Nowe ustalenia dotyczące liczby ofiar niemieckiego obozu zagłady w Sobiborze

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Nowe ustalenia dotyczące liczby ofiar niemieckiego obozu zagłady w Sobiborze"

Transkrypt

1 ZESZYTY MAJDANKA 2014, t. XXVI Robert Kuwałek Nowe ustalenia dotyczące liczby ofiar niemieckiego obozu zagłady w Sobiborze Obóz zagłady w Sobiborze koło Włodawy funkcjonował od początku maja 1942 r. do 14 października 1943 r.1 Był drugim po Bełżcu obozem śmierci założonym przez niemieckich nazistów w ramach Akcji Reinhardt. Tak jak pozostałe obozy zagłady został zlokalizowany przy ważnej linii kolejowej, co gwarantować miało sprawny przewóz setek tysięcy ofiar. Zgodnie z planami miał pełnić funkcję pomocniczą dla ośrodka w Bełżcu: w razie zbyt licznych transportów część z nich miała być kierowana do Sobiboru2. Rzeczywiście rzadziej niż pozostałe obozy był celem deportacji, szczególnie Żydów polskich. Wynikało to z faktu, że ruch kolejowy na trasie Lublin Chełm Włodawa, przy której utworzono obóz w Sobiborze, możliwy był tylko od strony Lublina i Chełma3. W 1942 r. do Sobiboru trafiali zasadniczo Żydzi z niektórych miejscowości dystryktu lubelskiego, w 1943 r. z dystryktu Galicja. Nieco inaczej przedstawiała się sytuacja z deportowanymi z Zachodu. W Sobiborze zginęło zdecydowanie więcej Żydów zagranicznych aniżeli w innych obozach Akcji Reinhardt. W 1942 r. napływały transporty ze Słowacji, Austrii, Niemiec, Protektoratu Czech i Moraw, w 1943 r. z Francji i Holandii. 1 Autor dziękuje dr. T. Kranzowi i dr. hab. D. Libionce za cenne wskazówki źródłowe przy powstawaniu artykułu. 2 Niemiecki historyk Frank Golczewski określił obóz zagłady w Sobiborze jako Ausweichstelle für Bełżec obóz pomocniczy, a raczej dosłownie mijankę dla obozu w Bełżcu. F. Golczewski, Polen, [w:] Dimension des Völkermords. Die Zahl der jüdischen Opfer des National sozialismus. Hrsg. von W. Benz, München 1991, s W II RP Włodawa miała połączenie kolejowe z Brześciem Litewskim. Jednakże po wyznaczeniu na rzece Bug granic pomiędzy niemiecką i sowiecką strefą okupacyjną, Sowieci wysadzili w powietrze mosty kolejowy i drogowy, niszcząc dogodne połączenie komunikacyjne. W ten sposób linia kolejowa, przy której został wybudowany obóz zagłady w Sobiborze, kończyła się na stacji kolejowej w Orchówku koło Włodawy. Z tego względu napływ transportów do obozu możliwy był w zasadzie tylko od strony południowej. 17

2 Robert Kuwałek Podobnie jak w przypadku innych obozów zagłady Akcji Reinhardt liczba zamordowanych w Sobiborze stanowi przedmiot dyskusji. W ciągu kilkudziesięciu lat od zakończenia II wojny światowej kilkakrotnie podejmowano próby oszacowania strat w tym obozie. Pierwsze ustalenia pojawiły się w związku ze śledztwem prowadzonym w latach przez Okręgową Komisję Badania Zbrodni Niemieckich w Lublinie w sprawie mordów dokonanych w Sobiborze. W podsumowaniu tego dochodzenia w 1947 r. sędzia Zdzisław Łukaszkiewicz na podstawie zeznań świadków polskich i żydowskich oraz własnych wyliczeń, uwzględniając przy tym jedynie transporty kolejowe, stwierdził, że w obozie zgładzono co najmniej osób pochodzenia żydowskiego4. Do liczby tej dodawano później 1000 Polaków, chociaż w opracowaniu Łukaszkiewicza brak konkretnej liczby nieżydowskich ofiar. Czytamy tam tylko, że przez zeznania świadków przewijają się informacje o tym, że w obozie zlikwidowano również pewną ilość Cyganów i Polaków 5. Liczba zamordowanych Żydów znalazła się zarówno na starej, jak i na nowej tablicy informacyjno-pamiątkowej, zainstalowanej na kamiennej ścianie przy wjeździe do Muzeum Byłego Obozu Zagłady w Sobiborze. Ta sama liczba powtarzana była w części publikacji poświęconych dziejom obozu6. Jednakże już w latach 60. i 70. XX w. prowadzone 4 Z. Łukaszkiewicz, Obóz zagłady w Sobiborze, Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce, t. 3 (1947), s Sędzia Łukaszkiewicz przyjął, że do Sobiboru przywieziono łącznie 84 transporty kolejowe, a w każdym z nich znajdowało się średnio po 3000 osób. Nie starał się też nawet oszacować, ile ofiar trafiło do obozu w inny sposób (samochodami i furmankami lub doprowadzonych na piechotę). Warto przy okazji zaznaczyć, że prowadzący w 1945 r. śledztwo w sprawie Sobiboru sędzia Sergiusz Urban zupełnie bezkrytycznie podchodził do zeznań ocalonych i polskich świadków i podał, że w obozie tym zginęło ludzi. Sprawozdanie z dn r. o wynikach dochodzenia w sprawie obozu zagłady w Sobiborze, [w:] S. Datner, J. Gumkowski, K. Leszczyński, Zagłada Żydów w obozach na ziemiach polskich, Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, t. 13 (1960), s Z. Łukaszkiewicz, Obóz zagłady, s. 57. Pewna grupa Romów została przywieziona do Sobiboru wraz z Żydami chełmskimi w październiku lub listopadzie 1942 r. Na temat polskich ofiar wypowiadali się świadkowie podczas śledztwa w 1945 r., ale nie podawali żadnych konkretnych liczb. Inna sprawa to kwestia interpretacji: Jan Piwoński, pracownik kolejowy ze stacji w Sobiborze, zeznał, że między Żydami byli i chrześcijanie, ale dotyczy to konwertytów. Rzeczywiście takie osoby zdarzały się w transportach z zagranicy, np. z Austrii czy Czech. Inny świadek zatrudniony na stacji Sobibór, Bronisław Łobejko, stwierdził: z opowiadania strażników-ukraińców wiem, że w obozie znajdowali się wyłącznie Żydzi oraz Polacy i Ukraińcy, którzy ukrywali u siebie Żydów, prócz tego miało być trochę Cyganów. Żaden z zeznających nie miał osobistego kontaktu z nieżydowskimi ofiarami. Wszystkie te opowieści pochodzą z drugiej ręki. Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego (dalej AŻIH), 301/5363, Zeznanie Bolesława Łobejko, k. 1; tamże, 301/5369, Zeznanie Jana Piwońskiego, k Przykładem mogą tu być artykuły Tatiany Berenstein i Adama Rutkowskiego, badaczy związanych do 1968 r. z Żydowskim Instytutem Historycznym w Warszawie, czy monografia 18

3 Nowe ustalenia dotyczące liczby ofiar niemieckiego obozu zagłady były niezależne od siebie badania, których efektem była rewizja tych szacunków. Wskazywano na przykład, że nie każdy transport przywieziony do Sobiboru był tej samej wielkości i że zdarzały się krótsze oraz dłuższe przerwy w funkcjonowaniu obozu. Takie ustalenia odnaleźć można u niemieckiego historyka Wolfganga Schefflera i polskiego badacza Józefa Marszałka. Ten pierwszy, zatrudniony w charakterze eksperta podczas śledztwa i procesu przeciwko grupie byłych esesmanów z załogi obozowej w Sobiborze, ocenił, że w obozie zginęło co najmniej Żydów7. Natomiast w różnych pracach Marszałka rozpiętość szacunków wynosi od do Jeden z najwybitniejszych historyków Zagłady, Raul Hilberg, pisał o około zamordowanych9. Liczba mniejsza niż pojawiła się także w pracach holenderskiego badacza i zarazem ocalonego z Zagłady, Julesa Schelvisa, którego rodzina zginęła w Sobiborze. On sam został wyselekcjonowany na rampie obozowej i wysłany do obozu pracy w Dorohuczy. Jeszcze pod koniec lat 90. XX w. Schelvis szacował straty w Sobiborze na ofiar10. W najnowszym wydaniu swojej monografii, opublikowanej po angielsku, liczbę tę obniżył do , co miało związek z odkryciem nowego dokumentu dotyczącego niemieckich statystyk deportacji Żydów do różnych obozów zagłady w roku Chodzi o telefonogram szefa sztabu Akcji Reinhardt Hermanna Höflego. Jest on dzisiaj punktem wyjścia dla szacunków strat w obozach w Bełżcu, Sobiborze, Treblince oraz obozów zagłady Akcji Reinhardt autorstwa Yitzhaka Arada. Autorzy ci nie weryfikowali liczby ustalonej w powojennym śledztwie, pomimo że w swoich dokładnych badaniach opierali się na źródłach, które mogłyby być pomocne w nakreśleniu nowych szacunków. T. Berenstein, Martyrologia, opór i zagłada ludności żydowskiej w dystrykcie lubelskim, Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego (dalej BŻIH), nr 21 (1957); taż, Obozy pracy przymusowej w dystrykcie lubelskim, BŻIH, nr 24 (1958); A. Rutkowski, Ruch oporu w hitlerowskim obozie straceń w Sobiborze, BŻIH, nr (1968); Y. Arad, Belzec, Sobibor, Treblinka. The Operation Reinhard Death Camps, Bloomington 1987, s Nationalsozialistische Vernichtungslager im Spiegel deutscher Strafprozesse. Belzec, Sobibor, Treblinka, Chelmno. Hrsg. von A. Rückerl, München 1979, s Najwyższa liczba, , pojawiła się w pierwszym dotyczącym Sobiboru opracowaniu tego historyka (z 1962 r.), które nigdy nie zostało opublikowane, a obecnie przechowywane jest w formie maszynopisu w Muzeum Martyrologii Pod Zegarem w Lublinie. Natomiast najniższa liczba, , pochodzi z ostatnich prac lubelskiego badacza. W niektórych publikacjach szacował on, podobnie jak W. Scheffler, że w Sobiborze zostało zamordowanych ok osób. J. Marszałek, Obóz zagłady Sobibór , Lublin 1962 (mps), s. 7 9; tenże, Bilanse II wojny światowej, [w:] Druga wojna światowa. Osądy, bilanse, refleksje, red. Z. Mańkowski, Lublin 1996, s. 61; tenże, System obozów śmierci w Generalnym Gubernatorstwie i jego funkcje ( ), Zeszyty Majdanka, t. XVII (1996), s R. Hilberg, Die Vernichtung der europäischen Juden, Bd. 2, Frankfurt am Main 1990, s J. Schelvis, Vernichtungslager Sobibór, Berlin 1998, s J. Schelvis, Sobibor. A History of a Nazi Death Camp, Oxford New York 2007, s

