POSTĘPY NAUKI O MÓZGU RAPORT ROCZNY STOWARZYSZENIA DANA 2009

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "POSTĘPY NAUKI O MÓZGU RAPORT ROCZNY STOWARZYSZENIA DANA 2009"

Transkrypt

1 POSTĘPY NAUKI O MÓZGU RAPORT ROCZNY STOWARZYSZENIA DANA 2009 Wprowadzenie dr med. Carlos Belmonte Perspektywy badań nad substancjami wywołującymi uzależnienia dr med. Floyd E. Bloom

2 POSTĘPY NAUKI O MÓZGU RAPORT ROCZNY STOWARZYSZENIA DANA 2009 Wprowadzenie dr med. Carlos Belmonte Perspektywy badań nad substancjami wywołującymi uzależnienia dr med. Floyd E. Bloom Redakcja naukowa dr med. Floyd E. Bloom dr med., dr Dennis W. Choi dr med. Joseph T. Coyle Redakcja Ben Mauk Redakcja wydania polskiego James Dutt Robert Kuba Filipkowski Korekta Agnieszka Kasprzycka

3 The EUROPEAN DANA AllIANCE FOR the BRAIN Prezes William Safire Wiceprezesi Colin Blakemore, PhD, ScD, FRS Pierre J. Magistretti, MD, PhD Przewodniczący Edward F. Rover Komitet wykonawczy Carlos Belmonte, MD, PhD Anders Björklund, MD, PhD Joël Bockaert, PhD Albert Gjedde, Dr Med, MD, FRSC Sten Grillner, MD, PhD Małgorzata Kossut, MSc, PhD Richard Morris, DPhil, FRSE, FRS Dominique Poulain, MD, DSc Wolf Singer, MD, PhD Piergiorgio Strata, MD, PhD Eva Syková, MD, PhD, DSc Dyrektor wykonawczy Barbara E. Gill Europejskie Stowarzyszenie na rzecz Krzewienia Wiedzy o Mózgu Dana (EDAB, ang. European Dana Alliance for the Brain) jest grupą 265 czołowych specjalistów w dziedzinie neuronauki (nauki badającej działanie układu nerwowego), reprezentujących 27 krajów, wśród których jest dziesięciu laureatów Nagrody Nobla. Zadaniem Stowarzyszenia jest zwiększenie powszechnej świadomości dotyczącej postępów w badaniach nad mózgiem i płynących z nich korzyści. Organizacja ta, założona w roku 1997, służy jako platforma łącząca badania naukowe, samych naukowców i ogół społeczeństwa. A Dana Alliance for the Brain Inc publication prepared by EDAB, the European subsidiary of DABI

4 SPIS TREśCI Wprowadzenie 5 dr med., dr Carlos Belmonte prezes International Bain Research Oraganization Perspektywy badań nad substancjami wywołującymi uzależnienia 9 dr med. Floyd E. Bloom Mapowanie ścieżek wiodących do uzależnienia 15 Elizabeth Norton Lasley Nowe kierunki w badaniach nad chorobą Alzheimera; sukcesy i porażki 25 Tom Valeo W poszukiwaniu lepszych terapii schizofrenii; o roli przypadku w nauce 37 Hakon Heimer Interfejs mózg-maszyna; pomysły z literatury fantastyczno-naukowej stają się rzeczywistością 47 Brenda Patoine Problem otyłości; zdradzeni przez hormony 57 Scott Edwards Zespół stresu pourazowego (PTSD) i uraz czaszkowo-mózgowy; leczenie pobite(wne)go mózgu 67 Kayt Sukel Podsumowanie; inne ważniejsze dokonania naukowe 2008 roku 79 John Timmer Przypisy 91 Wizja i cele Stowarzyszenia Dana 101 Spis treści 3

5

6 WPROWADZENIE dr med. Carlos Belmonte Prezes International Brain Research Organization tłumaczenie: Agnieszka Kasprzycka Neuronaukowcy ze stażem odpowiednio długim, by mieć właściwe pojęcie o postępach w badaniach nad mózgiem, podzielają moje poczucie, że żyjemy w dobie rewolucji. Rewolucje całkowicie odmieniają ludzkie życie i często pożerają własne dzieci, dlatego doniosłe odkrycia, dokonane przez wybitnych naukowców zaledwie kilka lat temu, obecnie pozostają anonimowe i zepchnięte na margines przez ekscytujące wyniki najnowszych badań. Ale badacze muszą odsunąć nostalgię na bok, by zwrócić się w stronę bardzo obecnie realnej szansy odpowiedzi na fundamentalne pytania dotyczące ludzkiego mózgu pytania, które jeszcze nie tak dawno wydawały się niedostępne. Leczenie wielu istotnych zaburzeń mózgu wciąż pozostaje poza naszym zasięgiem. Zarówno naukowcy, jak i kadra kierownicza zakładów opieki zdrowotnej nieustannie narzekają na trudności związane z przełożeniem podstawowych odkryć badawczych na leczenie ludzi, co stanowi źródło frustracji dla neuronaukowców zajmujących się badaniami klinicznymi i podstawowymi. Jednakże zrozumienie molekularnych i komórkowych mechanizmów leżących u podstaw chorób mózgu jest najbezpieczniejszą i najszybszą drogą do znalezienia skutecznych form terapii służących zapobieganiu i leczeniu tych schorzeń. Raport roczny Postępy nauki o mózgu Stowarzyszenia Dana każdego roku wskazuje na te obiecujące postępy neuronaukowe, które stają się pomostem pomiędzy badaniami podstawowymi a praktyką kliniczną. W zapoczątkowanym w tym roku nowym formacie raportu do omówienia została wybrana pewna liczba gorących tematów, by dostarczyć czytelnikom aktualny przegląd ostatnich osiągnięć i wskazać na ich znaczenie w kontekście wiedzy podstawowej i klinicznej. Powstanie samego raportu wynika z silnego przekonania o tym, jak istotne jest rozpowszechnianie wiedzy naukowej. Co ważniejsze, celem raportu jest powiększenie liczby odbiorców zainteresowanych tymi badaniami. Szybki postęp w neuronauce nieustannie dostarcza nowych wiadomości na temat różnych aspektów funkcjonowania mózgu, co sprawia, że nawet naukowcom trudno jest pozostawać na bieżąco z najświeższymi odkryciami. Publikacja, która przynosi zarówno profesjonalnym neuronaukowcom, jak i laikom przegląd największych osiągnięć w badaniach nad mózgiem, przy zachowaniu przystępnej i atrakcyjnej formy oraz jednoczesnym utrzymaniu wysokiej jakości informacji naukowej, jest bezcennym źródłem. Wprowadzenie 5

7 Początki Tygodnia Mózgu W 1992 roku Fundacja Dana zdecydowała podzielić się ze społeczeństwem wiadomościami dotyczącymi postępów w badaniach nad mózgiem, które mają miejsce w laboratoriach i szpitalach na całym świecie. Przecież w końcu to społeczeństwo właśnie będzie ostatecznym beneficjentem rozwoju wiedzy o mózgu. Fundacja wspierała, najpierw w Stanach Zjednoczonych a następnie w Europie, stowarzyszenie utworzone przez grupę uznanych neuronaukowców, którzy oddali się pracy nad upublicznianiem wiedzy o badaniach nad mózgiem i ich potencjale i rozpoczęli przekazywanie informacji w sposób zrozumiały i przystępny. Tak narodziło się Stowarzyszenie Dana. W owym czasie wielu czynnych neuronaukowców patrzyło na tę inicjatywę ze sceptycyzmem, myśląc, że jest to zbyt duża odpowiedzialność dla prywatnej fundacji i że powinno się ją raczej przekazać w ręce publicznych i rządowych instytucji. Popularność Tygodnia Mózgu oraz sukces wielorakich publikacji i działań na całym świecie, włączając w to raport roczny Stowarzyszenia Dana o postępach nauki o mózgu, ilustruje błędność takiego osądu. Fundacji udało się rozbudzić w społeczeństwie przekonanie, że neuronauka bezpośrednio odnosi się do ich osobistego życia. Leczenie występujących współcześnie zaburzeń W tym roku raport zajmuje się przede wszystkim postępami osiągniętymi w rozumieniu zaburzeń mózgu, takich jak choroba Alzheimera, schizofrenia i uszkodzenia mózgu wskutek bezpośrednich urazów głowy, występujących szczególnie często we współczesnych społeczeństwach. Jednakże raport nie pomija także wkładu neuronaukowców w zrozumienie innych problemów społecznych, takich jak nadużywanie substancji uzależniających i otyłość, ani też dyskusji nad możliwościami oferowanymi przez nowo powstające technologie. Jedna z nowszych hipotez, która twierdzi, że choroba Alzheimera jest spowodowana zaburzeniem zdolności komórek nerwowych do zmian w połączeniach międzyneuronalnych, stanowi atrakcyjne uzupełnienie do dominujących teorii koncentrujących się na blaszkach amyloidowych i kłębkach neurowłókienkowych. Wydaje się, że blaszki i kłębki są raczej skutkiem niż przyczyną tej choroby. Podobnie, ostatnie badania poszukujące przyczyn schizofrenii wskazały nowe obszary aktywności neuronalnej. W tym przypadku chodzi o nieprawidłowości związane z funkcjonowaniem głównego neuroprzekaźnika w mózgu glutaminianu, mogące stanowić przyczyny bardziej pierwotne niż te proponowane wcześniej przez naukowców. W ramach leczenia zespołu stresu pourazowego naukowcy badali nowe obszary mózgu, ale także nowe terapie i technologie mające na celu złagodzenie uporczywych wspomnień związanych z traumatycznymi wydarzeniami oraz zredukowanie bezpo- 6 Wprowadzenie

