Refleksje nad prawem więźniów do prywatności w kontekście powierzchni mieszkalnej

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Refleksje nad prawem więźniów do prywatności w kontekście powierzchni mieszkalnej"

Transkrypt

1 Refleksje nad prawem więźniów do prywatności w kontekście powierzchni mieszkalnej PROF. ZW. DR HAB. HALINA ZIĘBA-ZAŁUCKA KIEROWNIK KATEDRY PRAWA KONSTYTUCYJNEGO WYŻSZA SZKOŁA INFORMATYKI I ZARZĄDZANIA W RZESZOWIE 1. Prawo do prywatności w Konstytucji RP Prawo do prywatności jest jednym z fundamentów współczesnych konstytucji. Jest ono także silnie umocowane w europejskim systemie ochrony praw człowieka i obywatela. Ma związek zarówno z osobami prywatnymi, jak i publicznymi. Prywatność nie jest dobrem samoistnym, bo nie przewiduje jej art. 23 k.c., ale wynika ona z innego dobra osobistego, jakim jest godność człowieka. W tej kwestii należy się odwołać do art. 30 Konstytucji RP 1, który wskazuje, że godność człowieka jest przyrodzona, niezbywalna i stanowi źródło wolności i praw przysługujących jednostce; godność ta jest też nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych. Godność ludzka jest więc podstawą aksjologiczną systemu prawa oraz wzorcem i najwyższą wartością, stanowiącą probierz oceny poszczególnych dóbr przynależnych człowiekowi 2, a chronionych normą art. 23 k.c. Prawo do prywatności przez długi czas nie należało do praw gwarantowanych konstytucyjnie. Dopiero w Konstytucji z 1952 r. 3 w art. 80 ust. 2 znajdziemy informację, że ustawa chroni nienaruszalność mieszkań i tajemnicę korespondencji, a przeprowadzenie rewizji domowej dopuszczalne jest jedynie w przypadkach określonych ustawą. Według zaś art. 79 rodzina znajdowała się pod szczególną ochroną państwa. Ten skromny katalog konstytucyjny dóbr osobistych chronionych przez Konstytucję był świadomy, wynikał z podstaw ustroju państwa. Niewątpliwie najważniejszym momentem w kształtowaniu się prawa do prywatności było podniesienie go do rangi konstytucyjnej w ustawie zasadniczej z 2 kwietnia 1997 r. Nadrzędna pozycja Konstytucji pozwala uznać normy ustawy zasadniczej za najważniejszy punkt odniesienia przy wyliczaniu dóbr składających się na konstrukcję prawa do prywatności. Konstytucyjne regulacje prawa do prywatności są mocno rozbudowane. Zwieńczeniem procesu implementowania prywatności do konstytucyjnego systemu wartości stał się art. 47 Konstytucji. W treści tego przepisu zagwarantowano każdemu prawo do ochrony prawnej życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz decydowania o swoim życiu osobistym. I chociaż jak zauważa J. Sobczak 4 nie jest jasne, w jakiej relacji pozostają względem siebie nazwy życie prywatne i życie osobiste, to trudno przyjąć, aby określenia te były od siebie ściśle odgraniczone 5, gdy tymczasem mamy tu do czynienia ze swoistym pleonazmem 6. Analizując przepisy Konstytucji pod kątem prawa do prywatności, skupiamy się na kilku przepisach, to jest oprócz art. 47 także na art. 48 (prawo rodziców do wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami), art. 49 (wolność i ochrona tajemnicy komunikowania się), art. 50 (nienaruszalność mieszkania), art. 51 (prawo do zachowania tajemnicy informacji odnoszących się do danej osoby). Jak podkreśla R. Koper 7, w doktrynie można zaobserwować brak jednego stanowiska w kwestii wyróżnienia poszczególnych fragmentów sfery prywatnej w kontekście wskazanych przepisów konstytucyjnych. I tak raz ochronę prywatności gwarantują przepisy art. 47, 49, 50, 51 Konstytucji 8, kolejne spojrzenie na prywatność to wyłączenie z tego zakresu życia rodzinnego 9 przy pełnej akceptacji zaprezentowanego wcześniej zakresu tego prawa. Warto pokazać jeszcze pogląd L. Garlickiego, zgodnie z którym istotnych elementów prawa do prywatności należy się doszukiwać w treści art. 47, 48, 50, 53 ust. 3 i Niewątpliwie prawo do prywatności nie da się adekwatnie zdefiniować ze względu na niejednokrotność sytuacji, do których pojęcie to jest odnoszone 11. Na tym tle bardzo interesującym zagadnieniem wydaje się prywatność osób pozbawionych wolności w kontekście powierzchni mieszkalnej. Mimo że prawo do prywatności obejmuje kilka elementów 12, a także różnorodnych kwestii, w tym życie prywatne i rodzinne, tajemnicę komunikowania się czy nietykalność mieszkania, to tylko zagadnienie powierzchni mieszkalnej osób odbywających karę pozbawienia wolności będzie przedmiotem dalszych rozważań.

2 2. Prywatność w dokumentach międzynarodowych Uwagi należy rozpocząć od tego, że prawa i wolności jednostki są chronione nie tylko przez normy konstytucyjne i wydane na ich podstawie przepisy ustawowe, ale również przez przepisy prawa międzynarodowego 13. I tak dokumentem, który porusza tę kwestię, jest Powszechna Deklaracja Praw Człowieka z 10 listopada 1948 r. (ONZ) 14, której art. 12 brzmi: Nikt nie może być poddany arbitralnemu ingerowaniu w jego życie prywatne, rodzinne, domowe lub korespondencję ani też atakom na jego honor i dobre imię. Nikt nie może doznać uszczerbku na honorze i dobrym imieniu. Każdy człowiek ma prawo do ochrony prawnej przeciwko takim ingerencjom i atakom. W Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności 15 w art. 8 czytamy: Każdy ma prawo do poszanowania swojego życia prywatnego i rodzinnego, swojego mieszkania i swojej korespondencji. Następnym ważnym dokumentem, biorącym w ochronę prawo do prywatnej sfery życia, jest Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z 1966 r. 16. Artykuł 17 tego dokumentu brzmi następująco: 1. Nikt nie może być narażony na samowolną lub bezprawną ingerencję w jego życie prywatne, rodzinne [...]. 2. Każdy ma prawo do ochrony prawnej przed tego rodzaju ingerencjami i zamachami. Należy także odnotować treść jeszcze jednego dokumentu, który w całości został poświęcony prawu do prywatnej sfery życia. Chodzi o końcowy dokument z Konferencji Prawników Nordyckich, która odbyła się w Sztokholmie 1967 r. 17. W jego pierwszej części czytamy: Prawo do respektowania prywatnego życia, które ma zasadnicze znaczenie dla szczęścia człowieka, musi być uznane jako prawo fundamentalne osoby ludzkiej. Prawo to chroni jednostkę przed władzą publiczną, przed społeczeństwem i przed innymi jednostkami. Prawo do respektowania prywatnego życia jest prawem osoby do bycia pozostawionym w spokoju, aby mógł żyć swoim własnym życiem z możliwie najmniejszymi ingerencjami z zewnątrz [ ]. Istotne są także postanowienia art. 4 (zakaz tortur) i art. 7 (prawo do prywatności) Karty Praw Podstawowych UE Trybunał Konstytucyjny wobec kary pozbawienia wolności i prawa do prywatności Prawo człowieka do poszanowania prywatności obejmuje także sferę związaną z pozbawieniem wolności i nie ma potrzeby wyodrębnienia dobra osobistego w postaci prawa do godnego odbywania kary pozbawienia wolności, gdyż zawiera się ono w dobru osobistym, jakim jest godność człowieka 19. Ta zaś nie jest tylko retorycznym ozdobnikiem, ale ma fundamentalny charakter, a roszczenie jest istotnym składnikiem godności ludzkiej. Natomiast ochrona godności to jedna z głównych funkcji praw człowieka. Godność człowieka podlega ochronie bezwzględnej. W konsekwencji wszelkie działania władz publicznych powinny uwzględniać istnienie sfery autonomii i nie mogą prowadzić do tworzenia sytuacji prawnych lub faktycznych, odbierających jednostce poczucie godności 20. Zgodnie z powszechnie przyjętym poglądem jest to jedyne prawo, wobec którego nie byłoby możliwe zastosowanie zasady proporcjonalności. 26 maja 2008 r. Trybunał Konstytucyjny rozpoznał skargę konstytucyjną Jacka G. dotyczącą braku granic czasowych umieszczenia skazanego w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m 2. Orzekł, że art ustawy z 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny wykonawczy (k.k.w.) 21 jest niezgodny z art. 40, art. 41 ust. 4 i art. 2 Konstytucji oraz że nie jest niezgodny z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Przepis traci moc obowiązującą z upływem 18 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw 22. Zgodnie z kwestionowanym przepisem: W szczególnie uzasadnionych wypadkach dyrektor zakładu karnego lub aresztu śledczego może umieścić osadzonych, na czas określony, w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m 2. O takim umieszczeniu należy bezzwłocznie powiadomić sędziego penitencjarnego. Trybunał Konstytucyjny zwrócił uwagę na pięć aspektów tego przepisu. Po pierwsze przepis jest adresowany do dyrektora zakładu karnego lub aresztu śledczego, który może (a nie musi ) dokonać określonej czynności. Po drugie zastosowanie przepisu dopuszczalne jest jedynie w szczególnie uzasadnionych wypadkach. Sytuacje stanowiące szczególnie uzasadnione wypadki nie mogą zatem podlegać swobodnej wykładni rozszerzającej. Po trzecie przepis wskazuje czas trwania takiej nadzwyczajnej sytuacji jako czas określony. W przepisie nie znajdziemy jednak maksymalnej długości tego czasu, co powoduje jego nadużywanie przez dyrektorów zakładów. Po czwarte przepis stanowi odstępstwo od zasady, iż cela więzienna ma mieć powierzchnię 3 m 2 na jedną osobę, a więc tylko wyjątkowo może być ona zmniejszona. Po piąte dyrektor zakładu karnego lub aresztu śledczego został zobligowany do bezzwłocznego powiadomienia sędziego penitencjarnego o umieszczeniu skazanego w mniejszej celi. Sędzia penitencjarny sprawuje zatem bezpośredni nadzór nad decyzjami dyrektorów zakładów karnych lub aresztów śledczych. Dalej TK uzasadniał, że zgodnie z Konstytucją każdy pozbawiony wolności powinien być traktowany