4 Robert Kuwałek na Majdanku12. Można oczywiście spotkać się z ustaleniami wskazującymi na wyższe liczby ofiar Sobiboru, nawet w najnowszych opracowaniach. Za przykład mogą tutaj służyć prace Tomasza Toiviego Blatta, uczestnika buntu i ocalonego z Sobiboru, czy publikacje Marka Bema. Blatt utrzymuje, że liczba ofiar była wyższa niż i polemizuje z tymi, którzy ją obniżają13. Bem, mimo iż jest mu znany telefonogram Höflego, interpretuje go odmiennie od uznanych badaczy Zagłady, twierdząc, że podana w nim liczba deportowanych do Sobiboru w 1942 r. obejmuje jedynie Żydów polskich. Trudno orzec, na jakiej podstawie doszedł do tak kuriozalnych wniosków, gdyż swoich stwierdzeń nie poparł żadną argumentacją. Według tego autora przez cały okres funkcjonowania obozu miało w nim zginąć co najmniej osób14. Ten krótki przegląd badań na temat Sobiboru pokazuje, że problem szacunków liczby zamordowanych w tym obozie jest nadal sprawą dyskusyjną. Z jednej strony wynika to z braku kompletnych materiałów źródłowych na ten temat, z drugiej strony jest to skutek zadziwiającej nonszalancji niektórych autorów, a także ich naukowych opiekunów, którzy pozwalają na wprowadzanie ryzykownych i słabo udokumentowanych stwierdzeń do publicznego obiegu15. Mimo to warto podjąć próbę rekonstrukcji wykazu transportów skierowanych do tego obozu i spojrzeć na nowo na kwestię oszacowania strat. Zagadnienie to jest o tyle ważne, że trwają właśnie prace nad stworzeniem w Sobiborze nowego muzeum, które będzie upamiętniało to miejsce, i wystawy, która stanie się podstawowym źródłem wiedzy na temat historii obozu zagłady. Konieczne 12 Zob. np. T. Kranz, Ewidencja zgonów i śmiertelność więźniów KL Lublin, Zeszyty Majdanka, t. XXIII (2005), s T.T. Blatt, Sobibor. A Forgotten Revolt. A Survivor s Report, Issaquah 1997, s M. Bem, Sobibór. Niemiecki ośrodek zagłady , Włodawa Sobibór 2011, s. 721, 735; M. Bem, W. Mazurek, Sobibór. Badania archeologiczne prowadzone na terenie po byłym niemieckim ośrodku zagłady w Sobiborze w latach , Warszawa Włodawa 2012, s W opracowaniu dotyczącym badań archeologicznych warto w szczególny sposób zwrócić uwagę na wstęp autorstwa M. Bema, liczący 10 stron, gdzie na każdej z nich znajduje się informacja o zamordowaniu co najmniej lub powyżej ludzi. Przy tym nie znajdziemy tam żadnego wyjaśnienia, na jakiej podstawie autor ustalił tę liczbę. Jest tam też wzmianka o tablicy pamiątkowej znajdującej się na terenie muzeum, ale autor nie wspomniał nawet, że informacja umieszczona na niej mówi o ofiar. Na temat pierwszej publikacji Sobibór. Niemiecki ośrodek zagłady i błędów w ustaleniach tego autora będzie jeszcze mowa. 15 M. Bem obronił w 2012 r. na UMCS pracę doktorską, będącą monografią obozu zagłady w Sobiborze. Podtrzymał w niej swoją tezę, jakoby w Sobiborze zamordowano ponad osób, używając praktycznie tych samych argumentów, które przedstawił w publikacji z 2011 r. M. Bem, Obóz zagłady w Sobiborze , praca doktorska pod kierunkiem prof. dr. hab. E. Ho rocha, Zakład Historii Najnowszej UMCS, Lublin 2012 (mps), s Recenzentami byli A. Żbikowski i R. Litwiński. 20

5 Nowe ustalenia dotyczące liczby ofiar niemieckiego obozu zagłady jest zatem, by na ekspozycji muzealnej pojawiły się w miarę pełne informacje na temat transportów do obozu, a także zasługujące na wiarygodność szacunki liczby ofiar. Tym ustaleniom ma także służyć niniejszy tekst. Skala deportacji w 1942 r. nie budzi wątpliwości. Wspomniany już powyżej telefonogram szefa sztabu Akcji Reinhardt Hermanna Höflego informuje, że na przestrzeni tego roku zamordowano w Sobiborze osób16. Dane te należy uznać za w pełni wiarygodne. Nieznana pozostaje natomiast liczba ofiar z 1943 r. Szczególnie dotyczy to strat wśród Żydów polskich, gdyż transporty Żydów zagranicznych są dobrze udokumentowane. Zachowały się przede wszystkim prawie kompletne listy transportowe dla osób wywożonych z Niemiec, Austrii, Czech, Słowacji, Holandii i Francji oraz częściowo koresponden cja pomiędzy instytucjami niemieckimi odpowiedzialnymi za organizację deportacji. Dostępne są nieliczne źródła z okresu okupacji nazistowskiej, które mogą być pomocne w ustaleniu napływu transportów do Sobiboru. Należą do nich akta Żydowskiej Samopomocy Społecznej, choć informacje w nich zawarte są cząstkowe. Bardzo cennym, chociaż często dyskusyjnym i pełnym sprzeczności materiałem są składane zaraz po wojnie relacje ocalałych z obozu lub świadków deportacji z poszczególnych miejscowości. Wreszcie sporo szczegółów na temat transportów do Sobiboru zawierają zeznania składane przy okazji śledztw i procesów przeciwko byłym członkom załogi obozowej, a także przeciwko funkcjonariuszom SS uczestniczącym w likwidacji gett na terenie GG. Materiał ten jest rozproszony w kilku państwach. Dokumenty i zeznania na temat obozu zagłady w Sobiborze przechowywane są w Polsce, Niemczech, Holandii, Francji, Izraelu i USA. Deportacje na przestrzeni 1942 roku Nazwiska Żydów przywożonych ze Słowacji, Austrii, Niemiec, Protektoratu Czech i Moraw, Holandii i Francji były zapisywane na listach transportowych, natomiast Żydów z terenu GG, a także z Komisariatu Rzeszy Wschód (z Wilna, Lidy i Mińska na Białorusi) nie zostały nigdzie odnotowane. Jedyną formą rejestracji były zapisy kredą na wagonach, określające liczbę zamkniętych w nich osób, i kolejowe telegramy transferowe, przesyłane na stację w Sobiborze 16 S. Tyas, Brytyjska Intelligence Service: odszyfrowane wiadomości radiowe z Generalnego Gubernatorstwa, [w:] Akcja Reinhardt. Zagłada Żydów w Generalnym Gubernatorstwie, red. D. Libionka, Warszawa 2004, s

6 Robert Kuwałek z miejscowości, z których odchodziły pociągi17. W telegramach znajdowała się zazwyczaj informacja o wielkości transportu18. Dokumentacja ta została zniszczona najprawdopodobniej przez niemiecką obsługę dworca kolejowego w Sobiborze. Byłoby to nieocenione źródło do ustalenia strat w sobiborskim obozie zagłady, chociaż i tak nie uwzględniałoby wszystkich deportacji. Pewne grupy ofiar przywożono bowiem na furmankach lub ciężarówkach, a nawet pędzono pieszo z pobliskich miejscowości i obozów pracy19. Znane są zaledwie dwa dokumenty niemieckiej administracji cywilnej, które mówią o dokładnych liczbach deportowanych. Pierwszym jest pismo starosty powiatowego w Puławach Alfreda Brandta, podsumowujące efekt przesiedlenia Żydów za Bug z podległego mu terenu. W dniach 6 12 maja 1942 r. z całego powiatu wywieziono do Sobiboru osoby20. Transporty z powiatu puławskiego należały do tych, które jako pierwsze skierowano do tego ośrodka śmierci. Warto nadmienić, że pierwszy pociąg deportacyjny do obozu zagłady z tego 17 W przypadku terenów GG oraz prawdopodobnie także Ostlandu za dokumentację kolejową odpowiedzialna była Deutsche Ostbahn (Niemiecka Kolej Wschodnia). Stacja kolejowa w Sobiborze podlegała Dyrekcji Regionalnej Ostbahn w Lublinie. Na temat organizacji transportów Żydów i udziału Niemieckiej Kolei Wschodniej w Zagładzie: C. Bakunowicz, Wykorzystanie kolei w Generalnym Gubernatorstwie do deportacji Żydów, Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu Instytutu Pamięci Narodowej, t. 35 (1993), s W sprawie dokumentacji dotyczącej transportów do Sobiboru gromadzonej na tamtejszej stacji zeznawał Franciszek Parkoła, dyżurny ruchu w Sobiborze. Podał, że pociągi zagraniczne zaopatrzone były w listy transportowe, które oddawano na stacji, a on starał się przynajmniej niektóre z nich ukrywać pod szafą. W lipcu 1944 r. Niemcy ewakuowali go wraz z całym personelem kolejowym do Chełma. Po wojnie wrócił do Sobiboru, ale dokumentów już nie było. Jak pamiętał, dotyczyły one ok deportowanych. Transporty z okupowanej przez Niemców Francji zapowiadane były specjalnymi telegramami wysyłanymi przez niemiecką policję bezpieczeństwa w Paryżu do dowódców SS i policji w Krakowie i Lublinie. Zawierały one informacje o liczbie osób, dacie odprawienia pociągu oraz stacji końcowej. W przypadku dwóch transportów francuskich, dla których zachowane są takie dokumenty, na stację docelową wyznaczony został Chełm. W rzeczywistości miejscem przeznaczenia był Sobibór. Bundesarchiv. Außenstelle Ludwigsburg (dalej BArch) B 162/4429, Akta śledztwa w sprawie Kurta Bolendera i innych, Kopie telegramów dowódcy policji bezpieczeństwa w Paryżu, 23 III 1943 i 25 III 1943, k. 841, 843; tamże, B 162/4437, Akta śledztwa w sprawie Kurta Bolendera i innych, Zeznanie Franciszka Parkoły, 21 XI 1966, k W transporcie na furmankach przybyła do obozu w Sobiborze jedna z ocalonych, Zelda Metz, którą wraz z 800 innymi Żydami przywieziono w grudniu 1942 z obozu pracy w Stawie. Zeznanie Zeldy Metz, [w:] Dokumenty i materiały, t. 1, Obozy, oprac. N. Blumental, Łódź 1946, s. 208 (dokument nr 91). 20 Archiwum Państwowe w Lublinie (dalej APL), Gubernator Dystryktu Lubelskiego (dalej GDL), 893, Pismo niemieckiego starosty powiatowego w Puławach z 13 V 1942 r., k W dokumencie tym nie pada nazwa Sobibór, a używa się eufemizmu o przesiedleniu za Bug. Z całą pewnością wiadomo natomiast, że wszystkie transporty z terenu powiatu puławskiego zostały wysłane do Sobiboru. 22

7 Nowe ustalenia dotyczące liczby ofiar niemieckiego obozu zagłady terenu miał odejść już 30 marca 1942 r. Znalazło się w nim ponad 2000 osób pochodzących z Kazimierza Dolnego i Wąwolnicy, które przetrzymywano przez kilka dni w getcie w Opolu Lubelskim, a następnie popędzono do stacji kolejowej w Nałęczowie. W literaturze przedmiotu znaleźć można informację, że zostały wysłane do obozu zagłady w Bełżcu21. Istnieją jednak źródła wskazujące, że mogły być to pierwsze ofiary obozu w Sobiborze. W aktach Żydowskiej Samopomocy Społecznej zachowała się korespondencja dwóch osób niejakiej Langlebenowej, pochodzącej z Kazimierza Dolnego, oraz J. Listiga, szefa kazimierskiej Delegatury ŻSS, którzy próbowali nawiązać kontakt ze swoimi ziomkami wysiedlonymi z Kazimierza Dolnego w marcu 1942 r. W listach obydwoje wskazywali, że Żydzi kazimierscy mieli przebywać w okolicach Włodawy. Warto zacytować fragment rozpaczliwego listu Langlebenowej, poszukującej ojca, brata oraz męża: [ ] Tragedię jaką przeżywam trudno wypowiedzieć słowami. W jednej chwili O Boże! Jakie to straszne!! Straciłam sprzed oczu męża, ojca i brata. Stało się to 31 III b.r. z Kazimierza, Kreis Puławy, Distrikt Lublin. Wysiedlono Żydów, ale zamiast do innego miasta, wysłano do stacji Nałęczów, skąd dnia 1 IV, o godzinie 4 rano odjechali. Dnia 8 IV otrzymałam list. Stempel pocztowy był z 2 IV Krasnystaw. Treść listu była nerwowa. Konkretnie nie wiedzieli w jakim kierunku jadą, przypuszczalnie z tego, co słyszeli na stacjach, mieli się udać w okolice Włodawy. Mąż mój jako rzeźbiarz pracował przez cały czas wojny dla armii niemieckiej z wielkim uznaniem. Przeważnie były to pochwały pisemne od członków wyższej rangi, którzy spędzali czas odpoczynkowy wraz z wojskiem w Kazimierzu. Rozłąka jest dla mnie bardzo bolesna. O ile żyją są na pewno w jakimś obozie. Ale jak ich odszukać. [ ] Wierzę, że odszukanie będzie połączone z kosztami, a gdyby było połączone z większymi kosztami, nadwyrężę się, aby pokryć ich. Drodzy Zbawiciele zlitujcie się i odpiszcie zaraz czy można będzie coś poradzić?22. Odpowiedź z Prezydium ŻSS była negatywna. Instytucja ta nie znała miejsca pobytu deportowanych z Kazimierza Dolnego T. Berenstein, Martyrologia, opór i zagłada, s Autorka ta, umieszczając informację, że Żydzi kazimierscy i wąwolniccy zostali deportowani do Bełżca, oparła się na relacji ocalonego z Kazimierza Dolnego Bolesława (Cytryna) Zielińskiego. W rzeczywistości Zieliński podał, że Żydów kazimierskich na stacji w Nałęczowie załadowano do wagonów i wysłano w niewiadomym kierunku. AŻIH, 301/4420, Relacja Bolesława (Cytryna) Zielińskiego, k AŻIH, Żydowska Samopomoc Społeczna (dalej ŻSS), 211/456, List Langlebenowej do Prezydium ŻSS z 29 VI 1942 r., k Langlebenowa przebywała wówczas po drugiej stronie Wisły, w Janowcu, który należał do dystryktu radomskiego, i poszukiwała ojca Arona Lustiga, brata Szyję i męża Szymona Langlebena. Imię autorki listu jest nieznane. 23 Tamże, 211/54, Poszukiwanie krewnych. Odpowiedź Prezydium ŻSS do Langlebenowej z 14 VII 1942 r., k