8 średnich skutków wywołanych uszkodzeniem mózgu. Terapie te obejmują zarówno metody przywoływania wspomnień poprzez rzeczywistość wirtualną, jak i zastosowanie leków łagodzących cytotoksyczne skutki urazu mózgu. Niektóre symptomy zespołu stresu pourazowego, jak alkoholizm, nadużywanie leków oraz nadmierne objadanie się były niegdyś traktowane raczej jako zależne od woli człowieka przejawy wad charakteru niż zaburzenia spowodowane złym funkcjonowaniem mózgu. Dzisiaj naukowcy coraz bardziej zdają sobie sprawę z roli, jaką w kompulsywnym spożywaniu substancji uzależniających czy jedzenia pełni znajdujący się w mózgu układ nagrody. Zarówno w przypadku otyłości, jak i alkoholizmu naukowcy są przekonani, że prawidłowo rozpoznali te obszary mózgu, które są odpowiedzialne za kontrolę zachowań i podatność na uzależnienia. Innego rodzaju kontrola była kluczowa w doskonaleniu interfejsu łączącego mózg z maszyną. Miałby on umożliwiać osobom unieruchomionym przez uszkodzenia systemu nerwowego interakcję ze środowiskiem za pomocą urządzeń sterowanych przez impulsy elektryczne odbierane z komórek nerwowych lub mięśniowych. Dzięki poczynionym w ostatnich latach postępom także to marzenie staje się coraz bardziej realne. Nauka o mózgu w skali globalnej Różnorodność i doniosłość odkryć opisanych w Raporcie rocznym 2009 uwydatniają zarówno ich potencjał do ułatwienia życia milionom ludzi cierpiących z powodu zaburzeń systemu nerwowego, jak i pomagają uzasadnić wysiłki naukowców i instytucji grantowych w badaniach nad mózgiem. Jednakże dodatkowa rola badań neuronaukowych w pogłębianiu wiedzy na temat mechanizmów działania prawidłowo funkcjonującego mózgu ludzkiego będzie miała w dalszej perspektywie równie duży albo nawet większy wpływ na nasze życie. Na przykład: pojęcie odpowiedzialności prawnej i winy, metody edukacyjne czy też możliwość zewnętrznej kontroli mózgu prowadzącej do odpowiedniego modulowania ludzkich zachowań to wszystko zostanie w przyszłości określone dzięki postępom w neuronauce. Procesy, w wyniku których mózg generuje świadomość, oraz inne złożone funkcje poznawcze pozostają wciąż nieznane, ale stają się coraz bardziej osiągalne dla naukowych analiz i, wnosząc z dynamiki dotychczasowych postępów, jesteśmy bliżej ich zrozumienia, niż dawniej myśleliśmy. Naukowa analiza wyjaśniająca ludzkie zachowania z pewnością będzie miała ogromny wpływ na społeczeństwo, a zgłębianie tajemnic mózgu stanie się najważniejszym naukowym wyzwaniem XXI wieku. Musimy włączyć wszystkie kraje świata w naukową przygodę, jaką jest badanie mózgu. W globalnej społeczności, znajdującej się nieustannie na progu konfliktu, nauka stanowi terytorium wspólne, na którym racjonalność jest podstawową siłą sprawczą i gdzie pojęcia i teorie muszą być eksperymentalnie sprawdzone, by mogły zostać zaakceptowane. Naukowe badania należą do tych nielicznych aktywności ludzkich, którym przyświecają ogólnie uznane wartości etyczne, zatem oferują wspólny Wprowadzenie 7

9 grunt, na którym można współpracować mimo indywidualnych różnic i odmiennych przekonań. Gdy bierzemy pod uwagę tę dodatkową rolę nowoczesnej nauki, badania naukowe nad mózgiem jawią się jako szczególnie ekscytujące pole do testowania możliwości globalnej współpracy. 8 Wprowadzenie

10 perspektywy BADAń NAD SUBSTANCJAMI WYWOłUJąCYMI UZAleżNIENIA dr med. Floyd E. Bloom profesor emerytowany, Department of Molecular and Integrative Neuroscience, The Scripps Research Institute dyrektor Alkermes, Inc. dyrektor Elan Pharmaceuticals, Inc. tłumaczenie: prof. dr hab. Piotr Popik W ostatnim roku najważniejszych odkryć dotyczących mózgu dokonano niewątpliwie w dziedzinie badań nad uzależnieniami i ich leczeniem; zostaną one opisane w kolejnym rozdziale. Wśród nich na szczególną uwagę zasługują nowe potencjalne leki wspomagające proces stopniowego obniżania dawek niemal wszystkich legalnych i nielegalnych substancji uzależniających, po które sięga człowiek. Właśnie te osiągnięcia zasługują na specjalne wyróżnienie wśród innych, nawet najwybitniejszych tegorocznych dokonań naukowych. Badania te pozwalają nam również zrozumieć proces, dzięki któremu naukowcy odkrywają, jak narkotyki wpływają na mózg, a także jaki jest wpływ wcześniejszych doświadczeń z narkotykiem na rozwój uzależnienia. Co więcej, lepsze zrozumienie naturalnej historii rozwoju choroby uzależnieniowej kiedy się zaczyna, jak długo trwa (leczona i nieleczona), jaki jest wpływ czynników genetycznych i środowiskowych na długość jej trwania będzie pomocne osobom uzależnionym w podjęciu decyzji co do sposobu i czasu rozpoczęcia terapii. Poszukiwanie właściwych receptorów Niedawne badania wykonane przez Narodowe Instytuty Zdrowia USA wskazują, że ponad 22 miliony Amerykanów wykazuje znaczące problemy związane z braniem narkotyków, lecz mniej niż 25 procent z tej liczby otrzymuje prawidłowe leczenie. Ponad 80 procent skazanych w więzieniach federalnych i stanowych odsiaduje wyroki z powodu przestępstw związanych z alkoholem lub innymi narkotykami. Ci, którzy w czasie pobytu w więzieniach nie są leczeni, niemal zawsze wracają do nałogu po opuszczeniu zakładu. Perspektywy badań nad substancjami wywołującymi uzależnienia 9

11 Zainteresowanie tematem uzależnień znacząco zwiększyło się w wyniku nasilonego używania heroiny i marihuany przez personel wojskowy biorący udział w wojnie wietnamskiej. Obserwacja ta skłoniła prezydenta Nixona do ogłoszenia regulacji prawnych zmierzających do zapobiegania uzależnieniom narkotykowym (tzw. Special Action Office on Drug Abuse Prevention) w 1971 r. Ten krok z kolei skłonił Narodowy Instytut Zdrowia Psychicznego USA do intensyfikacji badań nad alkoholizmem i innymi formami uzależnień narkotykowych. Badania epidemiologiczne wykazały, że wielu z żołnierzy było zbyt młodych, by legalnie kupować alkohol, tymczasem czysta heroina i marihuana były łatwo dostępne, w dodatku za niewielkie pieniądze. Również w tym czasie naukowcy zaczęli uświadamiać sobie, jak niewiele wiedzą o tym, dlaczego przyjmowanie alkoholu (etanolu) prowadzi do upicia się lub w jaki sposób nielegalne narkotyki (heroina, kokaina i marihuana) pośrednio wpływają na funkcjonowanie sześciu badanych wówczas neuroprzekaźników (acetylocholiny, dopaminy, noradrenaliny, serotoniny, glutaminianu i kwasu gamma-aminomasłowego (GABA)). Ożywione badania nad substancjami uzależniającymi początkowo dotyczyły receptora, przez który narkotyki opioidowe wywołują efekty u zwierząt laboratoryjnych. Gdy receptory te zostały opisane przez kilka niezależnych i konkurujących ze sobą grup badawczych, niektórzy uczeni zaczęli się zastanawiać, dlaczego w mózgu w ogóle znajdują się takie receptory i jaka jest ich funkcja. W ciągu pięciu lat te rozważania przyniosły niespodziewane odkrycia: receptory opioidowe istnieją, ponieważ właśnie na nie działają nieznane wcześniej neuroprzekaźniki. Nazwano je później endorfinami, czyli endogennymi (naturalnie występującymi) substancjami morfinopodobnymi. W końcu naukowcy zdefiniowali trzy rodziny genów dla trzech różnych endorfin, wykazujących ekspresję w trzech różnych obwodach neuronalnych razem z trzema głównymi rodzajami receptorów. Alkoholizm zyskuje większą uwagę Opisane wyniki badań naukowych wywarły niezwykły wpływ na neuronaukę. Niektórzy uczeni przyjęli odkrycie nieznanego neuroprzekaźnika, którego receptory reagują na opioidy jako dobrą przesłankę sugerującą, że być może inne substancje silnie oddziałujące na mózg (takie jak np. marihuana i benzodiazepiny używane jako leki hamujące odczucia lękowe) działają poprzez receptory dla innych nieznanych neuroprzekaźników w ośrodkowym układzie nerwowym. Nic więc dziwnego, że wkrótce zidentyfikowano endogenne kannabinoidy neuroprzekaźniki, których receptory umożliwiają działanie marihuany. Z kolei efekty benzodiazepin wkrótce przypisano specyficznej kombinacji podjednostek budujących receptory dla GABA. Drugą konsekwencją odkrycia systemów endorfinowych było zwrócenie uwagi na ich udział w działaniu alkoholu i w leczeniu alkoholizmu. Silni i selektywni antagoniści blokujący receptory opioidowe byli już używani do leczenia zatrucia (przedawkowania) 10 Perspektywy badań nad substancjami wywołującymi uzależnienia

