Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology"

Transkrypt

1 Vol. 11/2012 Nr 4(41) Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology Diagnostyka i leczenie zaburzeń lipidowych u dzieci Diagnosis and Management of Dyslipidaemia in Children Paulina Krawiec, Elżbieta Pac-Kożuchowska Klinika Pediatrii, Uniwersytet Medyczny w Lublinie Dept of Pediatrics, Med. University of Lublin Adres do korespondencji: Paulina Krawiec, Klinika Pediatrii, Uniwersytet Medyczny w Lublinie, ul. Chodźki Lublin, Słowa kluczowe: dyslipidemia, miażdżyca, statyny, dzieciństwo Key words: dyslipidaemia, atherosclerosis, statins, childhood STRESZCZENIE/ABSTRACT Choroby układu sercowo- naczyniowego na podłożu miażdżycy są jednym z najważniejszych zagadnień ochrony zdrowia w Polsce i na świecie. Miażdżyca objawia się głównie u ludzi dorosłych, jednak już we wczesnym dzieciństwie w tętnicach mogą powstawać zmiany ateromatyczne. Są to zmiany odwracalne, które można redukować poprzez eliminację czynników ryzyka. Jednym z głównych czynników sprzyjających rozwojowi miażdżycy są zaburzenia gospodarki lipidowej organizmu. Według wytycznych Amerykańskiej Akademii Pediatrii wskazaniami do diagnostyki dyslipidemii u dzieci są nadwaga i otyłość, nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, palenie papierosów, występowanie dyslipidemii w rodzinie oraz obciążony wywiad rodzinny w kierunku wczesnego wystąpienia chorób układu sercowo- naczyniowego ( 55 roku życia u mężczyzn i 65 roku życia u kobiet). Do niedawana leki hipolipemizujące były zarezerwowane wyłącznie dla osób dorosłych, jednak współczesne wytyczne dopuszczają stosowanie leków, w tym statyn, w terapii dzieci. Należy podkreślić, że dane na temat stosowania leków hipolipemizujących u dzieci i młodzieży są ograniczone i dotyczą jedynie krótkotrwałych interwencji, nie uwzględniając długofalowej tolerancji i bezpieczeństwa leków. Ponadto brakuje badań rzetelnie oceniających wpływ leczenia na ryzyko sercowo-naczyniowe w wieku dorosłym. Podstawą leczenia zaburzeń lipidowych pozostaje odpowiednie odżywianie i aktywność fizyczna. Należy zachęcać rodziców i dzieci do wprowadzania zdrowego stylu życia poprzez zmiany dietetyczne oraz regularną aktywność fizyczną. W pracy przedstawiono podsumowanie wiedzy na temat dyslipidemii w wieku rozwojowym z uwzględnieniem aspektów diagnostycznych i terapeutycznych. Endokrynol. Ped. 11/2012;4(41): Cardiovascular diseases are the most important health issues in Poland and abroad. Atherosclerosis is manifested mainly in adults, but atheromatic changes can occur in early childhood. These changes are reversible and can be reduced through the elimination of risk factors. One of the main factors that contribute to the development of atherosclerosis are lipid disorders. According to current guidelines of the American Academy of Pediatrics indication for the diagnosis of dyslipidaemia in children are overweight and obesity, hypertension, diabetes, smoking, presence of dyslipidaemia in the family and early onset cardiovascular disease in family history ( 55 years in men and 65 years in women). 81

2 Prace przeglądowe Endokrynol. Ped., 11/2012;4(41):81-88 Until recently lipid-lowering drugs were reserved exclusively for adults, but the guidelines authorized the use of these drugs, including statins in the treatment of children. It should be emphasized that the data of the use of lipid-lowering drugs in children and adolescents are limited and concern only short-term intervention, not including the long-term tolerability and safety of medicines. In addition, no studies reliably assess treatment effects on cardiovascular risk in adulthood. The basis for the treatment of dyslipidaemia remains adequate nutrition and physical activity. One should encourage parents and children to make healthy lifestyle through dietary changes and regular physical activity. This paper summarizes the current knowledge about dyslipidaemia in children and adolescents including diagnostic and therapeutic aspects. Pediatr. Endocrinol. 11/2012;4(41): Wstęp Choroby układu sercowo-naczyniowego na podłożu miażdżycy są jednym z najważniejszych zagadnień ochrony zdrowia w Polsce i na świecie. Niezmiennie od dziesięcioleci są główną przyczyną zgonów w krajach wysokorozwiniętych i rozwijających się. Należy podkreślić, że miażdżyca jest chorobą o istotnym znaczeniu ekonomicznym dla społeczeństwa, w znaczący sposób ogranicza zdolność do pracy, a jej leczenie pochłania olbrzymie koszty [1]. Objawy kliniczne miażdżycy ujawniają się przede wszystkim u osób dorosłych około 50 roku życia u mężczyzn i po menopauzie u kobiet. Obecnie obserwuje się obniżanie tych granic wiekowych [2]. Rozwój miażdżycy może mieć początek już we wczesnym dzieciństwie [3]. W badaniach autopsyjnych wykazano obecność nacieczeń tłuszczowych (fatty streak) w błonie wewnętrznej tętnic u dzieci i młodzieży. Ponadto udowodniono, że nasilenie zmian miażdżycowych koreluje dodatnio z aterogennym profilem lipidowym, przez co rozumiemy podwyższony poziom cholesterolu całkowitego oraz liporotein o małej (LDL) i bardzo małej gęstości (VLDL) oraz niskie stężenie lipoprotein o dużej gęstości (HDL) [3,4]. Należy podkreślić, że nacieczenie tłuszczowe jest odwracalną fazą rozwoju. Zatem dzieciństwo jest optymalnym okresem do wdrażania działań prewencyjnych. Współczesna koncepcja profilaktyki polega na eliminacji czynników ryzyka rozwoju miażdżycy [3]. Czynniki ryzyka miażdżycy powszechnie dzieli się na uwarunkowane genetycznie, i tym samym niemożliwe do zmodyfikowania, oraz na modyfikowalne czynniki środowiskowe. Niemodyfikowalne czynniki ryzyka miażdżycy to wiek, płeć i obciążenie rodzinne, przez które rozumie się występowanie chorób sercowo- naczyniowych w rodzinie <55 rokiem życia u mężczyzn i <65 rokiem życiem u kobiet. Do czynników środowiskowych zalicza się otyłość, nadciśnienie tętnicze, cukrzycę typu 2, palenie papierosów, małą aktywność fizyczną oraz dyslipidemię [3]. Głównym czynnikiem ryzyka miażdżycy są zaburzenia gospodarki lipidowej. Dyslipidemie pierwotne i wtórne W codziennej praktyce klinicznej zastosowanie znalazł przedstawiony przez Europejskie Towarzystwo Miażdżycowe uproszczony podział dyslipidemii na hipercholesterolemię (podwyższony poziom cholesterolu całkowitego i lipoprotein o małej gęstości LDL) hipertriglicerydemię (podwyższony poziom triglicerydów i lipoprotein o bardzo małej gęstości VLDL) hiperlipidemię mieszaną (podwyższony poziom cholesterolu całkowitego i triglicerydów). Każde z wyżej wymienionych zaburzeń może mieć charakter pierwotny lub wtórny. Pierwotne hiperlipidemie są uwarunkowane genetycznie. Do tej grupy zalicza się między innymi hipercholesterolemię rodzinną homo- i heterozygotyczną, rodzinny defekt apolipoproteiny B-100, rodzinny niedobór lipazy lipoproteinowej, rodzinną hiperlipidemię mieszaną, zespół chylomikronemii, zespół niskiego HDL i inne rzadkie zaburzenia [2,5]. Hiperlipidemie wtórne są wynikiem zaburzeń metabolicznych wywołanych inną chorobą, lekami lub czynnikami środowiskowymi. Najczęstsze przyczyny wtórnych dyslipidemii przedstawia tabela I [5,6]. Diagnostyka zaburzeń lipidowych w wieku rozwojowym Wytyczne Amerykańskiej Akademii Pediatrii (AAP) z roku 2008 zalecają przeprowadzenie diagnostyki zaburzeń lipidowych u dzieci z dodatnim wywiadem rodzinnym w kierunku dyslipidemii lub wczesnego wystąpienia chorób układu sercowo- naczyniowego ( 55roku życia u mężczyzn i 65 roku życia u kobiet). Ponadto AAP rekomenduje wyko- 82

