Dental management of patients undergoing standard chemotherapy review of literature

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Dental management of patients undergoing standard chemotherapy review of literature"

Transkrypt

1 J Stoma 2011, 64, 10: Polish Dental Society Dental management of patients undergoing standard chemotherapy review of literature Planowanie leczenia stomatologicznego u pacjenta poddanego standardowej chemioterapii przegląd piśmiennictwa Ryta Łagocka, Maja Bendyk-Szeffer, Jadwiga Buczkowska-Radlińska Department of Conservative Dentistry, Pomeranian Medical University Head: Prof. J. Buczkowska-Radlińska DDS, PhD Summary Introduction: Dentists should take active part in preparing the patient for cancer treatment. Adequate dental care prior to and during chemotherapy can reduce the occurrence and severity of oral complications induced by anticancer therapy. Aim of the study: To present the current views on the dental care of patients before and during standard chemotherapy. Conclusions: The study presents the main principles of dental preparation prior to chemical treatment of cancer, and basic recommendations for maintaining oral health during anticancer treatment based on current literature. The study also presents indications for dental treatment during chemotherapy and after its completion. It is stressed that taking care of oral health is an important part of cancer patient s care. Streszczenie Wstęp: lekarz dentysta powinien brać czynny udział w procesie przygotowywania pacjenta do leczenia przeciwnowotworowego. Odpowiednia opieka stomatologiczna przed i w trakcie trwania chemioterapii jest jednym z elementów zapobiegających ich wystąpieniu i łagodzącym ciężkość powikłań indukowanych terapią, zlokalizowanych w jamie ustnej. Cel pracy: przedstawienie obecnych poglądów dotyczących opieki stomatologicznej nad pacjentem przed i w trakcie standardowej chemioterapii. Podsumowanie: na podstawie aktualnego piśmiennictwa przedstawiono zasady stomatologicznego przygotowania pacjenta przed rozpoczęciem chemioterapii oraz podstawowe zalecenia dla chorego dotyczące sposobów utrzymania zdrowia jamy ustnej w trakcie jej trwania. Opisano wskazania do leczenia stomatologicznego w trakcie trwania chemioterapii i po jej zakończeniu. Podkreślono, że dbanie o zdrowie jamy ustnej jest ważną częścią opieki nad pacjentem z chorobą nowotworową. KEYWORDS: chemotherapy, dental treatment, oral care HASŁA INDEKSOWE: chemioterapia, leczenie stomatologiczne, higiena jamy ustnej Introduction Patients who receive treatment for an ongoing neoplastic disease are at risk of complications. One of the consequences of this kind of therapy is mucositis. 1,2 This complication (grade 3 and Wstęp Pacjenci leczeni z powodu choroby nowotworowej narażeni są na ryzyko wystąpienia powikłań. Zapalenie błony śluzowej jamy ustnej (mucositis) jest związane z leczeniem no- 732

2 2011, 64, 10 Standard chemotherapy 4) will occur in 100% of patients receiving radiotherapy in the head and neck region. In patients who are prepped for bone marrow transplant, mucositis of this severity affects approximately 75% of patients. 3 Cyclic chemotherapy, the most commonly chosen procedure for the management of a variety of cancers, may produce mucositis in about 40% of adults and 90% of children, irrespective of whether it was applied in the head and neck area or elsewhere in the body. 4,5 In the case of standard chemotherapy, severe complications affecting the mouth (grade 3 and 4 mucositis) occur in a small minority of patients. On average, they concern approximately 4% of breast cancer patients, 2% of colon cancer patients and 1% of patients receiving treatment for lung cancer. 3 A number of other factors may influence the severity of complications beside chemotherapeutics stomatotoxicity and the bone marrow suppression that they induce, among them prolonged hospitalization, antibiotic therapy, Herpes simplex infection, oral infections present before the commencement of therapy, poor oral hygiene, odontogenous mechanical injuries affecting oral mucosa, as well as malnutrition and tobacco smoking. 6 In recent years, there have been many publications indicating the need for a suitable dental protocol for patients prior to oncological treatment so that the incidence and severity of therapy-induced oral complications are minimized. 3,7-12 The need for multidisciplinary co-operation of doctors including dental practitioners who form the team members responsible for preparing the patient for cancer treatment and maintaining that care intra- and postoperatively has been stressed frequently. Yet, there is an inadequate number of reports in literature that would clearly specify dental protocols for cancer patients. wotworów. 1,2 U pacjentów leczonych radioterapią w obrębie głowy i szyi, mucositis 3-4 stopnia występuje u 100% chorych. U pacjentów przygotowywanych do przeszczepu szpiku kostnego powikłanie o takim nasileniu dotyczy około 75% chorych. 3 Najczęściej stosowana, według schematów leczenia różnych nowotworów, cykliczna chemioterapia, może być przyczyną wystąpienia mucositis u około 40% dorosłych i 90% dzieci, niezależnie czy wykorzystywana jest do leczenia nowotworów w obrębie głowy i szyi czy innych narządów. 4,5 W przypadku standardowej chemioterapii ciężkie powikłania obejmujące swym zasięgiem jamę ustną (mucositis 3-4 stopnia) pojawiają się u niewielkiego odsetka pacjentów. Dotyczą one średnio 4% pacjentów leczonych z powodu raka piersi, 2% z powodu raka jelita grubego i 1% pacjentów leczonych z powodu raka płuc. 3 Na ciężkość powikłań, obok stomatotoksyczności chemioterapeutyków i indukowanej przez nie supresji szpiku kostnego mają także wpływ inne czynniki, takie jak: przedłużająca się hospitalizacja, stosowanie antybiotyków, zakażenie wirusem Herpes simplex, infekcje występujące w obrębie jamy ustnej przed rozpoczęciem leczenia, zła higiena jamy ustnej, zębopochodne źródła urazów mechanicznych błony śluzowej jamy ustnej, a także niedożywienie pacjenta i palenie papierosów. 6 W ostatnich latach ukazało się wiele prac wskazujących na potrzebę odpowiedniego stomatologicznego przygotowania chorego przed leczeniem onkologicznym w celu zmniejszenia częstości występowania i ciężkości powikłań indukowanych terapią, zlokalizowanych w jamie ustnej. 3,7-12 Pomimo podkreślania konieczności współdziałania lekarzy różnych specjalności, w tym lekarzy dentystów, jako członków zespołów przygotowujących chorego do leczenia przeciwno- 733

3 R. Łagocka et al. J Stoma Aim of the study The study aimed at presenting current trends in dental care of patients before and during standard chemotherapy. Dental overview of a patient before chemotherapy The dentist should acquaint himself with the patient s oncological diagnosis, planned therapy and his current haematological status prior to establishing prophylactic and therapeutic dental plan. 9,13 In this period, the dentist s role is to complete treatment of oral diseases that might potentially be exacerbated during therapy, preparing the patient s mouth so as to minimize discomfort produced by the therapy, instruct the patient in oral hygiene procedures and motivate him towards their meticulous maintenance. Finally, some basis should be established that would enable evaluation of the effect of chemotherapy on oral tissues. 9 Thorough oral examination of oncological patients should be arranged about a month prior to cancer therapy. Such a period is sufficient to eliminate odontogenous foci of infection and to treat any oral pathosis. The quality of patient s oral hygiene should also be noted including the patient s attitude towards hygiene practices, their frequency, regularity of dental visits and general health awareness. As part of mucositis prevention, it is necessary to establish whether the patient is a smoker, drinks alcohol, or engages in any other form of substance abuse. 13 During extraand intra-oral examination attention should be paid to all skin and oral lesions, dental, gingival and periodontal pathology. During this preparation period, the dentist should also assess patient s resting and stimulated saliva wotworowego i sprawujących nad nim opiekę w trakcie i po terapii, brakuje w piśmiennictwie jasno określonych algorytmów postępowania stomatologicznego u pacjentów z chorobą nowotworową. Cel pracy Celem pracy było przedstawienie obecnych poglądów dotyczących opieki stomatologicznej nad pacjentem przed i w trakcie standardowej chemioterapii. Stomatologiczne przygotowanie chorego przed chemioterapią Ustalenie stomatologicznego planu profilaktyczno-leczniczego powinno być poprzedzone poznaniem przez lekarza dentystę rozpoznania onkologicznego, rodzaju planowanej terapii oraz aktualnego statusu hematopatologicznego guza nowotworowego wykrytego u pacjenta. 9,13 Rolą lekarza dentysty, w tym okresie, powinno być: wyleczenie chorób występujących w jamie ustnej mogących ulec zaostrzeniu w trakcie terapii, przygotowanie jamy ustnej pacjenta minimalizujące dyskomfort w trakcie terapii, instruktaż zabiegów higienizacyjnych i motywacja pacjenta do skrupulatnego ich wykonywania oraz stworzenie podstawy do oceny wpływu chemioterapii na tkanki jamy ustnej. 9 Dokładane badanie jamy ustnej u pacjentów onkologicznych powinno mieć miejsce na około miesiąc przed rozpoczęciem terapii przeciwnowotworowej. Jest to czas wystarczający na eliminację zębopochodnych ognisk zakażenia oraz na leczenie patologii błony śluzowej jamy ustnej. Należy także zwrócić uwagę na to jaki był wcześniejszy stosunek pacjenta do dbania o jamę ustną, systematycznego wykonywania zabiegów higienizacyjnych, regularnego zgłaszania się do lekarza dentysty 734

4 2011, 64, 10 Standard chemotherapy flow rate. The data thus obtained will serve as comparative material should salivary flow be disturbed during treatment. 14,15 The doctor who directly monitors the patient should be informed if salivary secretion is impaired. Meta-analysis of literature reports by Hong et al. 16 between 1990 and 2008 on dental diseases among patients treated for neoplastic disease revealed high (37%) incidence of caries among chemotherapy patients. Therefore, qualitative and quantitative disturbances in salivary secretion as well as potential difficulties in maintaining proper oral hygiene during treatment should prompt the dentist to localize and evaluate early carious lesions in such patients. The quality and shape of present restorations should also be noted. Sharp edges of teeth and restorations as well as damaged restorations are treated as local irritants sustaining chemotherapyinduced mucositis. 6,17 All potential sources of infection have to be eliminated; for this reason clinical examination should be supplemented with pulp vitality testing and a set of necessary radiographs should also be ordered. 13 Dental treatment Surgical, periodontal and endodontic procedures should be carried out well ahead of chemotherapy commencement so that tissues are properly healed. If feasible, such procedures should be performed a month before proper cancer treatment is started. If the patient presents at a later date, any radical dental treatment should be started at least a week prior to chemotherapy. This way, two weeks are gained before the patient starts manifesting any oral complications following chemotherapy. 9 Before cancer therapy, the patient should have all potential foci of infection removed i jego ogólna świadomość zdrowotna. W ramach profilaktyki mucositis należy dowiedzieć się, czy pacjent pali papierosy, pije alkohol, ewentualnie stosuje inne używki. 13 Podczas badania zewnątrz- i wewnątrzustnego powinno się ocenić wszystkie patologie skóry, błony śluzowej jamy ustnej, przyzębia brzeżnego i okołowierzchołkowego oraz zębów. Do zadań lekarza dentysty w okresie przygotowawczym należy także ocena szybkości wydzielania śliny spoczynkowej i stymulowanej u pacjenta. Uzyskane wartości stanowią punkt odniesienia dla kontroli zaburzeń wydzielania śliny występujących podczas leczenia. 14,15 O występowaniu ewentualnych nieprawidłowości w szybkości wydzielania śliny należy poinformować lekarza prowadzącego. Metaanaliza piśmiennictwa pomiędzy 1990 i 2008 rokiem, dokonana przez Hong i wsp., 16 dotycząca chorób zębów wśród pacjentów leczonych z powodu choroby nowotworowej, ujawniła częste (37%) występowanie próchnicy u pacjentów poddanych chemioterapii. Dlatego też, zaburzenia jakości i ilości wydzielanej śliny oraz mogące się pojawić trudności w utrzymywaniu prawidłowej higieny jamy ustnej podczas leczenia, obligują lekarza dentystę do zdiagnozowania i oceny ognisk wczesnych postaci próchnicy u pacjenta. Podczas badania uwagę należy także zwrócić na jakość i kształt wypełnień obecnych w jamie ustnej. Ostre krawędzie zębów i wypełnień oraz zniszczone wypełnienia uważane są za jeden z miejscowych czynników drażniących, podtrzymujących mucositis zapoczątkowany chemioterapią. 6,17 Należy wykluczyć wszystkie potencjalne źródła infekcji w jamie ustnej. W związku z tym badanie podstawowe powinno być uzupełnione o badania wrażliwości miazgi zębów oraz wykonanie niezbędnych zdjęć radiologicznych