3 w sposób humanitarny. Traktowanie «humanitarne» obejmuje coś więcej niż tylko niestosowanie tortur i zakaz traktowania okrutnego, nieludzkiego i poniżającego. Traktowanie humanitarne musi uwzględniać pewne minimalne potrzeby każdego człowieka i wymaga od władzy publicznej pozytywnych działań w celu zaspokojenia tych potrzeb. Nadmierne zagęszczenie w celi może samo w sobie być kwalifikowane jako traktowanie niehumanitarne lub degradujące, a nawet przy wyjątkowej kumulacji okoliczności jako tortura 23. Trybunał Konstytucyjny zauważył jednak, że w nadzwyczajnych sytuacjach (np. katastrofa budowlana w zakładzie karnym) jest możliwe czasowe osadzenie skazanych w celach mniejszych niż standardowe 3 m 2. Zasady czasowego umieszczenia skazanego w mniejszej celi powinny być jednak wyraźnie określone. Przepisy nie mogą pozostawiać wątpliwości co do sytuacji, w których to może nastąpić, a dotychczasowe są w tym zakresie niejasne, nieprecyzyjne, umożliwiają bardzo szeroką interpretację, a to stanowi naruszenie konstytucyjnej zasady przyzwoitej legislacji (art. 2 Konstytucji). Prawo do traktowania humanitarnego, o którym mowa w art. 40 Konstytucji, jako jedno z niewielu praw obywatelskich posiada charakter absolutny i nie może być w żadnych warunkach ograniczone. Dotyczy ono zarówno organów państwa, ich funkcjonariuszy, jak i przepisów dotyczących wykonywania kar orzeczonych przez sądy. Trzeba wyraźnie zaznaczyć, że okrutne i poniżające traktowanie lub karanie z art. 40 Konstytucji to absolutny zakaz dopuszczenia się określonych form zachowań wobec człowieka i nie jest konieczne publiczne egzekwowanie tych kar, wystarczy, by dana osoba czuła się upokorzona we własnych oczach 24 (element upublicznienia kary jest natomiast czynnikiem dodatkowo kwalifikującym Tyrer przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, wyrok z 25 kwietnia 1978 r.). W grudniu 2009 r. wszedł więc w życie ten wyrok TK (odroczona utrata mocy obowiązującej o 18 miesięcy). Od momentu wejścia w życie wyroku TK fakt umieszczenia skazanego na powierzchni mniejszej niż 3 m 2 będzie równoznaczny ze stwierdzeniem bezprawności działania państwa. To zaś powinno przesądzać o uznaniu odpowiedzialności Skarbu Państwa pod warunkiem jednakże wykazania szkody (w sprawach majątkowych) lub naruszenia dóbr osobistych 25. Na dzień 31 grudnia 2010 r. statystyki zakładów karnych odnotowywały 8529 osadzonych 26, spośród których 28 tys. odbywało karę pozbawienia wolności 27 w przeludnionych celach. A tymczasem już brakuje środków na prace remontowe i modernizacyjne, na budowę nowych obiektów 28. Należy przywołać w tym kontekście przepisy Kodeksu karnego wykonawczego, gdzie znajdziemy zgodnie z art szereg praw i obowiązków skazanych, takich jak prawo do: zachowania dobrego zdrowia, zapewniania godnych warunków bytowych, pożywienia i wydzielonych pomieszczeń, w których znajdzie niezbędną opiekę lekarską, utrzymywania więzi rodzinnych, wolności wyznaniowej, kształcenia się, korzystania np. z telewizji i radia, komunikowania się ze swoim adwokatem, składania skarg i wniosków, prowadzenia korespondencji, dysponowania środkami pieniężnymi 29. Oprócz przysługujących praw więźniowie mają również odgórnie narzucone obowiązki, z których muszą się sumiennie wywiązywać, albowiem w razie nieprzestrzegania obowiązujących zasad stosowane są środki mające na celu wyegzekwowanie posłuszeństwa (np. umieszczenie w odosobnionej celi zwanej izolatką). Do obowiązków więźnia zaliczamy obowiązek: poprawnego zachowania się, przestrzegania higieny osobistej przy jednocześnie zachowanej czystości pomieszczeń, w których przebywa (cela), poddania się przewidzianym przepisami badaniom, zabiegom lekarskim, leczeniu i rehabilitacji, wykonywania pracy (np. prac porządkowych), dbałości m.in. o mienie zakładu karnego, poddania się przeprowadzanej czynności kontroli osobistej Powierzchnia mieszkalna a prawo do prywatności więźniów W przedmiotowej sprawie złożona została przez Helsińską Fundację Praw Człowieka opinia sądu przygotowana w ramach prac Programu Spraw Precedensowych 31. Wyrok TK w przedstawionym zakresie był

4 zasadniczo zgodny z jej argumentami. W opinii wskazano w szczególności na 17 spraw czekających na rozpatrzenie przez Europejski Trybunał Praw Człowieka (ETPC), zakomunikowanych rządowi RP w ciągu 2007 r., które dotyczyły przeludnień w więzieniach. Duża część z nich ma szanse zakończyć się uznaniem przez ETPC naruszenia przez Polskę Konwencji. Sytuacja w polskich więzieniach zdaniem Fundacji wskazuje jednoznacznie, że problem przeludnienia jest ewidentny oraz że umieszczanie w celi, w której przypadająca na jedną osobę powierzchnia jest mniejsza niż 3 m 2, stało się w Polsce zasadą. Ponadto Fundacja uznała, że obowiązywanie w obrocie prawnym przepisów legalizujących przeludnienie więzień w Polsce stać się może podstawą do uznania przez ETPC naruszenia przez Polskę art. 3 Konwencji, zwłaszcza wobec braku możliwości skutecznego dochodzenia przez więźniów swych praw przed sądami polskimi. Zastosowanie art. 248 k.k.w. powinno mieć charakter absolutnie wyjątkowy i ograniczać się do nadzwyczajnych i tylko tymczasowych sytuacji (np. buntu więźniów zakładzie karnym). Wydaje się również wysoce prawdopodobne, że sytuacja w polskich więzieniach w związku z licznymi sprawami polskich więźniów, które czekają na rozpatrzenie, może zostać oceniona przez Europejski Trybunał Praw Człowieka za trwałe naruszenie art. 3 Konwencji. Kolejnym krokiem ku poprawie standardów humanitarnego traktowania więźniów w Polsce powinno być zwiększenie minimalnej powierzchni celi przypadającej na więźnia przynajmniej do 4 m 2. Byłoby to zgodne z zaleceniami Europejskiego Komitetu Zapobiegania Torturom oraz przybliżałoby Polskę do zasad obowiązujących w innych krajach europejskich 32. Wydaje się, że przypisane dyrektorom więzień prawo zagęszczania cel w drodze wyjątku stało się normą w polskich zakładach karnych i jest dowodem niewydolności systemu penitencjarnego. Prowadzi do naruszania zasad humanitaryzmu, szczególnego udręczenia skazanych, stwarza sytuację poniżającą ich, zagrażającą zdrowiu i nie stwarza żadnych szans na resocjalizację. Więcej nawet daje kierownictwom zakładów karnych możliwość nadużywania władzy 33. O konieczności zmiany kontrowersyjnego przepisu przekonani byli również przedstawiciel Sejmu poseł Witold Pahl, prokurator Wiesław Nocuń, reprezentujący prokuratora generalnego, a także Janusz Zagórski z Biura Rzecznika Praw Obywatelskich, który przystąpił do sprawy. Rzadko zdarza się taka jednomyślność. Należy przypomnieć, że podobna sprawa była już przygotowana do rozstrzygnięcia dwa lata temu. Autor, Rzecznik Praw Obywatelskich (RPO), wycofał ją, bo resort sprawiedliwości w przeddzień rozprawy wydał rozporządzenie, które miało rozwiązać problem tłoku w więzieniach. W rozporządzeniu z 19 kwietnia 2006 r. 34 znalazło się sformułowanie, że czasowa rezygnacja ze standardów powierzchni następuje na czas określony ( 2 ust. 4). Wycofanie wniosku przez RPO skutkowało umorzeniem postępowania przez Trybunał. Nie rozwiązało to jednak problemu przeludnienia w celach. TK uznał zatem, że przepis, który to prawo narusza, musi zniknąć z k.k.w. Orzeczenie TK stanowiło więc bodziec do zmiany ustawy z 9 października 2009 r. o zmianie ustawy Kodeks karny wykonawczy 35. Zmianie uległ także art k.k.w., w myśl którego powierzchnia w celi mieszkalnej przypadająca na skazanego wynosi nie mniej niż 3 m 2. Wyjątkowo dyrektor zakładu karnego lub aresztu śledczego może umieścić skazanego na czas określony, nie dłuższy niż 90 dni, w celi mieszkalnej, w której powierzchnia przypadająca na skazanego wynosi poniżej 3 m 2, nie mniej jednak niż 2 m 2, ale tylko w razie: 1) wprowadzenia stanu wojennego, wyjątkowego lub klęski żywiołowej, lub w czasie ich obowiązywania, 2) ogłoszenia na terenie położenia zakładu karnego lub aresztu śledczego stanu zagrożenia epidemiologicznego lub stanu epidemii albo wystąpienia w zakładzie karnym lub areszcie śledczym stanu zagrożenia epidemiologicznego lub stanu epidemii uwzględniając stopień zagrożenia dla życia i zdrowia; 3) konieczności zapobieżenia wystąpieniu innego zdarzenia stanowiącego bezpośrednie zagrożenie dla bezpieczeństwa skazanego albo bezpieczeństwa zakładu karnego lub aresztu śledczego albo zapobieżenia skutkom takiego zdarzenia. Ustawa pozwala także dyrektorowi zakładu karnego lub aresztu śledczego na umieszczenie skazanego na czas określony, nie dłuższy niż 14 dni, w celi mieszkalnej, w której powierzchnia przypadająca na skazanego wynosi poniżej 3 m 2, nie mniej jednak niż 2 m 2, jeżeli zachodzi konieczność natychmiastowego umieszczenia w zakładzie karnym lub areszcie śledczym nieposiadającym wolnych miejsc w celach mieszkalnych: 1) skazanego na karę pozbawienia wolności przekraczającą 2 lata, 2) skazanego określonego w art lub 2 oraz art. 65 Kodeksu karnego, 3) skazanego za przestępstwo określone w art Kodeksu karnego, 4) skazanego, który samowolnie uwolnił się od odbywania kary pozbawienia wolności, 5) skazanego, który korzystając z zezwolenia na czasowe opuszczenie zakładu karnego lub aresztu śledczego, nie powrócił w wyznaczonym terminie,