8 Robert Kuwałek J. Listig był jednym z nielicznych Żydów kazimierskich, którzy pozostali w rodzinnym mieście po wysiedleniu. Znalazł się w tamtejszym obozie pracy i w kwietniu 1942 r., czyli zaraz po wysiedleniu, wysyłał do Prezydium ŻSS w Krakowie listy z informacją, że z obozu pracy w Krychowie koło Włodawy otrzymuje kartki pocztowe od niektórych swoich ziomków24. W tym czasie w Krychowie przebywał także przewodniczący Delegatury ŻSS w Wąwolnicy Majer Rochman. Chełmski Komitet Powiatowy ŻSS starał się w lipcu 1942 r. o przeniesienie go do obozu pracy w Stawie, ostatecznie Rochman został zwolniony z obozu i trafił do getta w Chełmie25. Obecność Żydów z Kazimierza Dolnego i Wąwolnicy w Krychowie wskazuje, że osoby z tych miejscowości prawdopodobnie zostały skierowane do Sobiboru, ale zdolnych do pracy wyselekcjonowano i odesłano do obozu pracy leżącego w pobliżu ośrodka zagłady. Byłby to więc pierwszy transport skierowany do sobiborskiego obozu śmierci. Nie jest do końca pewne, czy ponad 2000 (2400) Żydów, którzy znaleźli się w nim, zostało następnie uwzględnionych w statystyce starosty Brandta dotyczącej przesiedlenia z terenu całego powiatu. Wydaje się to prawdopodobne. Drugi dokument wytworzony przez instytucję niemiecką pochodzi z sierpnia. Jest to informacja wysłana przez starostę powiatowego w Radomiu, Rubehna, do kierownika Wydziału Ludności w Urzędzie Gubernatora Dystryktu Lubelskiego Hartiga. Starosta radomski potwierdzał, że 21 lipca 1942 r. 69 Żydów z Ryczywołu koło Radomia zostało deportowanych do Sobiboru26. Były to jedyne ofiary z dystryktu radomskiego, jakie trafiły do tego obozu. Dla powiatów dystryktu lubelskiego (były to powiaty: puławski; zamojski, w którym znalazł się przedwojenny powiat tomaszowski; krasnostawski; chełmski, do którego włączono przedwojenny powiat włodawski; hrubieszowski; bialski i część lubelskiego), z których wywożono Żydów do Sobiboru, posiadamy dane pochodzące z dokumentacji Żydowskiej Samopomocy Społecznej. Niestety, źródła tego rodzaju dla okresu od wiosny 1942 r. zachowały się w stanie fragmentarycznym. Nie dysponujemy też nimi dla wszystkich miejscowości z wymienionych 24 Tamże, 211/528, Akta Delegatury ŻSS w Kazimierzu Dolnym, List J. Listiga do Prezydium ŻSS w Krakowie z 9 IV 1942 r., k. 47; tamże, 211/54, Poszukiwanie krewnych, List J. Listiga do Prezydium ŻSS w Krakowie z 22 VI 1942 r., k Tamże, 211/294, Korespondencja pomiędzy Prezydium ŻSS w Krakowie i Komitetem Powiatowym ŻSS w Chełmie ws. zwolnienia z obozu Majera Rochmana, 6 VII 1942 r., k. 47 oraz List Majera Rochmana do Prezydium ŻSS w Krakowie, 26 VIII 1942 r., k Pismo niemieckiego starosty powiatowego w Radomiu do Hartiga, kierownika Wydziału Ludności w Urzędzie Gubernatora Dystryktu Lubelskiego, 4 VIII 1942 r., [w:] Dokumenty i materiały, s. 201 (dokument nr 89). 24

9 Nowe ustalenia dotyczące liczby ofiar niemieckiego obozu zagłady powiatów. Przykładem tego typu dokumentów są miesięczne sprawozdania Delegatur ŻSS z Włodawy i Białej Podlaskiej. Pierwsza deportacja z Włodawy 23 maja według danych miejscowej delegatury objęła około 2000 osób27. W większości byli to Żydzi z Mielca i Wiednia, przesiedleni w marcu i kwietniu do Włodawy. O kolejnych wywózkach do Sobiboru dokumenty ŻSS nie wspominają bezpośrednio, ale z zachowanej korespondencji można wywnioskować, że miały one miejsce. Przykładem może tu być zapis o ustaniu akcji dożywiania dzieci czy o przesiedleniach do Włodawy osób niezdolnych do pracy z terenu całego powiatu chełmskiego28. O deportacji z Białej Podlaskiej 11 czerwca także informowała tamtejsza Delegatura ŻSS: Potwierdzamy naszą telefoniczną rozmowę i donosimy, że w dniu dzisiejszym wyjechał koleją transport wysiedlonych w ilości ponad 3000 osób wszyscy z Białej Podlaskiej. Przewidziane dalsze wysyłki. Akcja obejmuje cały powiat 29. W dokumencie nie ma wzmianki o miejscu przeznaczenia tego transportu, jednakże z relacji ocalonych z Sobiboru wiadomo, że Żydzi z Białej Podlaskiej zostali wywiezieni do tego obozu zagłady. W większości dokumentów ŻSS z miejscowości na terenie dystryktu lubelskiego, z których wiosną i wczesnym latem 1942 r. zostały wysłane transporty do Sobiboru, nie ma informacji na ich temat. Zachowane dane statystyczne pochodzą sprzed akcji, najczęściej z przełomu 1941 i 1942 r. Po wysiedleniu Żydów korespondencja delegatur z Prezydium ŻSS w Krakowie najczęściej ustawała. Tak było w przypadku większości małych miejscowości na terenie powiatu puławskiego, krasnostawskiego, chełmskiego (poza Chełmem i Włodawą) czy zamojskiego. 27 AŻIH, ŻSS, 211/1113, Delegatura ŻSS we Włodawie, Sprawozdanie Delegatury za maj 1942 r., k. 43. W dokumencie znajduje się informacja: Ubyło około 2000 podopiecznych. 28 Tamże, Pismo Delegatury do Prezydium ŻSS w Krakowie, 2 VIII 1942 r., k. 67; tamże, Pismo Delegatury do Prezydium ŻSS w Krakowie, 2 X 1942 r., k. 80. W sierpniu 1942 r. odbyła się tzw. akcja dziecięca, podczas której do obozu zagłady w Sobiborze Niemcy deportowali ponad 1000 osób, przeważnie dzieci. Natomiast w październiku we Włodawie koncentrowano setki Żydów z terenu powiatu chełmskiego, których sukcesywnie w tym samym czasie wysyłano do Sobiboru. W dokumencie z 2 X jest mowa o przybyciu pierwszej grupy osób niezdolnych do pracy, która pochodziła z Sawina. Niestety, jest to ostatni zachowany dokument Delegatury ŻSS we Włodawie. W tym czasie Niemcy kierowali do Włodawy Żydów z innych miejscowości powiatu chełmskiego, np. z Woli Uhruskiej, Rudy Huty czy też samego Chełma. Większość z nich miała być według niemieckich kryteriów niezdolna do pracy. Nie wiadomo, ilu Żydów ostatecznie przesiedlono do Włodawy, a stamtąd do Sobiboru. Szacunki podawane przez ocalałych mówią o Żydów, którzy mieli przebywać wówczas we Włodawie. Ta liczba wydaje się jednak zawyżona. 29 AŻIH, ŻSS, 211/209, Delegatura ŻSS w Białej Podlaskiej, Pismo Delegatury do Prezydium ŻSS w Krakowie, 11 VI 1942 r., k. 17. W rzeczywistości deportacja objęła jedynie Białą Podlaską. Z niewiadomych przyczyn zaplanowane przez niemieckie władze cywilne dalsze wysiedlenia w powiecie bialskim zostały wstrzymane. 25

10 Robert Kuwałek Z niektórych miejsc raporty nadal wysyłano, jeśli pozostały w nich jakieś grupy Żydów lub przesiedlono tam Żydów zagranicznych (na przykład z Opola Lubelskiego w powiecie puławskim, gdzie po deportacji do Sobiboru Żydów polskich i austriackich skierowano ponad 2000 Żydów słowackich), ale nie informowano w nich o liczbie wywiezionych wcześniej osób. Cytowane dokumenty nie są jedynymi źródłami zawierającymi wzmianki zarówno o mających miejsce deportacjach, jak i o liczebności transportów. Uzupełniają je relacje znajdujące się w archiwum Ringelbluma, składane przez przybywających do getta warszawskiego uciekinierów z Lubelszczyzny. Niekiedy, na przykład w przypadku kilku miejscowości powiatu hrubieszowskiego Bełza, Uchań i Dubienki istnieje możliwość porównania ich z dokumentacją ŻSS30. Niestety, nie dysponujemy materiałem ŻSS dotyczącym samego Hrubieszowa, więc w tym wypadku musimy zdać się wyłącznie na wspomnienia świadków. W relacji Dychtermanowej, która sprawia wrażenie osoby dobrze rozeznanej w sytuacji być może wtajemniczył ją ktoś związany z Judenratem znajdują się informacje o liczbie osób wywiezionych z Hrubieszowa w poszczególnych transportach: 31 maja odprawiono stamtąd 2500 osób, następnego dnia przez Hrubieszów deportowano 3000 Żydów z Dubienki31, 2 czerwca 3000 osób z Bełza Na temat deportacji z terenu powiatu hrubieszowskiego w archiwum Ringelbluma znajduje się kilka relacji i wspomnień, jak np. dziennik Daniela Fligelmana, 28 V 22 VI 1942 r., AŻIH, Ringelblum, I/263; Hrubieszów i inne miasteczka w czasie akcji, 15 VI 1942 r., którego autorką prawdopodobnie była łączniczka Droru Fruma Płotnicka, tamże, I/811 (1130); Relacja Dawida Mandelbauma Hrubieszów, 10 VII 1942 r., tamże, I/810 (1129); Relacja pani Dychtermanowej Hrubieszów spichlerz Polski, 30 VI 1942 r., tamże, I/814 (1133); NN, Relacja Wiadomości o wydarzeniach w Hrubieszowskiem, 17 VII 1942 r., tamże, I/815 (1134). Relacja Dychtermanowej została opublikowana w: Życie i Zagłada w Hrubieszowie w oczach młodej warszawianki, oprac. A. Kopciowski, D. Libionka, Zagłada Żydów. Studia i Materiały, t. 3 (2007), s Zebrane relacje dotyczące akcji w Hrubieszowie i powiecie hrubieszowskim wydane zostały w szóstym tomie Archiwum Ringelbluma. Dokument nr 34, Relacja NN, Hrubieszów i inne miasteczka w czasie akcji; Dokument nr 36, List NN z 26 VI 1942 r., Relacja o przygotowaniach i przebiegu akcji likwidacyjnych w Hrubieszowie (31 V 9 VI 1942 r.), Bełzie (3 VI 1942 r.), Dubience (2 VI 1942 r.); Dokument nr 37, Relacja Dychtermanowej, Hrubieszów spichlerz Polski; Dokument nr 38, Relacja Dawida Mandelbauma, Hrubieszów; Dokument nr 39, Relacja NN, Wiadomości o wydarzeniach w Hrubieszowie, [w]: Archiwum Ringelbluma, t. 6, Generalne Gubernatorstwo. Relacje i dokumenty, oprac. A. Bańkowska, Warszawa 2012, s , W rzeczywistości z Dubienki wysiedlono wówczas ok Żydów. Na krótko przed deportacjami przebywało tam 2883 Żydów, w tym 843 przesiedleńców z Mielca. Po wywózce do Sobiboru pozostało 247 osób. AŻIH, ŻSS, 211/372, Pismo Delegatury ŻSS w Dubience do Prezydium ŻSS w Krakowie, 25 III 1942 r., k. 7; tamże, Sprawozdanie Delegatury ŻSS w Dubience za sierpień 1942 r., k Życie i Zagłada w Hrubieszowie, s Z dokumentów ŻSS wynika, że w transporcie tym wywieziono 2500 osób, w tym 1000 osób z Bełza i okolic. Pozostałych 1500 Żydów pochodziło 26