3 Tabela I. Przyczyny dyslipidemii wtórnych [5,6] Table I. Causes of secondary dyslipidaemia[5,6] Leki Glikokortykosteroidy Leki przeciwdrgawkowe Leki blokujące receptory beta Doustna antykoncepcja Kwas 13 cis-retinowy Zaburzenia endokrynologiczne i metaboliczne Cukrzyca typu 1 i 2 Niedoczynność tarczycy Niedoczynność przedniego płata przysadki Zespół Cushinga Ciąża Ostra przerywana porfiria Choroby nerek Przewlekła niewydolność nerek Zespół hemolityczno- mocznicowy Zespół nerczycowy Choroby wątroby Przewlekłe i ostre zapalenie wątroby Pierwotna marskość żółciowa wątroby Żółtaczka mechaniczna Wrodzona atrezja dróg żółciowych Zespół Allagille a Choroby spichrzeniowe Choroba Gauchera Choroba Taya-Sachsa Choroba Niemmanna- Picka Cystynoza Glikogenozy Zaburzenia odżywiania Otyłość Bulimia Anoreksja Inne Oparzenia Idiopatyczna hiperkalcemia Choroba Kawasaki Zespół Klinefeltera Toczeń rumieniowaty układowy Reumatoidalne zapalenie stawów Stan po przeszczepie serca nanie lipidogramu u dzieci z nadwagą, otyłością, nadciśnieniem tętniczym, cukrzycą oraz palących papierosy [7]. W wymienionych grupach pierwsze badanie gospodarki lipidowej należy przeprowadzić po 2 r.ż., jednak nie późnej niż w 10 r.ż. [7]. We wczesnym dzieciństwie wartości cholesterolu całkowitego i LDL zwiększają się, a około 2 r.ż.osiągając poziom zbliżony do wartości u młodych dorosłych. Nie zaleca się zatem badań gospodarki lipidowej poniżej 2 r.ż. [7,8]. Badanie profilu lipidowego polega na oznaczeniu w osoczu krwi żylnej cholesterolu całkowitego (TC), triglicerydów (TG), lipoprotein o małej (LDL) i dużej gęstości (HDL) oraz wyliczeniu frakcji nie- HDL. Zaleca się, aby badanie wykonać na czczo, po co najmniej ośmiogodzinnej przerwie w jedzeniu, co może stanowić problem w populacji dziecięcej [6]. Lipoproteiny nie- HDL obejmują lipoproteiny wiązane przez aterogenną apolipoproteinę B 100, a mianowicie lipoproteiny o bardzo małej gęstości VLDL, o pośredniej gęstości IDL, o dużej gęstości LDL oraz lipoproteinę a [6]. U osób dorosłych frakcja nie -HDL jest lepszym niż LDL niezależnym czynnikiem predykcyjnym chorób układu krążenia. U dzieci jest to co najmniej tak dobry prognostyk ryzyka sercowo- naczyniowego, jak LDL u dorosłych [9]. Wartość lipoprotein LDL można obliczyć z wzoru Friedewalda: LDL=TC- TG/5-HDL lub LDL[mmol/l]=TC - TG/2,2 HDL. Wzór ten nie ma zastosowania, jeśli wartość triglicerydów przekracza 400 mg/dl, tj. 4,6 mmol/l. Należy jednak pamiętać, że algorytmy terapeutyczne hipercholesterolemii w dzieciństwie opierają się na poziomie LDL oznaczonym na czczo, a wynik uzyskany ze wzoru może być opatrzony nawet 25 % błędem. W tabeli II przedstawiono akceptowalne, graniczne oraz nieprawidłowe wartości cholesterolu w wieku rozwojowym na podstawie danych z Raportu Programu Edukacji Cholesterolowej National Cholesterol Education Program (NCEP) Expert Panel on Cholesterol Levels In Children i the Bogalusa Heart Study [6]. Warto zauważyć, że przedstawione dane, mimo że są wystarczające do wdrożenia algorytmów terapeutycznych, nie biorą pod uwagę ani płci, ani wieku dzieci. Amerykańska Akademia Pediatrii podkreśla, że dla uzyskania dokładnego obrazu gospodarki lipidowej należy posługiwać się tabelami uwzględniającymi wiek i płeć dziecka [7]. Wartości powyżej 95 centyla dla cholesterolu całkowitego, triglicerydów, frakcji LDL 83

4 Prace przeglądowe Endokrynol. Ped., 11/2012;4(41):81-88 Tabela II. Akceptowalne, graniczne i nieprawidłowe wartości lipidogramu u dzieci i młodzieży[6] Table II. Acceptable, borderline and inappropriate lipid and lipoproteins serum concentration for children and adolescents [6] Kategoria Centyl TC LDL Nie- HDL TG 9 r.ż. TG >9r.ż. HDL[mg/ dl] Akceptowalne <75 <170 <110 <123 <75 <90 >45 Graniczne Nieprawidłowe > i nie-hdl oraz poniżej 5 centyla dla HDL należy uznać za nieprawidłowe [7]. Jeśli wartości cholesterolu całkowitego i jego frakcji mieszczą się w przedziale referencyjnym, oznaczanie lipidogramu należy powtarzać co 3 do 5 lat [7]. Nieprawidłowy wynik profilu lipidowego należy zweryfikować po co najmniej trzytygodniowym odstępie od poprzedniego badania. W przypadku utrzymujących się niewłaściwych poziomów cholesterolu, lipoprotein lub triglicerydów należy rozpocząć terapię hipolipemizującą [6]. Nieprawidłowy wynik lipidogramu obliguje lekarza do poszukiwania przyczyny zaburzeń gospodarki lipidowej. W pierwszej kolejności należy rozważyć najczęstsze wtórne przyczyny dyslipidemii, takie jak niedoczynność tarczycy, choroby nerek, wątroby, cukrzycę lub stosowanie leków (glikokortykosteroidy, leki immunosupresyjne, leki przeciwpadaczkowe). Po wykluczeniu wtórnego podłoża zaburzeń lipidowych przeprowadza się diagnostykę hipercholesterolemii rodzinnej [10]. Rozpoznanie hipercholesterolemii rodzinnej opiera się na wywiadzie rodzinnym, obrazie klinicznym, badaniach laboratoryjnych oraz molekularnych. Według kryteriów Simon Broome Register Group pewne rozpoznanie rodzinnej hipercholesterolemii możemy postawić, jeśli u badanego dziecka stężenie cholesterolu w dwóch badaniach przekroczy wartości z tabeli III i występują u niego bądź u jego krewnych żółtaki ścięgien lub w badaniu DNA wykryto mutację receptora LDL, apolipoproteiny Apo B100 lub białka PSCK 9 [11]. Prawdopodobną hipercholesterolemię rodzinną diagnozujemy, jeśli stężenie cholesterolu dwukrotnie przekroczy wartości z tabeli III i spełnione jest co najmniej jedno z następujących kryteriów zawał serca u krewnych 1 (rodzice, rodzeństwo) przed 60 r.ż. lub u krewnych 2 (dziadkowie, rodzeństwo rodziców, rodzeństwo przyrodnie) przed 50 r.ż. poziom cholesterolu całkowitego >290 mg/dl u > 260mg/dl u rodzeństwa poniżej 16 r.ż. [11]. Homozygotyczną ciężką postać hipercholesterolemii rodzinnej można podejrzewać u dzieci poniżej 16 r.ż. z poziomem LDL przekraczającym 425 mg/dl, a u dzieci powyżej 16 r.ż. z LDL przekraczającym 503mg/dl [11]. Diagnostyka i leczenie hipercholesterolemii rodzinnej powinny być prowadzone przez ośrodki specjalistyczne [10]. Postępowanie w hiperlipidemii Do roku 2008 wytyczne Amerykańskiej Akademii Pediatrii zalecały, aby leczenie dyslipidemii rozpocząć od wprowadzenia diety niskocholesterolowej, a farmakoterapię rozpocząć po 6 12 miesiącach stosowania diety bez uzyskania normalizacji poziom lipidów [2]. Obecne rekomendacje nie zalecają takiego modelu terapii, ale podstawową rolę w leczeniu zaburzeń lipidowych wśród dzieci i młodzieży nadal odgrywa dieta, regularny wysiłek fizyczny oraz redukcja masy ciała [7]. Docelowo stężenie LDL w osoczu nie powinno przekraczać 130 mg/dl. U dzieci z otyłością, cukrzycą lub zespołem metabolicznym poziom LDL nie powinien być wyższy niż 110 mg/dl [7]. Tabela III. Wartości diagnostyczne cholesterolu całkowitego i LDL wg kryteriów Simon Broome Register Group [11] Table III. Diagnostic criteria of cholesterol level according to Simon Broome Register Group [11] Dzieci <16 r.ż. Dzieci >16 r.ż. i dorośli Cholesterol całkowity >260mg/dl >290mg/dl Cholesterol LDL >155 mg/dl >190mg/dl 84