5 6) przetransportowanego na polecenie sądu lub prokuratora z innego zakładu karnego lub aresztu śledczego w celu udziału w rozprawie lub innych czynnościach procesowych, 7) osoby tymczasowo aresztowanej, ukaranej karą porządkową lub co do której zastosowano inne środki przymusu skutkujące pozbawieniem wolności. Okres ten może być przedłużony tylko za zgodą sędziego penitencjarnego. Łączny okres umieszczenia skazanego w tych warunkach nie może przekroczyć 28 dni. Wydając decyzję na tej podstawie, należy minimalizować zagrożenie pogorszenia warunków wykonywania kary pozbawienia wolności i tymczasowego aresztowania oraz zmierzać do szybkiego umieszczenia we właściwej celi mieszkalnej. W decyzji wydanej w sprawie należy określić czas oraz przyczyny umieszczenia skazanego w warunkach, w których powierzchnia celi mieszkalnej przypadająca na skazanego wynosi mniej niż 3 m 2, a także oznaczyć termin, do którego skazany ma w tych warunkach przebywać. Skargę na decyzję rozpoznaje sąd w terminie 7 dni. Decyzję o umieszczeniu skazanego w warunkach przejściowych należy niezwłocznie uchylić, jeżeli ustaną przyczyny, dla których została ona wydana. Powyższy przepis ma charakter standardu minimum, jaki zapewnia się w zakresie warunków socjalnych osobom odbywającym karę w jednostkach penitencjarnych 36. Przewidziane w art. 110 k.k.w. minimum powierzchni mieszkalnej należy do najniższych w porównaniu do unormowań obowiązujących w systemach penitencjarnych innych państw europejskich. Nieliczne są kraje, w których minimum powierzchni mieszkalnej dla jednego skazanego jest niższe niż 3 m Jest to bodaj najniższy normatyw w Europie. Jedynie Czesi przeznaczają dla swoich osadzonych po 3,5 m 2 na osobę. Inni Europejczycy dają po 6 9 m W dodatku jeszcze nasza norma może być za zgodą sądu penitencjarnego zmniejszana w razie potrzeby decyzją dyrektora zakładu karnego na czas określony. W praktyce nie wiadomo było (w poprzednim stanie prawnym), na jak długo można zmniejszać metraż przeznaczony dla więźnia i do jakich granic, a permanentne zaniżanie wskaźników stało się więziennym standardem. 5. Sąd Najwyższy w sprawie naruszenia dóbr osobistych związanych z powierzchnią mieszkalną Pokłosiem wyroku TK z maja 2008 r. była uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 18 października 2011 r. 39 po rozstrzygnięciu zagadnienia prawnego, przedstawionego przez Prezesa Sądu Najwyższego we wniosku z 30 marca 2011 r. 40, który wniósł na podstawie art ustawy o Sądzie Najwyższym 41 o rozstrzygnięcie występujących w orzecznictwie rozbieżności w wykładni prawa. Pytał: Czy umieszczenie osadzonego w celi o powierzchni przypadającej na jedną osobę mniejszej niż 3 m 2 stanowi naruszenie dóbr osobistych i czy przesłanką zadośćuczynienia, o którym mowa w art. 448 k.c., jest w takim wypadku tylko bezprawność czy także wina?. Dotychczasowe orzecznictwo SN jest rozbieżne. Są wątpliwości, czy osadzenie w celi, w której nie oddzielono pomieszczeń sanitarnych i nie zapewniono osobnych miejsc do spania, jest naruszeniem dóbr osobistych i może uzasadniać odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 24 i art. 448 k.c. Twierdzącej odpowiedzi na to pytanie udzielił SN w wyroku z 28 lutego 2007 r. 42. Takie samo stanowisko zajął w wyroku z 17 marca 2010 r. 43, wydanym już po zmianie przepisów. Są jednak też dwa orzeczenia, w których SN wyraził pogląd odmienny. W wyroku z 2 października 2007 r. 44 uznał, że samo przebywanie w przepełnionej celi może być usprawiedliwione i nie uzasadnia odpowiedzialności Skarbu Państwa. W sprawie, której wyrok dotyczy, umieszczenie w takiej celi nie było w ocenie SN bezprawne, bo nastąpiło na podstawie przewidzianej w art k.k.w. decyzji dyrektora zakładu karnego, utrzymanej w mocy przez sąd penitencjarny. Jeszcze dalej idzie postanowienie z 20 grudnia 2010 r. 45. SN stwierdził, że okresowe przebywanie w przepełnionej celi, nawet z gorszymi warunkami sanitarnymi, mimo że nie brakowało łóżek i był oddzielny węzeł sanitarny, nie naruszało dóbr osobistych. Z kolei w wyroku z 28 lutego 2007 r. 46 SN stwierdził, że ciężar dowodu, iż nie doszło do naruszenia dóbr osobistych osadzonego w ciasnej celi, spoczywa na zakładzie karnym. To korzystniejsze dla osadzonych orzeczenie odnotował też trybunał w Strasburgu, w którym jest kilkaset takich spraw. Strasburg dał jednak wyraz oczekiwaniu, że ta tendencja odbije się w orzecznictwie sądów niższych instancji. Rozbieżności w orzecznictwie sądów pierwszej i drugiej instancji dają podstawę do przedstawienia wątpliwości pod rozwagę powiększonego składu SN. SN podjął uchwalę, w której czytamy: umieszczenie osoby pozbawionej wolności w celi o powierzchni przypadającej na osadzonego mniejszej niż 3 m 2 może stanowić wystarczającą przesłankę stwierdzenia naruszenia jej dóbr osobistych. Odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 448 k.c. za krzywdę wyrządzoną tym naruszeniem nie zależy od winy.

6 Przepis art. 448 k.c. w brzmieniu nadanym mu przez ustawę z 23 sierpnia 1996 r. o zmianie ustawy Kodeks cywilny 47 daje więc możliwość przyznania zadośćuczynienia w razie naruszenia jakiegokolwiek dobra osobistego, w tym godności, czci i dobrego imienia. Sąd Najwyższy dowodził słusznie, że godność człowieka chroniona jest i konstytucyjnie, i konwencyjnie. Mówi o tym Konstytucja w art. 30, stanowiąc, iż godność człowieka jest przyrodzona i niezbywalna, stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela i jest nienaruszalna, w art. 40 zakazując tortur i nieludzkiego, poniżającego traktowania i karania oraz w art. 41 ust. 4, który nakazuje, by każdy pozbawiony wolności był traktowany w sposób humanitarny. W podobnym tonie wypowiada się też Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności w art. 3. Natomiast według art. 7 i 10 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych nikt nie będzie poddawany torturom lub okrutnemu, nieludzkiemu albo poniżającemu traktowaniu lub karaniu, a każda osoba pozbawiona wolności będzie traktowana w sposób humanitarny i z poszanowaniem przyrodzonej godności człowieka. Trzeba zauważyć, że również ochronę osób pozbawionych wolności przy użyciu pozasądowych środków o charakterze zapobiegawczym w formie wizytacji wzmacniają postanowienia Europejskiej Konwencji o Zapobieganiu Torturom oraz Nieludzkiemu lub Poniżającemu Traktowaniu albo Karaniu sporządzonej w Strasburgu 26 listopada 1987 r. 48. Należy także podkreślić, że art. 4 1 k.k.w. nakazuje wykonywać kary, środki karne zabezpieczające i zapobiegawcze w sposób humanitarny, z poszanowaniem godności ludzkiej. Również art. 3 Kodeksu karnego (k.k.) 49 stanowi, iż kary oraz inne środki karne przewidziane w k.k. stosuje się z uwzględnieniem zasad humanitaryzmu, w szczególności z poszanowaniem godności człowieka. Osoba pozbawiona wolności przez fakt jej pozbawienia nie traci zatem praw gwarantowanych przez Konstytucję i akty prawa międzynarodowego. Co więcej, można stwierdzić, że Konstytucja oraz akty prawa międzynarodowego zawierają tożsame regulacje w zakresie zakazu tortur oraz nieludzkiego i poniżającego traktowania i karania oraz deklarują humanitarne traktowanie każdej osoby pozbawionej wolności. W uzasadnieniu do uchwały Sądu Najwyższego znajdziemy przywołanie wyroków z 28 lutego 2007 r. i z 17 marca 2010 r. 50, w których SN, biorąc pod uwagę te regulacje, wyznaczył właściwy kierunek interpretacji przepisów znajdujących zastosowanie przy rozpoznawaniu spraw o roszczenia wynikające z naruszenia godności człowieka pozbawionego wolności 51. W swoich wywodach zauważył też, że realizacja pozbawienia wolności wiąże się z ustaleniem poziomu, który wyznacza odpowiednie warunki uwięzienia nienaruszające godności człowieka, a jednym z tych warunków jest powierzchnia pomieszczenia przypadająca na jedną osobę. Graniczne 3 m 2 na osobę jest równoznaczne z wyznaczeniem standardu, którego obniżenie powoduje naruszenie godności pozbawionego wolności i jest przesłanką przyznania zadośćuczynienia z art. 448 k.c. Chyba że odpowiedzialność za to naruszenie może zostać wyłączona na tej podstawie, że umieszczenie skazanego w takich warunkach miało upoważnienie ustawowe. W obecnym stanie prawnym wykazanie wyczerpania ustawowych przesłanek czasowego umieszczenia skazanego w celi mniejszej, niż wymaga prawo, może prowadzić do skutecznego wykazania braku bezprawności. Sąd Najwyższy uznał, iż kluczem do rozstrzygnięcia kwestii wyłączenia bezprawności w poprzednim stanie prawnym, a więc na podstawie art. 110 k.k.w. w związku z obowiązującym do 6 grudnia 2009 r. art. 248 k.k.w., jest prawidłowa ich wykładnia z uwzględnieniem norm konstytucyjnych i międzynarodowych. Da się zauważyć również stanowisko SN, które przeważa także w doktrynie, że winę zalicza się do przesłanek roszczeń przewidzianych w art. 448 k.c. W omawianej sprawie chodzi jednak o wyjaśnienie, czy takie rozumienie art. 448 k.c. ma miejsce także wtedy, kiedy oparte na nim roszczenie kierowane jest przeciwko Skarbowi Państwa na tej podstawie, że źródłem naruszenia dóbr osobistych było niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej. Czy wina stanowi zatem o odpowiedzialności na podstawie art. 448 k.c.? Sąd Najwyższy stwierdził, że wynikający z art. 77 ust. 1 Konstytucji i z art. 417 k.c. obowiązek naprawienia szkody wyrządzonej przez niezgodne z prawem działanie władzy publicznej obejmuje także szkodę niemajątkową (krzywdę) w ujęciu art. 448 k.c. 52, a wina nie jest przesłanką odpowiedzialności Skarbu Państwa na podstawie art. 448 k.c. Artykuł 77 ust. 1 Konstytucji RP stanowi nową jakość w dziedzinie odpowiedzialności odszkodowawczej organów władzy publicznej 53. Instytucja ta opiera się bowiem nie na winie konkretnego funkcjonariusza, lecz na działaniu niezgodnym z prawem organów władzy publicznej. 6. Podsumowanie Przeludnienie w zakładach karnych dało podstawę Ministerstwu Sprawiedliwości do skierowania wytycznych pod adresem prezesów sądów, m.in. żeby zbadali sprawy, w których skazani na karę pozbawienia wolności nie

