariery zawodowej: Pracodawca Podmioty odpowiedzialne za planowanie kariery zawodowej: Pracodawca Pracownik Treść wykładów obejmuje pracownika jako osobę odpowiedzialną za planowanie własnej kariery zawodowej. Dr AnnaWalczyna Indywidualne

Bardziej szczegółowo

Na drabinę wchodzi się szczebel po szczebelku. Powolutku aż do skutku... Przysłowie szkockie

Na drabinę wchodzi się szczebel po szczebelku. Powolutku aż do skutku... Przysłowie szkockie Na drabinę wchodzi się szczebel po szczebelku. Powolutku aż do skutku... Przysłowie szkockie Wiele osób marzy o własnym biznesie... Ale często brak im odwagi na rozpoczęcie własnej działalności gospodarczej.

Bardziej szczegółowo

Program wychowawczy w Szkole Podstawowej Nr 4 w Łowiczu w II półroczu roku szkolnego 2015/2016

Program wychowawczy w Szkole Podstawowej Nr 4 w Łowiczu w II półroczu roku szkolnego 2015/2016 Program wychowawczy w Szkole Podstawowej Nr 4 w Łowiczu w półroczu roku szkolnego 2015/2016 Podstawa prawna programu wychowawczego: Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 18 sierpnia 2015 r.

Bardziej szczegółowo

Atmosfera jasnego szczęścia, oto czego duszy dziecięcej potrzeba. W niej żyje i rozwija się dla Boga. św. Urszula Ledóchowska

Atmosfera jasnego szczęścia, oto czego duszy dziecięcej potrzeba. W niej żyje i rozwija się dla Boga. św. Urszula Ledóchowska Atmosfera jasnego szczęścia, oto czego duszy dziecięcej potrzeba. W niej żyje i rozwija się dla Boga. św. Urszula Ledóchowska ATMOSFERA: - klimat społeczny, psychospołeczny - dotyczy tego, jak członkowie

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2009 BS/134/2009 WZORY I AUTORYTETY POLAKÓW

Warszawa, październik 2009 BS/134/2009 WZORY I AUTORYTETY POLAKÓW Warszawa, październik 2009 BS/134/2009 WZORY I AUTORYTETY POLAKÓW We współczesnym społeczeństwie dość często mówi się o upadku autorytetów. Poruszane są kwestie braku wzorów osobowych zarówno w działalności

Bardziej szczegółowo

Raport z badania dotyczącego potrzeb szkoleniowych pracowników Urzędów Pracy. 1. Wstęp. 2. Dane ilościowe

Raport z badania dotyczącego potrzeb szkoleniowych pracowników Urzędów Pracy. 1. Wstęp. 2. Dane ilościowe Raport z badania dotyczącego potrzeb szkoleniowych pracowników Urzędów Pracy 1. Wstęp Niniejszy raport został opracowany celem przedstawienia potrzeb szkoleniowych pracowników Urzędów Pracy w całej Polsce

Bardziej szczegółowo

Problemy metodologiczne i organizacyjne w badaniach dotyczących kobiet. Halina Sobocka Szczapa Instytut Pracy i Spraw Socjalnych

Problemy metodologiczne i organizacyjne w badaniach dotyczących kobiet. Halina Sobocka Szczapa Instytut Pracy i Spraw Socjalnych Problemy metodologiczne i organizacyjne w badaniach dotyczących kobiet Halina Sobocka Szczapa Instytut Pracy i Spraw Socjalnych Metody badao Badania ilościowe (wywiady kwestionariuszowe, ankiety, analiza

Bardziej szczegółowo

Udział rodziców w życiu szkoły w świetle badań własnych

Udział rodziców w życiu szkoły w świetle badań własnych Udział rodziców w życiu szkoły w świetle badań własnych Konieczność współpracy rodziców ze szkołą jest sprawą oczywistą i nikt już nie dyskutuje nad tym czy jest taka potrzeba czy też nie. Problemem jest

Bardziej szczegółowo

Specyfika pracy z osobami bezrobotnym perspektywa psychologiczna

Specyfika pracy z osobami bezrobotnym perspektywa psychologiczna Specyfika pracy z osobami bezrobotnym perspektywa psychologiczna Anna Skuzińska Centrum Informacji i Planowania Kariery Zawodowej w Elblągu Plan wystąpienia Charakterystyka psychologiczna sytuacji bez