12 opioidami oraz heroinizmu wśród pacjentów szpitali w więzieniach federalnych. Eksperymentatorzy zaczęli się zastanawiać nad ich wpływem na inne substancje uzależniające, których mechanizm działania nie był znany dotyczyło to zwłaszcza alkoholu. W latach 70-tych naukowcy nie byli zainteresowani badaniem efektów alkoholu. Porównując jego siłę działania z lekami uspakajającymi, uważano, że alkohol jest bardzo słaby, ponieważ dla efektu przeciwlękowego potrzebne są gramy alkoholu, a dopiero dziesiątki gramów powodują efekty upicia. Jednakże do wczesnych lat tych kilka grup badawczych zdołało wykazać, że antagoniści receptorów opioidowych hamują reakcję samopodawania alkoholu u zwierząt i odwracają efekty niskich dawek alkoholu na neurony w tkance nerwowej. Badania nad działaniem alkoholu wpisywały się dobrze w nurt innych prac doświadczalnych, w których specyficzne rejony mózgu określono mianem układu nagrody (rozkoszy). Chodzi tu o projekcje dopaminowe z substancji czarnej oraz niewielki zespół neuronów przedniego podwzgórza, znany jako jądro półleżące przegrody. Uzyskane wyniki, szeroko dyskutowane w następnym rozdziale, potwierdziły opisane wcześniej, hamujące efekty antagonistów receptorów opioidowych na reakcję samopodawania alkoholu w modelach zwierzęcych. Co więcej, zachęciły klinicystów do stosowania tych antagonistów u alkoholików; badania kliniczne wykazały prawie zupełny brak działań niepożądanych. Ostatecznie, FDA (ang. Food and Drug Administration, amerykańska Agencja ds. Żywności i Leków) dopuściła w terapii alkoholizmu używanie antagonistów receptorów opioidowych i innych leków hamujących farmakologiczne efekty działania alkoholu na komórki nerwowe. Walka z przesądami dotyczącymi uzależnień Wracając do żołnierzy wojny wietnamskiej: w latach 70-tych (ale takie przekonanie funkcjonuje także obecnie wśród wielu, którym wydaje się, że wiedzą coś o uzależnieniach) uzależnienie od narkotyków było traktowane przez organy ścigania i system sprawiedliwości jako zaburzenie natychmiastowe i nieuleczalne, wywołujące głód narkotykowy tak silny, że żaden świadomy wysiłek nie mógłby go pokonać. U osób uzależnionych pozbawionych narkotyku zachowania przestępcze podejmowane w celu jego zdobycia uważano wręcz za zrozumiałe. Jednakże gdy ponownie porównano sporą grupę żołnierzy po roku i trzech latach od powrotu z Wietnamu z odpowiednią grupą kontrolną w tym samym wieku, wyniki okazały się niezwykłe. Początkowo, tuż po powrocie prawie 80% byłych żołnierzy wykazywało kontakt z marihuaną (potwierdzały to badania moczu na obecność narkotyku), połowa z nich próbowała morfiny lub opium, a prawie 20% wykazywało objawy kwalifikujące ich jako uzależniony w czasie służby. Jednakże rok później tylko 5% z tych, którzy byli uzależnieni od opioidów w czasie działań wojennych, wciąż wykazywało uzależnienie po powrocie do Stanów Zjednoczonych. Te osoby, które nie były już uzależnione, właściwie nie otrzymywały żadnej terapii. Lee Robbins z Washington University w Saint Louis, główny epide- Perspektywy badań nad substancjami wywołującymi uzależnienia 11

13 miolog tych badań, wysnuł wniosek, że przyczyną powszechności używania narkotyków w czasie wojny była ich szeroka dostępność i niska cena. Tak więc powszechne mniemanie, że człowiek raz uzależniony pozostanie takim do końca życia okazało się błędne. Uzależnienie nie trwa wiecznie, ponieważ może być przerwane przez zmianę warunków życia lub, być może, przez skuteczną terapię. Co ciekawe, u weteranów wojennych wykazujących patologiczne zachowania społeczne przed Wietnamem, pozostawanie w nałogu i fiasko leczenia były równie częste jak wśród społeczności cywilnej i penitencjariuszy więzień federalnych. Wieloletni alkoholizm dotyka niemal 20% ogólnej populacji (genetyczne predyspozycje występowania i oporności na uzależnienia są ważnym zagadnieniem badawczym wykraczającym jednak poza ramy niniejszego opracowania). Jeśli już mowa o legalnych substancjach uzależniających, warto zauważyć, że wśród przyczyn umieralności w USA wymienianych przez raport Physicians and Lawyers for National Drug Abuse Policy 2008 palenie tytoniu zajmuje miejsce pierwsze zaś picie alkoholu miejsce trzecie, zaraz za chorobami nowotworowymi. Droga do lepszego leczenia Badania nad farmakologicznymi terapiami alkoholizmu otworzyły drogę dla poszukiwań leków na inne uzależnienia. Jednakże większość lekarzy nigdy nie otrzymało odpowiedniego wyszkolenia dotyczącego rozpoznawania i leczenia pacjentów uzależnionych. Osoby zatrzymane z powodu prowadzenia pod wpływem alkoholu i przywiezione na oddział pogotowia ratunkowego mają dodatkowy kłopot, ponieważ przeważająca część programów ubezpieczeniowych w większości stanów USA z definicji nie pokrywa wydatków związanych z leczeniem pijanych klientów. Większość lekarzy o ile w ogóle mają czas na rozmowę, rozpoznanie choroby uzależnieniowej i wdrożenie leczenia nie wierzy, że terapia jest możliwa lub pomocna. Przeciwnie, lekarze ci uważają, że wystarczy terapia w formie doradztwa, prowadzona przez innego specjalistę. W ramach prób klinicznych wykazano, że połączenie leczenia antagonistami receptorów opioidowych z terapią grupową przynosi efekty wśród osób, które chcą się leczyć, jednakże większość uzależnionych wcale nie szuka pomocy. Sam więc dostęp do systemu leczenia, w którym w dodatku nie uwzględnia się efektywnych metod terapeutycznych, nie zmieni zatem sytuacji. Jednak naciski pacjentów świadomych swego uzależnienia lub uzależnienia osób bliskich mogą w końcu doprowadzić do szerszego stosowania nowoczesnych metod leczenia. Nie ulega wątpliwości, że w ostatnich latach obserwuje się tutaj znaczący postęp, także dzięki wynikom badań biomedycznych. 12 Perspektywy badań nad substancjami wywołującymi uzależnienia

14 POSTĘPY NAUKI O MÓZGU RAPORT ROCZNY 2008

15

16 NARKOTYKI Mapowanie ścieżek wiodących do uzależnienia Elizabeth Norton Lasley tłumaczenie: prof. dr hab. Piotr Popik Raymond F. Anton (z lewej) i Gabor Oroszi w laboratorium w Medical University of South Carolina (dr med. Raymond F. Anton / Medical University of South Carolina) Narkotyki 15

17 Wieloletnie badania sugerowały, że uzależnienia są zaburzeniami o podłożu neurobiologicznym. Medycyna dysponuje już kilkoma lekami skutecznymi w terapii alkoholizmu, a kilka nowych zostanie niebawem wprowadzonych. Prace badawcze wykonane w 2008 r. sugerują, że różne rodzaje uzależnień mogą mieć podłoże genetyczne. Jedna z linii badań wskazuje, że odpowiedź alkoholików na leczenie może zależeć od różnic w budowie jednego z kluczowych receptorów. Inne wyniki sugerują, że obserwowane różne rodzaje alkoholizmu zależą od aktywności odmiennych obwodów neuronalnych. W przyszłości będą istniały terapie ukierunkowane na konkretny rodzaj uzależnienia; terapie te będą zapewniały najlepszą skuteczność każdemu konkretnemu pacjentowi. Choć największy postęp w badaniach w 2008 r. dotyczy samych korzeni alkoholizmu, ich implikacje dostarczą wiedzy mającej zastosowanie w rozumieniu zjawiska uzależnienia. Okazuje się, że badania nad alkoholizmem i innymi uzależnieniami przeplatają się wzajemnie, niekiedy w zaskakujący sposób. W kierunku receptora opioidowego Badania nad uzależnieniami i nasza wiedza o tym zjawisku koncentrują się wokół opioidów. Chodzi tu nie tylko o opium (ekstrakt z maku, znany z czasów starożytnych z powodu najsilniejszych właściwości przeciwbólowych), lecz również jego pochodne, takie jak heroina, morfina i kodeina. Wszystkie opioidy mają jednak znaną wadę działają uzależniająco. W pierwszej połowie XX wieku badacze poszukiwali równie skutecznego leku przeciwbólowego, który nie powodowałby uzależnienia, jednak wysiłki te nie przyniosły rezultatu. Pomimo tych poszukiwań, dziedzina leczenia uzależnień nie rozwijała się znacząco w czasie wspomnianego półwiecza. Jak zauważa Ting Kai Li, dyrektor amerykańskiego National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism (NIAAA), nie tylko badania uzależnień, lecz w ogóle badania behawioralne rozwijały się zbyt wolno, aby uznano je za część neuronauki. Zachowanie się zwierząt i ludzi powszechnie uznawano za coś intencjonalnego, rodzaj wyboru dobrego lub złego, nie zaś za wynik procesów nerwowych. To prawda, że picie alkoholu lub używanie narkotyków może się rozpocząć jako zachowanie podległe woli twierdzi Li jednak dla niektórych osób zachowanie podległe woli może przerodzić się w zachowanie powtarzające się, a potem w kompulsywne. Zagadnienie owej zmiany w mózgu, która powoduje uzależnienie, zostało uznane za priorytet, gdy rząd USA rozpoczął walkę z narkotykami w latach 70-tych. Do rozwiązania tej zagadki na początku lat 70-tych powołano NIAAA oraz National Institute on Drug Abuse (NIDA). Jeden z pierwszych kamieni milowych w badaniu uzależnień został położony właśnie dzięki tej inicjatywie. Mimo że naukowcy już wcześniej opracowali kilka działających antagonistów receptorów opioidowych substancji podobnych strukturalnie, które blokują receptory opioidowe lub odwracają efekty działania opioidów. Należą do nich nalokson (szybko działający antagonista, stosowany do leczenia zatruć) i naltrek- 16 Narkotyki