7 rozpoczęli jeszcze jej odbywania, celem ustalenia dopuszczalności odroczenia wykonywania tej kary (na podstawie art k.k.w.). Takie odroczenie może odbyć się z powodu przekroczenia w skali kraju ogólnej pojemności zakładów karnych lub aresztów śledczych. Skutkuje to ustaleniem kolejności wzywania do stawienia się skazanych w zakładzie w wyznaczonym terminie. Nie ulega wątpliwości, że rośnie potrzeba kar i środków wolnościowych 54. Główny argument to możliwość uniknięcia przez skazanego pobytu w więzieniu i związanej z tym demoralizacji. Pozostawienie sprawców drobnych przestępstw na wolności daje możliwość zwiększenia powierzchni dla groźniejszych sprawców przestępstw. Istotne są również argumenty natury ekonomicznej, bo niewątpliwie zastosowanie środków wolnościowych jest znacznie tańsze. Nie bez znaczenia są też koszty społeczne, nie ma zerwania więzi rodzinnych. Pomocny może okazać się dozór elektroniczny 55. Godne podkreślenia jest to, że żadne okoliczności, nawet nadzwyczajne, nie mogą być przeszkodą w szanowaniu ludzkiej godności. Należy jednak odnotować, że w sferze życia prywatnego osób pozbawionych wolności istnieją okoliczności wyłączające bezprawność działania sprawcy naruszenia. Opowiadam się jednak za wnikliwą analizą każdego takiego przypadku pod kątem przestrzegania prawa, a nie dowolności uznania. Również orzecznictwo strasburskie będzie swoistym hamulcem w walce o godność człowieka. Konwencja Europejska daje bowiem jednostce możliwość wniesienia roszczenia do organów międzynarodowych. Ważny jest fakt, że zarówno prawo krajowe, jak i międzynarodowe chroni prawo więźnia do prywatności, a konstytucyjne ujęcie tego prawa pozbawione jest deklaratywności na rzecz konkretnych roszczeń, wynikających z naruszenia tego prawa. Od dawna wiadomo, że sama instytucjonalizacja prawa może nie wystarczyć, stąd zdolność dochodzenia praw jest najważniejszym aspektem prawa człowieka pozbawionego wolności. Summary Reflections on the prisoners right to privacy in the context of living space The right to privacy is one of the fundamental rights of the modern constitution. Right to privacy includes the sphere associated with deprivation of liberty. The author says that there is no need to separate personal interest in the form of a right to a dignified imprisonment, because it contains the personal well-being, which is human dignity. The author on the background of the constitutional catalog of personal property shall render the Constitutional Court of 26 May 2008, which recognized the constitutional complaint of Jack G. concerning the lack of time limits placed prisoners in conditions where the cell area per person is less than 3 square meters. The Constitutional Court ruled that in exceptional situations (eg. building disaster in prison) is possible to embed prisoners for less than the standard 3 m 2 in short periods. The rules place the offender temporarily in a smaller cell but clearly defined. The author also emphasizes that the result of judgment of the Tribunal in May was the resolution of seven judges of the Supreme Court of 18 October 2011 at the request of the President of the Supreme Court in the application dated 30 March 2011 (BSA V /11), which asked Does placing a prisoner in a cell with an area for one person less than 3 square meters it is a violation of personal rights, whether the premise of compensation referred to in Art. 448 of the Civil Code in this case is only unlawful or the guilt? Now the Supreme Court arising from the Article 77 Paragraph 1 of the Constitution and Article 417 of the Civil Code found that the make good damage caused by unlawful action of public authority also includes non-pecuniary damage (harm) in terms of Article 448 of the Civil Code, and the fault is not a condition of the State Treasury pursuant to Article 448 of the Civil Code. In the text we find the comments indicating a need for sanctions and measures of freedom and the idea that any circumstances, even the emergency can t be an obstacle to respect the human dignity. Key words: right to privacy, prisoner, human dignity, living area, constitutional court. Przypisy: 1 Dz.U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483 ze zm. 2 F.J. Mazur, Godność osoby ludzkiej podstawą praw człowieka, Lublin 2001, s. 17 i n.; P. Czarny, Konstytucyjne pojęcie godności

8 człowieka a rozumienie godności w języku polskim, w: K. Complak (red.), Godność człowieka jako kategoria prawa, Wrocław 2001, s. 195 i n. 3 Tekst jedn. Dz.U. z 1976 r. Nr 7, poz. 36 ze zm. 4 J. Sobczak, Prawo do prywatności a wolność słowa i druku, w: Wolności i prawa jednostki oraz ich gwarancje w praktyce, red. L. Wiśniewski, Warszawa 2006, s Tamże. 6 Tamże, s R. Koper, Jawność rozprawy głównej a ochrona prawa do prywatności w procesie karnym, Warszawa 2010, s A. Sakowicz, Granice prawa do prywatności osób odbywających karę pozbawienia wolności, Przegląd Więziennictwa Polskiego 2004, nr 43, s P. Sarnecki (red.), Prawo konstytucyjne, Warszawa 2008, s L. Garlicki, Polskie prawo konstytucyjne. Zarys wykładu, Warszawa 2007, s K. Motyka, Prawo do prywatności i dylematy współczesnej ochrony praw człowieka, Lublin 2006, s Najpełniej i najszerzej o zakresie prawa do prywatności zob. K. Motyka, Prawo do prywatności i dylematy, s. 122 i n.; zob. także K. Sitnik, K. Mrozek, Prawo skazanych do korzystania z wolności religijnej, Przegląd Prawa Konstytucyjnego 2011, nr 4, s. 205 i n.; J. Sieńczyło-Chlabicz, Prawo do ochrony sfery intymności jednostki, Państwo i Prawo 2004, nr 11, s. 34 i n. 13 E. Dynia, P. Kłak (red.), Europejskie standardy ochrony praw człowieka a ustawodawstwo polskie, Rzeszów 2005, s. 17 i n.; J. Braciak, Prawo do prywatności, w: Prawa i wolności obywatelskie w Konstytucji RP, red. B. Banaszak, A. Preisner, Warszawa 2002, s. 297 i n. 14 Cyt. za K. Motyka, Prawa człowieka. Wybór źródeł, Lublin 1996, s. 51 i n. 15 Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm. 16 Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz M. Misztal, Prawo człowieka do prywatności, Uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 18 października 2011 r., III CZP 25/11, s Orzeczenie TK z 4 kwietnia 2001 r., K 11/00, OTK-ZU 2001, nr 3, poz Dz.U. Nr 90, poz III CZP 25/11, s. 3, SK25/07, OTK-A 2008, nr 4, poz Tamże. 24 B. Gronowska, Wolność od tortur, w: B. Gronowska, T. Jasudowicz, M. Balcerzak, M. Lubiszewski, R. Mizerski, Prawa człowieka i ich ochrona, Toruń 2005, s Por. zwłaszcza wyrok SN z 28 lutego 2002 r., V CSK 431/ Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 25 sierpnia 2003 r. w sprawie regulaminu organizacyjno- porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności, Dz.U. Nr 152, poz www://sw.gov.pl/ Tamże M. Bernatt, Prawa człowieka w orzecznictwie sądów polskich, 33 T. Bulenda, O więzieniach niebezpiecznych w kontekście ochrony praw człowieka, Przegląd Więziennictwa Polskiego 2008, nr 60, s Dz.U. Nr 65, poz. 459 (rozporządzenie już uchylone). 35 Dz.U. Nr 190, poz Por. S. Lelental, Kodeks karny wykonawczy. Komentarz, Warszawa 2001, s. 306 i Por. J. Jasiński, Problem przeludnienia zakładów karnych, Przegląd Więziennictwa Polskiego 1997, nr 15, s ; N. Pawłowska, Prawo podmiotowe więźniów do powierzchni mieszkalnej, Państwo i Prawo 2007, nr 6, s. 81, N. Pawłowska, Prawo podmiotowe..., s III CZP 25/11, 40 BSA V /11, tamże. 41 Ustawa z 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym, Dz.U. Nr 240, poz ze zm. 42 V CSK 431/ II CSK 486/ II CSK 269/ IV CSK 449/ V CSK 431/ Dz.U. Nr 114, poz Dz.U. z 1995 r. Nr 46, poz. 238 ze zm. 49 Ustawa Kodeks karny z 6 czerwca 1997 r., Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm. 50 V CSK 431/06, II CSK 486/09, 51 Uzasadnienie do uchwały składu siedmiu sędziów SN z 18 października 2011 r., s Tamże, s M. Haczkowska, Odpowiedzialność odszkodowawcza państwa według Konstytucji RP, Warszawa 2007, s M. Szewczyk, Czy i jaka alternatywa dla kary pozbawienia wolności, w: Wymiar sprawiedliwości i praca socjalna w krajach Europy Zachodniej, Poznań 1998, s. 69; J. Zagórski, Orzekanie i wykonywanie kary ograniczenia wolności oraz pracy społecznie użytecznej w Polsce w świetle analizy przepisów i wyników badań, Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich, Warszawa A. Róg, Wykonywanie kary pozbawienia wolności w warunkach dozoru elektronicznego a prawo do zabezpieczenia społecznego, Państwo i Prawo 2011, nr 2, s. 2; E. Białowąs, Wykonywanie kary pozbawienia wolności w ramach systemu dozoru elektronicznego a konstytucyjna zasada równości wobec prawa, Przegląd Prawa Konstytucyjnego 2011, nr 1, s. 179 i n.

9

S T A N O W I S K O HELSIŃSKIEJ FUNDACJI PRAW CZ Ł O W I E K A

S T A N O W I S K O HELSIŃSKIEJ FUNDACJI PRAW CZ Ł O W I E K A S T A N O W I S K O HELSIŃSKIEJ FUNDACJI PRAW CZ Ł O W I E K A W PRZ E D M I O C I E PRZ E L U D N I E N I A W Z A K Ł A D A C H KARNYCH 1. Przeludnienie w polskich więzieniach Kwestia przeludnienia w

Bardziej szczegółowo

W Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich zostały przeanalizowane obowiązujące. przepisy normujące zasady porozumiewania się podejrzanego i oskarżonego

W Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich zostały przeanalizowane obowiązujące. przepisy normujące zasady porozumiewania się podejrzanego i oskarżonego RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich Irena LIPOWICZ RPO-662364-II-10/ST 00-090 Warszawa Tel. centr. 22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 22 827 64 53 Pan Krzysztof Kwiatkowski Minister Sprawiedliwości

Bardziej szczegółowo

PRAWO DO PRYWATNOŚCI I OCHRONA DANYCH OSOBOWYCH PODSTAWOWE ZASADY. Szkolenie dla sekcji sądownictwa międzynarodowego Kliniki Prawa UW 14 XI 2009 r.