Bardziej szczegółowo

JAK MOTYWOWAĆ DZIECKO DO NAUKI

JAK MOTYWOWAĆ DZIECKO DO NAUKI JAK MOTYWOWAĆ DZIECKO DO NAUKI Motywacja to: CO TO JEST MOTYWACJA? stan gotowości człowieka do podjęcia określonego działania, w tym przypadku chęć dziecka do uczenia się, dążenie do rozwoju, do zaspokajania

Bardziej szczegółowo

Test inteligencji emocjonalnej. Katarzyna Thomas

Test inteligencji emocjonalnej. Katarzyna Thomas Test inteligencji emocjonalnej Wykresy i liczby 2013-08-01 Poufne Normy: Poland 2010 Niniejszy raport zawiera informacje i wskazówki pomocne przy rozwijaniu wiedzy i świadomości dotyczącej inteligencji

Bardziej szczegółowo

Szwedzki dla imigrantów

Szwedzki dla imigrantów Szwedzki dla imigrantów Cel kształcenia Celem kształcenia w ramach kursu Szwedzki dla imigrantów (sfi) jest zapewnienie osobom dorosłym, które nie posiadają podstawowej znajomości języka szwedzkiego, możliwości

Bardziej szczegółowo

Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka początkiem efektywnej edukacji

Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka początkiem efektywnej edukacji Konferencja: Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka początkiem efektywnej edukacji Warszawa, 19 września 2014r. Cele konferencji: Upowszechnianie wiedzy o znaczeniu wczesnego wspomagania dla rozwoju małego

Bardziej szczegółowo

Wstęp...3. I. Założenia teoretyczne programu...4. Adresaci programu...5. III. Cele programu...6. IV. Zadania Programu...6

Wstęp...3. I. Założenia teoretyczne programu...4. Adresaci programu...5. III. Cele programu...6. IV. Zadania Programu...6 POWIATOWY PROGRAM DZIAŁAŃ PROFILAKTYCZNYCH W ZAKRESIE PROMOWANIA I WDROŻENIA PRAWIDŁOWYCH METOD WYCHOWAWCZYCH W STOSUNKU DO DZIECI W RODZINACH ZAGROŻONYCH PRZEMOCĄ W RODZINIE Sandomierz 2013r. Spis treści

Bardziej szczegółowo

Grupy społeczne i ich rodzaje

Grupy społeczne i ich rodzaje Grupy społeczne i ich rodzaje Zbiorowość społeczna grupa ludzi, między którymi powstaje i, choćby przez krótki czas, utrzymuje się więź społeczna Więzi społeczne relacje i zależności wiążące jednostkę

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka agresji i przemocy w szkołach część I. mgr Jolanta Kamińska Poradnia Psychologiczno Pedagogiczna w Słupsku

Profilaktyka agresji i przemocy w szkołach część I. mgr Jolanta Kamińska Poradnia Psychologiczno Pedagogiczna w Słupsku Profilaktyka agresji i przemocy w szkołach część I mgr Jolanta Kamińska Poradnia Psychologiczno Pedagogiczna w Słupsku Raport NIK Przeciwdziałanie zjawiskom patologii wśród dzieci i młodzieży szkolnej

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY SZKOŁY PODSTAWOWEJ FUNDACJI ELEMENTARZ W GŁĘBOKIEM na lata szkolne 2012-2017

KONCEPCJA PRACY SZKOŁY PODSTAWOWEJ FUNDACJI ELEMENTARZ W GŁĘBOKIEM na lata szkolne 2012-2017 KONCEPCJA PRACY SZKOŁY PODSTAWOWEJ FUNDACJI ELEMENTARZ W GŁĘBOKIEM na lata szkolne 2012-2017 Podstawa prawna : 1) Ustawa z 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 z późn.

Bardziej szczegółowo

Warszawa, czerwiec 2013 BS/89/2013 SUKCES ŻYCIOWY I JEGO DETERMINANTY

Warszawa, czerwiec 2013 BS/89/2013 SUKCES ŻYCIOWY I JEGO DETERMINANTY Warszawa, czerwiec 2013 BS/89/2013 SUKCES ŻYCIOWY I JEGO DETERMINANTY Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej

Bardziej szczegółowo

Szkolny Program Profilaktyki. Prywatnego Gimnazjum nr 2 Szkoły Marzeń. w Piasecznie