11 Nowe ustalenia dotyczące liczby ofiar niemieckiego obozu zagłady Kolejna akcja w tym mieście, którą opisała, odbyła się 7 czerwca. Podała, opierając się na informacjach uzyskanych od Polaków, z którymi podróżowała z Hrubieszowa do Warszawy, że wywieziono wówczas osób. Zapisała też, że tego dnia około 500 hrubieszowskich Żydów zostało rozstrzelanych przez Niemców na cmentarzu żydowskim33. Autorka relacji, podobnie jak zdecydowana większość Żydów przebywających wówczas w Hrubieszowie, nie miała pojęcia, dokąd kierowane są transporty. W czasie ostatniej deportacji z Hrubieszowa miejscowych Żydów dołączono prawdopodobnie do jednej z większych grup przypędzonych na tamtejszą stację z okolicznych miasteczek34. Należy przyjąć, że ostatni pociąg z powiatu hrubieszowskiego, który został skierowany do Sobiboru, odprawiono 10 czerwca. Znalazło się w nim 1650 Żydów z Uchań35. Z cytowanych materiałów wynika, że w dniach 31 maja 10 czerwca 1942 r. z całego powiatu hrubieszowskiego do obozu zagłady w Sobiborze zostało deportowanych około Żydów36. W każdym transporcie z tego terenu mogło być średnio 2500 osób. Rozbieżności pomiędzy dokumentami ŻSS a relacjami świadków są stosunkowo niewielkie. Znacznie większą trudność stanowi ustalenie liczby wywiezionych z tych miejscowości, dla których nie dysponujemy raportami ŻSS ani relacjami osób, z Hrubieszowa. Wśród wysiedlonych z Bełza znalazło się ok. 500 osób z Mielca, wcześniej osadzonych w Bełzie. W dokumencie stwierdzono, że był to drugi transport hrubieszowski. AŻIH, ŻSS, 211/198, Delegatura ŻSS w Bełzie, Pismo dr. Leona Taubego, przewodniczącego Delegatury w Bełzie do Prezydium ŻSS w Krakowie, 4 V 1942 r., k. 54; tamże, Notatka z rozmowy z Eliaszem Rubinem, kierownikiem Żydowskiej Służby Porządkowej w Bełzie, 21 VI 1942 r., k Życie i Zagłada w Hrubieszowie..., s Pomiędzy 2 a 7 czerwca trwała także akcja w Grabowcu oraz we wsiach na terenie powiatu hrubieszowskiego. Z Grabowca wysiedlonych zostało 950 osób. Przed deportacjami w Grabowcu i okolicach mieszkało 1808 Żydów (maj 1942 r.). W tej liczbie było także 600 osób, które przesiedlono z gmin Miączyn, Werbkowice i Mołodiatycze. Po zakończeniu akcji Niemcy zezwolili na powrót 858 osobom, zatrudnionym na terenie Grabowca. AŻIH, ŻSS, 211/427, Sprawozdanie Delegatury ŻSS w Grabowcu za maj 1942 r., k. 25; tamże, Sprawozdanie Delegatury ŻSS w Grabowcu za czerwiec 1942 r., k AŻIH, ŻSS, 211/1051, Pismo Delegatury ŻSS w Uchaniach do Prezydium ŻSS w Krakowie, 25 VIII 1942 r., k. 26. Część wysiedlonych (w dokumencie nie podano ich liczby) znalazła się w obozie pracy w Stawie, gdzie być może trafiła po selekcji na rampie w obozie zagłady w Sobiborze. Żydów z Uchań i Grabowca wywożono ze stacji kolejowej w Miączynie. Być może był to jeden wspólny transport, który sformowano w Miączynie po przypędzeniu ludzi z obydwu miejscowości. 36 W niektórych publikacjach można znaleźć informację, że z powiatu hrubieszowskiego na początku czerwca 1942 r. deportowanych zostało co najmniej lub osób, co miało stanowić 80% Żydów z tego terenu przeznaczonych do uśmiercenia. W tej liczbie z samego Hrubieszowa było ok osób (w tym przesiedleńcy z Mielca). B. Musiał, Deutsche Zivilverwaltung und Judenverfolgung im Generalgouvernement. Eine Fallstudie zum Distrikt Lublin , Wiesbaden 1999, s ; J. Schelvis, Vernichtungslager Sobibór, Hamburg Münster 2003, s

12 Robert Kuwałek którym udało się zbiec podczas akcji. Należy do nich miasto Chełm oraz mniejsze miasteczka i wsie położone wokół Chełma oraz Włodawy. Dokumentacja ŻSS zachowała się dla początku 1942 r. Jednak gdy rozpoczęły się deportacje, w wielu małych miejscowościach korespondencja lokalnych delegatur z Komitetem Powiatowym ŻSS w Chełmie oraz Prezydium w Krakowie ustawała. Przestano wysyłać wykazy statystyczne. Może to wskazywać na termin wysiedleń, jak na przykład w Wojsławicach pod Chełmem. Po maju 1942 r. z tego miasteczka nie docierały już żadne wiadomości37. W samym Chełmie Komitet Powiatowy i miejscowa Delegatura ŻSS funkcjonowały do wczesnej jesieni 1942 r. W zachowanych dokumentach trudno jednakże znaleźć informacje na temat liczby Żydów zabranych do obozu zagłady w Sobiborze. Pewne szacunki znajdują się jedynie w relacjach ocalonych. Na ich podstawie przyjmuje się, że podczas pierwszej akcji deportacyjnej, która miała miejsce w dniach maja, wywieziono około 4300 Żydów, w tym większość z 2000 przesiedlonych tam kilkanaście dni wcześniej Żydów słowackich38. Kolejna akcja nastąpiła w końcu czerwca lub na początku lipca, a jej ofiarą padło maksymalnie 600 osób, w tym bardzo wiele dzieci. Ludzi tych popędzono na piechotę do Włodawy i stamtąd wywieziono do Sobiboru Ostatnie pismo wojsławickiej Delegatury ŻSS do krakowskiego Prezydium przesłane zostało 30 IV 1942 r. Zawiera informację o osadzeniu 20 IV 209 spośród 1500 Żydów w obozie pracy. Żydzi wojsławiccy, którzy pozostali w swojej miejscowości, prawdopodobnie pod koniec maja zostali dołączeni do jednego z transportów chełmskich i deportowani do obozu zagłady w Sobiborze. Po 30 IV całkowicie ustała korespondencja wojsławickiej Delegatury ŻSS zarówno z Chełmem, jak i Krakowem, co może świadczyć o jej likwidacji na skutek wysiedlenia większości mieszkańców. Tatiana Berenstein podaje, że w Wojsławicach odbyły się dwie akcje jedna 22 V, w wyniku której część Żydów została zabrana do Chełma, i druga w październiku. W tekście nie podano nazwy obozu docelowego, w przypadku obydwu wysiedleń nie ma informacji o liczbie deportowanych. AŻIH, ŻSS, 211/1124, Pismo Delegatury ŻSS w Wojsławicach do Prezydium ŻSS w Krakowie, 30 IV 1942 r., k. 8; T. Berenstein, Martyrologia, opór i zagłada, s AŻIH, 301/2192, Relacja Gitli Libhaber, k. 5; Y. Groskop, Chelm at the Time of the Hitler Occupation, [w:] Yiskor Buch Chelm. Commemoration Book Chelm, red. M. Bakalczuk-Felin, Johannesburg 1954, za: [dostęp: 1 II 2013]; T. Berenstein, Martyrologia, opór i zagłada, s. 62; R. Kuwałek, Zagłada żydowskiego Chełma. Żydzi w Chełmie Lubelskim w latach Zarys problemu, [w:] Zagłada Żydów na polskiej prowincji, red. A. Sitarek, M. Trębacz, E. Wiatr, Łódź 2012, s W niektórych źródłach i publikacji Tatiany Berenstein znajduje się informacja, że akcja ta miała miejsce na przełomie lipca i sierpnia, a wysiedlonych popędzono najpierw na piechotę do Włodawy, a potem przewieziono do Sobiboru. Autorka podała także, że wówczas zabrano z Chełma 300 osób, co wydaje się zbyt niskim szacunkiem. Niestety, trudno dzisiaj wyjaśnić, z czego wynikają różnice w datowaniu. Można jedynie przypuszczać, że już w lipcu na trasie kolejowej Lublin Chełm Włodawa trwały prace remontowe, które uniemożliwiały wysyłanie transportów kolejowych. Bardziej logiczne wydaje się, że akcja ta mogła mieć miejsce jeszcze na 28

13 Nowe ustalenia dotyczące liczby ofiar niemieckiego obozu zagłady Maj i czerwiec to dwa najbardziej mordercze miesiące w historii ośrodka śmierci w Sobiborze. Oprócz Żydów polskich do obozu kierowano również Żydów austriackich, niemieckich, czeskich i słowackich. W czerwcu z samej tylko Słowacji przywieziono do Sobiboru 10 transportów. Niektóre z nich przechodziły wcześniej selekcje w Lublinie, gdzie wybierano zdolnych do pracy mężczyzn i kierowano do obozu koncentracyjnego na Majdanku40. Na podstawie szacunkowych danych można przyjąć, że w czerwcu w Sobiborze mogło zostać zamordowanych nawet ponad osób41. Osobne wyliczenia należy przeprowadzić dla miesiąca maja. Do Sobiboru, oprócz wspomnianych już wcześniej ponad Żydów z powiatu puławskiego, dotarły wtedy pociągi z deportowanymi z Zamościa i okolic oraz z powiatu krasnostawskiego. W trzech transportach zamojskich z 27 maja znalazło się 1500 Żydów z samego Zamościa oraz duża grupa osób z Komarowa i Tyszowiec, przypędzonych lub przywiezionych furmankami do Zamościa. Wśród nich było bardzo wielu Żydów z zagranicy. W kwietniu bowiem do Zamościa przesiedlono około 2000 Żydów czeskich i 1000 niemieckich. Część z nich wysłano do Komarowa i Tyszowiec42. W obu tych miejscowościach po akcji deportacyjnej przełomie czerwca i lipca. Jeden z ocalałych Żydów chełmskich krótko po wojnie zeznawał, że po akcji pod koniec maja w getcie panował spokój przez kolejne sześć tygodni. AŻIH, 301/4384, Relacja Abrama Cytryna, k. 3 4; T. Berenstein, Martyrologia, opór i zagłada, s Selekcję taką przeszło wtedy prawdopodobnie sześć lub siedem transportów ze Słowacji i ok mężczyzn, wybranych z tych transportów, zostało osadzonych w KL Lublin. T. Kranz, R. Kuwałek, B. Siwek-Ciupak, Odszyfrowane radiotelegramy ze stanami dziennymi obozu koncentracyjnego na Majdanku (styczeń 1942 styczeń 1943 r.), Zeszyty Majdanka, t. XXIV (2008), s ; R. Kuwałek, Deportations of Slovak Jews to the Sobibór death camp in the context of deportations to the Lublin district, [w:] Výskum a vzdelávanie o Holokauste v Strednej Europé. The research and education about the Holocaust in Central Europe, Bratislava 2012, s Oprócz transportów ze Słowacji w czerwcu do Sobiboru skierowano wspomnianych już Żydów z powiatu hrubieszowskiego oraz z Białej Podlaskiej. W tym samym czasie przybyły tu dwa transporty z Wiednia i przynajmniej trzy z Protektoratu Czech i Moraw (przez Theresienstadt). W czerwcu w obozie zginęli także Żydzi niemieccy przywiezieni z Hesji i z Frankfurtu nad Menem. Być może także na ten okres należy datować deportację dzieci żydowskich z Włodawy i Chełma, jeśli założy się, że od lipca 1942 r. obóz został zamknięty dla większych transportów. Na 6 VI datowany jest transport liczący osób, przeważnie Żydów czeskich i niemieckich, wysłany z Kraśniczyna w powiecie krasnostawskim. Być może dołączono do niego pewną grupę Żydów zagranicznych przebywających w getcie tranzytowym w Izbicy, gdzie mniej więcej w tym samym czasie (8 VI) odbyła się akcja. Nie wiadomo, ile osób w jej wyniku wysiedlono z miasteczka. T. Berenstein, Martyrologia, opór i zagłada, s. 70, 71; Zestawienie transportów z Wiednia i Niemiec: asp?county=germany [dostęp: 28 II 2013]; Zestawienie transportów z Protektoratu Czech i Moraw: [dostęp: 1 III 2013]. 42 A. Kopciowski, Zagłada Żydów w Zamościu, Lublin 2005, s