PRAWO DO PRYWATNOŚCI I OCHRONA DANYCH OSOBOWYCH PODSTAWOWE ZASADY. Szkolenie dla sekcji sądownictwa międzynarodowego Kliniki Prawa UW 14 XI 2009 r. PRAWO DO PRYWATNOŚCI I OCHRONA DANYCH OSOBOWYCH PODSTAWOWE ZASADY Szkolenie dla sekcji sądownictwa międzynarodowego Kliniki Prawa UW 14 XI 2009 r. Część I PRAWO DO PRYWATNOŚCI WPROWADZENIE Prowadzące:

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE z dnia 27 maja 2003 r. Sygn. akt K 43/02

POSTANOWIENIE z dnia 27 maja 2003 r. Sygn. akt K 43/02 45 POSTANOWIENIE z dnia 27 maja 2003 r. Sygn. akt K 43/02 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Mirosław Wyrzykowski przewodniczący Wiesław Johann Ewa Łętowska Jadwiga Skórzewska-Łosiak Marian Zdyb sprawozdawca,

Bardziej szczegółowo

R E G U L U S. Zrzeszenie Związków Zawodowych Energetyków. zapytanie Zleceniodawcy INFORMACJA PRAWNA

R E G U L U S. Zrzeszenie Związków Zawodowych Energetyków. zapytanie Zleceniodawcy INFORMACJA PRAWNA Warszawa, dnia 14 lipca 2009 r. Przedmiot informacji: Zleceniodawca opinii: Podstawy faktyczne informacji: Uprawnienia organizacji związkowej do skierowania sprawy interpretacji przepisów do Sądu Najwyższego

Bardziej szczegółowo

Zamów książkę w księgarni internetowej

Zamów książkę w księgarni internetowej Stan prawny na 8 września 2015 r. Wydawca Małgorzata Stańczak Redaktor prowadzący, opracowanie redakcyjne Katarzyna Gierłowska Łamanie Mercurius Zamów książkę w księgarni internetowej Copyright by Wolters

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Z DNIA 26 WRZEŚNIA 2002 R. I KZP 20/02

UCHWAŁA Z DNIA 26 WRZEŚNIA 2002 R. I KZP 20/02 UCHWAŁA Z DNIA 26 WRZEŚNIA 2002 R. I KZP 20/02 Dopuszczalne jest orzeczenie na podstawie art. 42 1 k.k. zakazu prowadzenia pojazdów określonego rodzaju, kierowanie którymi nie wymaga posiadania uprawnień

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Z DNIA 23 KWIETNIA 2002 R. I KZP 12/2002

UCHWAŁA Z DNIA 23 KWIETNIA 2002 R. I KZP 12/2002 UCHWAŁA Z DNIA 23 KWIETNIA 2002 R. I KZP 12/2002 Względna przyczyna odwoławcza w postaci zarzutu rażącej niewspółmierności kary przewidziana w art. 438 pkt 4 zd. 1 k.p.k. może stanowić podstawę wniesienia

Bardziej szczegółowo

Opinia do ustawy o zmianie ustawy Kodeks cywilny, ustawy Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze (druk nr 900)

Opinia do ustawy o zmianie ustawy Kodeks cywilny, ustawy Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze (druk nr 900) Warszawa, dnia 30 czerwca 2010 r. Opinia do ustawy o zmianie ustawy Kodeks cywilny, ustawy Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze (druk nr 900) I. Cel i przedmiot ustawy

Bardziej szczegółowo

9.2.1.3. Wykonywanie obowiązków zawodowych kadry penitencjarnej w przeludnionym

9.2.1.3. Wykonywanie obowiązków zawodowych kadry penitencjarnej w przeludnionym Spis treści Wykaz skrótów... 11 Wprowadzenie... 13 Rozdział 1. Przeludnienie więzienne problemy definicyjne... 25 Rozdział 2. Metodologiczne założenia badań nad zjawiskiej przeludnienia więziennego...

Bardziej szczegółowo

- o zmianie ustawy Kodeks postępowania karnego (druk nr 3187).

- o zmianie ustawy Kodeks postępowania karnego (druk nr 3187). SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VI kadencja Prezes Rady Ministrów DSPA-140-86(5)/10 Warszawa, 22 września 2010 r. Pan Grzegorz Schetyna Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Przekazuję przyjęte przez

Bardziej szczegółowo

Opinia prawna sporządzona dla Biura Analiz Sejmowych Kancelarii Sejmu w Warszawie

Opinia prawna sporządzona dla Biura Analiz Sejmowych Kancelarii Sejmu w Warszawie Warszawa dn. 8 stycznia 2016 r. Dr hab. prof. nadzw. Mirosław Karpiuk Opinia prawna sporządzona dla Biura Analiz Sejmowych Kancelarii Sejmu w Warszawie Bezpośrednie stosowanie Konstytucji RP przez Trybunał

Bardziej szczegółowo

Prawa człowieka i systemy ich ochrony

Prawa człowieka i systemy ich ochrony Prawa człowieka i systemy ich ochrony Środki ochrony praw i wolności w Konstytucji RP Prawa człowieka i systemy ich ochrony SNP(Z) IV rok, semestr zimowy 2015/2016 Ochrona praw i wolności jednostki ogół

Bardziej szczegółowo

WŁADZA SĄDOWNICZA W RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Organizacja wymiaru sprawiedliwości

WŁADZA SĄDOWNICZA W RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Organizacja wymiaru sprawiedliwości W RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Organizacja wymiaru sprawiedliwości Sądy są władzą odrębną i niezależną od innych władz. Sądy wydają wyroki w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej. Wymiar sprawiedliwości w Rzeczypospolitej

Bardziej szczegółowo

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka Opracowanie: Janusz Korzeniowski nauczyciel konsultant ds. edukacji obywatelskiej w Zachodniopomorskim Centrum Doskonalenia Nauczycieli 1 Spis slajdów Idea

Bardziej szczegółowo

Warszawa, 12 stycznia 2015 roku NRA Trybunał Konstytucyjny w Warszawie. dot. Sygn. akt: SK 25/14

Warszawa, 12 stycznia 2015 roku NRA Trybunał Konstytucyjny w Warszawie. dot. Sygn. akt: SK 25/14 Warszawa, 12 stycznia 2015 roku NRA.52-2.2.2014 Trybunał Konstytucyjny w Warszawie dot. Sygn. akt: SK 25/14 W imieniu Naczelnej Rady Adwokackiej, na podstawie 29 ust. 2 Regulaminu Trybunału Konstytucyjnego,

Bardziej szczegółowo

Stan wojenny w świetle konstytucji SSN Antoni Górski, Przewodniczący Krajowej Rady Sądownictwa

Stan wojenny w świetle konstytucji SSN Antoni Górski, Przewodniczący Krajowej Rady Sądownictwa Stan wojenny w świetle konstytucji SSN Antoni Górski, Przewodniczący Krajowej Rady Sądownictwa Stan wojenny został nareszcie oceniony i osądzony w kategoriach prawno konstytucyjnych przez kompetentny organ

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Hubert Wrzeszcz

POSTANOWIENIE. SSN Hubert Wrzeszcz Sygn. akt V CSK 23/15 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 23 lipca 2015 r. SSN Hubert Wrzeszcz w sprawie ze skargi J. T. i E. T.-H. przy uczestnictwie J. P., H. S., I. T. i M. D. o wznowienie

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

UCHWAŁA składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego Sygn. akt III CZP 25/11 UCHWAŁA składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 18 października 2011 r. Prezes SN Tadeusz Ereciński (przewodniczący) SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Jacek Sobczak (przewodniczący) SSN Przemysław Kalinowski SSN Barbara Skoczkowska (sprawozdawca) Protokolant Barbara Kobrzyńska

POSTANOWIENIE. SSN Jacek Sobczak (przewodniczący) SSN Przemysław Kalinowski SSN Barbara Skoczkowska (sprawozdawca) Protokolant Barbara Kobrzyńska Sygn. akt V KK 177/13 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 9 października 2013 r. SSN Jacek Sobczak (przewodniczący) SSN Przemysław Kalinowski SSN Barbara Skoczkowska (sprawozdawca) Protokolant

Bardziej szczegółowo

BL TK/15 Warszawa, 7 lipca 2016 r.

BL TK/15 Warszawa, 7 lipca 2016 r. BL-112-265-TK/15 Warszawa, 7 lipca 2016 r. INFORMACJA PRAWNA O WYROKU TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO Z 22 WRZEŚNIA 2015 R. (SYGN. AKT P 37/14) DOTYCZĄCYM USTAWY Z DNIA 6 CZERWCA 1997 R. - KODEKS KARNY I. METRYKA

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA SKŁADU SIEDMIU SĘDZIÓW III CZP 25/11

UCHWAŁA SKŁADU SIEDMIU SĘDZIÓW III CZP 25/11 UCHWAŁA SKŁADU SIEDMIU SĘDZIÓW III CZP 25/11 z dnia 18 października 2011 r. Prezes SN Tadeusz Ereciński (przewodniczący) Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz Sędzia SN Irena Gromska-Szuster Sędzia SN Jacek

Bardziej szczegółowo

Prawo człowieka do samostanowienia a obowiązek udzielenia pomocy przez instytucje pomocy społecznej

Prawo człowieka do samostanowienia a obowiązek udzielenia pomocy przez instytucje pomocy społecznej Dr Ewa Kulesza Prawo człowieka do samostanowienia a obowiązek udzielenia pomocy przez instytucje pomocy społecznej Współcześnie obowiązujące przepisy prawa, także przepisy prawa międzynarodowego, przepisy

Bardziej szczegółowo

stadium postępowania przygotowawczego stadium postępowania sądowego (jurysdykcyjnego) stadium postępowania wykonawczego

stadium postępowania przygotowawczego stadium postępowania sądowego (jurysdykcyjnego) stadium postępowania wykonawczego I. Prawo karne wykonawcze i jego nauka Definicja: Prawo karne wykonawcze to ogół norm prawnych, które regulują wykonywanie kar i innych środków penalnych (środków prawnych, środków probacyjnych, środków

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wykaz skrótów Akty normatywne Periodyki Przedmowa... 13

SPIS TREŚCI. Wykaz skrótów Akty normatywne Periodyki Przedmowa... 13 SPIS TREŚCI Wykaz skrótów... 11 1. Akty normatywne...11 2. Periodyki... 12 Przedmowa... 13 CZĘŚĆ OGÓLNA... 15 Rozdział pierwszy Prawo karne wykonawcze i jego miejsce w systemie prawa... 17 1. Pojęcie prawa

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. Protokolant Małgorzata Sobieszczańska

POSTANOWIENIE. Protokolant Małgorzata Sobieszczańska Sygn. akt II KK 12/16 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 16 lutego 2016 r. SSN Eugeniusz Wildowicz (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Jerzy Grubba SSN Józef Szewczyk Protokolant Małgorzata Sobieszczańska

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 22 czerwca 2005 r., III CZP 23/05

Uchwała z dnia 22 czerwca 2005 r., III CZP 23/05 Uchwała z dnia 22 czerwca 2005 r., III CZP 23/05 Sędzia SN Iwona Koper (przewodniczący, sprawozdawca) Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz Sędzia SN Jan Górowski Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jadwigi

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Michał Laskowski (przewodniczący) SSN Rafał Malarski SSN Andrzej Stępka (sprawozdawca) Protokolant Łukasz Biernacki

POSTANOWIENIE. SSN Michał Laskowski (przewodniczący) SSN Rafał Malarski SSN Andrzej Stępka (sprawozdawca) Protokolant Łukasz Biernacki Sygn. akt III KK 257/15 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 27 sierpnia 2015 r. SSN Michał Laskowski (przewodniczący) SSN Rafał Malarski SSN Andrzej Stępka (sprawozdawca) Protokolant Łukasz Biernacki

Bardziej szczegółowo

Wyrok Trybunału w Strasburgu w sprawie Matyjek przeciwko Polsce - komunikat prasowy

Wyrok Trybunału w Strasburgu w sprawie Matyjek przeciwko Polsce - komunikat prasowy Wyrok Trybunału w Strasburgu w sprawie Matyjek przeciwko Polsce - komunikat prasowy Europejski Trybunał Praw Człowieka ogłosił dzisiaj wyrok w sprawie Matyjek przeciwko Polsce (skarga nr 38184/03). Trybunał

Bardziej szczegółowo

Kara porządkowa - Kodeks pracy

Kara porządkowa - Kodeks pracy Kara porządkowa - Kodeks pracy Opracowanie: Maria Węglowska - Wojt Pracownik czyli kto? Osoba fizyczna zatrudniona na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania lub spółdzielczej umowy o pracę.