5 R. Łagocka et al. J Stoma from the mouth since many reports imply higher incidence of complications and the risk of bacteremia (Streptococcus viridans) during oncological therapy in patients manifesting poor dental health. 6,16 Despite the scarcity of scientific reports confirming a possibility of such complications in patients treated with standard chemotherapy, odontogenous infection can theoretically develop into systemic, life-threatening bacteremia. 9,10 The scope of dental protocol, however, is not specifically defined, and tends to be based on clinical experience and practice worked out in individual oncological centres. In 1990, Peterson published guidelines for the patients prepared for high-dose chemotherapy. 17 They included indications for endodontic treatment and extractions in the following cases: teeth with non-vital pulp and acute pericoronitis RCT or exodontia depending on the patient s general condition and range of chemotherapy; teeth with nonvital pulp and chronic pericoronitis no RCT unless the patient has a seven-day period between completion of endodontic treatment and the beginning of myelosuppression (<1000 granulocytes/mm 3 ); teeth with irreversible pulpitis RCT; in the remainder of cases treatment of caries. Since 1990, a mere handful of papers have been published defining the relationship between teeth as a source of infection and chemotherapy-induced complications. Only three papers described the onset of odontogenous infections and abscesses manifesting themselves during chemotherapy. 11,16,18 According to Hong et al. 16 the incidence of odontogenous infections during chemotherapy is about 6%. Even though the percentage is low, such infections may lead to systemic bacteremia. It is, therefore, recommended that all acute inflammatory conditions be Leczenie stomatologiczne Zabiegi chirurgiczne, periodontologiczne i endodontyczne należy wykonać jak najwcześniej przed rozpoczęciem chemioterapii, aby umożliwić tkankom pełne wygojenie. Jeżeli jest taka możliwość, zabiegi te powinny być wykonane miesiąc przed rozpoczęciem właściwego leczenia przeciwnowotworowego. Jeżeli pacjent zgłasza się później, to radykalne leczenie stomatologiczne należy rozpocząć przynajmniej tydzień przed rozpoczęciem leczenia. Zyskujemy wtedy dwa tygodnie, zanim u pacjenta zaczną pojawiać się w jamie ustnej powikłania po chemioterapii. 9 Pacjent przed rozpoczęciem leczenia nowotworu powinien mieć usunięte z jamy ustnej wszelkie potencjalne ogniska zakażenia. Podstawą do takiego postępowania są prace wskazujące na większą częstotliwość powikłań oraz ryzyko wystąpienia bakteriemii (Streptococcus viridans) podczas terapii onkologicznej u pacjentów ze złym stanem zębów. 6,16 Pomimo, że niewiele jest badań naukowych potwierdzających wystąpienie tego typu komplikacji u pacjentów leczonych standardową chemioterapią, teoretycznie możliwe jest rozwinięcie infekcji zębopochodnej w ogólnosystemową, zagrażającą życiu bakteriemię. 9,10 Zakres i sposób postępowania stomatologicznego nie jest jednak ściśle ustalony i raczej opiera się na własnych doświadczeniach klinicznych poszczególnych ośrodków onkologicznych. Peterson w 1990 roku opublikował zalecenia dla pacjentów przygotowywanych do wysokodawkodawkowej chemioterapii. 17 Zawierały one wskazania do leczenia endodontycznego i ekstrakcji w następujących przypadkach: zęby z martwą miazgą i z ostrym zapaleniem tkanek okołowierzchołkowych leczenie endodontyczne lub ekstrakcja w zależności od stanu ogólnego pacjenta i programu chemio- 736

6 2011, 64, 10 Standard chemotherapy eradicated before cancer therapy is initiated. Laine et al. 18 defined the mouth as the only source of infection in 42% of cases of pyrexia in the patients they had examined. They also observed that this population of patients had more severe oral and dental complications (57.6%) than others. Irreversible pulpitis should be treated in accordance with the established standards in nerve block or infiltration anaesthesia. The methods of intra-ligament anaesthesia are not recommended due to increased risk of bacteremia. 13,19,20 In the case of teeth with necrotic pulp or acute periapical inflammation, root canal therapy or exodontia should be performed depending on the patient s general health status and chemotherapy program. It is also recommended that at least a week should pass between RCT completion and initiation of cancer therapy. 13 There is no consensus as to the management of chronic inflammatory conditions affecting the teeth and periapical tissues. Some authors base their decision of whether to perform RCT or to extract on the clinical situation in the mouth, patient s general health and the type of treatment planned. 13 According to Toljanic et al. 11 the frequency of chronic pulpal and periapical tissue exacerbation during chemotherapy is only 4%, and so patients with these conditions can safely undergo chemotherapy, and the affected teeth do not provoke the risk of mucositis. Peters et al. 21 claim that retaining teeth with correct RCT but with signs of chronic periapical inflammation asymptomatic and with minor lesions radiographically, remains controversial and that their removal should be decided for each patient individually. Yet, they make a concession on retaining such teeth in the mouth even when patients prepped for bone terapii, zęby z martwą miazgą i przewlekłym zapaleniem tkanek okołowierzchołkowych nie podejmowanie leczenia endodontycznego, chyba, że pacjent będzie miał siedem dni od zakończenia leczenia stomatologicznego do rozpoczęcia okresu mielosupresji (<1000 granulocytów/mm 3 ), zęby z nieodwracalnym zapaleniem miazgi leczenie endodontyczne, w pozostałych przypadkach leczenie próchnicy. Od 1990 roku opublikowano jedynie kilka prac określających związek pomiędzy zębami będącymi źródłem infekcji, a powikłaniami występującymi podczas chemioterapii. Tylko w trzech artykułach opisano wystąpienie zębopochodnych infekcji i ropni pojawiających się w trakcie chemioterapii. 11,16,18 Jak podaje Hong i wsp. 16 częstotliwość pojawienia się zębopochodnych infekcji w trakcie chemioterapii wynosi około 6%. Pomimo że, jest to niewielki odsetek, infekcje te mogą być przyczyną ogólnoustrojowej bakteriemii. Dlatego też poleca wyeliminowanie wszystkich ostrych stanów zapalnych z jamy ustnej pacjenta przed rozpoczęciem terapii przeciwnowotworowej. Natomiast Laine i wsp. 18 określili jamę ustną jako jedyne źródło infekcji w 42% przypadków gorączki zaobserwowanych u badanych przez nich pacjentów. Ponadto stwierdzili, że u tych chorych występowały poważniejsze komplikacje stomatologiczne (57,6%), niż u pozostałych. Nieodwracalne stany zapalne miazgi zęba powinny być leczone zgodnie z obowiązującymi standardami w znieczuleniu przewodowym lub nasiękowym. Metody znieczulenia dowięzadłowego nie są polecane ze względu na zwiększone ryzyko bakteriemii. 13,19,20 W przypadku zębów z martwą miazgą lub z ostrym zapaleniem tkanek okołowierzchołkowych należy zastosować leczenie endodontyczne lub ekstrakcję w zależności od stanu ogólnego pacjenta i programu chemioterapii. 737

7 R. Łagocka et al. J Stoma marrow transplant are involved. When teeth are qualified for endodontic treatment the following elements should be considered: the type of prosthetic restoration and its suitability after RCT as well as the patient s previous attitude towards oral hygiene. 13 Other potential sources of infection include periodontal inflammations: supra- and subgingival calculus, pericoronitis, vertical bone defects deeper than 6 mm, exposed furcations in molars with the presence of granuloma, tooth mobility (grade 3 acc. to W. B. Hall) and mucosal ulcerations. Their elimination is important for the patient not only due to the risk of systemic complications but also for their potential in inducing mucositis. 22 According to Ramirez-Amador et al. 23 chronic pathologies within marginal periodontium may result in the emergence of acute inflammatory conditions during chemotherapy. Sonis et al. 5 emphasise that patients with periodontal disease are susceptible to chronic bleeding from periodontal tissues during therapyrelated thrombocytopenia. Moreover, foci of infection affecting the periodontium constitute a significant pathogenic factor in the development of focalgenous disease. 24 Extractions should be as atraumatic as possible followed by alveoloplasty. The socket should be dressed; haemostatic inserts are contra-indicated as they constitute a source of infection. If the extraction could not be performed at an earlier date, then at least five and seven days are required for the procedure to be carried out in the maxilla and mandible, respectively, before chemotherapy is begun. 9,13 Removal of foci of infection from the patient s mouth does not require any special preventive measures and may be carried out as normal. Patients with fixed intravenous Poleca się, aby od momentu zakończenia leczenia endodontycznego do rozpoczęcia leczenia przeciwnowotworowego upłynął przynajmniej tydzień. 13 Nie ma zgodności co do sposobu postępowania z przewlekłymi stanami zapalnymi dotyczącymi zębów i tkanek okołowierzchołkowych. Niektórzy autorzy uzależniają leczenie endodontyczne lub ekstrakcję od sytuacji klinicznej w jamie ustnej, ogólnego stanu zdrowia pacjenta oraz rodzaju planowanego leczenia. 13 Jak podają Toljanic i wsp. 11 częstość zaostrzenia przewlekłych chorób miazgi i tkanek okołowierzchołkowych w trakcie chemioterapii wynosi jedynie 4% i pacjenci z tymi schorzeniami mogą bezpiecznie przejść kurs chemioterapii, zaś zęby takie nie stanowią czynnika ryzyka wystąpienia mucositis. Według Peters i wsp. 21 pozostawienie zębów prawidłowo leczonych endodontycznie, ale z objawami przewlekłego zapalenia tkanek okołowierzchołkowych, bezobjawowego i o nieznacznych zmianach w obrazie radiologicznym, budzi kontrowersje i ich usunięcie należy rozważyć indywidualnie. Zauważa on jednak, że nawet u pacjentów przygotowywanych do przeszczepu szpiku kostnego zęby takie można pozostawić w jamie ustnej. Kwalifikując zęby do leczenia endodontycznego należy wziąć pod uwagę sposób odbudowy protetycznej i ich późniejszą przydatność do takiego leczenia oraz wcześniejszy stosunek pacjenta do dbania o higienę jamy ustnej. 13 Kolejnymi potencjalnymi źródłami infekcji występującymi u pacjentów są stany zapalne związane z tkankami przyzębia: kamień nazębny nad i poddziąsłowy, pericoronitis, pionowe ubytki kostne głębsze niż 6 mm, odsłonięte furkacje korzeni zębów trzonowych ze zmianami ziarninowymi, zęby rozchwiane w trzecim stopniu według skali W. B. Halla oraz owrzodzenia błony śluzowej. Ich eliminacja 738