5 Zmiana nawyków żywieniowych dziecka z zaburzeniami gospodarki lipidowej powinna opierać się na zbilansowanej podaży energii, zwiększonym spożyciu produktów pełnoziarnistych, ryb oraz warzyw i owoców. Zaleca się ograniczenie stosowania soli i cukru. Określono także dzienne spożycie cholesterolu, które nie powinno przekraczać 200 mg/ dobę, kwasów tłuszczowych nasyconych nie więcej niż 7% dobowego zapotrzebowania energetycznego i kwasów tłuszczowych typu trans maksymalnie 1% dobowego zapotrzebowania energetycznego. Podkreśla się istotną rolę substancji takich, jak błonnik oraz roślinne sterole i stanole, wspomagających terapię dyslipidemii. Eksperci są zgodni, że zmiany dietetyczne należy wprowadzać w jadłospisie całej rodziny i nierzadko wymagają one pomocy profesjonalnego dietetyka [7]. Odpowiednia dieta w zaburzeniach lipidowych, oprócz obniżenia cholesterolu, niesie ze sobą także inne korzyści: pozwala zredukować masę ciała, zwiększa insulinowrażliwość tkanek i pozwala utrzymać właściwe wartości ciśnienia tętniczego krwi [5]. Najważniejsze znaczenie terapeutyczne u dzieci otyłych lub z nadwagą, u których stwierdza się podwyższony poziom triglicerydów i obniżone stężenia lipoprotein HDL, ma uzyskanie należnej masy ciała poprzez zastosowanie diety oraz regularną aktywność fizyczną [7]. Amerykańska Akademia Pediatrii zaleca włączenie leków hipolipemizujących powyżej 8 r.ż. przy poziomie LDL 130 mg/dl u dzieci z cukrzycą przy poziomie LDL 160 mg/dl u dzieci z co najmniej dwoma czynnikami ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego lub z obciążonym wywia- Tabela IV. Charakterystyka leków hipolipemizujących [5,7,16] Table IV. Characteristics of lipid- lowering drugs [5,7,16] Grupa leków Wpływ na lipoproteiny osocza Istotne działania niepożądane Przeciwwskazania Uwagi Statyny LDL 18-55% HDL 5-15% TG 7-30% Miopatia, hepatotoksyczność Czynna lub przewlekła choroba wątroby, ciąża Mogą zaburzać syntezę hormonów płciowychoptymalnie stosować u chłopców II 0 w skali Tannera i dziewczynek po wystąpieniu menarche; nie łączyć z fibratami Żywice jonowymienne LDL 15-30% HDL 3-5% TG lub b.z. Zaburzenia żołądkowojelitowe (zaparcia, wzdęcia, odbijanie), upośledzone wchłanianie witamin rozpuszczalnych w tłuszczach i innych leków Hipertriglicerydemia >400 mg/dl (względnie >200mg/dl), dysbetalipoproteinemia Relatywnie bezpieczne leki; można rozważyć zastosowanie przed pokwitaniem Ezetymib LDL 15-25% HDL 2-5% TG 10-15% Zaburzenia żołądkowojelitowe Niewydolność wątroby Brak danych na temat bezpieczeństwa<10r.ż.; nie łączyć z fibratami Fibraty LDL 5-20% HDL 10-20% TG 20-50% Miopatia, hepatotoksyczność, dyspepsja, kamica żółciowa Niewydolność nerek, wątroby, kamica żółciowa, ciąża Ograniczone dane na temat terapii u dzieci; nie łączyć ze statynami Kwas nikotynowy LDL 5-25% HDL 15-35% TG 20-50% Uderzenia gorąca, nietolerancja glukozy, hiperurykemia, miopatia, hepatotoksyczność Cukrzyca, dna moczanowa, przewlekła choroba wątroby, choroba wrzodowa Niezalecany ze względu na poważne działania niepożądane 85

6 Prace przeglądowe Endokrynol. Ped., 11/2012;4(41):81-88 dem rodzinnym w kierunku wczesnego wystąpienia chorób układu krążenia przy poziomie LDL 190 mg/dl u dzieci bez czynników ryzyka miażdżycy [7]. U dzieci młodszych wprowadzenie leków jest uzasadnione przy poziomie LDL > 500 mg/dl, np. w homozygotycznej rodzinnej hipercholesterolemii. Po rozpoczęciu terapii należy regularnie oceniać poziom cholesterolu oraz monitorować działania niepożądane leków, rozwój dziecka, stan odżywienia i w uzasadnionych przypadkach stopień dojrzałości płciowej [5]. W tabeli IV przedstawiono charakterystykę podstawowych grup leków hipolipemizujących [5,7,16]. Jako leki pierwszego wyboru w dyslipidemiach u pacjentów pediatrycznych rekomenduje się statyny [7]. Statyny są inhibitorem reduktazy 3-hydroksy-3-metylo-glutarylo koenzymu A (HMG- CoA). Hamują przemianę HMG- CoA do mewalonianu, prekursora steroli, doprowadzając do zmniejszenia syntezy cholesterolu de novo przy jednoczesnym zwiększeniu syntezy i ekspresji receptora dla LDL. Dochodzi zatem do zwiększonego usuwania LDL z krwi [5]. Od ponad 30 lat statyny są uznanym skutecznym lekiem w terapii hipercholesterolemii u dorosłych. Jednak ich zastosowanie jako terapii pierwszego rzutu w leczeniu dyslipidemii w populacji dziecięcej wciąż budzi wiele kontrowersji. Należy podkreślić, że Amerykańska Agencja ds. Żywności i Leków (FDA) zatwierdziła stosowanie statyn w populacji dziecięcej jedynie w przypadkach dyslipidemii pierwotnych [5]. W systematycznych przeglądach piśmiennictwa z metaanalizą badań z randomizacją, przeprowadzonych w grupie dzieci i młodzieży z rodzinną hipercholesterolemią, wykazano, że statyny obniżają średnie stężenie cholesterolu LDL i cholesterolu całkowitego u pacjentów nimi leczonych w porównaniu do grupy placebo. W badaniach nie odnotowano częstszego występowania objawów niepożądanych w porównaniu z grupą placebo (w tym niekorzystnego wpływu na wzrost, dojrzewanie płciowe, stężenie aminotransferazy alaninowej i asparaginowej oraz występowanie miopatii) [12 14]. Na szczególną uwagę zasługuje praca Wiegman i wsp. W grupie dzieci leczonych przez 24 miesiące prawastatyną odnotowano zmniejszenie nasilenia zmian miażdżycowych w tętnicach, wykazane poprzez zmniejszenie średniego wskaźnika grubości warstwy wewnętrznej i środkowej tętnic szyjnych. Natomiast u dzieci z grupy kontrolnej wskaźnik ten zwiększył się [15]. Przytoczone wyniki sugerują celowość podejmowania interwencji terapeutycznych u dzieci z rodzinną hipercholesterolemią [15]. Jednak dane z piśmiennictwa na temat stosowania statyn u dzieci są ograniczone i dotyczą jedynie krótkotrwałych interwencji, nie uwzględniając długofalowej tolerancji oraz bezpieczeństwa leków. Ponadto podkreśla się brak badań rzetelnie oceniających wpływ stosowania statyn przez dzieci na ryzyko rozwoju chorób sercowo-naczyniowych w wieku dorosłym [2,5,12 14]. W związku z tym w Polsce zalecana jest duża ostrożność w ordynowaniu statyn dzieciom z zaburzeniami lipidowymi. Włączenie leków powinno nastąpić po rzetelnej analizie potencjalnych korzyści i ryzyka. Podstawą leczenia dyslipidemii pozostaje dieta oraz wysiłek fizyczny [2]. Podsumowanie W świetle obecnej wiedzy nie ulega wątpliwości, że miażdżyca jest problemem pediatrycznym. Zmiany miażdżycowe w naczyniach mogą powstać już we wczesnych okresach życia. Są to zmiany odwracalne, a ich progresja zależy od narażenia na czynniki ryzyka. Skuteczna profilaktyka chorób sercowo- naczyniowych w wieku dorosłym powinna rozpoczynać się od najmłodszych lat dziecka. Jednym z czynników sprzyjających powstawaniu zmian miażdżycowych są zaburzenia gospodarki lipidowej. Leczenie dyslipidemii u pacjentów pediatrycznych powinno opierać się przede wszystkim na zwiększeniu aktywności fizycznej oraz stosowaniu odpowiedniej diety. Należy zachęcać pacjentów i ich rodziny do konsekwentnej i wytrwałej modyfikacji trybu życia. W indywidualnych przypadkach można rozważyć wprowadzenie farmakoterapii. Trzeba jednak pamiętać, że leki hipolipemizujące są obarczone działaniami niepożądanymi i do tej pory nie poznano dokładnych mechanizmów ich oddziaływania na metabolizm dziecka oraz odległych skutków ich stosowania w wieku rozwojowym. 86