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1. Dobra osobiste w ogólności

Rozdział 1. Dobra osobiste w ogólności Rozdział. Dobra osobiste w ogólności.. Zagadnienia ogólne istota i przegląd dóbr osobistych... Konstytucja Zgodnie z art. 30 Konstytucji przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności

Bardziej szczegółowo

Warszawa, marca 2014 roku. RZECZPOSPOLITA POLSKA / Rzecznik Praw Dziecka. Marek Michalak

Warszawa, marca 2014 roku. RZECZPOSPOLITA POLSKA / Rzecznik Praw Dziecka. Marek Michalak Pan ZSRI5 OO/4/20 14/MM Marek Michalak Kwestię uregulowania treści wokandy sądowej określa zarządzenie Ministra Sprawiedliwości z 12 grudnia 2003 roku w sprawie organizacji i zakresu działania salą, w

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia. o zmianie ustawy - Kodeks karny wykonawczy

USTAWA z dnia. o zmianie ustawy - Kodeks karny wykonawczy Projekt z dnia 27 lutego 2009 r. USTAWA z dnia. o zmianie ustawy - Kodeks karny wykonawczy Art. 1. W ustawie z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. Nr 90, poz. 557, z późn. zm. 1) )

Bardziej szczegółowo

Wniosek. Rzecznika Praw Obywatelskich. Na podstawie art. 191 ust. 1 pkt 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2

Wniosek. Rzecznika Praw Obywatelskich. Na podstawie art. 191 ust. 1 pkt 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 RZECZNIK PRAW OBYWATELSKICH Warszawa, r, V.7016.108.2014.ST Trybunał Konstytucyjny Warszawa Wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich Na podstawie art. 191 ust. 1 pkt 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE Z DNIA 23 LUTEGO 2012 R. III KK 289/11. Sobota nie jest dniem ustawowo wolnym od pracy w rozumieniu art.

POSTANOWIENIE Z DNIA 23 LUTEGO 2012 R. III KK 289/11. Sobota nie jest dniem ustawowo wolnym od pracy w rozumieniu art. POSTANOWIENIE Z DNIA 23 LUTEGO 2012 R. III KK 289/11 123 k.p.k. Sobota nie jest dniem ustawowo wolnym od pracy w rozumieniu art. Przewodniczący: sędzia SN J. Matras. Sąd Najwyższy w sprawie Wojciecha Z.,

Bardziej szczegółowo

48/5A/2004. POSTANOWIENIE z dnia 5 maja 2004 r. Sygn. akt K 25/02

48/5A/2004. POSTANOWIENIE z dnia 5 maja 2004 r. Sygn. akt K 25/02 48/5A/2004 POSTANOWIENIE z dnia 5 maja 2004 r. Sygn. akt K 25/02 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Marek Safjan przewodniczący Jerzy Ciemniewski Teresa Dębowska-Romanowska Marian Grzybowski Adam Jamróz

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Józef Iwulski (przewodniczący) SSN Bogusław Cudowski (sprawozdawca) SSN Maciej Pacuda

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Józef Iwulski (przewodniczący) SSN Bogusław Cudowski (sprawozdawca) SSN Maciej Pacuda Sygn. akt III KRS 16/16 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 24 maja 2016 r. SSN Józef Iwulski (przewodniczący) SSN Bogusław Cudowski (sprawozdawca) SSN Maciej Pacuda

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 15 1. Uwagi ogólne... 15 2. Zakres pracy... 16 3. Problemy badawcze i metodologiczne... 18 4. Układ pracy...

Spis treści. Wstęp... 15 1. Uwagi ogólne... 15 2. Zakres pracy... 16 3. Problemy badawcze i metodologiczne... 18 4. Układ pracy... Wykaz skrótów... 11 Przedmowa do wydania drugiego... 13 Wstęp... 15 1. Uwagi ogólne... 15 2. Zakres pracy... 16 3. Problemy badawcze i metodologiczne... 18 4. Układ pracy... 20 ROZDZIAŁ 1. Pojęcie, rodzaje

Bardziej szczegółowo

WYROK Z DNIA 15 KWIETNIA 2010 R. III KO 83/09

WYROK Z DNIA 15 KWIETNIA 2010 R. III KO 83/09 WYROK Z DNIA 15 KWIETNIA 2010 R. III KO 83/09 1. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 kwietnia 2009 r., P 11/08, Dz. U. Nr 163, poz. 1363, w wyniku którego utracił moc przepis 2 art. 148 k.k., stanowi

Bardziej szczegółowo

Druk nr 580 Warszawa, 12 maja 2006 r.

Druk nr 580 Warszawa, 12 maja 2006 r. SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ V kadencja Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Druk nr 580 Warszawa, 12 maja 2006 r. Pan Marek Jurek Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Na podstawie art. 235 ust.

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Włodzimierz Wróbel (przewodniczący) SSN Andrzej Ryński (sprawozdawca) SSN Eugeniusz Wildowicz

POSTANOWIENIE. SSN Włodzimierz Wróbel (przewodniczący) SSN Andrzej Ryński (sprawozdawca) SSN Eugeniusz Wildowicz Sygn. akt II KK 100/15 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 23 kwietnia 2015 r. SSN Włodzimierz Wróbel (przewodniczący) SSN Andrzej Ryński (sprawozdawca) SSN Eugeniusz Wildowicz w sprawie G. T.

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzialności za zobowiązania spółki z o.o. nie wyłączy nawet przedawnienie

Odpowiedzialności za zobowiązania spółki z o.o. nie wyłączy nawet przedawnienie Warto poznać w tej sprawie orzeczenie Sądu Najwyższego. Stan prawny Kodeks spółek handlowych przewiduje w art. 299 1 odpowiedzialność członków zarządu spółki za jej zobowiązania. Odpowiedzialność aktywuje

Bardziej szczegółowo

Opinia prawna w sprawie pytania prawnego Sądu Rejonowego w Poznaniu skierowanego do Trybunału Konstytucyjnego (sygn akt. P. 28/02)

Opinia prawna w sprawie pytania prawnego Sądu Rejonowego w Poznaniu skierowanego do Trybunału Konstytucyjnego (sygn akt. P. 28/02) Warszawa, dnia 16 grudnia 2002 r. Opinia prawna w sprawie pytania prawnego Sądu Rejonowego w Poznaniu skierowanego do Trybunału Konstytucyjnego (sygn akt. P. 28/02) Stosownie do zlecenia z dnia 18 listopada

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 2013 r. o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej

USTAWA z dnia 2013 r. o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Projekt USTAWA z dnia 2013 r. o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Art. 1. W Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483, z 2001 r. Nr 28, poz. 319,

Bardziej szczegółowo

Zastępca Szefa. Kancelarii Sejmu RP

Zastępca Szefa. Kancelarii Sejmu RP Do druku nr 166 WICEPREZES NACZELNEJ RADY ADWOKACKIEJ Jacek Trela Warszawa, dnia 18 stycznia 2015 r. Pan Adam Podgórski Zastępca Szefa Kancelarii Sejmu RP Dot. GMS-WP-173-296115 NRA -12-SM -1.1.2016 W

Bardziej szczegółowo

Pan Michał Boni Minister Administracji i Cyfryzacji WARSZAWA

Pan Michał Boni Minister Administracji i Cyfryzacji WARSZAWA RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich RPO-638794-XVIII/10/GK 00-090 Warszawa Tel. centr. 22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 22 827 64 53 Pan Michał Boni Minister Administracji i Cyfryzacji

Bardziej szczegółowo

Wniosek. Rzecznika Praw Obywatelskich. r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz ze

Wniosek. Rzecznika Praw Obywatelskich. r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz ze Naczelny Sąd Administracyjny Izba Ogólnoadministracyjna Wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich Na podstawie art. 264 2 w związku z art. 15 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu

Bardziej szczegółowo

Wolności i prawa jednostki w Konstytucji RP. Tom I. Idee i zasady przewodnie konstytucyjnej regulacji wolności i praw jednostki w RP

Wolności i prawa jednostki w Konstytucji RP. Tom I. Idee i zasady przewodnie konstytucyjnej regulacji wolności i praw jednostki w RP Wolności i prawa jednostki w. Tom I. Idee i zasady przewodnie konstytucyjnej regulacji wolności i praw jednostki w RP Red.: Mariusz Jabłoński Wprowadzenie Wykaz skrótów Część I. Koncepcja konstytucyjnego

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Kazimierz Klugiewicz (przewodniczący) SSN Andrzej Ryński (sprawozdawca) SSN Andrzej Stępka

POSTANOWIENIE. SSN Kazimierz Klugiewicz (przewodniczący) SSN Andrzej Ryński (sprawozdawca) SSN Andrzej Stępka Sygn. akt V KO 52/16 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 14 września 2016 r. SSN Kazimierz Klugiewicz (przewodniczący) SSN Andrzej Ryński (sprawozdawca) SSN Andrzej Stępka w sprawie R. S. skazanego

Bardziej szczegółowo

Art. 118 ust. 2 ustawy o PSP przewiduje, że od kary upomnienia wymierzonej przez

Art. 118 ust. 2 ustawy o PSP przewiduje, że od kary upomnienia wymierzonej przez RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich dr Janusz KOCHANOWSKI Warszawa, dnia 11/09/2006 r. RPO-510021-IX-905/05/WK 00-090 Warszawa Tel. centr. 0-22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 0-22 827

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Barbara Myszka (przewodniczący) SSN Maria Szulc (sprawozdawca) SSN Kazimierz Zawada

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Barbara Myszka (przewodniczący) SSN Maria Szulc (sprawozdawca) SSN Kazimierz Zawada Sygn. akt II CSK 716/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 26 września 2013 r. SSN Barbara Myszka (przewodniczący) SSN Maria Szulc (sprawozdawca) SSN Kazimierz Zawada