8 2011, 64, 10 Standard chemotherapy cannula, who may require preoperative antibiotic prophylaxis before bacteremiainducing procedures, are the only exception. In other patients, indications for antibiotic cover will depend on their haematological status and co-existing systemic diseases in accordance with existing protocols. 19 Treatment of diseases of hard dental tissues All carious and non-carious lesions in teeth that are to be retained should be treated radically. According to Jacob et al. 25 carious lesions may constitute a reservoir of fungal micro-organisms and present a potential source of infection. Even though available literature failed to yield appropriate guidelines, it appears that composite resin is the material of choice for restorations. Reports by McComb et al. 26 and Wood et al. 27 illustrate that conventional glass-ionomer cement proved least suitable for restorations in patients undergoing head and neck radiotherapy. Prophylaxis Many studies indicate that meticulous oral hygiene is the prerequisite for minimizing stomatotoxic complications during cancer treatment. 3,17,22,28-30 Extensive hygienic practices are important and have a positive effect on reducing the severity of mucositis Some reports emphasize that systematic oral hygiene instituted by the patient and uninterrupted oral health care are the most important factors in prevention and reduction of the severity of mucositis and the incidence of infections in patients receiving stomatotoxic chemotherapy. 8,22,31,32 According to Dodd, 33 if the patient is prompted to institute meticulous oral hygiene, the risk jest dla pacjenta ważna nie tylko ze względu na ryzyko rozwoju powikłań ogólnoustrojowych, lecz głównie ze względu na potencjalną indukcję mucositis. 22 Według Ramirez-Amador i wsp. 23 przewlekłe patologie dotyczące przyzębia brzeżnego mogą prowadzić do wystąpienia ostrych stanów zapalnych w trakcie chemioterapii. Sonis i wsp. 5 podkreślają, że pacjenci z chorobą przyzębia są podatni na wystąpienie przewlekłego krwawienia z tkanek przyzębia w okresach trombocytopenii związanej z leczeniem. Ponadto ogniska zakażenia związane z przyzębiem stanowią istotny czynnik patogenny w rozwoju choroby odogniskowej. 24 Ekstrakcje powinny być wykonane możliwie atraumatycznie, z wyrównaniem brzegów kostnych. Zębodół należy zaopatrzyć pierwotnie, hemostatyczne wkładki dozębodołowe są przeciwwskazane jako źródło zakażenia. Jeżeli nie było możliwości wykonania ekstrakcji wcześniej, wówczas w szczęce należy je wykonać najpóźniej pięć dni, a w żuchwie siedem dni przed rozpoczęciem chemioterapii. 9, 13 Usuwanie ognisk infekcji z jamy ustnej pacjenta nie wymaga stosowania specjalnych środków zapobiegawczych i może być wykonywane standardowo. Wyjątek stanowią pacjenci z założonym żylnym wkłuciem centralnym, u których przed zabiegami mogącymi wywołać bakteriemię należy wdrożyć profilaktykę antybiotykową. U pozostałych pacjentów wskazania do podania osłony antybiotykowej będą zależały od ich stanu hematologicznego oraz od współistniejących chorób ogólnych zgodnie z obowiązującymi zasadami. 19 Leczenie chorób zmineralizowanych tkanek zębów Wszystkie ubytki próchnicowe i niepróchnicowe w obrębie zębów planowanych do zachowania powinny zostać wyleczone w sposób 739

9 R. Łagocka et al. J Stoma of him developing mucositis is decreased from 44% to below 26%. Borowski et al. 28 and Lindquist et al. 32 proved that proper oral hygiene allows significant decreasing of the incidence of mucositis. Greenberg et al. 34 demonstrated a relationship between good oral hygiene and decreased incidence of septicemia during neoplastic therapy. Therefore, a regimen for effective plaque removal and fluoridation program should be implemented in dentate patients from day one. Patients with prosthetic appliances require maintenance instruction for their devices and oral mucosa advice. All the patients should be given dietary advice that would augment proper healing and restoration of tissues. 35 Dental practitioner should introduce the dietary regimen to prevent diseases of oral hard tissues and minimize the consequences of xerostomia. 14,15 The dental team is also responsible for emphasizing the role of substances of abuse and habits as well as how they affect the successful outcome of treatment and the healing process. 13 Prosthetic treatment The final stage of the complex of dental procedures aiming at preparing the patient for treatment of neoplastic disease is proper prosthetic overhaul whose role is vital for several reasons. First, it has to provide the patient with normal food consumption, second, prevent TMJ pathology and resulting tenderness, and last but not least, it has a significant psychological impact. If the patient has already had dentures, it is important to evaluate them from the point of view of their stability and mobility, assess their adaptation to oral mucosa, check if they do not cause any mechanical injury, and examine their hygiene. The patient ought to be instructed ostateczny. Jak podaje Jacob i wsp. 25 ubytki próchnicowe mogą stanowić rezerwuar mikroorganizmów grzybiczych i być potencjalnym źródłem infekcji. Pomimo że, w dostępnym piśmiennictwie nie znaleziono odpowiednich wytycznych, wydaje się, że materiałem preferowanym do wypełnień powinien być materiał złożony. W badaniach McComb i wsp. 26 oraz Wood i wsp. 27 wśród pacjentów poddanych radioterapii w obrębie głowy i szyi, najmniej przydatnym materiałem do wypełnień okazał się konwencjonalny cement szkło-jonomerowy. Profilaktyka Wiele opracowań podkreśla, że podstawą do zminimalizowania stomatotoksycznych powikłań podczas leczenia nowotworów jest utrzymywanie przez pacjenta idealnej higieny jamy ustnej. 3,17,22,28-30 Badania wkazują, że intensywne zabiegi higieniczne są ważne i mają pozytywny wpływ na zmniejszenie ciężkości mucositis Niektóre opracowania wręcz podkreślają, że systematyczna higiena jamy ustnej, wdrożenie pacjenta do dbania o jamę ustną i stała opieka higienizacyjna są najważniejszymi czynnikami w zapobieganiu i zmniejszeniu natężenia mucositis i występowaniu infekcji u pacjentów otrzymujących stomatotoksyczną chemioterapię. 8,22,31,32 Według Dodd 33 wdrożenie pacjenta do utrzymywania dobrej higieny jamy ustnej zmniejsza częstość wystąpienia mucositis z 44% do poniżej 26%. Borowski i wsp. 28 oraz Lindquist i wsp. 32 dowiedli, że prawidłowa higiena jamy ustnej pozwala istotnie zmniejszyć częstość mucositis. Greenberg i wsp. 34 wykazali związek pomiędzy dobrą higieną jamy ustnej a zmniejszeniem częstości występowania septicemii w trakcie leczenia nowotworu. Dlatego u pacjentów z zachowanym uzębieniem, od pierwszego spotkania, należy wdrożyć plan skuteczne- 740

10 2011, 64, 10 Standard chemotherapy in the need of taking the denture out for the night and that wearing it has to discontinue if mucositis develops. Even so, prosthetic treatment has got no priority over the therapy of the primary disease; it may be planned and performed during chemotherapy or after its completion, depending on the patient s needs and well-being. 13 Before chemotherapy is initiated, fixed orthodontic appliances have to be removed. 13 Guidelines for the patient Patients receiving chemotherapy are instructed to maintain standard oral hygiene through thorough brushing of teeth with fluoridated toothpaste after every meal. The recommended cleaning method is that by Bass. Electric and sonic brushes are acceptable provided they do not produce mechanical injury to the mucosa. 22 Soft brushes, extrasoft brushes, or brushes used after surgical procedures are recommended. Even such brushes may be found too irritating; then they can be immersed in hot water prior to use. It is important to keep them clean. The choice of toothpaste is a matter of patient s preference. If standard toothpaste causes discomfort and irritation, mild toothpastes can be used without sodium lauryl sulfate (SLS) content. SLS denaturizes a layer of salivary mucins and may intensify the occurrence of mucosal lesions in patients susceptible to recurrent aphthous ulcers for that reason this agent should be avoided in mucositisprone patients. 36 Some authors recommend mild toothpastes containing lactoperoxydase. According to van Steenberghe et al., 37 the use of toothpaste containing this agent produced significant reduction of the SBI after ten days of use while Toljanic et al. 38 reported a very slight improvement of oral hygiene indices go usuwania płytki bakteryjnej oraz profilaktyki fluorkowej, zaś u pacjentów z uzupełnieniami protetycznym, instruktaż metod higieny uzupełnień protetycznych oraz błony śluzowej jamy ustnej. Wszyscy pacjenci powinni zostać poinformowani o zasadach odpowiedniego odżywiania się, umożliwiającego tkankom prawidłową odbudowę i gojenie. 35 Rolą lekarza dentysty powinno być ustalenie zaleceń dietetycznych w celu zapobiegania chorobom tkanek zmineralizowanych jamy ustnej oraz zmniejszenia skutków kserostomii. 14,15 Rolą zespołu stomatologicznego jest także uświadomienie pacjentowi roli używek i nałogów oraz ich wpływ na przebieg procesów gojenia i powodzenie leczenia. 13 Leczenie protetyczne Końcowym etapem stomatologicznego przygotowywania pacjenta przed rozpoczęciem terapii przeciwnowotworowej jest jego prawidłowe zaopatrzenie protetyczne, które jest istotne zarówno z powodu konieczności zapewnienia pacjentowi możliwości pełnowartościowego odżywiania się, lecz także zapobiega powstawaniu patologii ze strony stawu skroniowo-żuchwowego i następowych dolegliwości bólowych oraz jest niezmiernie istotne ze względów psychologicznych. Jeżeli pacjent użytkuje już uzupełnienia protetyczne, należy skrupulatnie ocenić ich stan pod kątem stabilności i ruchomości, ocenić ich adaptację do błony śluzowej jamy ustnej, sprawdzić czy nie powodują urazów mechanicznych oraz wnikliwie ocenić ich higienę. Należy poinstruować pacjenta o konieczności zdejmowania protez na noc oraz o zaprzestaniu ich użytkowania w razie pojawienia się mucositis. Leczenie protetyczne nie jest jednak leczeniem priorytetowym przed rozpoczęciem leczenia choroby podstawowej i może być zaplanowane i wykonane w trakcie trwania chemio- 741

11 R. Łagocka et al. J Stoma after this toothpaste was used in comparison with the placebo toothpaste. If the patient no longer accepts the paste, table salt solution or boiled, lukewarm water can be used instead. The patient should be encouraged to remove bacterial plaque mechanically at least 2-3 times a day. With the onset of 3-4 o mucositis, maintaining proper oral hygiene remains very important. Any necrotic tissue debris has to be removed from the mouth. Cleaning of the teeth and mucosa can be carried out by means of pieces of gauze wrapped around fingers and moistened with sodium bicarbonate solution or water. 13,22 Frequent mouth rinsing is the easiest and the most frequently recommended method alleviating mucositisinduced discomfort and during periods of diminished salivary secretion ,35 If there are no oral complications, the patient may use conventional mouthrinses with a mild taste, as opposed to alcohol-based rinses which are not recommended. 22 Chlorhexidine-based rinses remain controversial. 22,33 Chlorhexidine an antiseptic that may induce opportunistic infections tends to be recommended in the period of intensified complications when the patient has to give up mechanical mouth cleaning. According to ESMO guidelines, chlorhexidine or nystatinbased rinses should not be used. 3 Mild rinses are recommended such as saline solutions (¼ or ½ teaspoonful of table salt in a glass of warm water), sodium bicarbonate solution (½ teaspoonful in a glass of warm water) and their combinations. 13,25 According to Barker, 22 though, there is no scientific evidence to prove that these solutions are more effective than pure water. Benefits of their use have only been confirmed empirically. The mouth should be rinsed as often as possible, at least every 2-4 hours. Additionally, mucositis terapii lub po jej zakończeniu, w zależności od potrzeb i samopoczucia chorego. 13 Przed rozpoczęciem chemioterapii zaleca się także usunięcie stałych aparatów ortodontycznych. 13 Zalecenia dla pacjenta Pacjentom leczonym chemioterapią zaleca się przestrzeganie higieny jamy ustnej w sposób ogólnie przyjęty, poprzez dokładne szczotkowanie zębów po każdym posiłku z użyciem past z fluorem. Polecaną metodą szczotkowania jest metoda według Bassa. Szczoteczki elektryczne i soniczne są dozwolone pod warunkiem, że nie powodują urazów mechanicznych błony śluzowej. 22 Zaleca się używanie szczoteczek miękkich, super miękkich lub szczoteczek stosowanych po zabiegach chirurgicznych. Jeżeli i one są zbyt drażniące, wówczas można je przed użyciem na chwilę zanurzyć w gorącej wodzie. Ważne jest utrzymywanie szczoteczek w czystości. Wybór pasty do zębów zależy od przyzwyczajeń pacjenta. Jeżeli standardowa pasta powoduje dyskomfort i podrażnienia, można stosować pasty o łagodnym smaku, nie zawierające laurylosiarczanu sodu (SLS). Laurylosiarczan sodu denaturuje warstwę mucyn ślinowych i może wzmagać powstawanie zmian na błonie śluzowej u osób podatnych na powstawanie aft nawrotowych. Dlatego też należy unikać jego stosowania u pacjentów narażonych na wystąpienie mucositis. 36 Niektórzy autorzy zalecają łagodne pasty zawierające laktoperoksydazę. Według van Steenberghe i wsp. 37 użycie pasty zawierającej laktoperoksydazę powodowało znaczące zmniejszenie SBI po 10 dniach jej stosowania, zaś w pracy Toljanic i wsp. 38 stwierdzono nieznaczną poprawę wskaźników higieny jamy ustnej po użyciu tej pasty w stosunku do pasty placebo. Jeżeli pacjent przestaje akceptować pasty można używać roztworu soli kuchennej lub prze- 742