Szkolny Program Profilaktyki. Prywatnego Gimnazjum nr 2 Szkoły Marzeń. w Piasecznie Szkolny Program Profilaktyki Prywatnego Gimnazjum nr 2 Szkoły Marzeń w Piasecznie 1. Założenia programu Program profilaktyki realizowany w naszej szkole jest oparty na strategii edukacyjnej. Strategia

Bardziej szczegółowo

DORADZTWO ZAWODOWE. Strona1. Doradztwo zawodowe

DORADZTWO ZAWODOWE. Strona1. Doradztwo zawodowe Strona1 DORADZTWO ZAWODOWE Moduł 1: Diagnoza zawodowa Pierwsze spotkanie poświęcone jest określeniu problemu z jakim zmaga się klient, oraz zaproponowaniu sposobu jego rozwiązania. Jeśli klient jest zainteresowany

Bardziej szczegółowo

Wsparcie rodziny w kontekście wczesnego wspomagania rozwoju dziecka. Paweł Wakuła Powiatowa Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Białymstoku

Wsparcie rodziny w kontekście wczesnego wspomagania rozwoju dziecka. Paweł Wakuła Powiatowa Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Białymstoku Wsparcie rodziny w kontekście wczesnego wspomagania rozwoju dziecka Paweł Wakuła Powiatowa Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Białymstoku 1 Już przed narodzeniem dziecka rodzina zmienia się i przygotowuje

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 7 W ŁOWICZU

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 7 W ŁOWICZU KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 7 W ŁOWICZU Każde dziecko ma prawo do pełnego dostępu do edukacji bez względu na to, jaki prezentuje potencjał rozwojowy. Przedszkole daje szansę rozwoju dzieciom uczy tolerancji,

Bardziej szczegółowo

Podnoszę swoje kwalifikacje

Podnoszę swoje kwalifikacje Podnoszę swoje kwalifikacje Dorota Marszałek Podejmując działania edukacyjne musisz brać pod uwagę fakt, iż współczesny rynek pracy wymaga ciągłego dokształcania i rozwoju od wszystkich poszukujących pracy,

Bardziej szczegółowo

I. Okazywanie szacunku innym ludziom, docenianie ich wysiłku i pracy, przyjęcie. postawy szacunku wobec siebie. Wnoszenie pozytywnego wkładu w Ŝycie

I. Okazywanie szacunku innym ludziom, docenianie ich wysiłku i pracy, przyjęcie. postawy szacunku wobec siebie. Wnoszenie pozytywnego wkładu w Ŝycie Podstawa programowa obowiązująca od roku szkolnego 2009/2010 III etap edukacyjny (klasy I III gimnazjum) Cele kształcenia wymagania ogólne I. Okazywanie szacunku innym ludziom, docenianie ich wysiłku i

Bardziej szczegółowo

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY Czytanie - oto najlepszy sposób uczenia się. Aleksander Puszkin Sukces jednostek i społeczeństw zależy od ich wiedzy. Kluczem do wiedzy wciąż jest czytanie.

Bardziej szczegółowo

BEZPIECZNA I PRZYJAZNA SZKOŁA

BEZPIECZNA I PRZYJAZNA SZKOŁA Opracowanie Jolanta Malanowska Powiatowy Ośrodek Edukacji w Środzie Śląskiej BEZPIECZNA I PRZYJAZNA SZKOŁA JAKOŚĆ I EFEKTYWNOŚĆ NAUCZANIA Sposób i rodzaj podejmowanych w szkole działań wychowawczych. Klimat

Bardziej szczegółowo

WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu

WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu PROGRAM KSZTAŁCENIA Kierunek Obszar/obszary kształcenia, w których umiejscowiony jest kierunek studiów PEDAGOGIKA / Edukacja wczesnoszkolna z wychowaniem przedszkolnym NAUKI SPOŁECZNE Forma kształcenia

Bardziej szczegółowo

Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych

Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych Analiza SWOT 56 MOCNE STRONY 1. Wzrost środków na aktywne formy

Bardziej szczegółowo

Prof. dr hab. Ewa Malinowska mgr Emilia Garncarek mgr Krystyna Dzwonkowska-Godula. Instytut Socjologii Uniwersytet Łódzki

Prof. dr hab. Ewa Malinowska mgr Emilia Garncarek mgr Krystyna Dzwonkowska-Godula. Instytut Socjologii Uniwersytet Łódzki Prof. dr hab. Ewa Malinowska mgr Emilia Garncarek mgr Krystyna Dzwonkowska-Godula Instytut Socjologii Uniwersytet Łódzki Kapitał ludzki kobiet i mężczyzn wybrane aspekty: Zdrowie Wygląd Kapitał społeczny