18 son (który działa dłużej). Jednak przyszłość badań nad uzależnieniami była niejasna, gdyż nie odkryto wciąż samego receptora opioidowego. Oni wszyscy pracowali po omacku, twierdzi Charles O Brien, dyrektor Center for Studies in Addiction na University of Pennsylvania. Pierwszy receptor opioidowy został zidentyfikowany w 1973 r. przez Solomona Snydera i Candace Pert z Johns Hopkins University, w badaniach sponsorowanych przez NIDA. 1 Chemiczni posłańcy uzależnień Naukowcom brakowało wyraźnego powodu, aby w ludzkim mózgu istniały receptory dla wyciągu z rośliny. Przecież mózg zawiera swój własny zestaw substancji chemicznych w połowie lat 70-tych znano ich już ponad tuzin. Jednak wielu badaczy podejrzewało, że receptor opioidowy potrzebny jest do działania jakiejś nowej, nieznanej cząsteczki, która wykazuje na tyle silne podobieństwo do opium, że wiąże się do wspólnego receptora. Ta hipoteza znalazła potwierdzenie doświadczalne w 1975 r., gdy dwóch badaczy ze Szkocji, John Hughes i Hans Kosterlitz, określili strukturę chemiczną endogennej substancji opioidopodobnej, którą nazwali enkefaliną. 2 Z kolei termin endorfina (skrót od endogenna morfina ) wprowadzono już wcześniej, jest on bardziej ogólny i używany częściej do określenia naturalnie występujących w mózgu substancji przeciwbólowych. Odkrycia te wzbudziły nadzieję zarówno w środowisku medycznym, jak i wśród prawodawców że będzie istniała możliwość skutecznych terapii uzależnień. Prace badawcze wykonane w ciągu następnego trzydziestolecia zaowocowały odkryciem w 2008 r., że odpowiedź alkoholika na leczenie antagonistą receptorów opioidowych, naltreksonem, zależy od genotypu pacjenta. Niezwykłe połączenie Umieszczenie tych badań w szerszym kontekście podkreśla ich rolę. W 1980 r. środowiskiem naukowym wstrząsnęły wyniki eksperymentu wskazującego, że naltrekson powodował zaprzestanie przyjmowania alkoholu przez rezusy. W tym czasie niewiele było wiadomo o wpływie alkoholu na ośrodkowy układ nerwowy: przyjmowano, że alkohol działa przez jakiś inny mechanizm, niż powiązany z receptorem opioidowym. Jak zawsze w przypadku badań podstawowych, wydarzyło się coś, czego nikt się nie spodziewał mówi O Brien. Ponieważ inne eksperymenty, w tym wykonane na pacjentach przez O Briena i jego współpracowników, potwierdziły obserwacje działania naltreksonu u małp, lek został zarejestrowany przez FDA do leczenia alkoholizmu w 1995 r. W 2003 r. O Brien przewodził badaniom, które połączyły odpowiedź na naltrekson ze specyficznym wariantem genetycznym receptora μ-opioidowego (zwanego także mi lub mu-opioidowym). 3 Ten typ receptora jest rozpowszechniony w organizmie Narkotyki 17

19 i wykrywa się go np. w układzie nagrody w mózgu, gdzie jak się uważa odpowiada za zmiany adaptacyjne towarzyszące długotrwałemu przyjmowaniu alkoholu i narkotyków. Konkretnie, O Brien i jego zespół badał DNA osób uczestniczących w kilku opublikowanych badaniach. Osoby z opisywanym wariantem genetycznym wykazywały mniejsze szanse na powrót do uzależnienia po terapii. Wyniki doświadczeń O Briena zostały potwierdzone w 2008 r. w badaniach wykonanych na ponad 900 pacjentach i opublikowanych przez Raymonda Antona i współpracowników z University of South Carolina. 4 Publikacja ukazała się w lutowym wydaniu Archives of General Psychiatry (piśmie, które odrzuciło oryginalny manuskrypt o efektach działania naltreksonu z 1980 r., co O Brien podkreślił w dołączonym komentarzu). synapsa neuron odbierający sygnał neuron wysyłający sygnał sygnał alkohol sygnał naltrekson receptor opioidy endogenne (występujące w mózgu) opioidy egzogenne (podane z zewnątrz) A) Uważa się, że alkohol stymuluje uwalnianie endogennych opioidów, które wywołują efekty euforyczne. B) Endogenne opioidy są uwalniane do synapsy i C) stymulują aktywność receptorów opioidowych, co wywołuje zmiany w neuronie odbierającym sygnał. D) Egzogenne opioidy, takie jak morfina, również stymulują receptory opioidowe. E) Naltrekson blokuje receptory opioidowe i zapobiega ich aktywacji. (Joseph Volpicelli / NIH National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism) 18 Narkotyki

20 Wciąż pozostaje zagadką, jak dokładnie alkohol działa na receptory opioidowe. Wydaje się, że za efekty euforyzujące odpowiadają stymulowane alkoholem endorfiny, które następnie uwalniają neuroprzekaźnik dopaminę w układzie nagrody. Efekty te są blokowane naltreksonem. Gdy zwierzęta doświadczalne przyzwyczajone do alkoholu otrzymują naltrekson, obserwuje się u nich brak uwalniania dopaminy w układzie nagrody. Również ludzie przyjmujący naltrekson odczuwają brak alkoholowego kopa. Osoby podatne na działanie naltreksonu wykazują pewne podobieństwa. Właśnie u nich głód alkoholu jest niezwykle silny i obciążeni są rodzinną historią alkoholizmu. Zaczynają pić w młodości i mają tzw. mocną głowę. Na poziomie biochemicznym ich odpowiedź endorfinowa jest silniejsza niż u osób niereagujących na podanie naltreksonu. W badaniach z 2008 r. alkoholicy z omawianym wariantem genetycznym, otrzymujący naltrekson byli w stanie obyć się bez alkoholu przez dłuższy czas, wykazywali mniej dni wzmożonego picia oraz potrafili powstrzymać się od picia (lub pić niewiele) w czasie ostatnich ośmiu tygodni szesnastotygodniowego eksperymentu. Pacjenci bez tego wariantu genetycznego leczeni naltreksonem wykazywali reakcję podobną do reakcji grupy kontrolnej, której podano placebo. Odkrycia te sugerują, że jesteśmy o krok od wprowadzenia istotnej terapii, mówi O Brien. Obecnie alkoholikiem jest ktoś, kto za dużo pije. Jednak wkrótce będziemy mogli wyodrębnić populacje pacjentów, którzy odpowiadają w szczególny sposób na leczenie, w zależności od konkretnego mechanizmu uzależnienia. Zgadza się z tym Li z NIAAA. Wskazuje również, że obecnie, zgodnie z Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-IV), standardowym podręcznikiem diagnostycznym dla lekarzy, za alkoholika uważa się osobę spełniającą przynajmniej 3 z 7 kryteriów, takich jak: utrata kontroli nad piciem, tolerancja i objawy abstynencyjne po zaprzestaniu picia. Jeśli masz tylko 2 z 7 objawów, nie jesteś alkoholikiem. Jeśli masz 3 wszystko jedno które jesteś, mówi Li. W przyszłości, w celu wybrania najlepszej możliwej terapii, alkoholizm będzie klasyfikowany i określany za pomocą genetycznego profilu pacjenta oraz jego indywidualnej charakterystyki. Istnieją tylko dwa inne leki stosowane w terapii alkoholizmu. Leczenie akamprozatem przynosi mierną ulgę w odczuwaniu przykrych skutków odstawienia alkoholu; choć lek ten jest używany w Europie, badania amerykańskie kwestionują jego skuteczność. Najstarszy lek używany w leczeniu alkoholizmu, disulfiram (Antabuse, Esperal) blokuje metabolizm alkoholu, co wiedzie do powstawania toksycznego związku chemicznego. Jego działanie jest nieprzyjemne: zaczerwienienie twarzy, palpitacje serca, nudności i wymioty. Li, który pracował z alkoholikami leczonymi disulfiramem, stwierdził, że lek jest skuteczny wyłącznie u osób silnie zmotywowanych lub zmuszonych prawnie do leczenia (np. skazanych za prowadzenie pojazdów po pijanemu). Nieprzyjemnych efektów leku można uniknąć, po prostu nie przyjmując go. Podawanie disulfiramu działa zapobiegawczo i nie jest prawdziwym leczeniem. Narkotyki 19

Ruch zwiększa recykling komórkowy Natura i wychowanie

Ruch zwiększa recykling komórkowy Natura i wychowanie Wiadomości naukowe o chorobie Huntingtona. Prostym językiem. Napisane przez naukowców. Dla globalnej społeczności HD. Ruch zwiększa recykling komórkowy Ćwiczenia potęgują recykling komórkowy u myszy. Czy

Bardziej szczegółowo

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Depresja a uzależnienia Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Alkoholizm w chorobach afektywnych Badania NIMH* (1990) (uzależnienie + nadużywanie) Badania II Kliniki

Bardziej szczegółowo

PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH

PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH W badaniach nowych leków placebo - nieomal standardem. zasady dopuszczające jego stosowanie u ludzi por. Deklaracja Helsińska dyrektywy Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII Ból PRZYWRACANIE ZDROWIA W SZCZEGÓLNY SPOSÓB 2 Krążenie Zapalenie Naprawa tkanek Większość z nas uważa zdrowie za pewnik. Zdarzają się jednak sytuacje, kiedy organizm traci

Bardziej szczegółowo

,,BĄDŹ CZUJNY, NIE ULEGAJ NAŁOGOM

,,BĄDŹ CZUJNY, NIE ULEGAJ NAŁOGOM ,,BĄDŹ CZUJNY, NIE ULEGAJ NAŁOGOM UZALEŻNIENIE UZALEŻNIENIE TO NABYTA SILNA POTRZEBA WYKONYWANIA JAKIEJŚ CZYNNOŚCI LUB ZAŻYWANIA JAKIEJŚ SUBSTANCJI. WSPÓŁCZESNA PSYCHOLOGIA TRAKTUJE POJĘCIE UZALEŻNIENIA

Bardziej szczegółowo

PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES

PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES STAROSTWO POWIATOWE W ŚWIDNICY WYDZIAŁ ZDROWIA 2007 r. Opracowała Barbara Świętek PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES UMOŻLIWIAJĄCY JEDNOSTKOM, GRUPOM, SPOŁECZNOŚCIĄ ZWIĘKSZENIE KONTROLI NAD WŁASNYM ZROWIEM I JEGO

Bardziej szczegółowo

Uzależnienia. Nabyta silna potrzeba zażywania jakiejś substancji.