12 2011, 64, 10 Standard chemotherapy is managed in accordance with the protocol practised in the given health care centre. The patient is still expected to floss; flossing should be atraumatic so that gingival margin is not traumatized. Flossing should be abandoned during periods of neutropenia so as not to provoke any gingival bleeding. Brushing and flossing are the easiest ways to remove bacterial plaque, protecting the patient from infections during therapy. They are commonly used, yet oncologists suggest that these practices should be abandoned when haematological parameters in peripheral blood become worsened. 31 If the number of thrombocytes falls below 50 thousand/mm 3, one should abandon brushing and use milder cleaning methods (sponges, wipes, gauze) instead; other clinicians claim that brushing should not be discontinued provided thrombocytes are above 20 thousand/ mm 3. 9,22 Mild methods of mouth cleaning have reduced ability to remove bacterial plaque, but Epstein et al. 39 demonstrated that pieces of gauze soaked with chlorhexidine may remove plaque with the effectiveness comparable to brushing. Discontinuation of flossing and brushing is not favourable for the patient as it increases the risk of gingival bleeding, infection and bacteremia. Thus, the decision to abandon these practices should be made individually for each patient. Some patients are in a position to use extra-soft brushes even if the results of their blood test are below reference values. The determining factors include the condition of marginal gingivae, patient s manual dexterity and the level of myelosuppression. 40 If the patient is not able to perform hygienic practices on his own, this duty is taken over by the medical team supervising the patient. It is also of fundamental importance to have the patient s family members help in these activities. gotowanej, letniej wody. Należy zachęcać chorego do mechanicznego usuwania płytki bakteryjnej co najmniej 2-3 razy dziennie. W momencie wystąpienia u pacjenta mucositis 3-4 o, utrzymywanie prawidłowej higieny jamy ustnej nadal jest bardzo ważne. Należy zwrócić uwagę na eliminację z jamy ustnej tkanek martwiczych. Oczyszczenie tkanek zębów i błony śluzowej w tej sytuacji można wykonywać za pomocą płatków gazy owiniętych wokół palców i zwilżonych roztworem sody lub wody. 13,22 Częste płukanie jamy ustnej jest najprostszym i powszechnie polecanym sposobem zmniejszającym dolegliwości związane z wystąpieniem mucositis oraz okresami zmniejszonego wydzielania śliny ,35 Jeżeli nie występują powikłania w jamie ustnej pacjent może używać standardowych płukanek o łagodnym smaku. Nie poleca się w tym okresie płukanek na bazie alkoholu. 22 Stosowanie płukanek na bazie chlorheksydyny jest także przedmiotem sporów. 22,33 Chlorheksydyna jako antyseptyk mogący powodować wystąpienie zakażeń oportunistycznych, polecana jest raczej w okresie nasilonych powikłań, kiedy pacjent musi całkowicie zrezygnować z mechanicznego oczyszczania jamy ustnej. Według zaleceń ESMO nie należy stosować płukanek z chlorheksydyną lub nystatyną. 3 Polecane są raczej łagodne płukanki z fizjologicznego roztworu soli (¼ lub ½ łyżeczki do herbaty soli kuchennej rozpuszczonej w jednej szklance ciepłej wody), roztworów wodorowęglanu sodu (½ łyżeczki sody oczyszczonej np. proszku do pieczenia, rozpuszczonej w jednej szklance ciepłej wody) i ich mieszanek. 13,25 Jak podaje Barker 22 nie ma jednak naukowych dowodów, że roztwory te są skuteczniejsze od czystej wody. Korzyści z ich stosowania są potwierdzone jedynie empirycznie. Płukanie jamy ustnej poleca się tak czę- 743

13 R. Łagocka et al. J Stoma Dental treatment protocol during chemotherapy In this period, medical personnel primarily focuses on managing adverse effects of therapy. Chemotherapy tends to be the cause of acute complications which heal upon the completion of the treatment. Dental care, however, should be continued. Reviews ought to be systematic and be an opportunity to examine all oral tissues. Patient s hygiene practices should be reviewed and a detailed hygiene instruction should be repeated irrespective of the quality of examination findings. In this period, all the necessary dental procedures that are performed, and the agents used, should be mechanically and chemically atraumatic, and not lead to demineralization, or produce toxic or dehydrating effect. 22 In a patient receiving chemotherapy, standard dental treatment can be carried out provided his current blood test results are examined beforehand. Dental procedures in which tissue continuity is disrupted with the risk of bacteremia may be performed in a patient depending on his haematological status. There is an accepted consensus that such procedures may be performed if: the number of granulocytes is >2 thousand/mm 3 and thrombocytes > 50 thousand/mm 3. 10,13,17 Dental treatment should be carried out in the period of the patient s well-being when he is in a position to bear the required procedures. During chemotherapy, that period is usually between the 17 th and 20 th day of completion of the latest cycle of chemotherapy and the beginning of the next one. If the patient requires an emergency dental procedure that would be invasive in character but his granulocytes levels are low, his monitoring doctor should be consulted who may order sto jak to możliwe, co najmniej co 2-4 godziny. Wdraża się dodatkowo przyjęte w danym ośrodku leczenie mucositis. Pacjentowi nadal poleca się nitkowanie, ale w sposób atraumatyczny, nie powodujący urazów przyzębia brzeżnego. Z nitkowania należy zrezygnować w okresach neutropenii, aby nie powodować krwawienia z przyzębia. Szczotkowanie i nitkowanie zębów są najprostszymi sposobami usuwania płytki bakteryjnej z jamy ustnej zabezpieczającymi pacjenta przed infekcjami podczas leczenia. Są one powszechnie stosowane, jednak onkolodzy w niektórych ośrodkach polecają zaprzestanie wykonywania tych zabiegów w okresach pogorszenia parametrów hematologicznych krwi obwodowej. 31 Zaprzestanie szczotkowania i zastępcze używanie łagodnych środków do oczyszczania jamy ustnej (gąbek, płatków bawełny, gazy) zalecane jest, gdy liczba płytek krwi spada poniżej 50 tys./mm 3, jednakże niektórzy klinicyści nie zalecają zaprzestania szczotkowania dopóki liczba płytek utrzymuje się powyżej 20 tys./mm 3. 9,22 Łagodne środki do oczyszczania jamy ustnej mają mniejszą zdolność do usuwania płytki bakteryjnej, ale w badaniu Epstein i wsp. 39 wykazano, że gaziki nasączone chlorheksydyną mogą usunąć płytkę w porównywalny sposób ze szczotkowaniem. Zaprzestanie szczotkowania zębów i nitkowania nie jest dla pacjenta korzystne, ponieważ powoduje wzrost ryzyka wystąpienia krwawień z dziąseł, infekcji i bakteriemii. Dlatego decyzja o zaprzestaniu wykonywania zabiegów higienizacyjnych powinna być podejmowana indywidualnie u każdego pacjenta. Niektórzy pacjenci są w stanie używać super miękkich szczoteczek nawet przy niższych wartościach wyników morfologii krwi niż zalecane. Czynnikami decydującymi są: stan przyzębia brzeżnego, zdolności manualne pacjenta i poziom mielosupresji

14 2011, 64, 10 Standard chemotherapy blood transfusion or pharmacology to boost patient s blood morphology. If the patient has had blood transfusion, then invasive procedures should be performed in the next three to seven days. If the number of granulocytes is below 2 thousand/mm 3, then it becomes necessary to administer antibiotic cover. 9,13 The type of drug, its course and dosage should be determined upon consultation with the monitoring oncologist. 13 If the patient has an in-dwelling intravenous cannula, the oncologist should be consulted on potential antibiotic prophylaxis before any bacteremiainducing dental procedures are carried out regardless of the patient s peripheral blood test results. 13 Dental treatment protocol upon completion of chemotherapy In the event of recovery or remission of the disease, the patient should be periodically reviewed. Routinely, in the first two years after the treatment has been completed, check-ups are recommended every 1 to 3 months. Then, every 3 to 6 months. It is not before five years that the patient can be examined once a year. 13 The reason why review appointments are so frequent is to make sure that dentate patients maintain their oral hygiene regimen. If the patient s immunology is still impaired, dental treatment should be preceded by a blood test. In particular, it concerns bone marrow transplant patients. Dental practitioners should painstakingly examine the mouth of the patient in whom neoplastic disease has been diagnosed; radiographs should be scrutinized for metastasis. Jeżeli pacjent nie jest w stanie samodzielnie wykonywać zabiegów higienicznych, zadanie to przejmuje zespół opiekujący się chorym. Podstawowe znaczenie ma wdrożenie do wykonywania tych zabiegów najbliższych osób z rodziny pacjenta. Plan leczenia stomatologicznego w trakcie trwania chemioterapii W tym okresie uwaga personelu medycznego jest głównie zwrócona ku opanowywaniu skutków ubocznych leczenia. Chemioterapia zwykle jest przyczyną powikłań ostrych, które ulegają wygojeniu po zakończeniu cyklu leczenia. Opieka stomatologiczna nad pacjentem powinna być jednak kontynuowana. Wizyty kontrolne powinny być systematyczne. Podczas wizyty kontrolnej należy dokładnie zbadać wszystkie tkanki jamy ustnej. Ocenie należy poddać zabiegi higieniczne oraz niezależnie od jakości ich wykonania powtórzyć szczegółowy instruktaż higieny jamy ustnej. Wszystkie niezbędne procedury stomatologiczne wykonywane w tym okresie oraz stosowane środki powinny być mechanicznie i chemicznie atraumatyczne. Nie powinny powodować odwapnień oraz działać toksycznie, ani odwadniająco. 22 U pacjenta otrzymującego chemioterapię można prowadzić standardowe leczenie stomatologiczne, jednakże przed jego rozpoczęciem, należy zapoznać się z aktualnymi wynikami badania krwi pacjenta. Zabiegi stomatologiczne, w trakcie których dochodzi do przerwania ciągłości tkanek i ryzyka bakteriemii, mogą być wykonywane u pacjenta w zależności od jego stanu hematologicznego. Panuje zgodność poglądów, że procedury takie mogą być wykonywane gdy: liczba granulocytów wynosi > 2 tys./mm 3 i płytek krwi > 50 tys./ mm 3. 10,13,17 Leczenie stomatologiczne powinno być wykonywane w okresie, gdy pacjent 745

15 R. Łagocka et al. J Stoma Conclusion Poor health of oral soft and hard tissues is a problem shared by patients with neoplastic disease. Even though sanation of the mouth is mandatory before undertaking cancer therapy, this recommendation is rarely executed in practice, especially in patients receiving chemotherapy. Providing the cancer patient with dental care before chemotherapy is initiated does not differ significantly from standard dental protocols, and can be effectively performed by a general dental practitioner. czuje się dobrze i jest w stanie znieść niezbędne procedury. Podczas chemioterapii przypada to najczęściej od 17 do 20 dnia od zakończenia ostatniego cyklu, czyli kilka dni przed rozpoczęciem kolejnego cyklu chemioterapii. Jeżeli pacjent wymaga nagłej, inwazyjnej procedury stomatologicznej, przy niższych wartościach liczby granulocytów, należy skonsultować się z lekarzem prowadzącym, który może zalecić transfuzję lub farmakologiczne środki mające wpływ na poprawę morfologii krwi. Jeżeli u pacjenta wykonano transfuzję, wówczas procedury inwazyjne powinny być wykonane w trakcie trzech do siedmiu dni po przetoczeniu. Jeśli liczba granulocytów jest mniejsza niż 2 tys./mm 3, wówczas niezbędne jest zastosowanie osłony antybiotykowej. 9,13 Rodzaj leku, czas jego stosowania i dawka powinna zostać ustalona po konsultacji z onkologiem prowadzącym pacjenta. 13 Jeżeli pacjent ma założony cewnik do żyły centralnej należy skonsultować się z onkologiem przed każdą stomatologiczną procedurą wywołującą bakteriemię, w sprawie ewentualnej profilaktyki antybiotykowej, niezależnie od stanu krwi obwodowej pacjenta. 13 Plan leczenia stomatologicznego po zakończeniu chemioterapii W przypadku uzyskania wyleczenia lub remisji choroby, pacjent powinien zostać włączony w system stomatologicznych wizyt kontrolnych. Zwykle, podczas pierwszych dwóch lat po zakończeniu leczenia, wizyty kontrolne zaleca się co 1-3 miesiące. Przez kolejne lata co 3-6 miesięcy. Dopiero po 5 latach pacjent może być badany raz w roku. 13 Częsty plan wizyt kontrolnych jest potrzebny aby upewnić się, czy pacjent z zachowanym uzębieniem kontynuuje program higieny jamy ustnej. Jeżeli czynność układu odpornościowego pacjenta jest nadal zredukowana leczenie stomatologiczne należy poprzedzać badaniem 746