7 PIŚMIENNICTWO/REFERENCES [1] Causes of death statistics. (stan z ) [2] Dziechciarz P., Horvath A., Szajewska H.: Zaburzenia lipidowe u dzieci czas na stosowanie terapii farmakologicznej? Pediatr. Współ. Gastroenterol. Hepatol. Żyw. Dziecka, 2008:10 (4), [3] McGill H.C. Jr., McMahan C.A., Malcom G.T. et al.: Effects of serum lipoproteins and smoking on atherosclerosis in young men and women. The PDAY Research Group. Pathobiological Determinants of Atherosclerosis in Youth. Arterioscler. Thromb. Vasc. Biol., 1997:17, [4] Li S., Chen W., Srinivasan S.R. et al.: Childhood cardiovascular risk factors and carotid vascular changes in adulthood: the Bogalusa Heart Study. JAMA, 2003:290 (17), [5] O Gorman C.S.M., O Neill M.B.O., Conwell L.S.: Considering statins for cholesterol-reduction in children if lifestyle and diet changes do not improve their health: a review of the risks and benefits. Vasc. Health Risk. Manag., 2011:7, [6] Kwiterovich P.O. Jr.: Recognition and management of dyslipidemia in children and adolescents. J. Clin. Endocrinol. Metab., 2008: 93(11), [7] Daniels S.R., Greer F.R. and the Committee on Nutrition: Lipid screening and cardiovascular health in childhood. Pediatrics, 2008: 122, [8] National Cholesterol Education Program: Report of the Expert Panel on Blood Cholesterol Levels in Children and Adolescents. Pediatrics, 1992:89 (suppl.), [9] Srinivasan S.R., Frontini M.G., Xu J. et al.: Utility of childhood non-high-density lipoprotein cholesterol levels in predicting adult dyslipidemia and other cardiovascular risks: the Bogalusa Heart Study. Pediatrics, 2006:118, [10] Identification and management of familial hipercholesterolaemia. National Institute for Health and Clinical Exellence Clinical Guideline 71 (stan z: r.) [11] Marks D., Thorogood M., Neil H.A. et al.: A review on the diagnosis, natural history, and treatment of familial hypercholesterolaemia. Atherosclerosis, 2003:168(1), [12] Avis H.J., Vissers M.N., Stein E.A. et al.: A systematic review and meta -analysis of statin therapy in children with familial hypercholesterolemia. Arterioscler Thromb Vasc Biol., 2007:27, [13] Arambepola C., Farmer A.J., Perera R. et al.: Statin treatment for children and adolescents with heterozygous familial hypercholesterolaemia: A systematic review and meta -analysis. Atherosclerosis, 2007:195, [14] Vuorio A., Kuoppala J., Kovanen P.T. et al.: Statins for children with familial hypercholesterolemia. Cochrane Database Syst Rev (stan z ). [15] Wiegman A., Hutten B.A., De Groot E. et al.: Efficacy and safety of statin therapy in children with familial hypercholesterolemia. A randomized, controlled trial. JAMA. 2004:292(3), [16] Third Report of the Expert Panel on Detection, Evaluation, and Treatment of the High Blood Cholesterol in Adults (Adult Treatment Panel III): Executive Summary. (stan z ). 87

SEMINARIUM 2 15. 10. 2015

SEMINARIUM 2 15. 10. 2015 SEMINARIUM 2 15. 10. 2015 Od tłuszczu pokarmowego do lipoprotein osocza, metabolizm, budowa cząsteczek lipoprotein, apolipoproteiny, znaczenie biologiczne, enzymy biorące udział w metabolizmie lipoprotein,

Bardziej szczegółowo

Aneks II. Niniejsza Charakterystyka Produktu Leczniczego oraz ulotka dla pacjenta stanowią wynik procedury arbitrażowej.

Aneks II. Niniejsza Charakterystyka Produktu Leczniczego oraz ulotka dla pacjenta stanowią wynik procedury arbitrażowej. Aneks II Zmiany dotyczące odpowiednich punktów Charakterystyki Produktu Leczniczego oraz ulotki dla pacjenta przedstawione przez Europejską Agencję Leków (EMA) Niniejsza Charakterystyka Produktu Leczniczego

Bardziej szczegółowo

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Materiały edukacyjne Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Klasyfikacja ciśnienia tętniczego (mmhg) (wg. ESH/ESC )

Bardziej szczegółowo

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Uwaga: Niniejsze zmiany do streszczenia charakterystyki produktu leczniczego i ulotki dla pacjenta są wersją obowiązującą

Bardziej szczegółowo

Dyslipidemie. 1. Hipercholesterolemia

Dyslipidemie. 1. Hipercholesterolemia Dyslipidemie Dyslipidemia to stan, w którym stężenia lipidów i lipoprotein w osoczu nie odpowiadają wartościom uznanym za prawidłowe, a te zależą od całkowitego ryzyka sercowo-naczyniowego u pacjenta niżej.

Bardziej szczegółowo

Dyslipidemie Dr hab. med. prof. nadzw. Małgorzata Lelonek

Dyslipidemie Dr hab. med. prof. nadzw. Małgorzata Lelonek Dyslipidemie Dr hab. med. prof. nadzw. Małgorzata Lelonek 1 Klasyfikacja dyslipidemii 2 1. Hipercholesterolemia a) pierwotna (najczęściej uwarunkowana genetycznie) hipercholesterolemia rodzinna rodzinny

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

Klinika Kardiologii, Katedra Kardiologii i Kardiochirurgii Uniwersytet Medyczny w Łodzi. Dyslipidemie

Klinika Kardiologii, Katedra Kardiologii i Kardiochirurgii Uniwersytet Medyczny w Łodzi. Dyslipidemie Dyslipidemie Dr hab. med. prof. nadzw. Małgorzata Lelonek FESC 1 Klasyfikacja kliniczna dyslipidemii 2 1. Hipercholesterolemia a) pierwotna (uwarunkowana genetycznie) hipercholesterolemia rodzinna rodzinny

Bardziej szczegółowo

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY Poradnik dla pacjenta i jego rodziny Konsultacja: prof. dr hab. med. Zbigniew Gaciong CO TO JEST ZESPÓŁ METABOLICZNY Nadciśnienie tętnicze (inaczej podwyższone ciśnienie

Bardziej szczegółowo

Leczenie hipolipemizujące

Leczenie hipolipemizujące Leczenie hipolipemizujące http://www.miasto.zgierz.pl/gim1/serwis/k onkurs2/zdrowie/wplyw/3_dzial_kon.htm Magdalena Zemlak Gastroenterologiczne Koło Naukowe przy Katedrze i Klinice Gastroenterologii i

Bardziej szczegółowo

Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego.

Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego. Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego. Konferencja otwierająca realizację projektu. Wieruszów, 28.04.2015 DLACZEGO PROFILAKTYKA?