Uzależnienia. Nabyta silna potrzeba zażywania jakiejś substancji. Uzależnienia Nabyta silna potrzeba zażywania jakiejś substancji. Termin uzależnienie jest stosowany głównie dla osób, które nadużywają narkotyków, alkoholu i papierosów. Używki Wszystkie używki stanowią

Bardziej szczegółowo

Mechanizmy biologiczne i psychologiczno społeczne regulujace zachowanie człowieka. Dariusz Mazurkiewicz

Mechanizmy biologiczne i psychologiczno społeczne regulujace zachowanie człowieka. Dariusz Mazurkiewicz Mechanizmy biologiczne i psychologiczno społeczne regulujace zachowanie człowieka Dariusz Mazurkiewicz Podejście biologiczne: Zachowanie człowieka jest zdeterminowane czynnikami natury biologicznej: neuroprzekaźniki

Bardziej szczegółowo

Choroba Huntingtona jako choroba mózgu

Choroba Huntingtona jako choroba mózgu Wiadomości naukowe o chorobie Huntingtona. Prostym językiem. Napisane przez naukowców. Dla globalnej społeczności HD. Przeszczep szpiku kostnego w chorobie Huntingtona Przeszczep szpiku chroni myszy HD

Bardziej szczegółowo

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka 1 2 Spis treści Bibliografia......5 Wstęp......6 1. Krótka historia homeopatii......9 2. Podział homeopatii.... 10 3. Produkcja leków homeopatycznych.... 11 4. Koncepcja medycyny w homeopatii.... 14 a)

Bardziej szczegółowo

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi GENETYCZNIE UWARUNKOWANA, NEUROLOGICZNA DYSFUNKCJA, CHARAKTERYZUJĄCA SIĘ NIEADEKWATNYMI

Bardziej szczegółowo

Skaczące geny: białko choroby Huntingtona atakuje przeszczepy mózgu Łatanie luk w mózgu

Skaczące geny: białko choroby Huntingtona atakuje przeszczepy mózgu Łatanie luk w mózgu Wiadomości naukowe o chorobie Huntingtona. Prostym językiem. Napisane przez naukowców. Dla globalnej społeczności HD. Skaczące geny: białko choroby Huntingtona atakuje przeszczepy mózgu Zaskakujący wynik

Bardziej szczegółowo

Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl

Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl W styczniu 1907 roku, ukazała się praca niemieckiego neurologa, Aloisa Alzheimera, O szczególnej chorobie kory mózgowej Opisywała ona przypadek pacjentki,

Bardziej szczegółowo

Andrzej Święcki. Rok: Wydawnictwo: Miejsce wydania:

Andrzej Święcki. Rok: Wydawnictwo: Miejsce wydania: Andrzej Święcki Rok: Wydawnictwo: Miejsce wydania: Obecnie istnieją dwie najczęściej przyjmowane zasady definiowania i klasyfikowania zaburzeń związanych z używaniem alkoholu, sformułowane w Międzynarodowej

Bardziej szczegółowo

Używki- to produkty spożywcze nie mające właściwości odżywczych, zawierające substancje, które działają pobudzająco na układ nerwowy.

Używki- to produkty spożywcze nie mające właściwości odżywczych, zawierające substancje, które działają pobudzająco na układ nerwowy. Używki- to produkty spożywcze nie mające właściwości odżywczych, zawierające substancje, które działają pobudzająco na układ nerwowy. Uzależnienie nałóg - to silne pragnienie zażywania konkretnych środków,

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Bardziej szczegółowo

PATOLOGIE SPOŁECZNE ALKOHOLIZM, NIKOTYNIZM, NARKOMANIA. OPRACOWANIE: Karolina Gajdosz Agnieszka Wańczyk

PATOLOGIE SPOŁECZNE ALKOHOLIZM, NIKOTYNIZM, NARKOMANIA. OPRACOWANIE: Karolina Gajdosz Agnieszka Wańczyk PATOLOGIE SPOŁECZNE ALKOHOLIZM, NIKOTYNIZM, NARKOMANIA OPRACOWANIE: Karolina Gajdosz Agnieszka Wańczyk ALKOHOLIZM Alkoholizm - nazywany jest również zespołem uzależnienia od alkoholu, chorobą alkoholową

Bardziej szczegółowo

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych 23 lutego, przypada obchodzony po raz szósty, ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE Katowice 2007 Śl.C.Z.P Dział Chorobowości Hospitalizowanej 23 luty Ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

Sedno sprawy. Ponieważ to mhtt powoduje HD, wielu naukowców skupia się na znalezieniu sposobów zmniejszania jego stężenia w mózgach pacjentów HD.

Sedno sprawy. Ponieważ to mhtt powoduje HD, wielu naukowców skupia się na znalezieniu sposobów zmniejszania jego stężenia w mózgach pacjentów HD. Wiadomości naukowe o chorobie Huntingtona. Prostym językiem. Napisane przez naukowców. Dla globalnej społeczności HD. NUB1: wspomaganie oczyszczania w celu redukcji ilości zmutowanej huntingtyny NUB1 zwiększa

Bardziej szczegółowo

Opracowała: a: mgr Agata Grochowiecka

Opracowała: a: mgr Agata Grochowiecka Dorosłym być Opracowała: a: mgr Agata Grochowiecka Prawda czy fałsz? Sprawdź swoją wiedzę: 1. Ktoś,, kto ma silną wolę nigdy się nie uzaleŝni? 2. UzaleŜnienie to choroba, którą się leczy w specjalnych

Bardziej szczegółowo

Wstępne informacje o chorobie Parkinsona

Wstępne informacje o chorobie Parkinsona Wstępne informacje o chorobie Parkinsona A quick introduction to Parkinson s Polish Jeśli chorują Państwo na chorobę Parkinsona lub znają kogoś kto na nią cierpi, najprawdopodobniej mają Państwo wiele

Bardziej szczegółowo

Opinia lekarska wybitnych światowych specjalistów

Opinia lekarska wybitnych światowych specjalistów Trafna diagnoza i właściwe leczenie Opinia lekarska wybitnych światowych specjalistów Oferta specjalna dla najlepszych klientów Avivy i ich rodzin Dziękujemy, że są Państwo z nami Upewnij się, kiedy chodzi

Bardziej szczegółowo

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński Wybrane zaburzenia lękowe Tomasz Tafliński Cel prezentacji Przedstawienie najważniejszych objawów oraz rekomendacji klinicznych dotyczących rozpoznawania i leczenia: Uogólnionego zaburzenia lękowego (GAD)

Bardziej szczegółowo

Dane mikromacierzowe. Mateusz Markowicz Marta Stańska

Dane mikromacierzowe. Mateusz Markowicz Marta Stańska Dane mikromacierzowe Mateusz Markowicz Marta Stańska Mikromacierz Mikromacierz DNA (ang. DNA microarray) to szklana lub plastikowa płytka (o maksymalnych wymiarach 2,5 cm x 7,5 cm) z naniesionymi w regularnych

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY Tematy szkolenia PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI Wykład 2 godz. - Podejście do rozwoju psychicznego w kontekście

Bardziej szczegółowo

Oferta obejmuje zajęcia warsztatowe pn: Narkotykowe dylematy i przeznaczona jest dla III klas gimnazjum i młodzieży szkół ponadgimanzjalnych.

Oferta obejmuje zajęcia warsztatowe pn: Narkotykowe dylematy i przeznaczona jest dla III klas gimnazjum i młodzieży szkół ponadgimanzjalnych. O F E R T A zajęć warsztatowych z zakresu profilaktyki narkomanii dla młodzieży Oferta obejmuje zajęcia warsztatowe pn: Narkotykowe dylematy i przeznaczona jest dla III klas gimnazjum i młodzieży szkół

Bardziej szczegółowo

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Szkolenia dla Komisji ds. Rozwiązywania Problemów Alkoholowych 2015/2016

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Szkolenia dla Komisji ds. Rozwiązywania Problemów Alkoholowych 2015/2016 Szkolenia dla Komisji ds. Rozwiązywania Problemów Alkoholowych 2015/2016 Komisja ds. Rozwiązywania Problemów Alkoholowych - zadania i zakres działań 1. Alkohol etylowy jako: substancja psychoaktywna substancja

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa nr 1 im. Bronisława Malinowskiego w Woli. Konkurs BEZPIECZNA SZKOŁA BEZPIECZNY UCZEŃ ZADANIE NR 5 GRUDZIEŃ 2012

Szkoła Podstawowa nr 1 im. Bronisława Malinowskiego w Woli. Konkurs BEZPIECZNA SZKOŁA BEZPIECZNY UCZEŃ ZADANIE NR 5 GRUDZIEŃ 2012 szkola_sp1@poczta.onet.pl Szkoła Podstawowa nr 1 im. Bronisława Malinowskiego w Woli Konkurs BEZPIECZNA SZKOŁA BEZPIECZNY UCZEŃ ZADANIE NR 5 GRUDZIEŃ 2012 Przeprowadzenie we wszystkich klasach konwersatoriów

Bardziej szczegółowo

Książkę dedykuję mojemu Ojcu i Przyjacielowi psychologowi Jerzemu Imielskiemu

Książkę dedykuję mojemu Ojcu i Przyjacielowi psychologowi Jerzemu Imielskiemu Książkę dedykuję mojemu Ojcu i Przyjacielowi psychologowi Jerzemu Imielskiemu Redakcja i korekta: Magdalena Ziarkiewicz Projekt okładki: Katarzyna Juras Copyright 2010 Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa

Bardziej szczegółowo

Rozsiany rak piersi z przerzutami rady dla pacjentek i ich rodzin

Rozsiany rak piersi z przerzutami rady dla pacjentek i ich rodzin Rozsiany rak piersi z przerzutami rady dla pacjentek i ich rodzin Rozsiany rak piersi oznacza, że komórki rakowe z pierwotnego guza rozprzestrzeniły się na inne części ciała. Te komórki rakowe tworzą nowe

Bardziej szczegółowo

Czy substancje zaburzające gospodarkę hormonalną stanowią szczególną grupę chemikaliów?