16 2011, 64, 10 Standard chemotherapy morfologii krwi. Dotyczy to w szczególności pacjentów po przeszczepie szpiku kostnego. Lekarze dentyści powinni bardzo skrupulatnie badać jamę ustną pacjenta z rozpoznaną chorobą nowotworową oraz uważnie oceniać jego zdjęcia rentgenowskie, mając na uwadze fakt ewentualnego wystąpienia przerzutów. Podsumowanie Zły stan tkanek jamy ustnej i zębów są powszechnym problemem dotyczącym pacjentów z chorobą nowotworową. Pomimo, że podkreśla się konieczność sanacji jamy ustnej przed rozpoczęciem leczenia przeciwnowotworowego, to zalecenie to jest rzadko realizowane w praktyce, szczególnie u pacjentów leczonych chemioterapią. Stomatologiczne przygotowanie pacjenta z chorobą nowotworową do chemioterapii nie odbiega w ogólnym schemacie od standardowego leczenia stomatologicznego i z powodzeniem może być prowadzone przez ogólnie praktykującego lekarza dentystę. References 1 Peterson D E: Oral toxicity of chemotherapeutic agents. Semin Oncol 1992; 19: Sonis S T: Mucositis: The impact, biology and therapeutic opportunities of oral mucositis. Oral Oncology 2009; 45: Peterson D E, Bensadoun R J, Roila F: ESMO Guidelines Working Group: Management of oral and gastrointestinal mucositis: ESMO clinical recommendations. Ann Oncol 2008; 19: Pico J L, Avila-Garavito A, Naccache P: Mucositis: its occurrence, consequences, and treatment in the oncology setting. The Oncologist 1998; 3: Sonis S T, Woods P D, White B A: Oral complications of cancer therapies. Pretreatment oral assessment. NCI Monogr 1990; 9: İlgenli T, Ören H, Uysal K: The acute effects of chemotherapy upon the oral cavity: prevention and management. Turk J Cancer 2001; 31: Djuric M, Hillier Kolarov V, Belic A, Jankovic L: Mucositis prevention by improved dental care in acute leukaemia patients. Support Care Cancer 2006; 14: NCI Monograph National Institutes of Health Consensus Development Conference on oral complications of cancer therapies: diagnosis, prevention, and treatment. Bethesda, Maryland April 17-19,

17 R. Łagocka et al. J Stoma 9. Singh V, Malik S: Oral care of patients undergoing chemotherapy and radiotherapy: a review of clinical approach. Internet J Radiology 2007; 6: Stokman M A, Spijkervet F K L, Boezen H M, Schouten J P, Roodenburg J L N, de Vries E G E: Preventive intervention possibilities in radiotherapy and chemotherapy induced oral mucositis: results of meta-analyses. J Dent Res 2006; 85: Toljanic J A, Bedard J F, Larson R A, Fox J P: A prospective pilot study to evaluate a new dental assessment and treatment paradigm for patients scheduled to undergo intensive chemotherapy for cancer. Cancer 1999; 85: Worthington H V, Clarkson J E, Eden T O B: Interventions for preventing oral mucositis for patients with cancer receiving treatment (Review). Cochrane Database Syst Rev 2007; 17, 4, CD Little J W, Falace D A, Miller C S, Rhodus N L: Dental Management of the Medically Compromised Patient. 7 th Edition, St. Louis, Mosby Inc. 2008: Kaczmarek U: Leczenie suchości jamy ustnej przegląd piśmiennictwa. Czas Stomatol 2007; 60: Kaczmarek U: Suchość jamy ustnej etiologia, częstość występowania i rozpoznanie na podstawie piśmiennictwa. Czas Stomatol 2007; 60: Hong C H L, Napenas J J, Hodgson B D, Stokman M A, Mathers-Stauffer V, Elting L S, Spijkervet F K L, Brennan M T: A systematic review of dental disease in patients undergoing cancer therapy. Support Care Cancer 2010; 18: Peterson D E: Pretreatment strategies for infection prevention in chemotherapy patients. NCI Monogr 1990; 9: Laine P O, Lindqvist J C, Pyrhonen S O, Strand-Pettinen I M, Teerenhovi L M, Meurman J H: Oral infection as a reason for febrile episodes in lymphoma patients receiving cytostatic drugs. Eur J Cancer B Oral Oncol 1992; 28B: Kaczmarzyk T, Stypułkowska J: Profilaktyka antybiotykowa w chirurgii jamy ustnej u chorych z grup ryzyka wystąpienia bakteryjnego zapalenia wsierdzia celowa, możliwa czy nawet szkodliwa? Czas Stomatol 2006; LIX, 10: Karolewska E, Konopka T: Algorytm stomatologicznego postępowania profilaktyczno-leczniczego u dzieci z białaczkami. Czas Stomatol 2006; LIX, 4: Peters E, Monopoli M, Woo S B W, Sonis S: Assessment of the need for treatment of postendodontic asymptomatic periapical radiolucencies in bone marrow transplant recipients. Oral Surg Oral Med Oral Pathol 1993; 76: Barker G J: Current practices in the oral management of the patient undergoing chemotherapy or bone marrow transplantation. Supp Care Cancer 1999; 7: Ramirez-Amador V, Esquivel-Pedraza L, Mohar A, Reynoso-Gómez E, Volkow- Fernández P, Guarner J, Sánchez-Mejorada G: Chemotherapy-associated oral mucosal lesions in patients with leukaemia or lymphoma. Eur J Cancer Oral Oncol 1996; 32: Niedzielska I, Wziątek-Kuczmik D: Wpływ zębopochodnych ognisk infekcji na choroby innych narządów przegląd piśmiennictwa. Chir Pol 2007; 9: Jacob L S, Haitz C M, Nichols C M, Hicks M J: Role of dentinal carious lesions in the pathogenesis of oral candidiasis in HIV infection. J Am Dent Assoc 1998; 129: McComb D, Erickson R L, Maxymiw W G, Wood R E: A clinical comparison of glass ionomer, resin-modified glass ionomer and resin composite restorations in the treatment of cervical caries in xerostomic head and neck radiation patients. Oper Dent 2002; 27: Wood R E, Maxymiw W G, McComb D: A clinical comparison of glass ionomer (polyalkenoate) and silver amalgam restorations in 748

18 2011, 64, 10 Standard chemotherapy the treatment of class 5 caries in xerostomic head and neck cancer petients. Oper Dent 1993; 18: Borowski B, Benhamou E, Pico J L, Laplanche A, Margainaud J P, Hayat M: Prevention of oral mucositis in patients treated with highdose chemotherapy and bone marrow transplantation: a randomised controlled trial comparing two protocols of dental care. Eur J Cancer B Oral Oncol 1994; 30B: Hickey A J, Toth B B, Lindquist J B: Effect of intravenous hyperalimentation and oral care on the development of oral stomatitis during cancer chemotherapy. J Prostet Dent 1982; 47: Shieh S H, Wang S T, Tai S T, Tseng C C: Mouth care for nasopharyngeal cancer patients undergoing radiotherapy. Oral Oncol 1997; 33: Barker G J, Epstein J B, Williams K B, Gorsky M, Raber-Durlacher J E: Current practice and knowledge of oral care for cancer patients: a survey of supportive health care providers. Supp Care Cancer 2005; 13: Lindquist S F, Hickey A J, Drane J B: Effect of oral hygiene on stomatitis in patients receiving cancer chemotherapy. J Prosthet Dent 1978; 40: Dodd M J: Randomized clinical trial of chlorhexidine versus placebo for prevention of oral mucositis in patients receiving chemotherapy. Oncol Nurs Forum 1996; 23: Greenberg M S, Cohen S G, McKitrick J C, Cassileth P A: The oral flora as a source of septicemia in patients with acute leukemia. Oral Surg Oral Med Oral Pathol 1982; 53: Lalla R V, Sonis S T, Peterson D E: Management of oral mucositis in patients with cancer. Dent Clin North Am 2008; 52: Herlofson B B, Barkvoll P: Sodium lauryl sulphate and recurrent aphthous ulcers. A preliminary study. Acta Ondontol Scand 1994; 52: van Steenberghe D, van den Eynde E, Jacobs R, Quirynen M: Effect of a lactoperoxidase containing toothpaste in radiation-induced xerostomia. Int Dent J 1994; 44: Toljanic J A, Siddiqui A A, Patterson G L, Irwin M E: An evaluation of a dentifrice containing salivary peroxidise elements for the control of gingival disease in patients with irradiated head and neck cancer. J Prosthet Dent 1996; 76: Epstein J B, Stevenson-Moore P: Periodontal disease and periodontal management in patients with cancer. Oral Oncol 2001; 37: Dodd M J, Miaskowski C, Dibble S L, Paul S M, MacPhail L, Greenspan D, Shiba G: Factors influencing oral mucositis in patients receiving chemotherapy. Cancer Pract 2000; 8: Address: Szczecin, Al. Powstańców Wlkp. 72 Ph: Paper received 17 December 2010 Accepted 15 November

Analysis of infectious complications inf children with acute lymphoblastic leukemia treated in Voivodship Children's Hospital in Olsztyn

Analysis of infectious complications inf children with acute lymphoblastic leukemia treated in Voivodship Children's Hospital in Olsztyn Analiza powikłań infekcyjnych u dzieci z ostrą białaczką limfoblastyczną leczonych w Wojewódzkim Specjalistycznym Szpitalu Dziecięcym w Olsztynie Analysis of infectious complications inf children with

Bardziej szczegółowo

Aneks I Wnioski naukowe i podstawy zmiany warunków pozwoleń na dopuszczenie do obrotu

Aneks I Wnioski naukowe i podstawy zmiany warunków pozwoleń na dopuszczenie do obrotu Aneks I Wnioski naukowe i podstawy zmiany warunków pozwoleń na dopuszczenie do obrotu Wnioski naukowe Uwzględniając sprawozdanie oceniające PRAC w sprawie okresowych raportów o bezpieczeństwie (PSUR) dotyczących

Bardziej szczegółowo

2 RAMOWY PROGRAM STAŻU PODYPLOMOWEGO LEKARZA DENTYSTY

2 RAMOWY PROGRAM STAŻU PODYPLOMOWEGO LEKARZA DENTYSTY Załącznik nr 2 RAMOWY PROGRAM STAŻU PODYPLOMOWEGO LEKARZA DENTYSTY Cel stażu: pogłębienie wiedzy teoretycznej oraz doskonalenie i utrwalenie praktycznych umiejętności z zakresu promocji zdrowia oraz zapobiegania,

Bardziej szczegółowo

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society Prof. Piotr Bledowski, Ph.D. Institute of Social Economy, Warsaw School of Economics local policy, social security, labour market Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing

Bardziej szczegółowo

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami Seweryn SPAŁEK Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami MONOGRAFIA Wydawnictwo Politechniki Śląskiej Gliwice 2004 SPIS TREŚCI WPROWADZENIE 5 1. ZARZĄDZANIE PROJEKTAMI W ORGANIZACJI 13 1.1. Zarządzanie

Bardziej szczegółowo

LEARNING AGREEMENT FOR STUDIES

LEARNING AGREEMENT FOR STUDIES LEARNING AGREEMENT FOR STUDIES The Student First and last name(s) Nationality E-mail Academic year 2014/2015 Study period 1 st semester 2 nd semester Study cycle Bachelor Master Doctoral Subject area,

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STAŻU. Nazwa podmiotu oferującego staż / Company name IBM Global Services Delivery Centre Sp z o.o.

PROGRAM STAŻU. Nazwa podmiotu oferującego staż / Company name IBM Global Services Delivery Centre Sp z o.o. PROGRAM STAŻU Nazwa podmiotu oferującego staż / Company name IBM Global Services Delivery Centre Sp z o.o. Miejsce odbywania stażu / Legal address Muchoborska 8, 54-424 Wroclaw Stanowisko, obszar działania/

Bardziej szczegółowo

Częstość zabiegów higieny jamy ustnej i problemy zdrowotne jamy ustnej wśród studentów medycyny i stomatologii Pomorskiej Akademii Medycznej

Częstość zabiegów higieny jamy ustnej i problemy zdrowotne jamy ustnej wśród studentów medycyny i stomatologii Pomorskiej Akademii Medycznej Olszowski Probl Hig Epidemiol T, Walczak A. 2010, Częstość 91(3): zabiegów 501-505higieny jamy ustnej i problemy zdrowotne jamy ustnej wśród studentów... 501 Częstość zabiegów higieny jamy ustnej i problemy

Bardziej szczegółowo

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS.