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 38/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki chorób układu krążenia

Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 38/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki chorób układu krążenia Program profilaktyki chorób układu krążenia 1 I. UZASADNIENIE CELOWOŚCI WDROŻENIA PROGRAMU PROFILAKTYKI CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA, zwanego dalej Programem. 1. Opis problemu zdrowotnego. Choroby układu krążenia

Bardziej szczegółowo

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Pieczątka świadczeniodawcy nr umowy z NFZ Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Uwaga! Kartę należy wypełnić drukowanymi literami, twierdzące odpowiedzi na pytania

Bardziej szczegółowo

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie H. Dyląg, 1 H. Weker 1, M. Barańska 2 1 Zakład Żywienia 2 Zakład Wczesnej Interwencji Psychologicznej karmienie na żądanie 7-5 posiłków 3 posiłki

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka chorób układu krążenia - nowości zawarte w wytycznych ESC 2012

Profilaktyka chorób układu krążenia - nowości zawarte w wytycznych ESC 2012 Nowe wytyczne ESC/PTK w kardiologii Profilaktyka chorób układu krążenia - nowości zawarte w wytycznych ESC 2012 Przemysław Trzeciak Częstochowa 11.12.2012 Umieralność z powodu chorób ukł. krążenia w latach

Bardziej szczegółowo

Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology

Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology Vol. 2/2003 Nr 3(4) Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology Ocena wybranych parametrów przemiany lipidowej u dzieci z somatotropinową niedoczynnością przysadki w trakcie leczenia hormonem wzrostu

Bardziej szczegółowo

Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology

Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology Vol. 12/2013 Nr 3(44) Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology Stanowisko Forum Ekspertów Lipidowych/Position of the Lipid Expert Forum Postępowanie w rodzinnej hipercholesterolemii u dzieci

Bardziej szczegółowo

Nowoczesne leczenie hipolipemizujące zgodne z zaleceniami ESC, część II

Nowoczesne leczenie hipolipemizujące zgodne z zaleceniami ESC, część II Nowoczesne leczenie hipolipemizujące zgodne z zaleceniami ESC, część II leczenie hipolipemizujące, esc, Łukasz Kołtowski Maciej Bartoszek, Łukasz Kołtowski I Katedra i Klinika Kardiologii Warszawskiego

Bardziej szczegółowo

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ Co to jest cholesterol? Nierozpuszczalna w wodzie substancja, która: jest składnikiem strukturalnym wszystkich błon komórkowych i śródkomórkowych wchodzi w

Bardziej szczegółowo

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Pieczątka świadczeniodawcy nr umowy z NFZ Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Uwaga! Kartę należy wypełnić drukowanymi literami, twierdzące odpowiedzi na pytania

Bardziej szczegółowo

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47 Spis treści Przedmowa... 9 1. Ustalanie zapotrzebowania energetycznego w róŝnych stanach chorobowych (Danuta Gajewska)... 11 Wiadomości ogólne... 11 Całkowita przemiana materii... 12 Wprowadzenie... 12

Bardziej szczegółowo

Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology

Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology Brandt A. i inni: Diagnostyka i leczenie heterozygotycznej postaci hipercholesterolemii rodzinnej u dzieci doniesienie wstępne Vol. 12/2013 Nr 3(44) Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology

Bardziej szczegółowo

Wydział Zdrowia Publicznego, Kierunek DIETETYKA, Studia I stopnia stacjonarne I rok, Rok akademicki 2013/2014

Wydział Zdrowia Publicznego, Kierunek DIETETYKA, Studia I stopnia stacjonarne I rok, Rok akademicki 2013/2014 Grupa 1 1 63571 2.1 3.1 4.1 8.1 12.1 14.1 2 63572 2.2 3.2 4.2 8.2 12.2 14.2 3 63573 2.3 3.3 4.3 8.3 12.3 14.3 4 63574 2.4 3.4 4.4 8.4 12.4 14.4 5 63575 2.5 3.5 4.5 8.5 12.5 14.5 6 63576 2.6 3.6 5.1 9.1

Bardziej szczegółowo

Osoby z cukrzycą pomagają innym prewencja cukrzycy w rodzinie

Osoby z cukrzycą pomagają innym prewencja cukrzycy w rodzinie 3 Osoby z cukrzycą pomagają innym prewencja cukrzycy w rodzinie Samokontrolne, przesiewowe rozpoznanie ryzyka stanu przedcukrzycowego lub cukrzycy utajonej mogą wykonać pacjenci w swoich rodzinach. W praktyce

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 1. Przyczyny nadciśnienia tętniczego Bogdan Wyrzykowski... 13

Spis treści. 1. Przyczyny nadciśnienia tętniczego Bogdan Wyrzykowski... 13 Spis treści 1. Przyczyny nadciśnienia tętniczego Bogdan Wyrzykowski........ 13 Genetyczne uwarunkowania pierwotnego nadciśnienia tętniczego..... 14 Nadciśnienie monogeniczne..................................

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o.

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o. Cukrzyca typu 2 Cukrzyca typu 2 Jeśli otrzymałeś tę ulotkę, prawdopodobnie zmagasz się z problemem cukrzycy. Musisz więc odpowiedzieć sobie na pytania: czy wiesz, jak żyć z cukrzycą? Jak postępować w wyjątkowych

Bardziej szczegółowo

Znaczenie wczesnego wykrywania cukrzycy oraz właściwej kontroli jej przebiegu. Krzysztof Strojek Śląskie Centrum Chorób Serca Zabrze

Znaczenie wczesnego wykrywania cukrzycy oraz właściwej kontroli jej przebiegu. Krzysztof Strojek Śląskie Centrum Chorób Serca Zabrze Znaczenie wczesnego wykrywania cukrzycy oraz właściwej kontroli jej przebiegu Krzysztof Strojek Śląskie Centrum Chorób Serca Zabrze Czynniki ryzyka rozwoju i powikłania cukrzycy Nadwaga i otyłość Retinopatia

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 7

Spis treści. Wstęp... 7 LUCYNA NAROJEK C iągłość i zmiana w postępowaniu dietetycznym w wybranych schorzeniach Wydawnictwo SGGW Spis treści Wstęp... 7 1. Dieta w cukrzycy... 9 Era przedinsulinowa... 9 Ograniczenie węglowodanów

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Część I Definicja, epidemiologia i koszty otyłości. Część II Etiologia i patogeneza otyłości

Spis treści. Część I Definicja, epidemiologia i koszty otyłości. Część II Etiologia i patogeneza otyłości Spis treści Część I Definicja, epidemiologia i koszty otyłości Rozdział 1. Wprowadzenie: problematyka otyłości w ujęciu historycznym i współczesnym..................................... 15 Problematyka

Bardziej szczegółowo

POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH

POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH CUKRZYCA.? cukrzyca to grupa chorób metabolicznych charakteryzujących się hiperglikemią (podwyższonym poziomem cukru we krwi) wynika

Bardziej szczegółowo

Postępowanie w rodzinnej hipercholesterolemii u dzieci i młodzieży. Stanowisko Forum Ekspertów Lipidowych

Postępowanie w rodzinnej hipercholesterolemii u dzieci i młodzieży. Stanowisko Forum Ekspertów Lipidowych Kardiologia Polska 2013; 71, 10: 1099 1105; DOI: 10.5603/KP.2013.0276 ISSN 0022 9032 OPINIE, KONSENSUSY, STANOWISKA EKSPERTÓW / EXPERTS OPINIONS AND POSITION PAPERS Postępowanie w rodzinnej hipercholesterolemii

Bardziej szczegółowo

Farmakoterapia prewencyjna czy warto stosować. Jadwiga Rogało-Szewczyk GRK 2014-09-17

Farmakoterapia prewencyjna czy warto stosować. Jadwiga Rogało-Szewczyk GRK 2014-09-17 Farmakoterapia prewencyjna czy warto stosować Jadwiga Rogało-Szewczyk GRK 2014-09-17 Farmakoterapia prewencyjna Jest obok zmiany stylu życia podstawową metodą prewencji chorób sercowonaczyniowych (ChSN)

Bardziej szczegółowo

Terapia skojarzona w leczeniu zaburzeń lipidowych

Terapia skojarzona w leczeniu zaburzeń lipidowych Terapia skojarzona w leczeniu zaburzeń lipidowych Dzięki wielu dużym randomizowanymi badaniom bezsprzeczna pozostaje skuteczność statyn w redukcji stężenia cholesterolu LDL (LDL-C) oraz zdarzeń sercowo-naczyniowych.

Bardziej szczegółowo

Czy mogą być niebezpieczne?