Czy substancje zaburzające gospodarkę hormonalną stanowią szczególną grupę chemikaliów? Czy substancje zaburzające gospodarkę hormonalną stanowią szczególną grupę chemikaliów? 4 KONGRES ŚWIATA PRZEMYSŁU KOSMETYCZNEGO Sopot, 2013 Dorota Wiaderna Biuro do spraw Substancji Chemicznych CO DETERMINUJE

Bardziej szczegółowo

Światowy Dzieo Rzucania Palenia każdy trzeci czwartek listopada 17 listopada 2011 r. Szkodliwośd Palenia Tytoniu

Światowy Dzieo Rzucania Palenia każdy trzeci czwartek listopada 17 listopada 2011 r. Szkodliwośd Palenia Tytoniu Światowy Dzieo Rzucania Palenia każdy trzeci czwartek listopada 17 listopada 2011 r. ogólnokrajowa kampania społeczna dla osób palących; tysiące palaczy starają się wytrwad ten jeden dzieo w niepaleniu,

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?...

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Spis treści Spis treści Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Koncentracja i spostrzeganie... Pamięć i wiedza... Myślenie... Kreatywność... Zadania, które pomogą

Bardziej szczegółowo

Nowe możliwości leczenia ostrej białaczki promielocytowej

Nowe możliwości leczenia ostrej białaczki promielocytowej Nowe możliwości leczenia ostrej białaczki promielocytowej Wiesław Wiktor Jędrzejczak Katedra i Klinika Hematologii, Onkologii i Chorób Wewnętrznych Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego w Warszawie To

Bardziej szczegółowo

Jarosław Niebrzydowski. Jak leczyć reumatoidalne zapalenie stawów Poradnik dla chorych

Jarosław Niebrzydowski. Jak leczyć reumatoidalne zapalenie stawów Poradnik dla chorych Jarosław Niebrzydowski Jak leczyć reumatoidalne zapalenie stawów Poradnik dla chorych Wydawnictwo Psychoskok, 2012 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2012 Copyright by Jarosław Niebrzydowski, 2012 Wszelkie

Bardziej szczegółowo

Lennard J.Davies. Dlaczego więc nie warto brać tych leków? Powód pierwszy:

Lennard J.Davies. Dlaczego więc nie warto brać tych leków? Powód pierwszy: Lennard J.Davies Przez ostatnie kilka lat, także w książce Obssesion: a history, kwestionowałem efektywność leków z grupy SSRI. Zwracałem uwagę, że gdy leki te weszły do użycia na początku lat 90-tych

Bardziej szczegółowo

Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego

Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Cele szkolenia Celem szkolenia jest przedstawienie lekarzom i personelowi medycznemu technik właściwej komunikacji

Bardziej szczegółowo

Miejsce profilaktyki uzależnień w ochronie zdrowia

Miejsce profilaktyki uzależnień w ochronie zdrowia Miejsce profilaktyki uzależnień w ochronie zdrowia Krzysztof Ostaszewski Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie Zagadnienia 1. Ryzyko jako punkt odniesienia 2. Poziomy i granice profilaktyki 3.

Bardziej szczegółowo

Wiedzy jak na lekarstwo! Czyli Polacy o chorobach autoimmunologicznych.

Wiedzy jak na lekarstwo! Czyli Polacy o chorobach autoimmunologicznych. Warszawa, dn. 26.08.2013 Informacja prasowa Wiedzy jak na lekarstwo! Czyli Polacy o chorobach autoimmunologicznych. Aż 75% Polaków nie wie, czym są choroby autoimmunologiczne. Tylko niewielki odsetek badanych

Bardziej szczegółowo

Spis Treści 7. Leczenie uzależnień 8.Podsumowanie

Spis Treści 7. Leczenie uzależnień 8.Podsumowanie STOP UZALEŻNIENIOM Spis Treści 1. Uzależnienie 2.Alkoholizm 3. Nikotynizm 4.Uzależnienie od Komputera i Internetu 5.Narkomania 6.Uzależnienie od Dopalaczy 7.Leczenie uzależnień 8.Podsumowanie Uzależnienie

Bardziej szczegółowo

Na czym polega odpowiedzialność firmy farmaceutycznej? Raport Społeczny. GlaxoSmithKline Pharmaceuticals

Na czym polega odpowiedzialność firmy farmaceutycznej? Raport Społeczny. GlaxoSmithKline Pharmaceuticals Na czym polega odpowiedzialność firmy farmaceutycznej? Raport Społeczny GlaxoSmithKline Pharmaceuticals 2009-2010 Jerzy Toczyski Prezes Zarządu GlaxoSmithKline Pharmaceuticals SA Od odpowiedzialności do

Bardziej szczegółowo

Porcja standardowa alkoholu

Porcja standardowa alkoholu Porcja standardowa alkoholu Porcja standardowa to 10 gramów czystego alkoholu etylowego czyli: 200 ml piwa o zaw.alk. 5% 100 ml wina o zaw.alk. 10% 25 ml wódki o zaw.alk. 40% Czas usuwania z organizmu

Bardziej szczegółowo

Decyzje dotyczące resuscytacji krążeniowooddechowej

Decyzje dotyczące resuscytacji krążeniowooddechowej Resuscytacja Szpitale Uniwersyteckie Coventry i Warwickshire NHS Trust Decyzje dotyczące resuscytacji krążeniowooddechowej Informacje przeznaczone dla pacjentów szpitali Coventry and Warwickshire, ich

Bardziej szczegółowo

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji PROGRAM POPRAWY WCZESNEGO WYKRYWANIA I DIAGNOZOWANIA NOWOTWORÓW U DZIECI W PIĘCIU WOJEWÓDZTWACH POLSKI Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Bardziej szczegółowo

Rehabilitacja po udarze - rozpoznanie udaru

Rehabilitacja po udarze - rozpoznanie udaru Rehabilitacja po udarze - rozpoznanie udaru Jak można zapobiec udarowi? 1 / 6 Jednym ze sposobów jest jak najszybsze rozpoznanie udaru. Jeśli to udar niedokrwienny to istnieje szansa podania leków trombolitycznych

Bardziej szczegółowo

Kiedy lekarz powinien decydować o wyborze terapii oraz klinicznej ocenie korzyści do ryzyka stosowania leków biologicznych lub biopodobnych?

Kiedy lekarz powinien decydować o wyborze terapii oraz klinicznej ocenie korzyści do ryzyka stosowania leków biologicznych lub biopodobnych? Kiedy lekarz powinien decydować o wyborze terapii oraz klinicznej ocenie korzyści do ryzyka stosowania leków biologicznych lub biopodobnych? prof. dr hab. med.. Piotr Fiedor Warszawski Uniwersytet Medyczny

Bardziej szczegółowo

PRZEGOŃ JESIENNY SMUTEK!

PRZEGOŃ JESIENNY SMUTEK! PRZEGOŃ JESIENNY SMUTEK! Jesień to niełatwy czas dla naszego samopoczucia mała ilość słońca i krótki dzień nie wpływają na nas pozytywnie. Co zatem zrobić, aby nie tracić energii i nie popadać w stany

Bardziej szczegółowo

Karta Praska (The Prague Charter) Dlaczego jest to ważne. Prawo do opieki paliatywnej

Karta Praska (The Prague Charter) Dlaczego jest to ważne. Prawo do opieki paliatywnej Karta Praska (The Prague Charter) Dlaczego jest to ważne Prawo do opieki paliatywnej Dostęp do opieki paliatywnej stanowi prawny obowiązek, potwierdzony przez konwencję Organizacji Narodów Zjednoczonych

Bardziej szczegółowo

DZIECKO Z ZABURZENIAMI ODŻYWIANIA

DZIECKO Z ZABURZENIAMI ODŻYWIANIA DZIECKO Z ZABURZENIAMI ODŻYWIANIA Odżywianie jest ważną sferą w życiu każdego człowieka. Różnorodne przeżywane przez nas stresy są częstym powodem utraty apetytu, podjadania lub nadmiernego apetytu. Różne

Bardziej szczegółowo

Co powoduje chorobę Huntingtona?

Co powoduje chorobę Huntingtona? Wiadomości naukowe o chorobie Huntingtona. Prostym językiem. Napisane przez naukowców. Dla globalnej społeczności HD. Często zadawane pytania, styczeń 2011 Odpowiedzi na często zadawane pytania na temat

Bardziej szczegółowo

Toksyczni ludzie. Jak z nimi współpracować.

Toksyczni ludzie. Jak z nimi współpracować. Toksyczni ludzie. Jak z nimi współpracować. Autor: Roy H. Lubit Jak radzić sobie z trudnymi przełożonymi? Skąd u szefów biorą się potrzeba kontroli i mania prześladowcza? Co robić, gdy szef nie rozumie

Bardziej szczegółowo

WIZYTA W MONARZE W R A M A C H P R O J E K T U,, D O B R Y S T A R T

WIZYTA W MONARZE W R A M A C H P R O J E K T U,, D O B R Y S T A R T WIZYTA W MONARZE W R A M A C H P R O J E K T U,, D O B R Y S T A R T CO TO JEST MONAR? Stowarzyszenie MONAR działa na terenie całej Polski. W 2013 r. prowadziło 35 poradni profilaktyki i terapii uzależnień,

Bardziej szczegółowo

WSTĘP. Skaner PET-CT GE Discovery IQ uruchomiony we Wrocławiu w 2015 roku.