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. Strona 1 1. Please give one answer. I am: Students involved in project 69% 18 Student not involved in

Bardziej szczegółowo

Effective Governance of Education at the Local Level

Effective Governance of Education at the Local Level Effective Governance of Education at the Local Level Opening presentation at joint Polish Ministry OECD conference April 16, 2012, Warsaw Mirosław Sielatycki Ministry of National Education Doskonalenie

Bardziej szczegółowo

Proposal of thesis topic for mgr in. (MSE) programme in Telecommunications and Computer Science

Proposal of thesis topic for mgr in. (MSE) programme in Telecommunications and Computer Science Proposal of thesis topic for mgr in (MSE) programme 1 Topic: Monte Carlo Method used for a prognosis of a selected technological process 2 Supervisor: Dr in Małgorzata Langer 3 Auxiliary supervisor: 4

Bardziej szczegółowo

Polska Szkoła Weekendowa, Arklow, Co. Wicklow KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM

Polska Szkoła Weekendowa, Arklow, Co. Wicklow KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM 1. Imię i nazwisko dziecka / Child's name... 2. Adres / Address... 3. Data urodzenia / Date of birth... 4. Imię i nazwisko matki /Mother's name... 5. Adres

Bardziej szczegółowo

BSSSC Baltic Sea States Subregional Co-operation. operation good practices presentation

BSSSC Baltic Sea States Subregional Co-operation. operation good practices presentation BSSSC Baltic Sea States Subregional Co-operation operation good practices presentation Polites association was founded in 2002 in Szczecin Stowarzyszenie POLITES w Szczecinie Starszy Brat Starsza Siostra

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 Cracow University of Economics Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Key Note Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit CE Europe

Bardziej szczegółowo

Ramowy program zajęć praktycznych dla kierunku lekarsko-dentystycznego. 1. Cel praktycznego nauczania

Ramowy program zajęć praktycznych dla kierunku lekarsko-dentystycznego. 1. Cel praktycznego nauczania Załącznik nr 2 Ramowy program zajęć praktycznych dla kierunku lekarsko-dentystycznego 1. Cel praktycznego nauczania Celem praktycznego nauczania jest pogłębienie wiedzy teoretycznej oraz doskonalenie i

Bardziej szczegółowo

KWESTIONARIUSZ OCENY RYZYKA / INSURANCE QUESTIONNAIRE

KWESTIONARIUSZ OCENY RYZYKA / INSURANCE QUESTIONNAIRE Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej z tytułu prowadzenia badań klinicznych/ Clinical trials liability insurance KWESTIONARIUSZ OCENY RYZYKA / INSURANCE QUESTIONNAIRE ZEZWOLENIA PUNU NR 1098/02 I NR

Bardziej szczegółowo

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny Akademia Morska w Szczecinie Wydział Mechaniczny ROZPRAWA DOKTORSKA mgr inż. Marcin Kołodziejski Analiza metody obsługiwania zarządzanego niezawodnością pędników azymutalnych platformy pływającej Promotor:

Bardziej szczegółowo

Angielski Biznes Ciekawie

Angielski Biznes Ciekawie Angielski Biznes Ciekawie Conditional sentences (type 2) 1. Discuss these two types of mindsets. 2. Decide how each type would act. 3. How would you act? Czy nauka gramatyki języka angielskiego jest trudna?

Bardziej szczegółowo

Working Tax Credit Child Tax Credit Jobseeker s Allowance

Working Tax Credit Child Tax Credit Jobseeker s Allowance Benefits Depending on your residency status (EU citizen or not) there are various benefits available to help you with costs of living. A8 nationals need to have been working for a year and be registered

Bardziej szczegółowo

Ryzyko próchnicy? Nadwrażliwość zębów? Choroby dziąseł? Profilaktyka u dzieci. Co może dać Ci profilaktyczne dbanie o zęby?

Ryzyko próchnicy? Nadwrażliwość zębów? Choroby dziąseł? Profilaktyka u dzieci. Co może dać Ci profilaktyczne dbanie o zęby? 3M ESPE Skuteczna ochrona jamy ustnej Ryzyko próchnicy? Choroby dziąseł? Nadwrażliwość zębów? Profilaktyka u dzieci Co może dać Ci profilaktyczne dbanie o zęby? Drogi Pacjencie, Czy odczuwasz ból podczas

Bardziej szczegółowo

Patient Protection in Clinical Trials

Patient Protection in Clinical Trials Patient Protection in Clinical Trials Marek Czarkowski Bioethic Committee Warsaw Chamber of Physicians Factors affecting security and rights of research participants International regulations Domestic

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK PRAKTYK PRAKTYCZNE NAUCZANIE KLINICZNE KIERUNEK LEKARSKO-DENTYSTYCZNY

DZIENNIK PRAKTYK PRAKTYCZNE NAUCZANIE KLINICZNE KIERUNEK LEKARSKO-DENTYSTYCZNY DZIENNIK PRKTYK PRKTYCZNE NUCZNIE KLINICZNE KIERUNEK LEKRSKO-DENTYSTYCZNY DZIENNIK PRKTYK kierunek lekarsko-dentystyczny Imię i nazwisko studenta PESEL Numer albumu zdjęcie Nazwa uczelni Data wystawienia

Bardziej szczegółowo

Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2014/2015

Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2014/2015 Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki Karta przedmiotu Wydział Inżynierii Środowiska obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 014/015 Kierunek studiów: Inżynieria Środowiska

Bardziej szczegółowo

HemoRec in Poland. Summary of bleeding episodes of haemophilia patients with inhibitor recorded in the years 2008 and 2009 04/2010

HemoRec in Poland. Summary of bleeding episodes of haemophilia patients with inhibitor recorded in the years 2008 and 2009 04/2010 HemoRec in Poland Summary of bleeding episodes of haemophilia patients with inhibitor recorded in the years 2008 and 2009 04/2010 Institute of Biostatistics and Analyses. Masaryk University. Brno Participating

Bardziej szczegółowo

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme Pracownia Naukowo-Edukacyjna Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme and the contribution by ESF funds towards the results achieved within specific

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland

Cracow University of Economics Poland Cracow University of Economics Poland Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Keynote Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit,

Bardziej szczegółowo

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł)

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) Financial support for start-uppres Where to get money? - Equity - Credit - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) - only for unymployed people - the company must operate minimum

Bardziej szczegółowo

STOMATOLOGIA ZACHOWAWCZA

STOMATOLOGIA ZACHOWAWCZA STOMATOLOGIA ZACHOWAWCZA Stomatologia zachowawcza- zajmuje się metodami zachowania naturalnych właściwości zębów, które zostały utracone na skutek działania bodźców zewnętrznych. Najgroźniejszym z nich

Bardziej szczegółowo

Erasmus+ praktyki 2014/2015 spotkanie organizacyjne. 19.01.2015, Wrocław

Erasmus+ praktyki 2014/2015 spotkanie organizacyjne. 19.01.2015, Wrocław spotkanie organizacyjne 19.01.2015, Wrocław I Wypełnienie dokumentów II Przed wyjazdem na praktyki III Po przyjeździe na miejsce praktyk IV Po powrocie z praktyk V Uwagi końcowe I Wypełnienie dokumentów:

Bardziej szczegółowo

No matter how much you have, it matters how much you need

No matter how much you have, it matters how much you need CSR STRATEGY KANCELARIA FINANSOWA TRITUM GROUP SP. Z O.O. No matter how much you have, it matters how much you need Kancelaria Finansowa Tritum Group Sp. z o.o. was established in 2007 we build trust among

Bardziej szczegółowo

Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją

Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją 234 Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją The effectiveness of local anesthetics in the reduction of needle

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka próchnicy u kobiet ciężarnych zalecenia dla lekarzy stomatologów

Profilaktyka próchnicy u kobiet ciężarnych zalecenia dla lekarzy stomatologów Profilaktyka próchnicy u kobiet ciężarnych zalecenia dla lekarzy stomatologów W 2014 roku, z inicjatywy Polskiego Towarzystwa Stomatologii Dziecięcej i firmy Colgate powołany został Polski Oddział Sojuszu

Bardziej szczegółowo

Pakiet onkologiczny. w podstawowej opiece zdrowotnej

Pakiet onkologiczny. w podstawowej opiece zdrowotnej Pakiet onkologiczny w podstawowej opiece zdrowotnej Agnieszka Jankowska-Zduńczyk Specjalista medycyny rodzinnej Konsultant krajowy w dziedzinie medycyny rodzinnej Profilaktyka chorób nowotworowych Pakiet

Bardziej szczegółowo

PORTS AS LOGISTICS CENTERS FOR CONSTRUCTION AND OPERATION OF THE OFFSHORE WIND FARMS - CASE OF SASSNITZ

PORTS AS LOGISTICS CENTERS FOR CONSTRUCTION AND OPERATION OF THE OFFSHORE WIND FARMS - CASE OF SASSNITZ Part-financed by EU South Baltic Programme w w w. p t m e w. p l PROSPECTS OF THE OFFSHORE WIND ENERGY DEVELOPMENT IN POLAND - OFFSHORE WIND INDUSTRY IN THE COASTAL CITIES AND PORT AREAS PORTS AS LOGISTICS

Bardziej szczegółowo

Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project can respond.

Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project can respond. Project CARETRAINING PROJECT EVALUATION QUESTIONNAIRE Projekt CARETRAINING KWESTIONARIUSZ EWALUACJI PROJEKTU Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project

Bardziej szczegółowo

NZOZ CENTRUM UŚMIECHU www.centrum-usmiechu.pl WYBIELANIE ZĘBÓW

NZOZ CENTRUM UŚMIECHU www.centrum-usmiechu.pl WYBIELANIE ZĘBÓW WYBIELANIE ZĘBÓW bezpieczna metoda pełna opieka PRZYCZYNY PRZEBARWIEŃ ZĘBÓW Stosowanie antybiotyków z grupy tetracyklin Przedawkowanie fluoru Niektóre choroby ogólnoustrojowe (choroby endokrynologiczne,

Bardziej szczegółowo

Filozofia z elementami logiki Klasyfikacja wnioskowań I część 2

Filozofia z elementami logiki Klasyfikacja wnioskowań I część 2 Filozofia z elementami logiki Klasyfikacja wnioskowań I część 2 Mariusz Urbański Instytut Psychologii UAM Mariusz.Urbanski@amu.edu.pl Plan: definicja pojęcia wnioskowania wypowiedzi inferencyjne i wypowiedzi

Bardziej szczegółowo

A DIFFERENT APPROACH WHERE YOU NEED TO NAVIGATE IN THE CURRENT STREAMS AND MOVEMENTS WHICH ARE EMBEDDED IN THE CULTURE AND THE SOCIETY

A DIFFERENT APPROACH WHERE YOU NEED TO NAVIGATE IN THE CURRENT STREAMS AND MOVEMENTS WHICH ARE EMBEDDED IN THE CULTURE AND THE SOCIETY A DIFFERENT APPROACH WHERE YOU NEED TO NAVIGATE IN THE CURRENT STREAMS AND MOVEMENTS WHICH ARE EMBEDDED IN THE CULTURE AND THE SOCIETY ODMIENNE PODEJŚCIE JAK NAWIGOWAĆ W OBECNYCH NURTACH I RUCHACH, KTÓRE

Bardziej szczegółowo

XT001_ INTRODUCTION TO EXIT INTERVIEW PYTANIE NIE JEST ZADAWANE W POLSCE W 2006 ROKU. WCIŚNIJ Ctrl+R BY PRZEJŚĆ DALEJ. 1.