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z BADANIA. Fundacja REA Rozwój, Edukacja, Aktywność

RAPORT Z BADANIA. Fundacja REA Rozwój, Edukacja, Aktywność 1 RAPORT Z BADANIA Badanie potrzeb w zakresie rozwoju kompetencji wychowawczych wśród studentów kierunków nauczycielskich Fundacja REA Rozwój, Edukacja, Aktywność http://fundacja-rea.org/ Fundacja REA

Bardziej szczegółowo

Zapewne wasz trzylatek właśnie rozpocznie lub rozpoczął edukację przedszkolną, która wiąże się z pewnymi trudnościami dodatkowymi emocjami.

Zapewne wasz trzylatek właśnie rozpocznie lub rozpoczął edukację przedszkolną, która wiąże się z pewnymi trudnościami dodatkowymi emocjami. Współczesne przedszkola są otwarte na potrzeby rodziców i dzieci, dlatego też podejmują wiele inicjatyw i działań własnych, których celem jest podnoszenie jakości pracy placówki, a co za tym idzie podniesienie

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI

PROGRAM PROFILAKTYKI RAZEM MOŻEMY WIĘCEJ... PROGRAM PROFILAKTYKI na lata 2015/2016 2016/2017 ZESPÓŁ SZKÓŁ W GOŁASZYNIE Gołaszyn, 1 września 2015 r. SPIS TREŚCI Założenia programu... 3 Cele i zadania... 4 Zalecane metody pracy...

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYCZNY

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYCZNY SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYCZNY w SZKOLE PODSTAWOWEJ im. S. KRASIŃSKIEGO w CHOTOMOWIE (na okres od września 2013 r. do 31 sierpnia 2016 r.) PODSTAWA PRAWNA 1. Rozporządzenie MENiS z dnia 07.01.2003 roku

Bardziej szczegółowo

Współpraca doradcy zawodowego z rodzicami. Elwira Zadęcka Krakowska Szkoła Doradztwa Zawodowego

Współpraca doradcy zawodowego z rodzicami. Elwira Zadęcka Krakowska Szkoła Doradztwa Zawodowego Współpraca doradcy zawodowego z rodzicami Elwira Zadęcka Krakowska Szkoła Doradztwa Zawodowego Wybór zawodu wyznacza kierunek kształcenia wyznacza kierunek i stopień rozwoju osobowości umożliwia przynależność

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa nr 1 w Lubiczu Dolnym SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI NA LATA

Szkoła Podstawowa nr 1 w Lubiczu Dolnym SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI NA LATA Szkoła Podstawowa nr 1 w Lubiczu Dolnym SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI NA LATA 2013 2014 2014 2015 2015-2016 PODSTAWY PRAWNE SZKOLNEGO PROGRAMU PROFILAKTYKI 1. Konstytucja Rzeczypospolitej Art. 72. 2. Konwencja

Bardziej szczegółowo

Zasada równości szans w projektach PO KL

Zasada równości szans w projektach PO KL Zasada równości szans w projektach PO KL Warszawa, 11 kwietnia 2011 r. Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Słownik GENDER Projekt współfinansowany

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI. GIMNAZJUM NR 1 im. JANA PAWŁA II w OZORKOWIE

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI. GIMNAZJUM NR 1 im. JANA PAWŁA II w OZORKOWIE GIMNAZJUM NR 1 im. JANA PAWŁA II w OZORKOWIE Wartość człowieka ocenia się nie po tym co posiada, ale po tym kim jest Jan Paweł II Cele główne programu: Do mnie należy wybór i słów, i czynów, i dróg (-)

Bardziej szczegółowo

Podstawowe informacje o orzecznictwie sądów powszechnych w sprawach o rozwód

Podstawowe informacje o orzecznictwie sądów powszechnych w sprawach o rozwód Marlena Gilewicz Naczelnik Wydziału Statystyki w Departamencie Organizacyjnym w Ministerstwie Sprawiedliwości Podstawowe informacje o orzecznictwie sądów powszechnych w sprawach o rozwód W latach 2000

Bardziej szczegółowo

innowacjewedukacji.pl RAPORT ZE SZKOLEŃ PILOTAŻOWYCH COACHING W EDUKACJI 2013/2014

innowacjewedukacji.pl RAPORT ZE SZKOLEŃ PILOTAŻOWYCH COACHING W EDUKACJI 2013/2014 RAPORT ZE SZKOLEŃ PILOTAŻOWYCH COACHING W EDUKACJI 2013/2014 W listopadzie 2013 roku odbyła się konferencja poświęcona tematyce coachingu w edukacji, popularnego zwłaszcza w Anglii, a cieszącego się rosnącym