Czy mogą być niebezpieczne? Diety wysokobiałkowe w odchudzaniu Czy mogą być niebezpieczne? Lucyna Kozłowska Katedra Dietetyki SGGW Diety wysokobiałkowe a ryzyko zgonu Badane osoby: Szwecja, 49 261 kobiet w wieku 30 49 lat (1992 i

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZNA AKCJA PROFILAKTYCZNA NAGRODY ZAUFANIA ZŁOTY OTIS. Sprawdź cholesterol. u dziecka! 2014. Zaproszenie na bezpłatne badania

SPOŁECZNA AKCJA PROFILAKTYCZNA NAGRODY ZAUFANIA ZŁOTY OTIS. Sprawdź cholesterol. u dziecka! 2014. Zaproszenie na bezpłatne badania SPOŁECZNA AKCJA PROFILAKTYCZNA NAGRODY ZAUFANIA ZŁOTY OTIS Sprawdź cholesterol u dziecka! 2014 Dowiedz się, czy twoje dziecko kwalifikuje się do badania stężenia cholesterolu we krwi. Jeżeli przynajmniej

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Opinia Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych nr 261/2012 z dnia 10 grudnia 2012 r. o projekcie programu zdrowotnego Program profilaktyki i wczesnego wykrywania

Bardziej szczegółowo

Sterydy (Steroidy) "Chemia Medyczna" dr inż. Ewa Mironiuk-Puchalska, WChem PW

Sterydy (Steroidy) Chemia Medyczna dr inż. Ewa Mironiuk-Puchalska, WChem PW Sterydy (Steroidy) Związki pochodzenia zwierzęcego, roślinnego i mikroorganicznego; pochodne lipidów, których wspólnącechą budowy jest układ czterech sprzężonych pierścieni węglowodorowych zwany steranem(cyklopentanoperhydrofenantren)

Bardziej szczegółowo

Kinga Janik-Koncewicz

Kinga Janik-Koncewicz Kinga Janik-Koncewicz miażdżyca choroby układu krążenia cukrzyca typu 2 nadciśnienie choroby układu kostnego nowotwory Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że około 7-41% nowotworów jest spowodowanych

Bardziej szczegółowo

Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology

Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology Vol. 1/2002 Nr 1 Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology Ocena wybranych parametrów gospodarki lipidowej u dzieci z mikrosomią Evaluation of selected lipid metabolism in children with microsomia

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 3 do materiałów informacyjnych PRO

Załącznik nr 3 do materiałów informacyjnych PRO SZCZEGÓŁOWY OPIS ŚWIADCZEŃ I ZASAD ICH UDZIELANIA ORAZ WYMAGANIA WOBEC ŚWIADCZENIODAWCÓW W PROGRAMIE PROFILAKTYKI CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA 1. OPIS ŚWIADCZEŃ 1) objęcie przez świadczeniodawcę Programem świadczeniobiorców,

Bardziej szczegółowo

Cholesterol. Co powinieneś wiedzieć. Dr Maciej Starachowski www.swiatzdrowia.pl

Cholesterol. Co powinieneś wiedzieć. Dr Maciej Starachowski www.swiatzdrowia.pl Cholesterol Co powinieneś wiedzieć Dr Maciej Starachowski www.swiatzdrowia.pl Wstęp Cholesterol jest substancją, której organizm potrzebuje do produkcji hormonów, witaminy D oraz przemian tłuszczów w organizmie.

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć Cukrzyca jest chorobą metaboliczną, której głównym objawem jest podwyższone stężenie glukozy we krwi (hiperglikemia). Stan taki

Bardziej szczegółowo

10 FAKTÓW NA TEMAT CUKRZYCY

10 FAKTÓW NA TEMAT CUKRZYCY 10 FAKTÓW NA TEMAT CUKRZYCY FAKT 1. Około 347 mln ludzi na świecie choruje na cukrzycę. Istnieje rosnąca globalna epidemia cukrzycy, u której podłoża leży szybki przyrost przypadków nadwagi i otyłości

Bardziej szczegółowo

Zmodyfikowane wg Kadowaki T in.: J Clin Invest. 2006;116(7):1784-92

Zmodyfikowane wg Kadowaki T in.: J Clin Invest. 2006;116(7):1784-92 Magdalena Szopa Związek pomiędzy polimorfizmami w genie adiponektyny a wybranymi wyznacznikami zespołu metabolicznego ROZPRAWA DOKTORSKA Promotor: Prof. zw. dr hab. med. Aldona Dembińska-Kieć Kierownik

Bardziej szczegółowo

NARODOWY FUNDUSZ ZDROWIA

NARODOWY FUNDUSZ ZDROWIA NARODOWY FUNDUSZ ZDROWIA SZCZEGÓŁOWE MATERIAŁY INFORMACYJNE O PRZEDMIOCIE POSTĘPOWANIA W SPRAWIE ZAWARCIA UMÓW O UDZIELANIE ŚWIADCZEŃ OPIEKI ZDROWOTNEJ w rodzaju: programy profilaktyczne i promocja zdrowia

Bardziej szczegółowo

LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM I EPOPROSTENOLEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0)

LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM I EPOPROSTENOLEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0) Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 719 Poz. 27 Załącznik B.68. LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM I EPOPROSTENOLEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0) ŚWIADCZENIOBIORCY I. Terapia sildenafilem

Bardziej szczegółowo

Algorytm postępowania w profilaktyce, diagnostyce i leczeniu chorób sercowonaczyniowych. Dr n. med. Wiesława Kwiatkowska

Algorytm postępowania w profilaktyce, diagnostyce i leczeniu chorób sercowonaczyniowych. Dr n. med. Wiesława Kwiatkowska Algorytm postępowania w profilaktyce, diagnostyce i leczeniu chorób sercowonaczyniowych u osób zakażonych HIV Dr n. med. Wiesława Kwiatkowska Epidemiologia zakażenia HIV Epidemiologia zakażenia HIV - zgony

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Opinia Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych nr 258/2012 z dnia 13 sierpnia 2012 o projekcie programu Program Edukacyjno-Leczniczy na Rzecz Zmniejszania Częstości

Bardziej szczegółowo

PROGRAM RAZEM DLA SERCA Karta Badania Profilaktycznego

PROGRAM RAZEM DLA SERCA Karta Badania Profilaktycznego PROGRAM RAZEM DLA SERCA Karta Badania Profilaktycznego ETAP I (wypełni pielęgniarka) Imię i nazwisko:... Adres:... PESEL Wzrost:...cm Wykształcenie:... Masa ciała:...kg Zawód wykonywany:... Obwód talii:...cm

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) 1. Kryteria kwalifikacji: ŚWIADCZENIOBIORCY 1.1. Leczenie interferonem beta: 1) rozpoznanie postaci rzutowej stwardnienia rozsianego oparte na kryteriach

Bardziej szczegółowo

Leczenie zaburzeń lipidowych u kobiet w ciąży. Czy możemy być skuteczni? Prof. dr hab. med. Barbara Cybulska

Leczenie zaburzeń lipidowych u kobiet w ciąży. Czy możemy być skuteczni? Prof. dr hab. med. Barbara Cybulska Leczenie zaburzeń lipidowych u kobiet w ciąży. Czy możemy być skuteczni? Prof. dr hab. med. Barbara Cybulska Fizjologiczne zmiany stężenia lipidów w ciąży TG, TC i LDL-C na początku ciąży (najniższe wartości

Bardziej szczegółowo

Nowoczesne leczenie hipolipemizujące zgodne z zaleceniami ESC, część I/II

Nowoczesne leczenie hipolipemizujące zgodne z zaleceniami ESC, część I/II Nowoczesne leczenie hipolipemizujące zgodne z zaleceniami ESC, część I/II ESC, leki hipolipemizujące, statyny, fibraty, fitosterole, żywice wiążące kwasy tłuszczowe, estry etylowe kwasów omega-3, lomitapid,

Bardziej szczegółowo

Miażdżyca zabija nie tylko w grupie 50+

Miażdżyca zabija nie tylko w grupie 50+ Marek Derkacz, 2013-04-03 07:00 Miażdżyca zabija nie tylko w grupie 50+ Na temat rozwoju miażdżycy u najmłodszych pacjentów i jej ryzyku u dorosłych z prof. dr hab. n. med. Elżbietą Pac-Kożuchowską, kierownikiem

Bardziej szczegółowo

Zespół Metaboliczny w praktyce chirurga naczyniowego

Zespół Metaboliczny w praktyce chirurga naczyniowego Zespół Metaboliczny w praktyce chirurga naczyniowego Wacław Karakuła Katedra i Klinika Chirurgii Naczyń i Angiologii U.M. w Lublinie Kierownik Kliniki prof. Tomasz Zubilewicz Lublin, 27.02.2016 Zespół

Bardziej szczegółowo

STANDARDOWE PROCEDURY OPERACYJNE W REHABILITACJI KARDIOLOGICZNEJ

STANDARDOWE PROCEDURY OPERACYJNE W REHABILITACJI KARDIOLOGICZNEJ K.OLESZCZYK J.RYBICKI A.ZIELINSKA-MEUS I.MATYSIAKIEWICZ A.KUŚMIERCZYK-PIELOK K.BUGAJSKA-SYSIAK E.GROCHULSKA STANDARDOWE PROCEDURY OPERACYJNE W REHABILITACJI KARDIOLOGICZNEJ XVI Konferencja Jakość w Opiece

Bardziej szczegółowo

Marcin Leszczyk SKN przy Klinice Chorób Wewnętrznych i Kardiologii WUM

Marcin Leszczyk SKN przy Klinice Chorób Wewnętrznych i Kardiologii WUM Marcin Leszczyk SKN przy Klinice Chorób Wewnętrznych i Kardiologii WUM Definicja NS to zespół kliniczny, w którym wskutek dysfunkcji serca jego pojemność minutowa jest zmniejszona w stosunku do zapotrzebowania

Bardziej szczegółowo

50% pacjentów z chorobą onkologiczną nie uczestniczy w żadnej formie poradnictwa dietetycznego 50% pacjentów z chorobą onkologiczną nie uczestniczy w żadnej formie poradnictwa dietetycznego 20-50% sięga

Bardziej szczegółowo

Największe wyzwania w diagnostyce zaburzeń lipidowych. Cholesterol LDL oznaczany bezpośrednio, czy wyliczany ze wzoru Friedewalna, na czczo czy nie?