Bardziej szczegółowo

Uprawnienia Rzecznika Praw Obywatelskich w świetle Konstytucji RP

Uprawnienia Rzecznika Praw Obywatelskich w świetle Konstytucji RP Uprawnienia Rzecznika Praw Obywatelskich w świetle Konstytucji RP Anna Błaszczak Zespół Prawa Konstytucyjnego i Międzynarodowego Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Maciej Pacuda

POSTANOWIENIE. SSN Maciej Pacuda Sygn. akt III SK 23/14 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 3 grudnia 2014 r. SSN Maciej Pacuda w sprawie z powództwa Elektrociepłowni Z. S.A. z siedzibą w Z. przeciwko Prezesowi Urzędu Regulacji

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Wiesław Kozielewicz (przewodniczący) SSN Włodzimierz Wróbel (sprawozdawca) SSA del. do SN Dorota Wróblewska

POSTANOWIENIE. SSN Wiesław Kozielewicz (przewodniczący) SSN Włodzimierz Wróbel (sprawozdawca) SSA del. do SN Dorota Wróblewska Sygn. akt IV KK 332/12 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 21 lutego 2013 r. SSN Wiesław Kozielewicz (przewodniczący) SSN Włodzimierz Wróbel (sprawozdawca) SSA del. do SN Dorota Wróblewska Protokolant

Bardziej szczegółowo

Klauzula sumienia lekarza W wyroku z dnia 7 października Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność art. 39: zdanie pierwsze ustawy o zawodach

Klauzula sumienia lekarza W wyroku z dnia 7 października Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność art. 39: zdanie pierwsze ustawy o zawodach Klauzula sumienia lekarza W wyroku z dnia 7 października Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność art. 39: zdanie pierwsze ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty z Konstytucją. Tym samym zauważa

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE Z DNIA 13 LIPCA 2006 R. WK 6/06

POSTANOWIENIE Z DNIA 13 LIPCA 2006 R. WK 6/06 POSTANOWIENIE Z DNIA 13 LIPCA 2006 R. WK 6/06 Nie zachodzi wypadek rażącego naruszenia prawa, mogącego mieć istotny wpływ na treść orzeczenia (art. 523 1 k.p.k.), jeżeli w sytuacji, w której brak podstaw

Bardziej szczegółowo

W toku analizy przepisów prawa dotyczących autonomii pacjentów w zakresie leczenia

W toku analizy przepisów prawa dotyczących autonomii pacjentów w zakresie leczenia RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich RPO-634333-X-09/ST 00-090 Warszawa Tel. centr. 0-22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 0-22 827 64 53 Pani Ewa Kopacz Minister Zdrowia W toku analizy przepisów

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Jerzy Grubba (przewodniczący) SSN Dorota Rysińska SSN Andrzej Stępka (sprawozdawca)

POSTANOWIENIE. SSN Jerzy Grubba (przewodniczący) SSN Dorota Rysińska SSN Andrzej Stępka (sprawozdawca) Sygn. akt V KK 108/14 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 27 maja 2014 r. SSN Jerzy Grubba (przewodniczący) SSN Dorota Rysińska SSN Andrzej Stępka (sprawozdawca) na posiedzeniu w trybie art. 535

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 10 września 1999 r. Przepisy wprowadzające Kodeks karny skarbowy. Rozdział I Przepisy ogólne

USTAWA z dnia 10 września 1999 r. Przepisy wprowadzające Kodeks karny skarbowy. Rozdział I Przepisy ogólne Kancelaria Sejmu s. 1/1 USTAWA z dnia 10 września 1999 r. Przepisy wprowadzające Kodeks karny skarbowy Opracowano na podstawie: Dz.U. z 1999 r. Nr 83, poz. 931; 2004 r. Nr 68, poz. 623, z 2005 r. Nr 25,

Bardziej szczegółowo

nałożone na podstawie art. 96 ust. 7 pkt

nałożone na podstawie art. 96 ust. 7 pkt Granice obowiązków, które mogą zostać nałożone na podstawie art. 96 ust. 7 pkt 3Ustawy Prawo ochrony środowiska Prof. dr hab. Krzysztof Płeszka Dr Michał Araszkiewicz Katedra Teorii Prawa WPiA UJ Źródła

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sygn. akt IV CNP 99/08 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 23 kwietnia 2009 r. SSN Iwona Koper (przewodniczący) SSN Zbigniew Kwaśniewski SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

Bardziej szczegółowo

Podstawy prawne działalności kościołów, stowarzyszeń religijnych i związków wyznaniowych na terenie zakładów karnych i aresztów śledczych Istniejące

Podstawy prawne działalności kościołów, stowarzyszeń religijnych i związków wyznaniowych na terenie zakładów karnych i aresztów śledczych Istniejące Podstawy prawne działalności kościołów, stowarzyszeń religijnych i związków wyznaniowych na terenie zakładów karnych i aresztów śledczych Istniejące uregulowania prawne nakładają na administrację jednostek

Bardziej szczegółowo

- o zmianie ustawy - Kodeks karny skarbowy.

- o zmianie ustawy - Kodeks karny skarbowy. SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VI kadencja Marszałek Senatu Druk nr 3858 Warszawa, 22 grudnia 2010 r. Pan Grzegorz Schetyna Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Szanowny Panie Marszałku! Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Państwa Strony zobowiązują się ponadto przyznać Podkomitetowi do spraw prewencji nieograniczony dostęp do wszystkich informacji dotyczących:

Państwa Strony zobowiązują się ponadto przyznać Podkomitetowi do spraw prewencji nieograniczony dostęp do wszystkich informacji dotyczących: UZASADNIENIE Protokół Fakultatywny do Konwencji w sprawie zakazu stosowania tortur oraz innego okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania został przyjęty w dniu 18 grudnia 2002 r.

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Jacek Sobczak (przewodniczący) SSN Tomasz Grzegorczyk SSN Włodzimierz Wróbel (sprawozdawca)

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Jacek Sobczak (przewodniczący) SSN Tomasz Grzegorczyk SSN Włodzimierz Wróbel (sprawozdawca) Sygn. akt III KK 137/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 5 grudnia 2012 r. SSN Jacek Sobczak (przewodniczący) SSN Tomasz Grzegorczyk SSN Włodzimierz Wróbel (sprawozdawca)

Bardziej szczegółowo

Wyrok z dnia 14 lipca 2005 r. II UK 280/04

Wyrok z dnia 14 lipca 2005 r. II UK 280/04 Wyrok z dnia 14 lipca 2005 r. II UK 280/04 Wypłata emerytury wojskowej w roku 2000 powinna być dokonana na podstawie art. 40 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych

Bardziej szczegółowo

PRAWO. mgr Anna Kuchciak 2015/2016

PRAWO. mgr Anna Kuchciak 2015/2016 PRAWO KONSTYTUCYJNE mgr Anna Kuchciak 2015/2016 Art. 228 Konstytucji RP S TA N Y N A D Z W Y C Z A J N E Rozdział XI Konstytucji RP Stany nadzwyczajne 1. W sytuacjach szczególnych zagrożeń, jeżeli zwykłe

Bardziej szczegółowo

P O S T A N O W I E N I E

P O S T A N O W I E N I E Sygn. akt I KZP 11/09 P O S T A N O W I E N I E Sąd Najwyższy w Warszawie Izba Karna na posiedzeniu w składzie: Dnia 29 lipca 2009 r. Przewodniczący: Sędziowie SN: Sędzia SN Przemysław Kalinowski Jerzy

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. Protokolant Dorota Szczerbiak

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. Protokolant Dorota Szczerbiak Sygn. akt IV KK 413/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 15 kwietnia 2015 r. SSN Wiesław Kozielewicz (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Kazimierz Klugiewicz SSA del.

Bardziej szczegółowo

303/4/B/2010. POSTANOWIENIE z dnia 11 marca 2010 r. Sygn. akt Ts 272/09. Trybunał Konstytucyjny w składzie: Zbigniew Cieślak,

303/4/B/2010. POSTANOWIENIE z dnia 11 marca 2010 r. Sygn. akt Ts 272/09. Trybunał Konstytucyjny w składzie: Zbigniew Cieślak, 303/4/B/2010 POSTANOWIENIE z dnia 11 marca 2010 r. Sygn. akt Ts 272/09 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Zbigniew Cieślak, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej Anwil

Bardziej szczegółowo

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2014 r. III CZP 128/13

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2014 r. III CZP 128/13 Id: 20382 [S]posób doręczenia określony w art. 1160 k.p.c., należy stosować także do wyroków sądów polubownych. ( ) [B]rak dostatecznych podstaw, aby przez pisemne zawiadomienie, o którym mowa w art. 1160

Bardziej szczegółowo

WYROK Z DNIA 4 MARCA 2009 R. III KK 322/08

WYROK Z DNIA 4 MARCA 2009 R. III KK 322/08 WYROK Z DNIA 4 MARCA 2009 R. III KK 322/08 Przepis art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w pierwotnym brzmieniu

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Krzysztof Cesarz (przewodniczący) SSN Tomasz Artymiuk SSN Dorota Rysińska (sprawozdawca)

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Krzysztof Cesarz (przewodniczący) SSN Tomasz Artymiuk SSN Dorota Rysińska (sprawozdawca) Sygn. akt III KO 112/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 11 kwietnia 2013 r. SSN Krzysztof Cesarz (przewodniczący) SSN Tomasz Artymiuk SSN Dorota Rysińska (sprawozdawca)

Bardziej szczegółowo

- o zmianie ustawy o Rzeczniku Praw Dziecka oraz niektórych innych ustaw (druk nr 2266).