WSTĘP. Skaner PET-CT GE Discovery IQ uruchomiony we Wrocławiu w 2015 roku. WSTĘP Technika PET, obok MRI, jest jedną z najbardziej dynamicznie rozwijających się metod obrazowych w medycynie. Przełomowymi wydarzeniami w rozwoju PET było wprowadzenie wielorzędowych gamma kamer,

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. Nazwa przedmiotu/modułu. Farmakologia Kliniczna. Wydział Lekarski I. Nazwa kierunku studiów. Lekarski. Język przedmiotu

SYLABUS. Nazwa przedmiotu/modułu. Farmakologia Kliniczna. Wydział Lekarski I. Nazwa kierunku studiów. Lekarski. Język przedmiotu Nazwa przedmiotu/modułu Wydział Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Forma studiów Język przedmiotu Wydział Lekarski I Lekarski Jednolite magisterskie stacjonarne polski SYLABUS Farmakologia Kliniczna

Bardziej szczegółowo

Lipophoral Tablets 150mg. Mediator 150 mg Tabletka Podanie doustne. Benfluorex Qualimed. Mediator 150mg Tabletka Podanie doustne

Lipophoral Tablets 150mg. Mediator 150 mg Tabletka Podanie doustne. Benfluorex Qualimed. Mediator 150mg Tabletka Podanie doustne ANEKS I WYKAZ NAZW WŁASNYCH, POSTAĆ FARMACEUTYCZNA, MOC PRODUKTÓW LECZNICZYCH, DROGA PODANIA, PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE POSIADAJĄCE POZWOLENIE NA DOPUSZCZENIE DO OBROTU W PAŃSTWACH CZŁONKOWSKICH (EOG) 1

Bardziej szczegółowo

Czy grozi mi wirusowe zapalenie wątroby typu B?

Czy grozi mi wirusowe zapalenie wątroby typu B? Czy grozi mi wirusowe zapalenie wątroby typu B? Co to jest? Wirus zapalenia wątroby typu B (HBW) powoduje zakażenie wątroby mogące prowadzić do poważnej choroby tego organu. Wątroba jest bardzo ważnym

Bardziej szczegółowo

MITY I PRAWDA NA TEMAT ALKOHOLU

MITY I PRAWDA NA TEMAT ALKOHOLU MITY I PRAWDA NA TEMAT ALKOHOLU Mit: Piwo co prawda zawiera alkohol, ale w tak małych ilościach, że nie ryzykje się pijąc je, bo jest mniej szkodliwe. Fakt: Szkody mogą pojawić się u osób, które piją tylko

Bardziej szczegółowo

Choroba Parkinsona. najczęstsze pytania i najtrudniejsze zagadnienia. Anna Potulska-Chromik, Izabela Stefaniak. egzemplarz bezpłatny

Choroba Parkinsona. najczęstsze pytania i najtrudniejsze zagadnienia. Anna Potulska-Chromik, Izabela Stefaniak. egzemplarz bezpłatny Choroba Parkinsona najczęstsze pytania i najtrudniejsze zagadnienia egzemplarz bezpłatny Anna Potulska-Chromik, Izabela Stefaniak Wydawnictwo w całości powstało dzięki wsparciu firmy Lundbeck Poland Sp.

Bardziej szczegółowo

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu)

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu) Iwona Jończyk (imię i nazwisko nauczyciela) Wybrane zagadnienia z psychologii społecznej (przedmiot) 2407MR i GŻ 1997.08.18 (numer programu) Klasa IV TŻa, IV TŻb Lp. Cele kształcenia i wychowania Treści

Bardziej szczegółowo

Mitochondria i stres oksydacyjny

Mitochondria i stres oksydacyjny Wiadomości naukowe o chorobie Huntingtona. Prostym językiem. Napisane przez naukowców. Dla globalnej społeczności HD. Nowy cel: stres oksydacyjny w chorobie Huntingtona Niszczenie komórek przez stres oksydacyjny

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU NEUROGENEZA

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU NEUROGENEZA SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU NEUROGENEZA SPIS TREŚCI: I. Wprowadzenie. II. Części lekcji. 1. Część wstępna. 2. Część realizacji. 3. Część podsumowująca. III. Karty pracy. 1. Karta

Bardziej szczegółowo

30. DWULETNIA OBSERWACJI WYNIKÓW PROFILAKTYKI I LECZENIA OSTEOPOROZY. PROGRAM POMOST

30. DWULETNIA OBSERWACJI WYNIKÓW PROFILAKTYKI I LECZENIA OSTEOPOROZY. PROGRAM POMOST 30. DWULETNIA OBSERWACJI WYNIKÓW PROFILAKTYKI I LECZENIA OSTEOPOROZY. PROGRAM POMOST Przedlacki J, Księżopolska-Orłowska K, Grodzki A, Sikorska-Siudek K, Bartuszek T, Bartuszek D, Świrski A, Musiał J,

Bardziej szczegółowo

PRACA Z PRZEKONANIAMI W PROGRAMIE SIMONTONA INSTRUKCJE ROZWIJANIE I WZMACNIANIE KOMPETENCJI EMOCJONALNEJ

PRACA Z PRZEKONANIAMI W PROGRAMIE SIMONTONA INSTRUKCJE ROZWIJANIE I WZMACNIANIE KOMPETENCJI EMOCJONALNEJ PRACA Z PRZEKONANIAMI W PROGRAMIE SIMONTONA INSTRUKCJE ROZWIJANIE I WZMACNIANIE KOMPETENCJI EMOCJONALNEJ To nie rzeczy nas smucą, ale sposób w jaki je widzimy (Epiktet 55 135). Powyższe stwierdzenie wyjaśnia,

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Rada Przejrzystości Stanowisko Rady Przejrzystości nr 5/2012 z dnia 27 lutego 2012 r. w zakresie zakwalifikowania/niezasadności zakwalifikowania leku Valdoxan (agomelatinum)

Bardziej szczegółowo

Anna Linkowska Instytut Psychologii UKSW, Warszawa O FAS DLA RODZICÓW

Anna Linkowska Instytut Psychologii UKSW, Warszawa O FAS DLA RODZICÓW Anna Linkowska Instytut Psychologii UKSW, Warszawa O FAS DLA RODZICÓW Co to jest FAS? FAS czyli Alkoholowy Zespół Płodowy (Fetal Alkohole Syndrome) to zespół zaburzeń występujących u dziecka, będący wynikiem

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie roczne 2011: stan problemu narkotykowego w Europie. Piotr Jabłoński Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii

Sprawozdanie roczne 2011: stan problemu narkotykowego w Europie. Piotr Jabłoński Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii Sprawozdanie roczne 2011: stan problemu narkotykowego w Europie Piotr Jabłoński Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii 2 Roczny pakiet sprawozdawczy sytuacja w zakresie narkotyków > publikacje Charakterystyki

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK DLA FARMACEUTY JAK WYDAWAĆ LEK INSTANYL

PRZEWODNIK DLA FARMACEUTY JAK WYDAWAĆ LEK INSTANYL PRZEWODNIK DLA FARMACEUTY JAK WYDAWAĆ LEK INSTANYL WAŻNE INFORMACJE DOTYCZĄCE BEZPIECZEŃSTWA: INSTANYL, AEROZOL DO NOSA LEK STOSOWANY W LECZENIU PRZEBIJAJĄCEGO BÓLU NOWOTWOROWEGO Szanowny Farmaceuto, Należy

Bardziej szczegółowo

Narzędzie pracy socjalnej nr 15 Wywiad z osobą uzależnioną od alkoholu 1 Przeznaczenie narzędzia:

Narzędzie pracy socjalnej nr 15 Wywiad z osobą uzależnioną od alkoholu 1 Przeznaczenie narzędzia: Narzędzie pracy socjalnej nr 15 Wywiad z osobą uzależnioną od alkoholu 1 Przeznaczenie narzędzia: Etap I (1b) Ocena / Diagnoza (Pogłębienie wiedzy o sytuacji związanej z problemem osoby/ rodziny) Zastosowanie

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII W GMINIE KURZĘTNIK NA ROK 2008

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII W GMINIE KURZĘTNIK NA ROK 2008 Załącznik do Uchwały Rady Gminy w Kurzętniku z dnia GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII W GMINIE KURZĘTNIK NA ROK 2008 I. Wstęp. Przeciwdziałanie narkomanii jest jednym z podstawowych i najbardziej

Bardziej szczegółowo

Fundacja RAZEM BEZPIECZNE Alkoholowy Zespół Płodowy (FAS)

Fundacja RAZEM BEZPIECZNE Alkoholowy Zespół Płodowy (FAS) Dla większości kobiet w ciąży ograniczenie spożycia alkoholu jest rzeczą naturalną, jednak nie wszystkie zdają sobie sprawę, że nie ma bezpiecznej jego dawki w tym stanie. Szkodliwy wpływ alkoholu na płód,

Bardziej szczegółowo

Ośrodkowy układ nerwowy. Zmiany morfologiczne i funkcjonalne.

Ośrodkowy układ nerwowy. Zmiany morfologiczne i funkcjonalne. Ośrodkowy układ nerwowy. Zmiany morfologiczne i funkcjonalne. Prof. dr hab. med. Monika Puzianowska-Kuznicka Zakład Geriatrii i Gerontologii, Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego Zespół Kliniczno-Badawczy

Bardziej szczegółowo

,,DOPALACZE KRADNĄ ŻYCIE 1. Czy istnieją bezpieczne,,dopalacze?

,,DOPALACZE KRADNĄ ŻYCIE 1. Czy istnieją bezpieczne,,dopalacze? ,,DOPALACZE KRADNĄ ŻYCIE 1. Czy istnieją bezpieczne,,dopalacze? Nie, zażycie jakiegokolwiek,,dopalacza powoduje, że stajesz się królikiem doświadczalnym. Zazwyczaj po zażyciu narkotyku, bo,,dopalacze to

Bardziej szczegółowo

Badania przesiewowe z kropli krwi dla twojego dziecka

Badania przesiewowe z kropli krwi dla twojego dziecka Badania przesiewowe z kropli krwi dla twojego dziecka W pierwszym tygodniu po porodzie zaproponujemy Ci badanie przesiewowe z kropli krwi Twojego dziecka (test bibułkowy). Dlaczego powinnam poddać moje

Bardziej szczegółowo

Janusz Sierosławski UŻYWANIE SUBSTANCJI PSYCHOAKTYWNYCH PRZEZ MŁODZIEŻ W 2015 r.

Janusz Sierosławski UŻYWANIE SUBSTANCJI PSYCHOAKTYWNYCH PRZEZ MŁODZIEŻ W 2015 r. Janusz Sierosławski UŻYWANIE SUBSTANCJI PSYCHOAKTYWNYCH PRZEZ MŁODZIEŻ W 215 r. EUROPEJSKI PROGRAM BADAŃ ANKIETOWYCH W SZKOŁACH NA TEMAT UŻYWANIA ALKOHOLU I NARKOTYKÓW ESPAD Badanie zostało wykonane przez

Bardziej szczegółowo

Prawda Fałsz 1. Osoby z chorobą Alzheimera są szczególnie podatne na depresję.