Największe wyzwania w diagnostyce zaburzeń lipidowych. Cholesterol LDL oznaczany bezpośrednio, czy wyliczany ze wzoru Friedewalna, na czczo czy nie? Największe wyzwania w diagnostyce zaburzeń lipidowych. Cholesterol LDL oznaczany bezpośrednio, czy wyliczany ze wzoru Friedewalna, na czczo czy nie? Bogdan Solnica Katedra Biochemii Klinicznej Uniwersytet

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (dbać o urozmaicenie posiłków) Kontroluj masę ciała (dbaj o zachowanie

Bardziej szczegółowo

Epidemiologia chorób serca i naczyń

Epidemiologia chorób serca i naczyń Warszawa, 8.10.2007 Epidemiologia chorób serca i naczyń Codziennie w Polsce, na choroby układu sercowo-naczyniowego umiera średnio 476 osób. Co prawda w latach 90. udało się zahamować bardzo duży wzrost

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć Cukrzyca jest chorobą metaboliczną, której głównym objawem jest podwyższone stężenie glukozy we krwi (hiperglikemia). Stan taki

Bardziej szczegółowo

Miejsce Centrum Konferencyjne Adam s Konferencje ul. Matejki 62, 60-771 Poznań. Przewodnicząca komitetu naukowego prof. dr hab. Danuta Pupek-Musialik

Miejsce Centrum Konferencyjne Adam s Konferencje ul. Matejki 62, 60-771 Poznań. Przewodnicząca komitetu naukowego prof. dr hab. Danuta Pupek-Musialik Miejsce Centrum Konferencyjne Adam s Konferencje ul. Matejki 62, 60-771 Poznań Przewodnicząca komitetu naukowego prof. dr hab. Danuta Pupek-Musialik Patronat Rektor Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu prof.

Bardziej szczegółowo

LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM, EPOPROSTENOLEM I MACYTENTANEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0)

LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM, EPOPROSTENOLEM I MACYTENTANEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0) Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 731 Poz. 66 Załącznik B.68. LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM, EPOPROSTENOLEM I MACYTENTANEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0) ŚWIADCZENIOBIORCY I. Terapia

Bardziej szczegółowo

Co to jest cukrzyca?

Co to jest cukrzyca? Co to jest cukrzyca? Schemat postępowania w cukrzycy Wstęp Cukrzyca to stan, w którym organizm nie może utrzymać na odpowiednim poziomie stężenia glukozy (cukru) we krwi. Glukoza jest głównym źródłem energii

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 589 Poz. 86 Załącznik B.29. LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) 1. Kryteria kwalifikacji: ŚWIADCZENIOBIORCY 1.1. Leczenie interferonem beta: 1) rozpoznanie

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) Załącznik B.29. LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) 1. Kryteria kwalifikacji: ŚWIADCZENIOBIORCY 1.1. Leczenie interferonem beta: 1) wiek od 12 roku życia; 2) rozpoznanie postaci rzutowej stwardnienia

Bardziej szczegółowo

Zaburzenie równowagi energetycznej

Zaburzenie równowagi energetycznej Otyłość dzieci i młodzieży czy można jej zapobiec? Dr n. med. Andrea Horvath Dr n. med. Piotr Dziechciarz Klinika Pediatrii WUM Zaburzenie równowagi energetycznej wyrażonej nadmiernym odkładaniem tkanki

Bardziej szczegółowo

Analiza mutacji p.d36n i p.n318s oraz polimorfizmu p.s474x genu lipazy lipoproteinowej u chorych z hipercholesterolemią rodzinną.

Analiza mutacji p.d36n i p.n318s oraz polimorfizmu p.s474x genu lipazy lipoproteinowej u chorych z hipercholesterolemią rodzinną. Analiza mutacji p.d36n i p.n318s oraz polimorfizmu p.s474x genu lipazy lipoproteinowej u chorych z hipercholesterolemią rodzinną. Monika śuk opiekun: prof. dr hab. n. med. Janusz Limon Katedra i Zakład

Bardziej szczegółowo

Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy

Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy Nowa publikacja Instytutu Medycyny Komórkowej dr Ratha

Bardziej szczegółowo

WIEDZA. K_W01 Zna definicje, cele i metody żywienia klinicznego oraz sposoby oceny odżywienia w oparciu o metody kliniczne.

WIEDZA. K_W01 Zna definicje, cele i metody żywienia klinicznego oraz sposoby oceny odżywienia w oparciu o metody kliniczne. Opis zakładanych efektów kształcenia na studiach podyplomowych Nazwa studiów: Żywienie kliniczne Typ studiów: doskonalące Symbol Efekty kształcenia dla studiów podyplomowych WIEDZA K_W01 Zna definicje,

Bardziej szczegółowo

Narodowy Test Zdrowia Polaków

Narodowy Test Zdrowia Polaków Raport z realizacji projektu specjalnego MedOnet.pl: Narodowy Test Zdrowia Polaków Autorzy: Bartosz Symonides 1 Jerzy Tyszkiewicz 1 Edyta Figurny-Puchalska 2 Zbigniew Gaciong 1 1 Katedra i Klinika Chorób

Bardziej szczegółowo

Annex I. Podsumowanie naukowe i uzasadnienie dla wprowadzenia zmiany w warunkach pozwolenia

Annex I. Podsumowanie naukowe i uzasadnienie dla wprowadzenia zmiany w warunkach pozwolenia Annex I Podsumowanie naukowe i uzasadnienie dla wprowadzenia zmiany w warunkach pozwolenia Podsumowanie naukowe Biorąc pod uwagę Raport oceniający komitetu PRAC dotyczący Okresowego Raportu o Bezpieczeństwie

Bardziej szczegółowo

Ciśnienie tętnicze klucz do zdrowego serca. ciśnienia tętniczego składa się z dwóch odczytów ciśnienie skurczowe i rozkurczowe.

Ciśnienie tętnicze klucz do zdrowego serca. ciśnienia tętniczego składa się z dwóch odczytów ciśnienie skurczowe i rozkurczowe. Świadomość naszego zdrowia to oprócz odczuwania dolegliwości, wiedza na temat podstawowych parametrów pozwalających ocenić, czy nasz organizm funkcjonuje prawidłowo. Zapoznaj się z nimi i regularnie kontroluj

Bardziej szczegółowo

Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny: hematologia.

Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny: hematologia. Załącznik nr 10 do Zarządzenia Nr 59/2011/DGL Prezesa NFZ z dnia 10 października 2011 roku Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny:

Bardziej szczegółowo

inwalidztwo rodzaj pracy

inwalidztwo rodzaj pracy Zdrowie jest najważniejsze Wykłady wraz z konsultacjami medycznymi realizowane przez Stowarzyszenia na rzecz rozwoju wsi Bogufałów Źródło Baryczy w ramach wspierania realizacji zadania publicznego przez

Bardziej szczegółowo

Doustne środki antykoncepcyjne a ryzyko wystąpienia zakrzepicy. Dr hab. Jacek Golański Zakład Zaburzeń Krzepnięcia Krwi Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Doustne środki antykoncepcyjne a ryzyko wystąpienia zakrzepicy. Dr hab. Jacek Golański Zakład Zaburzeń Krzepnięcia Krwi Uniwersytet Medyczny w Łodzi Doustne środki antykoncepcyjne a ryzyko wystąpienia zakrzepicy Dr hab. Jacek Golański Zakład Zaburzeń Krzepnięcia Krwi Uniwersytet Medyczny w Łodzi Żylna choroba zakrzepowozatorowa (ŻChZZ) stanowi ważny

Bardziej szczegółowo

ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE

ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE RACJONALNIE = ZDROWO Zdrowa dieta jest jednym z najważniejszych elementów umożliwiających optymalny wzrost, rozwój i zdrowie. Ma przez to wpływ na fizyczną i umysłową

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) Załącznik B.29. LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) ŚWIADCZENIOBIORCY ZAKRES ŚWIADCZENIA GWARANTOWANEGO SCHEMAT DAWKOWANIA LEKÓW W PROGRAMIE BADANIA DIAGNOSTYCZNE WYKONYWANE W RAMACH PROGRAMU

Bardziej szczegółowo

Cardiovascular risk factors in young adult population in rural area in north-eastern Poland

Cardiovascular risk factors in young adult population in rural area in north-eastern Poland Cardiovascular risk factors in young adult population in rural area in north-eastern Poland Czynniki ryzyka rozwoju chorób układu sercowo-naczyniowego u młodych osób dorosłych w środowisku wiejskim w północnowschodniej

Bardziej szczegółowo

Wymienniki dietetyczne w cukrzycy. Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06.

Wymienniki dietetyczne w cukrzycy. Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06. Wymienniki dietetyczne w cukrzycy Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06.2012 Zalecenia szczegółowe - węglowodany: 40 50% wartości energetycznej

Bardziej szczegółowo

Otyłość i choroby nerek. groźny problem XXI wieku

Otyłość i choroby nerek. groźny problem XXI wieku Otyłość i choroby nerek groźny problem XXI wieku Dr Lucyna Kozłowska SGGW, Wydział Nauk o śywieniu Człowieka i Konsumpcji Katedra Dietetyki e-mail: lucyna_kozlowska@sggw.pl Nadwaga + otyłość 25% 27% Nadwaga

Bardziej szczegółowo

OTYŁOŚĆ istotny problem zdrowotny

OTYŁOŚĆ istotny problem zdrowotny OTYŁOŚĆ istotny problem zdrowotny Barbara Zahorska-Markiewicz Prezes Polskiego Towarzystwa Badań nad Otyłością OTYŁOŚĆ Co to jest? Konsekwencje dla zdrowia Epidemiologia Przyczyny epidemii Koszty Strategia

Bardziej szczegółowo

Warszawa, III Kongres Polskiego Towarzystwa Lipidologicznego, 12 października 2013

Warszawa, III Kongres Polskiego Towarzystwa Lipidologicznego, 12 października 2013 Piotr Socha Klinika Gastroenterologii, Hepatologii i Zaburzeń Odżywiania Instytut Pomnik-Centrum Zdrowia Dziecka Warszawa, III Kongres Polskiego Towarzystwa Lipidologicznego, 12 października 2013 Nieskuteczna

Bardziej szczegółowo

Odżywianie osób starszych (konspekt)

Odżywianie osób starszych (konspekt) Prof. dr hab. med. Tomasz Kostka Odżywianie osób starszych (konspekt) GŁÓWNE CZYNNIKI RYZYKA CHOROBY WIEŃCOWEJ (CHD) wg. Framingham Heart Study (Circulation, 1999, 100: 1481-1492) Palenie papierosów Nadciśnienie

Bardziej szczegółowo

David Levy. P raktyczna OPIEKA DIABETOLOGICZNA

David Levy. P raktyczna OPIEKA DIABETOLOGICZNA David Levy P raktyczna OPIEKA DIABETOLOGICZNA David Levy m d P raktyczna OPIEKA DIABETOLOGICZNA Redakcja naukowa tłumaczenia prof. dr hab. n. med. W ALDEM AR KARNAFEL Z języka angielskiego tłumaczyła dr

Bardziej szczegółowo

Monitorowanie niepożądanych działań leków

Monitorowanie niepożądanych działań leków Monitorowanie niepożądanych działań leków Anna Wiela-Hojeńska Katedra i Zakład Farmakologii Klinicznej Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu Niepożądane działanie leku (ndl) Adverse Drug Reaction (ADR) (definicja

Bardziej szczegółowo

The combined treatment of dyslipidemias with ezetimibe VYMET trial (2009)

The combined treatment of dyslipidemias with ezetimibe VYMET trial (2009) Akademia Medycyny GERIATRIA OPARTA NA FAKTACH/EVIDENCE-BASED GERIATRICS Wpłynęło: 19.09.2009 Zaakcepetowano: 21.09.2009 Przegląd randomizowanych, kontrolowanych badań klinicznych w grupie osób w wieku

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE PRZEDMIOTY PODSTAWOWE Anatomia człowieka 1. Które z białek występujących w organizmie człowieka odpowiedzialne są za kurczliwość mięśni? 2. Co to są neurony i w jaki sposób stykają się między sobą i efektorami?

Bardziej szczegółowo

Trienyl. - kwas alfa-iinolenowy (C 18:3) - kwas eikozapentaenowy (EPA, C 20:3) - kwas dokozaheksaenowy (DCHA, C 22:6)

Trienyl. - kwas alfa-iinolenowy (C 18:3) - kwas eikozapentaenowy (EPA, C 20:3) - kwas dokozaheksaenowy (DCHA, C 22:6) Trienyl - kwas alfa-iinolenowy (C 18:3) - kwas eikozapentaenowy (EPA, C 20:3) - kwas dokozaheksaenowy (DCHA, C 22:6) Stosowany w leczeniu przeciwmiażdżycowym i w profilaktyce chorób naczyniowych serca

Bardziej szczegółowo

Materiał edukacyjny Cukrzyca ciążowa Przewodnik dla ciężarnej został przygotowany przez:

Materiał edukacyjny Cukrzyca ciążowa Przewodnik dla ciężarnej został przygotowany przez: 2 Materiał edukacyjny Cukrzyca ciążowa Przewodnik dla ciężarnej został przygotowany przez: Prof. dr hab. med. Katarzyna Cypryk Klinika Diabetologii i Chorób Przemiany Materii Uniwersytet Medyczny w Łodzi,

Bardziej szczegółowo

lek. Magdalena Bosak-Prus Ocena profilu oreksyny A i greliny u dzieci niskorosłych.

lek. Magdalena Bosak-Prus Ocena profilu oreksyny A i greliny u dzieci niskorosłych. lek. Magdalena Bosak-Prus Samodzielny Publiczny Szpital Kliniczny nr 1 we Wrocławiu, Katedra i Klinika Endokrynologii i Diabetologii Wieku Rozwojowego, młodszy asystent Ocena profilu oreksyny A i greliny

Bardziej szczegółowo

Dietoterapia. Dariusz WŁODAREK Ewa LANGE Lucyna KOZŁOWSKA Dominika GŁĄBSKA PZWL

Dietoterapia. Dariusz WŁODAREK Ewa LANGE Lucyna KOZŁOWSKA Dominika GŁĄBSKA PZWL Dietoterapia Dariusz WŁODAREK Ewa LANGE Lucyna KOZŁOWSKA Dominika GŁĄBSKA PZWL Dietoterapia dr hab. inż., lek. med. DanUSZ WŁODAREK dr. hab. inż. Ew a LANGE dr. hab. inż. Lucyna KOZŁOWSKA dr inż. Dominika

Bardziej szczegółowo

Stosowanie preparatu BioCardine900 u chorych. z chorobą wieńcową leczonych angioplastyką naczyń

Stosowanie preparatu BioCardine900 u chorych. z chorobą wieńcową leczonych angioplastyką naczyń Jan Z. Peruga, Stosowanie preparatu BioCardine900 u chorych z chorobą wieńcową leczonych angioplastyką naczyń wieńcowych II Katedra Kardiologii Klinika Kardiologii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi 1 Jednym

Bardziej szczegółowo

Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology

Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology Skoczeń M. i inni: Występowanie zaburzeń gospodarki węglowodanowej i lipidowej u dzieci z otyłością prostą w zależności od wieku oraz stopnia otyłości Vol. 13/2014 Nr 4(49) Endokrynologia Pediatryczna

Bardziej szczegółowo

6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej

6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej 6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej 6.2.1. Podsumowanie korzyści wynikających z leczenia Co to jest T2488? T2488

Bardziej szczegółowo

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE - definicja Prawidłowe odżywianie to nie tylko dostarczenie organizmowi energii, ale także

Bardziej szczegółowo