- o zmianie ustawy o Rzeczniku Praw Dziecka oraz niektórych innych ustaw (druk nr 2266). SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VI kadencja Prezes Rady Ministrów DSPA-140-154(5)/09 Warszawa, 18 lutego 2010 r. Pan Bronisław Komorowski Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Przekazuję przyjęte przez

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. Sygn. akt III CZP 5/12. Dnia 30 marca 2012 r. Sąd Najwyższy w składzie :

POSTANOWIENIE. Sygn. akt III CZP 5/12. Dnia 30 marca 2012 r. Sąd Najwyższy w składzie : Sygn. akt III CZP 5/12 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 30 marca 2012 r. SSN Barbara Myszka (przewodniczący) SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca) SSN Anna Owczarek w sprawie z urzędu na

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE DNIA 8 GRUDNIA 2004 R. V KK 344/04

POSTANOWIENIE DNIA 8 GRUDNIA 2004 R. V KK 344/04 POSTANOWIENIE DNIA 8 GRUDNIA 2004 R. V KK 344/04 Przy określaniu, w trybie art. 611c 1 k.p.k., kary podlegającej wykonaniu po przejęciu orzeczenia do wykonania sąd związany jest górną granicą zagrożenia

Bardziej szczegółowo

215/5/B/2008. POSTANOWIENIE z dnia 19 września 2008 r. Sygn. akt Ts 41/08

215/5/B/2008. POSTANOWIENIE z dnia 19 września 2008 r. Sygn. akt Ts 41/08 215/5/B/2008 POSTANOWIENIE z dnia 19 września 2008 r. Sygn. akt Ts 41/08 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Mirosław Wyrzykowski, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej

Bardziej szczegółowo

I. Zarys historii polskiego nowożytnego prawa karnego

I. Zarys historii polskiego nowożytnego prawa karnego I. Zarys historii polskiego nowożytnego prawa karnego 1. Zabór austriacki 1787 Józefina 1797 ustawa karna dla Galicji Zachodniej 1804 Franciszkana 1852 Kodeks karny 1878 węgierski kodeks karny (tereny

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. postanowił: utrzymać w mocy zaskarżone zarządzenie. Sygn. akt III KZ 39/16. Dnia 22 czerwca 2016 r. Sąd Najwyższy w składzie:

POSTANOWIENIE. postanowił: utrzymać w mocy zaskarżone zarządzenie. Sygn. akt III KZ 39/16. Dnia 22 czerwca 2016 r. Sąd Najwyższy w składzie: Sygn. akt III KZ 39/16 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 22 czerwca 2016 r. SSN Dariusz Świecki w sprawie J. P. po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu, w dniu 22 czerwca 2016 r., zażalenia

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 24 września 2010 r. o zmianie ustawy o Rzeczniku Praw Dziecka oraz niektórych innych ustaw 1)

USTAWA z dnia 24 września 2010 r. o zmianie ustawy o Rzeczniku Praw Dziecka oraz niektórych innych ustaw 1) Kancelaria Sejmu s. 1/1 USTAWA z dnia 24 września 2010 r. Opracowano na podstawie Dz. U. z 2010 r. Nr 197, poz. 1307. o zmianie ustawy o Rzeczniku Praw Dziecka oraz niektórych innych ustaw 1) Art. 1. W

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE Z DNIA 17 CZERWCA 2003 R. II KK 90/03

POSTANOWIENIE Z DNIA 17 CZERWCA 2003 R. II KK 90/03 POSTANOWIENIE Z DNIA 17 CZERWCA 2003 R. II KK 90/03 Przewidziana w polskim porządku prawnym ustawie z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (jedn. tekst: Dz. U. z 2002 r. Nr

Bardziej szczegółowo

Warszawa. Wnioskodawca:

Warszawa. Wnioskodawca: Warszawa, 12 sierpnia 2016 r. TRYBUNAŁ KONSTYTUCYJNY Al. J. Ch. Szucha 12a 00-918 Warszawa Wnioskodawca: Grupa posłów na Sejm RP VIII kadencji według załączonej listy, Przedstawiciel grupy posłów: poseł

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 25 października 2006 r., III CZP 67/06

Uchwała z dnia 25 października 2006 r., III CZP 67/06 Uchwała z dnia 25 października 2006 r., III CZP 67/06 Sędzia SN Gerard Bieniek (przewodniczący) Sędzia SN Iwona Koper Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca) Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Spółdzielczej

Bardziej szczegółowo

o zmianie ustawy Kodeks postępowania cywilnego.

o zmianie ustawy Kodeks postępowania cywilnego. SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VII KADENCJA Warszawa, dnia 2 listopada 2008 r. Druk nr 346 KOMISJA USTAWODAWCZA Pan Bogdan BORUSEWICZ MARSZAŁEK SENATU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Na podstawie art. 85a ust.

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Waldemar Płóciennik (przewodniczący) SSN Eugeniusz Wildowicz (sprawozdawca) SSN Włodzimierz Wróbel

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Waldemar Płóciennik (przewodniczący) SSN Eugeniusz Wildowicz (sprawozdawca) SSN Włodzimierz Wróbel Sygn. akt II KK 326/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 12 grudnia 2012 r. SSN Waldemar Płóciennik (przewodniczący) SSN Eugeniusz Wildowicz (sprawozdawca) SSN Włodzimierz

Bardziej szczegółowo

przedstawiam następujące stanowisko:

przedstawiam następujące stanowisko: RZECZPOSPOLITA POLSKA PROKURATOR GENERALNY Warszawa, dnia grudnia 2015 r. PG VIII TK 135/15 (K 36/15) TRYBUNAŁ KONSTYTUCYJNY W związku z wnioskiem Rzecznika Praw Obywatelskich o stwierdzenie niezgodności

Bardziej szczegółowo

Warszawa, 10 października 2013 r. Sieć Obywatelska Watchdog Polska ul. Ursynowska 22/2 02-605 Warszawa 277/SO/SOWP/2013/KBTSO

Warszawa, 10 października 2013 r. Sieć Obywatelska Watchdog Polska ul. Ursynowska 22/2 02-605 Warszawa 277/SO/SOWP/2013/KBTSO Warszawa, 10 października 2013 r. Sieć Obywatelska Watchdog Polska ul. Ursynowska 22/2 02-605 Warszawa 277/SO/SOWP/2013/KBTSO Sąd Rejonowy Wydział Karny w Warszawie za pośrednictwem Prokuratora Rejonowego

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Marek Sychowicz (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Jan Górowski SSN Marian Kocon

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Marek Sychowicz (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Jan Górowski SSN Marian Kocon Sygn. akt III CSK 113/09 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 5 lutego 2010 r. SSN Marek Sychowicz (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Jan Górowski SSN Marian Kocon

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 18 marca 2005 r., III CZP 3/05

Uchwała z dnia 18 marca 2005 r., III CZP 3/05 Uchwała z dnia 18 marca 2005 r., III CZP 3/05 Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian (przewodniczący, sprawozdawca) Sędzia SN Barbara Myszka Sędzia SN Marek Sychowicz Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Skarbu

Bardziej szczegółowo

BL-112-233-TK/15 Warszawa, 28 maja 2015 r.

BL-112-233-TK/15 Warszawa, 28 maja 2015 r. BL-112-233-TK/15 Warszawa, 28 maja 2015 r. INFORMACJA PRAWNA O WYROKU TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO Z 10 LUTEGO 2015 R. (SYGN. AKT P 10/11) DOTYCZĄCYM USTAWY Z DNIA 20 LISTOPADA 1999 R. O ZMIANIE USTAWY O

Bardziej szczegółowo

W związki z napływającymi do mnie skargami indywidualnymi chciałabym. przedstawić Panu Pełnomocnikowi problem generalny dotyczący charakteru prawnego

W związki z napływającymi do mnie skargami indywidualnymi chciałabym. przedstawić Panu Pełnomocnikowi problem generalny dotyczący charakteru prawnego RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich Irena Lipowicz RPO-736286-V-13/GH 00-090 Warszawa Tel. centr. 22 55 1 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 22 827 64 53 Pan Jarosław Duda Sekretarz Stanu Pełnomocnik

Bardziej szczegółowo

Wyrok z dnia 14 stycznia 2010 r. III ZS 4/09

Wyrok z dnia 14 stycznia 2010 r. III ZS 4/09 Wyrok z dnia 14 stycznia 2010 r. III ZS 4/09 Regionalna izba notarialna nie ma kompetencji do podejmowania uchwał w przedmiocie zasad etyki zawodowej notariuszy. Przewodniczący SSN Kazimierz Jaśkowski,

Bardziej szczegółowo

Zasada demokratycznego państwa prawnego. Olga Hałub Katedra Prawa Konstytucyjnego

Zasada demokratycznego państwa prawnego. Olga Hałub Katedra Prawa Konstytucyjnego Zasada demokratycznego państwa prawnego Olga Hałub Katedra Prawa Konstytucyjnego Art. 2 Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 21 stycznia 1999 r. o sejmowej komisji śledczej. Art Ustawa reguluje tryb działania sejmowej komisji śledczej, zwanej dalej

USTAWA z dnia 21 stycznia 1999 r. o sejmowej komisji śledczej. Art Ustawa reguluje tryb działania sejmowej komisji śledczej, zwanej dalej Kancelaria Sejmu s. 1/6 USTAWA z dnia 21 stycznia 1999 r. Opracowano na podstawie: Dz.U. z 1999 r. Nr 35, poz. 321. o sejmowej komisji śledczej Art. 1. 1. Ustawa reguluje tryb działania sejmowej komisji

Bardziej szczegółowo

Prasa o dyskusji na temat obserwacji psychiatrycznych

Prasa o dyskusji na temat obserwacji psychiatrycznych Prasa o dyskusji na temat obserwacji psychiatrycznych 30 lipca odbyła się w siedzibie Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka debata na temat potrzeby zmiany przepisów Kodeksu postępowania karnego dotyczących

Bardziej szczegółowo

Wyrok Trybunału w Strasburgu w sprawie Staroszczyk i Siałkowska - kolejny sukces

Wyrok Trybunału w Strasburgu w sprawie Staroszczyk i Siałkowska - kolejny sukces Wyrok Trybunału w Strasburgu w sprawie Staroszczyk i Siałkowska - kolejny sukces Zob.: Wyrok w sprawie Staroszczyk przeciwko Polsce, Wyrok w sprawie Siałkowska przeciwko Polsce Dnia 22 marca 2007 r. Europejski

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 12 stycznia 2012 r. Sygn. akt K 8/11. Trybunał Konstytucyjny

Warszawa, dnia 12 stycznia 2012 r. Sygn. akt K 8/11. Trybunał Konstytucyjny Warszawa, dnia 12 stycznia 2012 r. Sygn. akt K 8/11 BAS-WPTK-471/11 Trybunał Konstytucyjny Na podstawie art. 34 ust. 1 w związku z art. 27 pkt 2 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym

Bardziej szczegółowo

Komentarz. Część I. VIII. Sąd właściwy do przyjęcia skargi kasacyjnej 1. Komentarz 2. Wybór orzecznictwa

Komentarz. Część I. VIII. Sąd właściwy do przyjęcia skargi kasacyjnej 1. Komentarz 2. Wybór orzecznictwa Część I Komentarz I. Skarga kasacyjna w polskim prawie cywilnym II. System kasacyjny a system rewizyjny III. Charakter prawny skargi kasacyjnej IV. Cel i funkcja skargi kasacyjnej V. Dopuszczalność skargi

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. Sygn. akt IV CZ 52/08. Dnia 24 lipca 2008 r. Sąd Najwyższy w składzie :

POSTANOWIENIE. Sygn. akt IV CZ 52/08. Dnia 24 lipca 2008 r. Sąd Najwyższy w składzie : Sygn. akt IV CZ 52/08 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 24 lipca 2008 r. SSN Barbara Myszka (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Zbigniew Strus SSN Katarzyna Tyczka-Rote w sprawie z powództwa

Bardziej szczegółowo

- o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego.

- o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego. SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ V kadencja Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Druk nr 581 Warszawa, 12 maja 2006 r. Pan Marek Jurek Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Na podstawie art. 118 ust.

Bardziej szczegółowo