14 Robert Kuwałek w maju pozostało jeszcze wielu Żydów, a ostateczna likwidacja tych skupisk nastąpiła w październiku 1942 r. Izraelski badacz dziejów obozu zagłady Akcji Reinhardt Yitzhak Arad określa, że w maju z Zamościa i okolic wywieziono do Sobiboru około 5000 osób43. Niestety, Arad nie wspomina, na jakiej podstawie ustalił taką liczbę deportowanych. Wydaje się ona zbyt wysoka, jeśli przyjmie się, że akcja objęła przede wszystkim osoby starsze spośród Żydów zagranicznych oraz uznanych za niezdolnych do pracy Żydów polskich. Arad zawyża również liczby wysiedlonych z powiatu krasnostawskiego. Miejscem formowania transportów był Krasnystaw, na tamtejszą stację kolejową przypędzano Żydów z całego powiatu. W dniach maja Niemcy odprawili kilka pociągów deportacyjnych do Sobiboru, w których znaleźli się Żydzi z Krasnego stawu, Gorzkowa, Turobina, Żółkiewki, Wysokiego i Izbicy. Było w nich kilka osób, którym udało się przeżyć obóz zagłady. Po wojnie zeznawały zgodnie, że w maju do Sobiboru nie wywieziono wszystkich mieszkańców wymienionych miejscowości (oprócz Wysokiego) i że Niemcy pozostawili w nich Żydów posiadających stemple pracy w kenkartach. Według Szmula Lernera z całego powiatu krasnostawskiego do Sobiboru wywieziono około 5000 osób44. Należy uznać, że był on bliski prawdy liczbę deportowanych można oszacować na Żydów45. Od początku lipca w związku z pracami remontowymi na linii kolejowej Chełm Sobibór drogą tą nie przybywały transporty. Być może jeszcze na przełomie czerwca i lipca z położonych w pobliżu obozów pracy do Sobiboru kierowano mniejsze grupy ofiar, które wieziono na furmankach lub gnano pieszo. Na terenie obozu zagłady rozpoczęto w tym czasie budowę nowych, większych 43 Y. Arad, Belzec, Sobibor, Treblinka, s Oprócz Lernera do Sobiboru trafił także Icek Lichtman, podobnie jak Lerner pochodzący z Żółkiewki. Ten ocalony nie podał jednak, ile osób zostało wówczas deportowanych. W kwietniu 1943 r. do Sobiboru, przez Izbicę, został wywieziony Moszek Merenstein, pochodzący spod Gorzkowa. W powojennej relacji stwierdził, że w maju 1942 r. w Gorzkowie odbyła się akcja, ale Niemcy nie zabrali wówczas wszystkich Żydów. AŻIH, 301/104, Relacja Szmula Lernera i Estery Terner, k. 1; tamże, 301/1204, Relacja Icka Lichtmana, k. 1; tamże, 301/2785, Relacja Moszka Merensteina, k Według wspomnianego już Y. Arada z samego Krasnegostawu Niemcy mieli wywieźć ponad 3000 Żydów. Jest to szacunek zawyżony, gdyż przed wojną liczba żydowskich mieszkańców wynosiła 2100, a w chwili tworzenia getta wysiedlono z miasta znaczną część ludności żydowskiej. W maju 1942 r. mogło tu mieszkać Żydów. W publikacji Arada znajduje się informacja, że oprócz 3000 Żydów krasnostawskich deportacja objęła wówczas ponad 6000 Żydów z innych miejscowości powiatu. Musiałoby to oznaczać, że wysiedlono wtedy wszystkich Żydów z Gorzkowa, Turobina i Żółkiewki. O tym, że było inaczej, informowali w swoich relacjach ocaleni z tych miejscowości. Y. Arad, Belzec, Sobibor, Treblinka, s. 390; T. Berenstein, Martyrologia, opór i zagłada, s

15 Nowe ustalenia dotyczące liczby ofiar niemieckiego obozu zagłady komór gazowych. Jules Schelvis datuje konstrukcję nowych komór na okres pomiędzy czerwcem a wrześniem. Powołuje się on na powojenne zeznania Erwina Lamberta, esesmana, któremu powierzono budowę nowej instalacji do gazowania. Wynika z nich, że w czasie tych robót do obozu nie przybywały żadne transporty46. Informacja ta jest bardzo ważna dla ustalenia liczby ofiar w ośrodku śmierci w Sobiborze. Na okres lipiec wrzesień przypada największa fala deportacji Żydów w Generalnym Gubernatorstwie do obozów zagłady w Bełżcu i Treblince. Każdy transport liczył średnio ponad 5000 osób. Tylko w obozie zagłady w Bełżcu w sierpniu Niemcy zamordowali ponad Żydów47. Do Treblinki kierowano wielkie transporty z getta warszawskiego i z dystryktu radomskiego. Można stwierdzić, że latem 1942 r. obóz zagłady w Sobiborze nie funkcjonował prawie w ogóle, głównie z powodów komunikacyjnych i budowlanych. Wyjątkiem była tzw. akcja dziecięca we Włodawie 7 sierpnia, kiedy Niemcy wywieźli do Sobiboru 1500 Żydów włodawskich, w tym 107 dzieci, które nakazano wcześniej przyprowadzić na stadion miejski lipca, o czym już wspomniałem, przywieziono do Sobiboru 69 Żydów z Ryczywołu koło Radomia. Ten niewielki transport jest zagadkowy, ponieważ latem i jesienią 1942 r. Żydów z dystryktu radomskiego wysyłano do obozu zagłady w Treblince. Nie można ustalić, czy deportowani z Ryczywołu zostali przewiezieni do Sobiboru ciężarówkami czy też pociągiem. Wydaje się, że organizacja transportu kolejowego dla tak niedużej grupy byłaby nieopłacalna. Co prawda według planów niemieckich Żydzi z dystryktu radomskiego mieli zostać skierowani do obozu zagłady w Sobiborze, ale mogło to nastąpić dopiero po odblokowaniu linii kolejowej na trasie Lublin Chełm Sobibór, po 1 listopada. Zakładano, że z dystryktu radomskiego do Sobiboru będzie wówczas wysyłany jeden transport dziennie49. Te zamierzenia nie zostały zrealizowane J. Schelvis, Sobibor, s R. Kuwałek, Obóz zagłady w Bełżcu, Lublin 2010, s Niemcy nakazali przyprowadzić wszystkie dzieci do lat 14, ale wielu rodziców nie wykonało tego rozkazu. Do transportu dołączono wówczas osoby starsze. Według dokumentów ŻSS w lipcu 1942 r. we Włodawie mieszkało 438 dzieci do lat 12. AŻIH, ŻSS, 211/1113, Pismo Delegatury ŻSS we Włodawie do Prezydium ŻSS w Krakowie, 1 VII 1942 r., k. 52; AŻIH, 301/2202, Relacja Motla Rabinowicza, k BArch 208 AR-Z 252/1959, Akta śledztwa przeciwko Josefowi Oberhauserowi i innym, t. 1, Sprawozdanie z konferencji o ewakuacji Żydów w Generalnym Gubernatorstwie, IX 1942 r., k Żydów z Ryczywołu było pierwszymi ofiarami deportacji z dystryktu radomskiego do obozu zagłady. Być może niemieckie władze cywilne i policyjne w tym dystrykcie planowały wysłanie następnych transportów do ośrodków śmierci na Lubelszczyźnie, przede wszystkim do Sobiboru, ale ze względu na prace budowlane na linii kolejowej prowadzącej do Sobiboru zrezygnowano z tego pomysłu. 5 VIII 1942 r. rozpoczęły się akcje w Rado miu i od tego momentu wszystkie 31

16 Robert Kuwałek Nowa fala deportacji do obozu zagłady w Sobiborze rozpoczęła się w październiku. W tym okresie nie nadchodziły już transporty z zagranicy, przywożono natomiast Żydów z powiatów chełmskiego, łącznie z Włodawą, hrubieszowskiego i krasnostawskiego. Razem z Żydami polskimi w pociągach byli Żydzi zagraniczni, deportowani do dystryktu lubelskiego kilka miesięcy wcześniej. Tak było chociażby w przypadku transportów z Rejowca i Izbicy51. Niestety, w kwestii jesiennych wywózek do Sobiboru zdani jesteśmy tylko na szacunki opierające się na informacjach podawanych przez świadków i ocalonych. Nie zachowały się bowiem praktycznie żadne niemieckie ani żydowskie dane statystyczne pochodzące z tego okresu. Prawdopodobnie w tym czasie do Sobiboru zaczęły napływać transporty z powiatów lubelskiego i krasnostawskiego, a następnie chełmskiego i hrubieszowskiego. W listopadzie i grudniu oprócz Żydów z gett przywożono także większe grupy więźniów z obozów pracy położonych w okolicach Sobiboru. W obozach tych znajdowali się także Żydzi zagraniczni, którzy jeszcze wiosną i latem zostali wyselekcjonowani na rampie w Sobiborze jako zdolni do pracy. Więźniów tych, w wielu wypadkach, gromadzono przed deportacją albo w getcie we Włodawie, albo w obozie pracy w Krychowie koło Hańska52. transporty z dystryktu radomskiego były kierowane do Treblinki. W dwóch niemieckich pracach dotyczących nazistowskiej polityki okupacyjnej w dystrykcie radomskim nie ma wyjaśnienia, dlaczego ta mała grupa Żydów została skierowana właśnie do Sobiboru. R. Seidel, Deutsche Besatzungspolitik in Polen. Der Distrikt Radom , Paderborn München Wien Zürich 2006, s. 300; J.A. Młynarczyk, Judenmord in Zentralpolen. Der Distrikt Radom im Generalgouvernement , Darmstadt 2007, s Do dziś nie wiadomo, dokąd zostali deportowani Żydzi słowaccy, których w maju przesiedlono do Opola Lubelskiego i Końskowoli. W tej ostatniej miejscowości starszych i chorych osoby uznane za niezdolne do transportu rozstrzelano na miejscu, zdolni do pracy trafili do obozu koncentracyjnego na Majdanku. Żydzi przebywający w getcie w Opolu Lubelskim, nadający się do pracy w ocenie Niemców, zostali przewiezieni do obozu pracy w Poniatowej, a resztę pognano na stację kolejową w Nałęczowie. Być może trafili do obozu zagłady w Sobiborze. Jednakże mogli oni zostać deportowani także do Treblinki, podobnie jak Żydzi słowaccy przebywający od maja 1942 r. w Dęblinie-Irenie. J. Hlavinka, The Holocaust in Slovakia: The Story of the Jews of Medzilaborce District, Budmerice 2011, s ; R. Kuwałek, Deportations of Slovak Jews, s X 1942 r. 500 żydowskich więźniów z Krychowa, z których większość stanowili Żydzi zagraniczni, wyselekcjonowani jeszcze w czerwcu 1942 r. na rampie w Sobiborze, przewieziono do Włodawy, a stamtąd wraz z innymi trafili oni ponownie do obozu zagłady. Miesiąc później, 14 XI, do Krychowa przeniesiono więźniów z obozów w Hańsku i Ujazdowie. Według ocalałego z obozu w Krychowie Z. Krawczaka w grudniu blisko 800 więźniów z Krychowa oraz innych obozów wywieziono do Sobiboru. Prawdopodobnie transport ten mógł zostać wysłany do ośrodka zagłady jeszcze pod koniec listopada 1942 r. Archiwum Yad Vashem (dalej AYV), 033/425, Z. Krawczak, Relacja świadka, k