XT001_ INTRODUCTION TO EXIT INTERVIEW PYTANIE NIE JEST ZADAWANE W POLSCE W 2006 ROKU. WCIŚNIJ Ctrl+R BY PRZEJŚĆ DALEJ. 1. Share w2 Exit Questionnaire version 2.7 2006-09-29 XT001_ INTRODUCTION TO EXIT INTERVIEW 1. Kontynuuj XT006_ PROXY RESPONDENT'S SEX 1. Mężczyzna 2. Kobieta XT002_ RELATIONSHIP TO THE DECEASED IF XT002_

Bardziej szczegółowo

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI O tym, dlaczego warto budować pasywnie, komu budownictwo pasywne się opłaca, a kto się go boi, z architektem, Cezarym Sankowskim, rozmawia

Bardziej szczegółowo

ROZPRAWA DOKTORSKA. Mateusz Romanowski

ROZPRAWA DOKTORSKA. Mateusz Romanowski Mateusz Romanowski Wpływ krioterapii ogólnoustrojowej na aktywność choroby i sprawność chorych na zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa ROZPRAWA DOKTORSKA Promotor: Dr hab., prof. AWF Anna Straburzyńska-Lupa

Bardziej szczegółowo

EGARA 2011. Adam Małyszko FORS. POLAND - KRAKÓW 2-3 12 2011r

EGARA 2011. Adam Małyszko FORS. POLAND - KRAKÓW 2-3 12 2011r EGARA 2011 Adam Małyszko FORS POLAND - KRAKÓW 2-3 12 2011r HISTORIA ELV / HISTORY ELV 1992r. 5 Program działań na rzecz ochrony środowiska / EAP (Environmental Action Plan) 1994r. Strategia dobrowolnego

Bardziej szczegółowo

8 osób na 10 cierpi na choroby przyzębia! Wiemy jak Państwu pomóc

8 osób na 10 cierpi na choroby przyzębia! Wiemy jak Państwu pomóc Terapia vectorowa bezbolesny powrót przyzębia do zdrowia W terapii tej wykorzystujemy najlepszą dostępną technologię Vector Paro, która gwarantuje delikatne i bezbolesne leczenie przyczynowe oraz podtrzymujące,

Bardziej szczegółowo

Clinical Trials. Anna Dziąg, MD, ąg,, Associate Director Site Start Up Quintiles

Clinical Trials. Anna Dziąg, MD, ąg,, Associate Director Site Start Up Quintiles Polandchallenges in Clinical Trials Anna Dziąg, MD, ąg,, Associate Director Site Start Up Quintiles Poland- legislation 1996-2003 Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r o zawodach lekarza i lekarza dentysty, z

Bardziej szczegółowo

POLISH 12 ZAWIADOMIENIE DLA RODZIC W ZAPOMOGA SZKOLNA (EDUCATION MAINTENANCE ALLOWANCE) Szko a: Telefon: Drodzy Rodzice/Opiekunowie, Jeúli posiadacie PaÒstwo KartÍ Ulg Zdrowotnych (Health Benefit Card),

Bardziej szczegółowo

Najbardziej pożądani pracodawcy 2014 w opinii specjalistów i menedżerów / Badanie Antal International

Najbardziej pożądani pracodawcy 2014 w opinii specjalistów i menedżerów / Badanie Antal International Edycja 5. kwiecień 2015 5 th Edition APRIL 2015 Najbardziej pożądani pracodawcy 2014 w opinii specjalistów i menedżerów / Badanie Antal International The Most Desired Employers 2014 in the Opinion of Professionals

Bardziej szczegółowo

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl Back Twoje konto Wyloguj magda.szewczyk@slo-wroc.pl BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students Tworzenie ankiety Udostępnianie Analiza (55) Wyniki

Bardziej szczegółowo

A n g i e l s k i. Phrasal Verbs in Situations. Podręcznik z ćwiczeniami. Dorota Guzik Joanna Bruska FRAGMENT

A n g i e l s k i. Phrasal Verbs in Situations. Podręcznik z ćwiczeniami. Dorota Guzik Joanna Bruska FRAGMENT A n g i e l s k i Phrasal Verbs in Situations Podręcznik z ćwiczeniami FRAGMENT Dorota Guzik Joanna Bruska Autorzy: Dorota Guzik, Joanna Bruska Konsultacja językowa: Tadeusz Z. Wolański Lektorzy: Maybe

Bardziej szczegółowo

NZOZ CENTRUM UŚMIECHU www.centrum-usmiechu.pl HIGIENA JAMY USTNEJ

NZOZ CENTRUM UŚMIECHU www.centrum-usmiechu.pl HIGIENA JAMY USTNEJ HIGIENA JAMY USTNEJ W etiopatogenezie chorób przyzębia najistotniejszą rolę odgrywają miejscowe czynniki zapaleniotwórcze: płytka bakteryjna i kamień nazębny Zapalenie dziąseł jest odwracalne, może trwać

Bardziej szczegółowo

Zachorowalność na próchnicę zębów dzieci 12-letnich w województwie łódzkim w latach 1978-2003*

Zachorowalność na próchnicę zębów dzieci 12-letnich w województwie łódzkim w latach 1978-2003* Czas. Stomat., 2006, LIX, 1 Zachorowalność na próchnicę zębów dzieci 12-letnich w województwie łódzkim w latach 1978-2003* Prevalence of caries in 12-year-old children in the region of Łódź between 1978-2003

Bardziej szczegółowo

Zdr Publ 2012;122(2): 171-175. Abstract

Zdr Publ 2012;122(2): 171-175. Abstract Praca Oryginalna Zdr Publ 2012;122(2): 171-175 Original Article Anna Szyszkowska, Mateusz Mazurek Ocena wiedzy dotyczącej zdrowia jamy ustnej wśród lubelskich licealistów The evaluation of oral health

Bardziej szczegółowo

Leczenie implantoprotetyczne atroicznej żuchwy z użyciem implantów Straumann NNC oraz SP

Leczenie implantoprotetyczne atroicznej żuchwy z użyciem implantów Straumann NNC oraz SP Leczenie implantoprotetyczne atroicznej żuchwy z użyciem implantów Straumann NNC oraz SP Implantoprosthetic treatment of an atrophic mandibla with Straumann NNC and SP Autor_ Janusz Goch Streszczenie:

Bardziej szczegółowo

ANKIETA ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA

ANKIETA ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA Przedszkole Nr 1 w Zabrzu ANKIETA ul. Reymonta 52 41-800 Zabrze tel./fax. 0048 32 271-27-34 p1zabrze@poczta.onet.pl http://jedyneczka.bnet.pl ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA Drodzy Rodzice. W związku z realizacją

Bardziej szczegółowo

Zestawienie czasów angielskich

Zestawienie czasów angielskich Zestawienie czasów angielskich Present Continuous I am, You are, She/ He/ It is, We/ You/ They are podmiot + operator + (czasownik główny + ing) + reszta I' m driving. operator + podmiot + (czasownik główny

Bardziej szczegółowo

18. Przydatne zwroty podczas egzaminu ustnego. 19. Mo liwe pytania egzaminatora i przyk³adowe odpowiedzi egzaminowanego

18. Przydatne zwroty podczas egzaminu ustnego. 19. Mo liwe pytania egzaminatora i przyk³adowe odpowiedzi egzaminowanego 18. Przydatne zwroty podczas egzaminu ustnego I m sorry, could you repeat that, please? - Przepraszam, czy mo na prosiæ o powtórzenie? I m sorry, I don t understand. - Przepraszam, nie rozumiem. Did you

Bardziej szczegółowo

UMOWY WYPOŻYCZENIA KOMENTARZ

UMOWY WYPOŻYCZENIA KOMENTARZ UMOWY WYPOŻYCZENIA KOMENTARZ Zaproponowany dla krajów Unii Europejskiej oraz dla wszystkich zainteresowanych stron wzór Umowy wypożyczenia między muzeami i instytucjami kultury opracowany został przez

Bardziej szczegółowo

Stomatologiczne potrzeby lecznicze u osób zakażonych HIV

Stomatologiczne potrzeby lecznicze u osób zakażonych HIV Czas. Stomatol., 2006, LIX, 3 Stomatologiczne potrzeby lecznicze u osób zakażonych HIV Dental treatment needs of HIV-positive patients Magdalena Choromańska 1, Danuta Waszkiel 2, Alicja Wiercińska-Drapało

Bardziej szczegółowo

Zachowaj zęby na więcej niż 20 lat z Straumann Emdogain

Zachowaj zęby na więcej niż 20 lat z Straumann Emdogain Informacja dla pacjenta na temat leczenia chorób przyzębia Zachowaj zęby na więcej niż 20 lat z Straumann Emdogain Ponad 2 miliony leczonych pacjentów Co wiesz na temat choroby dziąseł i przyzębia? Choroby

Bardziej szczegółowo

KATEDRA CHIRURGII STOMATOLOGICZNEJ I SZCZĘKOWO- TWARZOWEJ ZAKŁAD CHIRURGII STOMATOLOGICZNEJ

KATEDRA CHIRURGII STOMATOLOGICZNEJ I SZCZĘKOWO- TWARZOWEJ ZAKŁAD CHIRURGII STOMATOLOGICZNEJ DLA STUDENTÓW III ROKU ODDZIAŁU STOMATOLOGII SEMESTR VI (LETNI) 1. Zapoznanie z organizacją Katedry, w szczególności z organizacją Zakładu Chirurgii Stomatologicznej. Powiązania chirurgii stomatologicznej

Bardziej szczegółowo

Evidence based medicine

Evidence based medicine Family Medicine for English language students of Medical University of Lodz Seminary 10 Evidence based medicine Sources of medical decisions Dogma anecdote tradition opinion leaders Sources of medical

Bardziej szczegółowo

How much does SMARTech system cost?

How much does SMARTech system cost? 1. How much does an intelligent home system cost? With over six years of experience in construction of Intelligent Home Systems we have done a value analysis of systems and services usually purchased by

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Opinia Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych nr 129/2012 z dnia 16 lipca 2012 r. o projekcie programu Program profilaktyki próchnicy u dzieci na lata 2013-2015

Bardziej szczegółowo

PROJECT. Syllabus for course Global Marketing. on the study program: Management

PROJECT. Syllabus for course Global Marketing. on the study program: Management Poznań, 2012, September 20th Doctor Anna Scheibe adiunct in the Department of Economic Sciences PROJECT Syllabus for course Global Marketing on the study program: Management I. General information 1. Name

Bardziej szczegółowo

Wydział Lekarski UM w Łodzi Kierunek lekarsko dentystyczny Kierunek Stomatologia Nazwa Przedmiotu Stomatologia dziecięca i profilaktyka

Wydział Lekarski UM w Łodzi Kierunek lekarsko dentystyczny Kierunek Stomatologia Nazwa Przedmiotu Stomatologia dziecięca i profilaktyka Wydział Lekarski UM w Łodzi Kierunek lekarsko dentystyczny Kierunek Stomatologia Nazwa Przedmiotu Stomatologia dziecięca i profilaktyka stomatologiczna Jednostka prowadząca zajęcia Katedra i Zakład Stomatologii

Bardziej szczegółowo

WDRAŻANIE PROCEDUR HIGIENICZNYCH

WDRAŻANIE PROCEDUR HIGIENICZNYCH WDRAŻANIE PROCEDUR HIGIENICZNYCH w zależności od indywidualnych potrzeb pacjenta Dr n.med. Grażyna Bulek-Juranek Ustalono ponad wszelką wątpliwość inicjujące tło bakteryjne chorób przyzębia i próchnicy

Bardziej szczegółowo

efektywności psychoterapii u pacjentów cierpiących z powodu zaburzeń nerwicowych i zaburzeń osobowości.

efektywności psychoterapii u pacjentów cierpiących z powodu zaburzeń nerwicowych i zaburzeń osobowości. STRESZCZENIE Zmiany w funkcjonowaniu osobowości w wyniku psychoterapii grupowej z elementami psychoterapii indywidualnej u osób z zaburzeniami nerwicowymi i zaburzeniami osobowości. Przegląd badań nad

Bardziej szczegółowo

Employment. Number of employees employed on a contract of employment by gender in 2012. Company

Employment. Number of employees employed on a contract of employment by gender in 2012. Company Im not found /sites/eneacsr2012.mess-asp.com/themes/eneacsr2012/img/enea.jpg Employt Capital Group is one of the largest companies in the energy industry. Therefore it has an influence, as an employer,

Bardziej szczegółowo

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Materiały edukacyjne Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Klasyfikacja ciśnienia tętniczego (mmhg) (wg. ESH/ESC )

Bardziej szczegółowo

Aktualny stan wiedzy na temat indywidualnej profilaktyki fluorkowej choroby próchnicowej u dzieci i młodzieży

Aktualny stan wiedzy na temat indywidualnej profilaktyki fluorkowej choroby próchnicowej u dzieci i młodzieży Aktualny stan wiedzy na temat indywidualnej profilaktyki fluorkowej choroby próchnicowej u dzieci i młodzieży Niezależny Panel Ekspertów Prof. dr hab. n. med. Barbara Adamowicz - Klepalska Prof. dr hab.