Bardziej szczegółowo

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska Nasza ziemia jest zdegenerowana, dzieci przestały być posłuszne rodzicom Tekst przypisywany egipskiemu kapłanowi

Bardziej szczegółowo

Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych

Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych Analiza SWOT 62 MOCNE STRONY 1. Wzrost środków na aktywne formy

Bardziej szczegółowo

Projekt z dnia 25 czerwca 2015 r. z dnia... 2015 r.

Projekt z dnia 25 czerwca 2015 r. z dnia... 2015 r. Projekt z dnia 25 czerwca 2015 r. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia... 2015 r. w sprawie zakresu i form prowadzenia w szkołach i placówkach systemu oświaty działalności wychowawczej,

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA DLA MŁODYCH PRZEWODNIK TRENERA. PRACA ŻYCIE UMIEJĘTNOŚCI

AKADEMIA DLA MŁODYCH PRZEWODNIK TRENERA.  PRACA ŻYCIE UMIEJĘTNOŚCI PRACA ŻYCIE UMIEJĘTNOŚCI www.akademiadlamlodych.pl PODRĘCZNIK WPROWADZENIE Akademia dla Młodych to nowa inicjatywa mająca na celu wspieranie ludzi młodych w rozwijaniu umiejętności niezbędnych w ich miejscu

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE na lata 2011-2013

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE na lata 2011-2013 Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr IV/14/11 Rady Gminy Turek z dnia 23 lutego 2011 r. GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE na lata 2011-2013 WSTĘP Rodzina jest podstawową i niezastąpioną grupą,

Bardziej szczegółowo

SYSTEM MOTYWACYJNY W KLASACH I - III

SYSTEM MOTYWACYJNY W KLASACH I - III SYSTEM MOTYWACYJNY W KLASACH I - III MOTYWACJA UCZNIA DO NAUKI 1. Pojęcie motywacji 2. Procesy motywacyjne 3. Rodzaje motywacji 4. Motywowanie ucznia w klasach I - III Pojęcie motywacji Motywacja rozumiana

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Psychologia potrzeb. Dr Monika Wróblewska EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Psychologia potrzeb. Dr Monika Wróblewska EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Psychologia potrzeb Dr Monika Wróblewska Uniwersytet w Białymstoku 10 czerwca 2010 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL 1. Specyfika potrzeb

Bardziej szczegółowo

to umiejętność radzenia sobie z własnymi emocjami i zdolność rozumienia innych ludzi. Ma ona decydujące znaczenie w kwestii tworzenia dobrych relacji

to umiejętność radzenia sobie z własnymi emocjami i zdolność rozumienia innych ludzi. Ma ona decydujące znaczenie w kwestii tworzenia dobrych relacji to umiejętność radzenia sobie z własnymi emocjami i zdolność rozumienia innych ludzi. Ma ona decydujące znaczenie w kwestii tworzenia dobrych relacji ze swoim otoczeniem i poczucia spełnienia się w życiu.

Bardziej szczegółowo

Program doradztwa zawodowego w Gimnazjum im. Ks. Zdzisława Peszkowskiego w Krążkowach

Program doradztwa zawodowego w Gimnazjum im. Ks. Zdzisława Peszkowskiego w Krążkowach Program doradztwa zawodowego w Gimnazjum im. Ks. Zdzisława Peszkowskiego w Krążkowach Opracowały: Edyta Szczerbuk Ilona Pelc ZAŁOŻENIA PROGRAMU Program został opracowany jako potrzeba pomocy, usytuowana

Bardziej szczegółowo

Raport: Oczekiwania studentów względem rynku pracy

Raport: Oczekiwania studentów względem rynku pracy Raport: Oczekiwania studentów względem rynku Wyniki badań Plany kariery Brak planów rozwoju zawodowego jest powszechnym problemem występującym w Polsce. Zdaniem ekspertów tego rodzaju plany powinny być

Bardziej szczegółowo

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016 Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016 Drodzy Rodzice, Szanowni Pedagodzy, Nauczyciele oraz Wychowawcy! Pozytywny rozwój jest elementem tzw. pozytywnej profilaktyki. Idea ta nie

Bardziej szczegółowo