17 Nowe ustalenia dotyczące liczby ofiar niemieckiego obozu zagłady Miejscem koncentracji Żydów z powiatu lubelskiego było getto w Piaskach i to głównie stąd kierowano transporty do Sobiboru. Do Piask przesiedlono Żydów ze wsi, częściowo z getta szczątkowego na Majdanie Tatarskim w Lublinie oraz według trudnych do zweryfikowania pogłosek mieszkańców Bychawy i Bełżyc. Żydzi z tych miejscowości mogli bowiem zostać zabrani bezpośrednio do Sobiboru lub Bełżca53. Część mieszkańców getta w Piaskach została wysłana do obozu koncentracyjnego na Majdanku54, co komplikuje dokładne ustalenie liczby Żydów deportowanych do Sobiboru. Akcja w Piaskach nastąpiła 5 listopada 1943 r. Tego dnia Niemcy wyprowadzili z getta osób, które pognano na stację kolejową w Trawnikach. Dołączono je do transportu, w którym znajdowali się już Żydzi z Izbicy. Z Trawnik wywieziono wszystkich do obozu zagłady w Sobiborze Większą część Żydów bychawskich i bełżyckich, ok osób (7000 według relacji Jankiela Grynberga, członka Judenratu w Piotrowicach koło Lublina, skąd Żydzi także mieli się udać do Bełżyc) załadowano 13 X 1942 r. do jednego pociągu na stacji kolejowej w Niedrzwicy Dużej koło Bełżyc. Pogłoski krążące po ich wywózce wśród pozostałych w Bełżycach Żydów mówiły, że zostali oni przeniesieni do Piask (informację taką podał wspomniany Jankiel Grynberg, który miał się o tym dowiedzieć od prezesa Judenratu w Bychawie). Inne powtarzały informację o deportacji do nieokreślonego obozu zagłady. Przybycie tak dużej grupy przesiedleńców do niewielkiego getta w Piaskach prawdopodobnie miałoby odzwierciedlenie w zachowanych relacjach z tej miejscowości. Tamtejsze getto i tak było przeludnione, a wtłoczenie do niego kolejnych kilku tysięcy Żydów z pewnością zostałoby zauważone. Niestety, we wspomnieniach nie ma na ten temat żadnej wzmianki. W Muzeum Miejscu Pamięci w Bełżcu znajduje się informacja, że transport ten został przywieziony właśnie do obozu zagłady w Bełżcu. Natomiast Muzeum Byłego Hitlerowskiego Obozu Zagłady w Sobiborze podaje, że Żydzi bełżyccy zostali skierowani do Sobiboru. Co interesujące, w powojennych niemieckich zestawieniach deportacji do Sobiboru, które przygotowywano na potrzeby procesu sądowego przeciwko byłym członkom załogi SS z tego obozu, nie figuruje transport z Bełżyc. AŻIH, 301/4402, Relacja Jankiela Grynberga, k. 1; Sobibór. Ein NS-Vernichtungslager im Rahmen der Aktion Reinhard. Eine dokumentarische Sammlung. Zsgest. von T. Friedman, Hajfa 1998, s. 61b; R. Kuwałek, Gmina Niedrzwica Duża pod okupacją hitlerowską, [w:] Niedrzwica w XIX i XX wieku, red. K. Gębura, Niedrzwica Duża 2000, s Żydów przywożonych z Piask rejestrowano w KL Lublin przynajmniej dwukrotnie, 13 i 28 X 1942 r. Były to grupy liczące po kilkaset osób, wśród których znajdowali się Żydzi pochodzący z Bychawy, Bełżyc, Lublina, samych Piask, a także Żydzi z zagranicy przebywający od wiosny 1942 r. w getcie w Piaskach. T. Kranz, R. Kuwałek, B. Siwek-Ciupak, Odszyfrowane radiotelegramy, s K. Ticho, My Legacy. Holocaust, History and Unfinished Task of Pope John Paul II, Włodawa 2008, s Autor tych wspomnień, czeski Żyd ocalony z Sobiboru, wiosną 1942 r. przesiedlony wraz z rodziną do getta tranzytowego w Piaskach, do momentu deportacji pracował w gospodarstwie rolnym we wsi Siedliszczki. Do getta powrócił pod koniec października. Być może nie wiedział o wcześniejszych akcjach. Wydaje się, że podana przez niego liczba ok osób zabranych podczas opisywanej przez niego deportacji jest nieco za niska, jeśli zważy się, że w Piaskach mieli znajdować się Żydzi z całego powiatu lubelskiego. Wiadomo, że pewna grupa Żydów pozostała w Piaskach, ukrywając się w getcie. Większość z nich rozstrzelano później na terenie 33

18 Robert Kuwałek Ustalenie dokładnej liczby deportowanych z Piask do Sobiboru jest niełatwe z jeszcze jednego powodu. Dla akcji przeprowadzanych przez Niemców w tym okresie w praktycznie każdym skupisku na Lubelszczyźnie charakterystyczne było to, że wysiedlenia trwały kilka lub kilkanaście dni i nie wiadomo, czy w tym okresie formowano jeden transport, czy było ich kilka. Na przykład z Izbicy, która była największym gettem tranzytowym w dystrykcie lubelskim, pociągi z deportowanymi kierowano w tym czasie zarówno do obozu zagłady w Bełżcu, jak i w Sobiborze. Jeden z nich odszedł z Izbicy 2 listopada i znalazło się w nim 1750 osób56. Ustalenie wielkości pozostałych transportów nastręcza trudności, ale z pewnością można stwierdzić, że liczba wszystkich deportowanych nie przekroczyła Pod koniec października wywieziono do Sobiboru kolejne grupy Żydów z powiatu hrubieszowskiego, gdzie po czerwcowych wysiedleniach pozostało osób57. Jesienna akcja w Hrubieszowie miała bardzo brutalny przebieg. Wiele osób zostało rozstrzelanych na miejscowym cmentarzu żydowskim58. Nie wiadomo, czy podobnie jak w czerwcu spędzano do Hrubieszowa Żydów z okolic. Być może w niektórych miejscowościach, zwłaszcza tych bardziej oddalonych od linii kolejowej, rozstrzeliwano ich na miejscu59. W samym Hrubieszowie Niemcy pozostawili przy życiu prawdopodobnie osób, które ulokowano w obozie pracy na terenie dawnego getta. Można zatem przyjąć, że do Sobiboru wywieziono około 2000 osób. W tym samym czasie rozpoczęły się też akcje deportacyjne w Chełmie. 26 i 27 października (w niektórych źródłach można znaleźć informację, że akcja ta odbyła się 27 i 28 października) wysiedlono około Żydów. Ludzi tych popędzono pieszo do Włodawy, a stamtąd wywieziono ich do Sobiboru. Wśród deportowanych było wiele osób starszych, w tym rodziny członków Rady Żydowskiej60. Ostatnia akcja likwidacyjna nastąpiła w dniach 6 15 listopada. Była cmentarza żydowskiego. Według szacunków miało to być ok osób. Na podstawie innych źródeł wiadomo także, że 25 X w Piaskach miała miejsce akcja, w wyniku której część Żydów została zabrana do obozu koncentracyjnego na Majdanku, a część Niemcy pognali do Trawnik. Stamtąd właśnie odchodziły transporty do Sobiboru. AŻIH, 301/1815, Relacja Ety Bryfman. 56 Sobibór. Ein NS-Vernichtungslager, s. 61b. 57 Przed akcją czerwcową na terenie powiatu hrubieszowskiego mieszkało Żydów. B. Musiał, Deutsche Zivilverwaltung, s Rozstrzeliwano wówczas osoby, który próbowały się ukrywać na terenie getta, oraz ludzi starszych. H. Orenstein, I Shall Live. Surviving the Holocaust , Oxford 1988, s Tak było chociażby w Dubience. Natomiast w przypadku Grabowca można znaleźć informację, że pozostałych tam Żydów wywieziono do obozu zagłady. T. Berenstein, Martyrologia, opór i zagłada, s AŻIH, 301/4384, Relacja Abrama Cytryna, k. 5 6; tamże, 301/5373, Zeznanie Srula Jankiela Fajgenbauma, k

19 Nowe ustalenia dotyczące liczby ofiar niemieckiego obozu zagłady to prawdopodobnie najbardziej brutalna deportacja, jaką Niemcy zorganizowali w tym mieście. Bardzo wielu Żydów, którzy nie wierzyli już w przesiedlenie na Wschód, ukryło się w specjalnie przygotowanych schronach, a także w słynnych chełmskich podziemiach kredowych. Przeszukujący dzielnicę żydowską Niemcy mordowali ludzi w kryjówkach i na punkcie zbornym, gdzie formowano transport do Sobiboru. Trudno dzisiaj ustalić, jak wiele osób zostało wówczas zastrzelonych na miejscu61. W przypadku tej akcji możemy jedynie ostrożnie szacować, że do obozu zagłady w Sobiborze mogło zostać wywiezionych około 2000 osób. W mieście pozostało jeszcze ponad 1000 ludzi, których Niemcy skoszarowali w kilku obozach pracy. Wywieziono ich do Sobiboru lub zamordowano na miejscu w 1943 r. Równocześnie z akcjami w Chełmie trwały także deportacje z Włodawy. Jak już wcześniej wspomniałem, miasto to stało się miejscem koncentracji Żydów niezdolnych do pracy z niemal całego powiatu. Przywożono ich nie tylko z poszczególnych miejscowości, ale także z obozów pracy położonych wokół Włodawy i Sobiboru62. Według relacji ocalonych 24 października Niemcy zorganizowali największą akcję deportacyjną we Włodawie. Ludzi zgromadzono najpierw na stadionie sportowym, gdzie odbyła się selekcja, a następnie popędzono ich do stacji Orchówek, gdzie już czekali na transport Żydzi przyprowadzeni z Chełma63. Stamtąd wszystkich wywieziono do obozu zagłady w Sobiborze. Według niemieckich ustaleń procesowych wielka akcja we Włodawie, jak nazwali ją sami świadkowie, pochłonęła około 5400 ofiar spośród Żydów miejscowych oraz przypędzonych z okolicznych miejscowości64. Na przełomie października i listopada miała się tam odbyć jeszcze jedna akcja, mniejsza niż poprzednio, podczas której Niemcy wywieźli przez Orchówek do Sobiboru co najmniej 500 osób Tamże, 301/2192, Relacja Gitli Libhaber, k. 6; tamże, 302/119, Wspomnienia Aurelii Jaworskiej, k. 35; R. Kuwałek, Zagłada żydowskiego Chełma, s Koncentrowanych we Włodawie Żydów, polskich i zagranicznych, umieszczano przy ul. Jatkowej na terenie getta. 63 Data 24 X 1942 r. podana została w relacjach dwóch ocalonych z Włodawy, natomiast, jak pamiętali Żydzi chełmscy, przesiedlenie z Chełma do Włodawy miało nastąpić 2 3 dni później. AŻIH, 301/2202, Relacja Motla Rabinowicza, k. 7 8; tamże, 301/2766, Relacja Leona Lembergera, k. 2. Według autora pierwszej relacji na stadionie sportowym miało się stawić nawet do osób, co wydaje się mało prawdopodobne. 64 BArch II 208 AR 643/71, Akta śledztwa przeciwko Karlowi Streibelowi, Michaelowi Janczakowi, Erwinowi Mittrachowi i innym, t. 4, k Podczas akcji Bernhard Falkenberg oraz Holtzheimer, niemieccy przedsiębiorcy z Włodawy, wybierali na stadionie i na stacji w Orchówku swoich robotników oraz ich krewnych. Uratowano wówczas kilkaset osób. 65 Tamże, k Być może właśnie wtedy Żydzi włodawscy zostali dołączeni do większego transportu Żydów przypędzonych wcześniej z Chełma. 35