Prawda Fałsz 1. Osoby z chorobą Alzheimera są szczególnie podatne na depresję. Test wiedzy o chorobie Alzheimera Poniżej znajdują się stwierdzenia dotyczące choroby Przeczytaj proszę każde stwierdzenie i otocz kółkiem Prawda, jeśli uważasz, że zdanie jest prawdziwe, lub Fałsz, jeśli

Bardziej szczegółowo

VIII Bałtycki Festiwal Nauki Koło Studentów Biotechnologii PG

VIII Bałtycki Festiwal Nauki Koło Studentów Biotechnologii PG VIII Bałtycki Festiwal Nauki Koło Studentów Biotechnologii PG W ramach tegorocznego Bałtyckiego Festiwalu Nauki, który odbył się w dniach od 27 do 29 maja 2010 roku członkowie Koła Studentów Biotechnologii

Bardziej szczegółowo

ALKOHOLIZM. jako kwestia społeczna. Anna Siry

ALKOHOLIZM. jako kwestia społeczna. Anna Siry ALKOHOLIZM jako kwestia społeczna Anna Siry Czym jest alkoholizm? Zespół uzależnienia od alkoholu Choroba demokratyczna Chroniczna, postępująca i potencjalnie śmiertelna choroba Podstawowe pojęcia związane

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWA AMBULATORYJNA OPIEKA SPECJALISTYCZNA NAD PACJENTEM Z ALERGIĄ LECZONYM IMMUNOTERAPIĄ

KOMPLEKSOWA AMBULATORYJNA OPIEKA SPECJALISTYCZNA NAD PACJENTEM Z ALERGIĄ LECZONYM IMMUNOTERAPIĄ KOMPLEKSOWA AMBULATORYJNA OPIEKA SPECJALISTYCZNA NAD PACJENTEM Z ALERGIĄ LECZONYM IMMUNOTERAPIĄ Charakterystyka problemu zdrowotnego Alergia uznawana jest za chorobę cywilizacyjną XX wieku. W wielu obserwacjach

Bardziej szczegółowo

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Badania epidemiologiczne i eksperymentalne nie budzą wątpliwości spożywanie alkoholu zwiększa ryzyko rozwoju wielu nowotworów złośliwych, zwłaszcza

Bardziej szczegółowo

1 Stres wróg czy przyjaciel? Zbigniew Karapuda

1 Stres wróg czy przyjaciel? Zbigniew Karapuda 1 2 Spis treści O Autorze...... 5 Wstęp: Nie strzelać do posłańca! Stres wróg czy przyjaciel?...... 7 Stres...... 9 Co to jest stres?...... 9 Kiedy występuje stres?...... 12 Co powoduje stres?...... 14

Bardziej szczegółowo

Co to jest cukrzyca?

Co to jest cukrzyca? Co to jest cukrzyca? Schemat postępowania w cukrzycy Wstęp Cukrzyca to stan, w którym organizm nie może utrzymać na odpowiednim poziomie stężenia glukozy (cukru) we krwi. Glukoza jest głównym źródłem energii

Bardziej szczegółowo

WHO: Używanie telefonów komórkowych "może być rakotwórcze"

WHO: Używanie telefonów komórkowych może być rakotwórcze WHO: Używanie telefonów komórkowych "może być rakotwórcze" (PAP) WHO: Używanie telefonów komórkowych "może być rakotwórcze" Agencja badań nad rakiem Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) oświadczyła, że

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu leczniczego Demezon

Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu leczniczego Demezon VI.2 VI.2.1 Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu leczniczego Demezon Omówienie rozpowszechnienia choroby Deksametazonu sodu fosforan w postaci roztworu do wstrzykiwań stosowany jest

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI. Świadczenia szpitalne

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI. Świadczenia szpitalne Załącznik nr 2 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp. Profil lub rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia

Bardziej szczegółowo

Badanie WHO przeprowadzone w kilkunastu krajach na całym świecie ujawnia powszechność błędnych przekonań na temat antybiotykooporności.

Badanie WHO przeprowadzone w kilkunastu krajach na całym świecie ujawnia powszechność błędnych przekonań na temat antybiotykooporności. Badanie WHO przeprowadzone w kilkunastu krajach na całym świecie ujawnia powszechność błędnych przekonań na temat antybiotykooporności. 16 listopada 2015 GENEWA W chwili, gdy Światowa Organizacja Zdrowia

Bardziej szczegółowo

Stosowanie substancji psychoaktywnych przez młodzież szkół śląskich zasięg, skutki i przeciwdziałanie

Stosowanie substancji psychoaktywnych przez młodzież szkół śląskich zasięg, skutki i przeciwdziałanie Stosowanie substancji psychoaktywnych przez młodzież szkół śląskich zasięg, skutki i przeciwdziałanie Katarzyna Borzucka-Sitkiewicz Krzysztof Sas-Nowosielski Stosowanie substancji psychoaktywnych przez

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Spis treści Wstęp.... 15 Rozdział 1 Narodziny i rozwój psychologii zdrowia... 19 1.1. Źródła wyodrębnienia się psychologii zdrowia..... 20

Bardziej szczegółowo

POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH

POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH CUKRZYCA.? cukrzyca to grupa chorób metabolicznych charakteryzujących się hiperglikemią (podwyższonym poziomem cukru we krwi) wynika

Bardziej szczegółowo

Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy

Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy Raport z badania Szymon Góralski Wrocław, 2013 ul. Więzienna 21c/8, 50-118 Wrocław, tel. 71 343 70 15, fax: 71 343 70 13, e-mail: biuro@rrcc.pl,

Bardziej szczegółowo

PROFILAKTYKA HIV/AIDS. NOWOśCI

PROFILAKTYKA HIV/AIDS. NOWOśCI PROFILAKTYKA HIV/AIDS STATYSTYKI LOKALNE DZIAłANIA OZ I PZ PSSE W ROKU 2012 NOWOśCI CIEKAWOSTKI STATYSTYKI HIV i AIDS w Polsce dane od początku epidemii (1985 r.) do 30 czerwca 2012 roku 15 724 zakażonych

Bardziej szczegółowo

Jakość życia nie zależy wyłącznie od dobrostanu fizycznego, bo stan zdrowia ma wpływ na wiele aspektów życia.

Jakość życia nie zależy wyłącznie od dobrostanu fizycznego, bo stan zdrowia ma wpływ na wiele aspektów życia. Jakość życia w chorobie nowotworowej Krzysztof G. Jeziorski Warszawa Definicja jakości życia WHO (1993) Poczucie jednostki co do jej pozycji życiowej w ujęciu kulturowym oraz systemu wartości, w którym

Bardziej szczegółowo

Cytyzyna ostatnie ważne osiągnięcie nauki polskiej

Cytyzyna ostatnie ważne osiągnięcie nauki polskiej Cytyzyna ostatnie ważne osiągnięcie nauki polskiej Dorota Lewandowska dr n. med. Obecnie dostępne formy pomocy palącym Farmakologiczne NTZ guma plastry pastylki pastylki podjęzykowe Bupropion (Zyban) Wareniklina

Bardziej szczegółowo

ANEKS III Zmiany w odpowiednich punktach charakterystyki produktu leczniczego i ulotki dla pacjenta

ANEKS III Zmiany w odpowiednich punktach charakterystyki produktu leczniczego i ulotki dla pacjenta ANEKS III Zmiany w odpowiednich punktach charakterystyki produktu leczniczego i ulotki dla pacjenta Uwaga: Konieczna może być późniejsza aktualizacja charakterystyki produktu leczniczego i ulotki dla pacjenta

Bardziej szczegółowo

VII ZACHODNIOPOMORSKIE DNI PSYCHIATRYCZNE

VII ZACHODNIOPOMORSKIE DNI PSYCHIATRYCZNE VII ZACHODNIOPOMORSKIE DNI PSYCHIATRYCZNE POSZUKIWANIA NOWYCH LEKÓW I METOD TERAPII W PSYCHIATRII 27-28.05.2011 Hotel Amber Baltic ul. Promenada Gwiazd 1 72-500 Międzyzdroje POLSKIE TOWARZYSTWO PSYCHIATRYCZNE

Bardziej szczegółowo

Poradnia Pomocy Palącym i Infolinia

Poradnia Pomocy Palącym i Infolinia Poradnia Pomocy Palącym i Infolinia Magdalena Cedzyńska Zakład Epidemiologii i Prewencji Nowotworów CO-I Spotkanie współorganizatorów Programu Prewencji Pierwotnej Nowotworów 5 maja 2008, Centrum Onkologii-Instytut

Bardziej szczegółowo

Problemy pielęgnacyjne pacjentów z depresją.

Problemy pielęgnacyjne pacjentów z depresją. Problemy pielęgnacyjne pacjentów z depresją. mgr Irena Ewa Rozmanowska specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa psychiatrycznego fot. Vedran Vidovic shutterstock.com Depresja ma w psychiatrii pozycję podobną

Bardziej szczegółowo

Janusz Sierosławski. Instytut Psychiatrii i Neurologii. ODZIEŻ W 2011 r.

Janusz Sierosławski. Instytut Psychiatrii i Neurologii. ODZIEŻ W 2011 r. Janusz Sierosławski Instytut Psychiatrii i Neurologii UŻYWANIE SUBSTANCJI PSYCHOAKTYWNYCH PRZEZ MŁODZIEM ODZIEŻ W 11 r. EUROPEJSKI PROGRAM BADAŃ ANKIETOWYCH W SZKOŁACH NA TEMAT UŻYWANIA ALKOHOLU I NARKOTYKÓW

Bardziej szczegółowo

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016 Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016 Drodzy Rodzice, Szanowni Pedagodzy, Nauczyciele oraz Wychowawcy! Pozytywny rozwój jest elementem tzw. pozytywnej profilaktyki. Idea ta nie

Bardziej szczegółowo