Bardziej szczegółowo

Rola i zakres limfadenektomii w raku pęcherza moczowego

Rola i zakres limfadenektomii w raku pęcherza moczowego Tomasz Borkowski Department of Urology Medical University of Warsaw Rola i zakres limfadenektomii w raku pęcherza moczowego VII Pomorskie spotkanie Uroonkologiczne Rak pęcherza moczowego Henry Gray (1825

Bardziej szczegółowo

[ROBOKIDS MANUAL] ROBOROBO

[ROBOKIDS MANUAL] ROBOROBO 1 2 When you plug in or unplug the cable, be sure to insert pressing the hook of the connection cable. If you want to input the program to your robot, you should first connect the Card reader with the

Bardziej szczegółowo

Promotor: Prof. dr hab. n. med. Wiesław Janusz Kruszewski. Zakład Propedeutyki Onkologii. Gdański Uniwersytet Medyczny

Promotor: Prof. dr hab. n. med. Wiesław Janusz Kruszewski. Zakład Propedeutyki Onkologii. Gdański Uniwersytet Medyczny LEK. MED. BEATA SZUTOWICZ-WYDRA Promotor: Prof. dr hab. n. med. Wiesław Janusz Kruszewski Zakład Propedeutyki Onkologii Gdański Uniwersytet Medyczny Gdańsk 2015 1. STRESZCZENIE Rak piersi jest w Polsce

Bardziej szczegółowo

Cel szkolenia. Konspekt

Cel szkolenia. Konspekt Cel szkolenia About this CourseThis 5-day course provides administrators with the knowledge and skills needed to deploy and ma Windows 10 desktops, devices, and applications in an enterprise environment.

Bardziej szczegółowo

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 4

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 4 Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 4 Przetłumacz na język angielski.klucz znajdziesz w drugiej części ćwiczenia. 1. to be angry with somebody gniewać się na kogoś Czy gniewasz

Bardziej szczegółowo

Metodyki projektowania i modelowania systemów Cyganek & Kasperek & Rajda 2013 Katedra Elektroniki AGH

Metodyki projektowania i modelowania systemów Cyganek & Kasperek & Rajda 2013 Katedra Elektroniki AGH Kierunek Elektronika i Telekomunikacja, Studia II stopnia Specjalność: Systemy wbudowane Metodyki projektowania i modelowania systemów Cyganek & Kasperek & Rajda 2013 Katedra Elektroniki AGH Zagadnienia

Bardziej szczegółowo

Ilona B. Miles website Terms of Use (ewentualnie: Service)

Ilona B. Miles website Terms of Use (ewentualnie: Service) Ilona B. Miles website Terms of Use (ewentualnie: Service) 1. The owner of the website Ilona B. Miles is Success Solutions LLC, Sonaty Street 6/1108, 02-744 Warsaw, Tax Identification Number: 5213689531,

Bardziej szczegółowo

WSKAZANIA DO LECZENIA CHIRURGICZNEGO W CHOROBACH ZAPALNYCH JELIT. Zuzanna Kaszycka Klinika Chirurgii Gastroenterologicznej i Transplantologii

WSKAZANIA DO LECZENIA CHIRURGICZNEGO W CHOROBACH ZAPALNYCH JELIT. Zuzanna Kaszycka Klinika Chirurgii Gastroenterologicznej i Transplantologii WSKAZANIA DO LECZENIA CHIRURGICZNEGO W CHOROBACH ZAPALNYCH JELIT Zuzanna Kaszycka Klinika Chirurgii Gastroenterologicznej i Transplantologii Choroba Crohna Zapalenie przewodu pokarmowego w chorobie Crohna

Bardziej szczegółowo

dystrybucji serotypów powodujących zakażenia inwazyjne w poszczególnych grupach wiekowych zapadalność na IChP w poszczególnych grupach wiekowych

dystrybucji serotypów powodujących zakażenia inwazyjne w poszczególnych grupach wiekowych zapadalność na IChP w poszczególnych grupach wiekowych Warszawa, 15.06.2015 Rekomendacje Pediatrycznego Zespołu Ekspertów ds. Programu Szczepień Ochronnych (PZEdsPSO) dotyczące realizacji szczepień obowiązkowych, skoniugowaną szczepionką przeciwko pneumokokom;

Bardziej szczegółowo

Leczenie implantoprotetyczne bezzębnej szczęki i żuchwy opis przypadków

Leczenie implantoprotetyczne bezzębnej szczęki i żuchwy opis przypadków Leczenie implantoprotetyczne bezzębnej szczęki i żuchwy opis przypadków Implantoprosthetic treatment of edentulous maxilla and mandible case report Autorzy_ Katarzyna Zaklika-Mrukwa i Marek Mrukwa Streszczenie:

Bardziej szczegółowo

Umowa Licencyjna Użytkownika Końcowego End-user licence agreement

Umowa Licencyjna Użytkownika Końcowego End-user licence agreement Umowa Licencyjna Użytkownika Końcowego End-user licence agreement Umowa Licencyjna Użytkownika Końcowego Wersja z dnia 2 września 2014 Definicje GRA - Przeglądarkowa gra HTML5 o nazwie Sumerian City, dostępna

Bardziej szczegółowo

Sylabus na rok 2014-2015

Sylabus na rok 2014-2015 Sylabus na rok 04-05 () Nazwa przedmiotu Propedeutyka stomatologiczna w pracy położnej () Nazwa jednostki prowadzącej Instytut Położnictwa i Ratownictwa Medycznego przedmiot Katedra: Położnictwa (3) Kod

Bardziej szczegółowo

Zachorowalność na próchnicę dzieci łódzkich w wieku przedszkolnym zakwalifikowanych do zabiegów profilaktyki fluorkowej

Zachorowalność na próchnicę dzieci łódzkich w wieku przedszkolnym zakwalifikowanych do zabiegów profilaktyki fluorkowej Czas. Stomat., 2005, LVIII, 5 Zachorowalność na próchnicę dzieci łódzkich w wieku przedszkolnym zakwalifikowanych do zabiegów profilaktyki fluorkowej Incidence of caries in preschool children living in

Bardziej szczegółowo

Free global tenders for Medical Equipment by The Hospital. Charles Jonschera University Of Medical

Free global tenders for Medical Equipment by The Hospital. Charles Jonschera University Of Medical Poland tender Oferta przetargu Nazwa Dostawa niesterylnego sprzętu medycznego do Szpitala Klinicznego im. K. Jonschera UM w Poznaniu - PN 39/11 Miejscowość Poznań Numer ogłoszenia 275645 Data zamieszczenia

Bardziej szczegółowo

ROZPRAWY NR 128. Stanis³aw Mroziñski

ROZPRAWY NR 128. Stanis³aw Mroziñski UNIWERSYTET TECHNOLOGICZNO-PRZYRODNICZY IM. JANA I JÊDRZEJA ŒNIADECKICH W BYDGOSZCZY ROZPRAWY NR 128 Stanis³aw Mroziñski STABILIZACJA W ASNOŒCI CYKLICZNYCH METALI I JEJ WP YW NA TRWA OŒÆ ZMÊCZENIOW BYDGOSZCZ

Bardziej szczegółowo

THE RAIL RATES valid from 1st October 2015

THE RAIL RATES valid from 1st October 2015 RAIL TARIFF This Rail Tariff is an integral part of intermodal transport arrangement service provided by PCC Intermodal S.A. and therefore it cannot be used as a standalone offer, only in combination with

Bardziej szczegółowo

DODATKOWE ĆWICZENIA EGZAMINACYJNE

DODATKOWE ĆWICZENIA EGZAMINACYJNE I.1. X Have a nice day! Y a) Good idea b) See you soon c) The same to you I.2. X: This is my new computer. Y: Wow! Can I have a look at the Internet? X: a) Thank you b) Go ahead c) Let me try I.3. X: What

Bardziej szczegółowo

Test sprawdzający znajomość języka angielskiego

Test sprawdzający znajomość języka angielskiego Test sprawdzający znajomość języka angielskiego Imię i Nazwisko Kandydata/Kandydatki Proszę wstawić X w pole zgodnie z prawdą: Brak znajomości języka angielskiego Znam j. angielski (Proszę wypełnić poniższy

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie sieciami telekomunikacyjnymi

Zarządzanie sieciami telekomunikacyjnymi SNMP Protocol The Simple Network Management Protocol (SNMP) is an application layer protocol that facilitates the exchange of management information between network devices. It is part of the Transmission

Bardziej szczegółowo

Aktualizacja Oprogramowania Firmowego (Fleszowanie) Microprocessor Firmware Upgrade (Firmware downloading)

Aktualizacja Oprogramowania Firmowego (Fleszowanie) Microprocessor Firmware Upgrade (Firmware downloading) Aktualizacja Oprogramowania Firmowego (Fleszowanie) Microprocessor Firmware Upgrade (Firmware downloading) ROGER sp.j. Gościszewo 59 82-416 Gościszewo Poland tel. 055 2720132 fax 055 2720133 www.roger.pl

Bardziej szczegółowo

Kierunek Lekarsko- dentystyczny Wydziału Lekarskiego Oddziału Stomatologicznego

Kierunek Lekarsko- dentystyczny Wydziału Lekarskiego Oddziału Stomatologicznego Kierunek Lekarsko- dentystyczny Wydziału Lekarskiego Oddziału Stomatologicznego KARTA PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu, typ przedmiotu (podstawowy, kierunkowy) Stomatologia dziecięca i profilaktyka stomatologiczna

Bardziej szczegółowo

Egzamin maturalny z języka angielskiego na poziomie dwujęzycznym Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego)

Egzamin maturalny z języka angielskiego na poziomie dwujęzycznym Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego) 112 Informator o egzaminie maturalnym z języka angielskiego od roku szkolnego 2014/2015 2.6.4. Część ustna. Przykładowe zestawy zadań Przykładowe pytania do rozmowy wstępnej Rozmowa wstępna (wyłącznie

Bardziej szczegółowo

Instrukcja obsługi. ibind A8/A12/A15/A20. instruction manual. 80-393 GDAŃSK ul. Krynicka 1 tel.: (058) 55 43 555 fax: (058) 55 43 500

Instrukcja obsługi. ibind A8/A12/A15/A20. instruction manual. 80-393 GDAŃSK ul. Krynicka 1 tel.: (058) 55 43 555 fax: (058) 55 43 500 Instrukcja obsługi instruction manual 80-9 GDAŃSK ul. Krynicka tel.: (08) fax: (08) 00 ODDZIAŁ: 0-78 WARSZAWA ul. Janowskiego 9 tel.: (0) 8 0 8..9 fax: (0) 8 0 0 BindownicE ibind A8/A/A/A0 BINDING MACHINEs

Bardziej szczegółowo

Plan leczenia Treatment Plan

Plan leczenia Treatment Plan Plan leczenia Treatment Plan Polish / Polski Contents 1. Contents 2. Examination 3. Periodontitis ( Gum Disease ) 4. Treatment 5. Root Treatment 6. Crown 7. Extraction 8. Dentures 9. Exemption 10. HC2

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka owrzodzeń stresowych żołądka

Profilaktyka owrzodzeń stresowych żołądka Procedury (za)często wykonywane na OIT Profilaktyka owrzodzeń stresowych żołądka Anna Dylczyk-Sommer Sopot, Klinika Anestezjologii i Intensywnej Terapii 17-18 kwietnia 2015 Gdański Uniwersytet Medyczny

Bardziej szczegółowo

Kierunek Lekarsko- dentystyczny Wydziału Lekarskiego Oddziału Stomatologicznego

Kierunek Lekarsko- dentystyczny Wydziału Lekarskiego Oddziału Stomatologicznego Kierunek Lekarsko- dentystyczny Wydziału Lekarskiego Oddziału Stomatologicznego KARTA PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu, typ przedmiotu (podstawowy, kierunkowy) Stomatologia dziecięca i profilaktyka stomatologiczna

Bardziej szczegółowo

Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa Niedoceniany problem?

Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa Niedoceniany problem? Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa Niedoceniany problem? Żylna Choroba Zakrzepowo-Zatorowa (ŻChZZ) stanowi ważny ny, interdyscyplinarny problem współczesnej medycyny Zakrzepica żył głębokich (ZŻG) (Deep

Bardziej szczegółowo

Zrób to sam. Do it yourself

Zrób to sam. Do it yourself Zrób to sam Do it yourself Zrób to sam Płyty wielokomorowe Doświetla dachowe U-Panele Zrób to sam Panele Dzięki zakończonej zamkiem typu pióro-wpust krawędzi panelu, możliwe jest stworzenie ściany lub

Bardziej szczegółowo