20 Robert Kuwałek Na przełomie października i listopada 1942 r. zorganizowano ostatnie duże deportacje do ośrodka śmierci w Sobiborze. Zestawienie liczby ofiar obozów zagłady Akcji Reinhardt, w tym Sobiboru, za 1942 r. zawiera telegram Höflego zdekodowana przez wywiad brytyjski wiadomość radiowa przesłana ze sztabu Akcji Reinhardt w Lublinie do Berlina. Niestety, jak już wspomniałem, dokument ten bywa błędnie interpretowany w najnowszych polskich pracach66. Zgodnie z tym zapisem do obozu zagłady w Sobiborze na przestrzeni 1942 r. deportowano osób67. Podaje on też liczbę Żydów wywiezionych do poszczególnych obozów w drugiej połowie grudnia 1942 r. Do Sobiboru miało przybyć w tym okresie 515 osób68. Być może była to grupa więźniów z obozu pracy w Stawie. W transporcie tym znalazły się cztery kobiety, które przeżyły pobyt w Sobiborze udało im się uciec w czasie powstania i doczekać w kryjówkach lub na aryjskich papierach do końca wojny. Były to Zelda Metz, Estera Raab, Hella Fellenbaum-Weiss oraz Regina Zieliński. Według relacji Metz grupa ze Stawu została przetransportowana do obozu furmankami i liczyła 800 osób69. Należy 66 W pracy M. Bema można przeczytać o dużych transportach z Białej Podlaskiej (3000 osób) czy Dębicy (aż 6000 osób). Tymczasem w grudniu 1942 r. w Białej Podlaskiej nie istniało już getto, ponieważ w październiku pozostali w tym mieście Żydzi zostali deportowani do obozu zagłady w Treblince, podobnie jak większość Żydów zamieszkujących tereny lubelskiej części Podlasia. Jedyny transport z Białej Podlaskiej do Sobiboru został wysłany w czerwcu, o czym już wspomniano. W przypadku Dębicy druga, ostateczna akcja deportacyjna miała miejsce w dniach XI osób wywieziono wówczas do Bełżca, zaś kilkaset rozstrzelano na miejscu. Piszący te słowa musi przyznać, że przeoczył ten transport w wykazie deportacji do Bełżca. W grudniu z dystryktu krakowskiego nie kierowano już Żydów do obozów zagłady. Podstawowym błędem w interpretacji telegramu Höflego jest założenie przez M. Bema, że liczba, która figuruje w tym dokumencie, dotyczy tylko Żydów polskich, a nie wszystkich deportowanych do Sobiboru w 1942 r. Szacunki strat, które na podstawie tego źródła dokonano już dla obozu zagłady w Bełżcu oraz obozu koncentracyjnego na Majdanku, uwzględniają także transporty Żydów zagranicznych, których wysłano do tych obozów. Nie inaczej było też w przypadku Sobiboru. AŻIH, 301/1772, Relacja Frydy Berger, k. 3 4; tamże, 301/4562, Kwestionariusz informacyjny dotyczący Dębicy spisany przez Komitet Żydowski w Dębicy, k. 2; T. Kranz, Zagłada Żydów w obozie koncentracyjnym na Majdanku, Lublin 2007, s ; M. Bem, Sobibór. Niemiecki ośrodek, s S. Tyas, Brytyjska Intelligence Service, s Tamże. Oba telegramy zostały wysłane przez Höflego 11 I 1943 r. Raport z informacją o deportacji 515 Żydów do Sobiboru do 31 XII 1942 r. nie obejmuje osób, które trafiły tam na początku tego miesiąca. Jednakże należy założyć, że wspomniana grupa została włączona do ogólnej liczby ponad osób zamordowanych w Sobiborze do końca roku Zelda Metz nie podała dokładnej daty deportacji ze Stawu, Regina Zieliński wymieniła 20 XII. Nie podała liczebności transportu, lecz w obozie miało przebywać 700 osób. Takie rozbieżności w liczbach podawanych przez ocalonych nie są niczym zaskakującym. Należy przypuszczać, że obie autorki wspomnień nie znały dokładnych danych. Zieliński wspomniała przy tym, że w trakcie pobytu w Stawie, jeszcze przed ostateczną deportacją, odbyła się selekcja i zabrano stamtąd dzieci oraz osoby chore, więc liczba wywiezionych do Sobiboru musiała być mniejsza. Niestety, M. Bem 36

8 grudnia 1941 roku do niemieckiego ośrodka zagłady w Kulmhof (Chełmno nad Nerem) przybył pierwszy transport więźniów.

8 grudnia 1941 roku do niemieckiego ośrodka zagłady w Kulmhof (Chełmno nad Nerem) przybył pierwszy transport więźniów. Pamięć.pl - portal edukacyjny IPN Źródło: http://www.pamiec.pl/pa/kalendarium-1/13081,8-grudnia-1941-roku-do-niemieckiego-osrodka-zaglady-w-kulmhof-chelmnonad-nerem-.html Wygenerowano: Wtorek, 5 lipca

Bardziej szczegółowo

Struktura narodowościowa ludności Polski, Wolnego Miasta Gdańska oraz wschodnich obszarów Niemiec w latach 1931-1939

Struktura narodowościowa ludności Polski, Wolnego Miasta Gdańska oraz wschodnich obszarów Niemiec w latach 1931-1939 Spis treści str. 10 str. 12.12 str. 20 sir. 21 Wprowadzenie Wstęp Struktura narodowościowa ludności Polski, Wolnego Miasta Gdańska oraz wschodnich obszarów Niemiec w latach 1931-1939 Struktura narodowościowa

Bardziej szczegółowo

OFERTA WYDAWNICZA PAŃSTWOWEGO MUZEUM NA MAJDANKU

OFERTA WYDAWNICZA PAŃSTWOWEGO MUZEUM NA MAJDANKU OFERTA WYDAWNICZA PAŃSTWOWEGO MUZEUM NA MAJDANKU Obóz zagłady w Bełżcu w relacjach ocalonych i zeznaniach polskich świadków, red. Dariusz Libionka, Lublin 2013, 272 s., cena: 30,00 zł Publikacja jest pierwszym

Bardziej szczegółowo

Geneza holocaustu. Przygotowywanie Żydów do wywozu do obozu zagłady

Geneza holocaustu. Przygotowywanie Żydów do wywozu do obozu zagłady 1 Geneza holocaustu W ramach Szkoły Dialogu nauczyciele z ZS-P w Dobrej znacznie wybiegają ponad podstawę programową i próbują uczniom przybliżyć dramat narodu żydowskiego podczas II wojny światowej. Szeroko

Bardziej szczegółowo

Co wiemy o Treblince? Stan badań

Co wiemy o Treblince? Stan badań Co wiemy o Treblince? Stan badań What Do We Know About Treblinka? The Current State of Research Redakcja: Edward Kopówka Edited by: Edward Kopówka Referaty wygłoszone podczas I Konferencji Naukowej w Muzeum

Bardziej szczegółowo

Dostarczenie uczniom wiedzy na temat kultury żydowskiej Przekazanie wiedzy na temat Holocaustu

Dostarczenie uczniom wiedzy na temat kultury żydowskiej Przekazanie wiedzy na temat Holocaustu Dostarczenie uczniom wiedzy na temat kultury żydowskiej Przekazanie wiedzy na temat Holocaustu Uczestniczyliśmy w dodatkowych zajęciach na temat historii i kultury Żydów. Wzięliśmy udział w obchodach Międzynarodowego

Bardziej szczegółowo

Zabytkowy Aron ha-kodesz w synagodze w Szczekocinach, b.d. [ze zbiorów AP w Kielcach].

Zabytkowy Aron ha-kodesz w synagodze w Szczekocinach, b.d. [ze zbiorów AP w Kielcach]. Zabytkowy Aron ha-kodesz w synagodze w Szczekocinach, b.d. [ze zbiorów AP w Kielcach]. Chłopcy pochodzenia żydowskiego w Szydłowcu, b.d. [ze zbiorów IPN]. Mężczyzna ubrany w żydowski strój modlitewny,

Bardziej szczegółowo

Świadectwo urodzenia Jakuba Szlomo Bytmana, okres międzywojenny (na górze) oraz strona tytułowa dziennika z Lublina Lubliner Tugblat.

Świadectwo urodzenia Jakuba Szlomo Bytmana, okres międzywojenny (na górze) oraz strona tytułowa dziennika z Lublina Lubliner Tugblat. Życie za życie Źródło: http://www.zyciezazycie.pl/zyz/endlsung-der-judenfrag/teka-edukacyjna-zaglad-3/1898,teka-edukacyjna-quotzaglada-zydow -Polskichquot-Materialy-ikonograficzne.html Wygenerowano: Poniedziałek,

Bardziej szczegółowo

Kroki prowadzące do zorganizowanego ludobójstwa:

Kroki prowadzące do zorganizowanego ludobójstwa: Holocaust Holocaust Holocaust, (całopalenie - termin angielski, pochodzący z kościelnej łaciny holocaustum, z gr. holo-kautóo - spalam ofiarę w całości), spolszczenie: Holokaust określenie stosowane do

Bardziej szczegółowo

Aktualna sytuacja na lokalnym rynku pracy powiatu tomaszowskiego wg stanu na dzień 31 lipca 2015 r.

Aktualna sytuacja na lokalnym rynku pracy powiatu tomaszowskiego wg stanu na dzień 31 lipca 2015 r. Aktualna sytuacja na lokalnym rynku pracy powiatu tomaszowskiego wg stanu na dzień 31 lipca 215 r. Poziom i stopa bezrobocia Na koniec lipca 215 r. w Powiatowym Urzędzie Pracy w Tomaszowie Lubelskim zarejestrowanych

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI HISTORII DLA UCZNIÓW SZKOŁY PONADGIMNAZJALNEJ

SCENARIUSZ LEKCJI HISTORII DLA UCZNIÓW SZKOŁY PONADGIMNAZJALNEJ Parys J., Scenariusz lekcji historii dla uczniów szkoły ponadgimnazjalnej nt.: Początek końca... Los ludności żydowskiej w pierwszych miesiącach niemieckiej okupacji Tarnowa w: Tarnowskie Studia Historyczne,

Bardziej szczegółowo

Aktualna sytuacja na lokalnym rynku pracy powiatu tomaszowskiego wg stanu na dzień 31 października 2015 r.

Aktualna sytuacja na lokalnym rynku pracy powiatu tomaszowskiego wg stanu na dzień 31 października 2015 r. Aktualna sytuacja na lokalnym rynku pracy powiatu tomaszowskiego wg stanu na dzień 31 października 215 r. Poziom i stopa bezrobocia Na koniec października 215 r. w Powiatowym Urzędzie Pracy w Tomaszowie

Bardziej szczegółowo

1. Meldunek w sprawie sytuacji ukraiñskiej z terenu Obszaru Lwów Armii Krajowej z 18 VII 1942 r. dotycz¹cy sytuacji wewnêtrznej na Wo³yniu z

1. Meldunek w sprawie sytuacji ukraiñskiej z terenu Obszaru Lwów Armii Krajowej z 18 VII 1942 r. dotycz¹cy sytuacji wewnêtrznej na Wo³yniu z 1. Meldunek w sprawie sytuacji ukraiñskiej z terenu Obszaru Lwów Armii Krajowej z 18 VII 1942 r. dotycz¹cy sytuacji wewnêtrznej na Wo³yniu z charakterystyk¹ t³a ogólnego wypadków 2. Opracowanie GroŸba

Bardziej szczegółowo

ŻYDZI LUBELSCY W OBOZIE KONCENTRACYJNYM NA MAJDANKU

ŻYDZI LUBELSCY W OBOZIE KONCENTRACYJNYM NA MAJDANKU Zeszyty Majdanka 2003, t. XXII ROBERT KUWAŁEK ŻYDZI LUBELSCY W OBOZIE KONCENTRACYJNYM NA MAJDANKU Problematyka zagłady Żydów lubelskich coraz częściej staje się tematem interesującym dla wielu historyków.

Bardziej szczegółowo

Małgorzata Grabowska Katarzyna Panius Łukasz Kępski Malte Mansholt. Potulice jedno miejsce, dwie pamięci. Przewodnik po Miejscu Pamięci Potulice

Małgorzata Grabowska Katarzyna Panius Łukasz Kępski Malte Mansholt. Potulice jedno miejsce, dwie pamięci. Przewodnik po Miejscu Pamięci Potulice Małgorzata Grabowska Katarzyna Panius Łukasz Kępski Malte Mansholt Potulice jedno miejsce, dwie pamięci Przewodnik po Miejscu Pamięci Potulice Oldenburg Toruń 2009 1. Hitlerowski kompleks obozowy Potulice

Bardziej szczegółowo

Na krawędzi pamięci rzecz o zagładzie kutnowskich Żydów

Na krawędzi pamięci rzecz o zagładzie kutnowskich Żydów Patronat Honorowy: Na krawędzi pamięci rzecz o zagładzie kutnowskich Żydów Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Kutnowskiej zaprasza na obchody, upamiętniające 75. rocznicę utworzenia przez Niemców w Kutnie, getta

Bardziej szczegółowo

Gospodarka odpadami komunalnymi w województwie lubelskim w 2014 roku

Gospodarka odpadami komunalnymi w województwie lubelskim w 2014 roku URZĄD STATYSTYCZNY W LUBLINIE OPRACOWANIA SYGNALNE Lublin, lipiec 2015 r. Kontakt: SekretariatUSLUB@stat.gov.pl Tel. 81 533 20 51, Fax 81 533 27 61 Internet: http://lublin.stat.gov.pl Gospodarka odpadami

Bardziej szczegółowo

Wspomnienie, w setną rocznicę urodzin, Boczkowski Feliks (1909-1942), mgr praw i ekonomii

Wspomnienie, w setną rocznicę urodzin, Boczkowski Feliks (1909-1942), mgr praw i ekonomii Historia Grabowca, Feliks Boczkowski 1 Wspomnienie, w setną rocznicę urodzin, Boczkowski Feliks (1909-1942), mgr praw i ekonomii Chłopak ze wsi, radca z Warszawy, więzień z Oświęcimia w pamięci naszej

Bardziej szczegółowo

Getta eksterminacja pośrednia

Getta eksterminacja pośrednia Getta eksterminacja pośrednia 1. Plany koncentracji Żydów 21 września 39 r. Reinhard Heydrich wydał instrukcję dotyczącą koncentracji ludności żydowskiej w większych miastach 1. Tworzenie gett tłumaczono

Bardziej szczegółowo

Odszyfrowane radiotelegramy ze stanami dziennymi obozu koncentracyjnego na Majdanku (styczeń 1942 styczeń 1943 r.)

Odszyfrowane radiotelegramy ze stanami dziennymi obozu koncentracyjnego na Majdanku (styczeń 1942 styczeń 1943 r.) ZESZYTY MAJDANKA 2008, t. XXIV TOMASZ KRANZ, ROBERT KUWAŁEK, BEATA SIWEK-CIUPAK Odszyfrowane radiotelegramy ze stanami dziennymi obozu koncentracyjnego na Majdanku (styczeń 1942 styczeń 1943 r.) Podczas

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Demograficznych

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Demograficznych Materiał na konferencję prasową w dniu 23 października 2007 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Demograficznych Notatka informacyjna WYNIKI BADAŃ GUS Informacja o rozmiarach i kierunkach emigracji

Bardziej szczegółowo

Nie można uczynić niewolnikiem człowieka wolnego, gdyż człowiek wolny pozostaje wolny nawet w więzieniu. Platon

Nie można uczynić niewolnikiem człowieka wolnego, gdyż człowiek wolny pozostaje wolny nawet w więzieniu. Platon Nie można uczynić niewolnikiem człowieka wolnego, gdyż człowiek wolny pozostaje wolny nawet w więzieniu. Platon Definicja getta Getto część miasta przymusowo zamieszkiwana przez mniejszość narodową lub

Bardziej szczegółowo

SUBWENCJA OŚWIATOWA, WYRÓWNAWCZA, RÓWNOWAŻĄCA ORAZ DOCHODY Z PIT ZA LATA 2007 DO 2014 (PLAN) NA ZADANIA GMINNE DLA GMIN WOJ.

SUBWENCJA OŚWIATOWA, WYRÓWNAWCZA, RÓWNOWAŻĄCA ORAZ DOCHODY Z PIT ZA LATA 2007 DO 2014 (PLAN) NA ZADANIA GMINNE DLA GMIN WOJ. SUBWENCJA OŚWIATOWA, WYRÓWNAWCZA, RÓWNOWAŻĄCA ORAZ DOCHODY Z PIT ZA LATA 2007 DO 2014 (PLAN) NA ZADANIA GMINNE DLA GMIN WOJ. LUBELSKIEGO WYDANIE II - listopad'2013 autor: Bogdan Stępień Instytut Analiz

Bardziej szczegółowo

Losy ludności żydowskiej na ziemiach polskich w latach 1939-1945

Losy ludności żydowskiej na ziemiach polskich w latach 1939-1945 Losy ludności żydowskiej na ziemiach polskich w latach 1939-1945 Większość ludzi słowo Żydzi kojarzy z obrazem wychudzonej postaci w pasiastym ubraniu, z widokiem obozowych baraków lub zamkniętego getta.

Bardziej szczegółowo

typ nazwa data województwo lubelskie 2006-03-10 miasto na prawach powiatu Biała Podlaska 2006-02-24 miasto na prawach powiatu Chełm 2006-03-13 miasto

typ nazwa data województwo lubelskie 2006-03-10 miasto na prawach powiatu Biała Podlaska 2006-02-24 miasto na prawach powiatu Chełm 2006-03-13 miasto województwo lubelskie 2006-03-10 miasto na prawach powiatu Biała Podlaska 2006-02-24 miasto na prawach powiatu Chełm 2006-03-13 miasto na prawach powiatu Lublin 2006-03-10 miasto na prawach powiatu Zamość

Bardziej szczegółowo

W obliczu Zagłady Wprowadzenie

W obliczu Zagłady Wprowadzenie W obliczu Zagłady Wprowadzenie Wobec Zagłady tworzenie definicji świadka oraz kategoryzacja postaw. 1. Podaj definicję ofiar Holokaustu: były to osoby określone jako Żydzi na mocy ustaw norymberskich z

Bardziej szczegółowo

Trzebinia - Moja mała ojczyzna Szczepan Matan

Trzebinia - Moja mała ojczyzna Szczepan Matan Trzebinia - Moja mała ojczyzna Szczepan Matan Na świecie żyło wielu ludzi, których losy uznano za bardzo ciekawe i zamieszczono w pięknie wydanych książkach. Zdarzało się też to w gminie Trzebina, gdzie

Bardziej szczegółowo

Wykaz organizacji pozarządowych świadczących usługi dla osób i rodzin dotkniętych przemocą w rodzinie

Wykaz organizacji pozarządowych świadczących usługi dla osób i rodzin dotkniętych przemocą w rodzinie Wykaz organizacji pozarządowych świadczących usługi dla osób i rodzin dotkniętych przemocą w rodzinie Lp. Stowarzyszenie/ Organizacja Adres Telefon/ fax Adres email bialski grodzki 1. Katolickie Stowarzyszenie

Bardziej szczegółowo

A R T Y K U Ł Y EKSTERMINACJA ŻYDÓW NA MAJDANKU I ROLA OBOZU W REALIZACJI AKCJI REINHARDT. Wstęp

A R T Y K U Ł Y EKSTERMINACJA ŻYDÓW NA MAJDANKU I ROLA OBOZU W REALIZACJI AKCJI REINHARDT. Wstęp Zeszyty Majdanka 2003, t. XXII A R T Y K U Ł Y TOMASZ KRANZ EKSTERMINACJA ŻYDÓW NA MAJDANKU I ROLA OBOZU W REALIZACJI AKCJI REINHARDT Wstęp Przy rekonstruowaniu i opisywaniu historii obozu koncentracyjnego

Bardziej szczegółowo

Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, ps. Stary Doktor lub pan doktor (ur. 22 lipca 1878 w Warszawie, zm. około 6 sierpnia 1942 w komorze

Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, ps. Stary Doktor lub pan doktor (ur. 22 lipca 1878 w Warszawie, zm. około 6 sierpnia 1942 w komorze Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, ps. Stary Doktor lub pan doktor (ur. 22 lipca 1878 w Warszawie, zm. około 6 sierpnia 1942 w komorze gazowej obozu zagłady w Treblince) polski pedagog, publicysta,

Bardziej szczegółowo

Informacja o rozmiarach i kierunkach czasowej emigracji z Polski w latach 2004 2013

Informacja o rozmiarach i kierunkach czasowej emigracji z Polski w latach 2004 2013 GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY DEPARTAMENT BADAŃ DEMOGRAFICZNYCH I RYNKU PRACY Warszawa, październik 2014 roku Informacja o rozmiarach i kierunkach czasowej emigracji z Polski w latach 2004 2013 Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

HARMONOGRAM PRZEDSIĘWZIĘĆ PATRIOTYCZNYCH W MAŁOPOLSCE W 2015 ROKU

HARMONOGRAM PRZEDSIĘWZIĘĆ PATRIOTYCZNYCH W MAŁOPOLSCE W 2015 ROKU HARMONOGRAM PRZEDSIĘWZIĘĆ PATRIOTYCZNYCH W MAŁOPOLSCE W 05 ROKU STYCZEŃ 70 rocznica wyzwolenia hitlerowskiego obozu w Płaszowie 5.0 teren byłego obozu w Płaszowie Związek Kombatantów RP i Byłych Więźniów

Bardziej szczegółowo

Staż zawodowy w Komendzie Siegen Wittgenstein

Staż zawodowy w Komendzie Siegen Wittgenstein Staż zawodowy w Komendzie Siegen Wittgenstein Komisarz Martin Schlagner policjant z Siegen przebywał na stażu zawodowym w Jeleniej Górze we wrześniu 2012 roku, natomiast w październiku w Policji Siegen

Bardziej szczegółowo

PROJEKT EDUKACYJNY "Krokus" w GM16

PROJEKT EDUKACYJNY Krokus w GM16 Projekt gimnazjalny Krokus ocalić od zapomnienia jest elementem międzynarodowego przedsięwzięcia Irlandzkiego Towarzystwa Edukacji o Holokauście i Muzeum śydowskiego Galicja w Krakowie, które przekazują

Bardziej szczegółowo

Praca w narodowosocjalistycznych gettach

Praca w narodowosocjalistycznych gettach Praca w narodowosocjalistycznych gettach Deutsches Historisches Institut & Żydowski Instytut Historyczny Termin: 3 i 4 grudnia 2010 r. Ofiarą narodowosocjalistycznej polityki ekspansji i eksterminacji

Bardziej szczegółowo

Obrót nieruchomościami w województwie lubelskim w 2013 roku

Obrót nieruchomościami w województwie lubelskim w 2013 roku URZĄD STATYSTYCZNY W LUBLINIE OPRACOWANIA SYGNALNE Lublin, wrzesień 2014 r. Kontakt: SekretariatUSLUB@stat.gov.pl Tel. 81 533 20 51, fax 81 533 27 61 Internet: http://lublin.stat.gov.pl Obrót nieruchomościami

Bardziej szczegółowo

Stan ludności i procesy demograficzne na Lubelszczyźnie

Stan ludności i procesy demograficzne na Lubelszczyźnie Stan ludności i procesy demograficzne na Lubelszczyźnie ul. Leszczyńskiego 48 20-068 Lublin tel.: (81) 533 20 51 e-mail: sekretariatuslub@stat.gov.pl www.stat.gov.pl/lublin Demografia Demografia dyscyplina

Bardziej szczegółowo

KILKA DOKUMENTÓW DO DZIEJÓW ŻYDÓW W ZAMOŚCIU PO DRUGIEJ WOJNIE ŚWIATOWEJ

KILKA DOKUMENTÓW DO DZIEJÓW ŻYDÓW W ZAMOŚCIU PO DRUGIEJ WOJNIE ŚWIATOWEJ Źródła i źródełka W KILKA DOKUMENTÓW DO DZIEJÓW ŻYDÓW W ZAMOŚCIU PO DRUGIEJ WOJNIE ŚWIATOWEJ 2002 r. na UMCS powstała praca doktorska Adama Kopciowskiego Dzieje zamojskich Żydów w latach 1918-1942. Ta

Bardziej szczegółowo

Martyrologia Wsi Polskich

Martyrologia Wsi Polskich Martyrologia Wsi Polskich Źródło: http://martyrologiawsipolskich.pl/mwp/wirtualne-mauzoleum/modul-ii-eksterminacja/fotogaleria/2515,eksterminacja-wsi-foto galeria.html Wygenerowano: Piątek, 8 stycznia

Bardziej szczegółowo

Materiały nadesłane przez szkoły biorące udział w programie edukacyjnym Przywróćmy Pamięć 2005/2006

Materiały nadesłane przez szkoły biorące udział w programie edukacyjnym Przywróćmy Pamięć 2005/2006 Zespół Szkół Ogólnokształcących nr 1 w Chełmie PROJEKT: Cały świat to jeden wielki Chełm Realizacja projektu Cały świat to jeden wielki Chełm - marzec 2006 Mamy za sobą kolejny etap realizacji projektu.

Bardziej szczegółowo

Archiwum Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Lublinie. Rejestr Archiwów PEA w Lublinie - cz.1 (APLn/RA/) Akta różne PEA w Lublinie (PRL) (APLn/LUB/PRL)

Archiwum Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Lublinie. Rejestr Archiwów PEA w Lublinie - cz.1 (APLn/RA/) Akta różne PEA w Lublinie (PRL) (APLn/LUB/PRL) Archiwum Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Lublinie Biuletyn Informacyjny No 5/2001 Rejestr Archiwów PEA w Lublinie - cz.1 (APLn/RA/) Akta różne PEA w Lublinie (PRL) (APLn/LUB/PRL) Sygnatura Akt wg APL:

Bardziej szczegółowo

SPOTKANIE INFORMACYJNE PROJEKTU Model efektywnego zarządzania systemem usług publicznych na poziomie lokalnym z wykorzystaniem narzędzi GIS

SPOTKANIE INFORMACYJNE PROJEKTU Model efektywnego zarządzania systemem usług publicznych na poziomie lokalnym z wykorzystaniem narzędzi GIS Stowarzyszenie Europejskie Centrum Integracji i Współpracy Samorządowej "DOM EUROPY" SPOTKANIE INFORMACYJNE PROJEKTU Model efektywnego zarządzania systemem usług publicznych na poziomie lokalnym z wykorzystaniem

Bardziej szczegółowo

Źródła do dziejów Chełma i ziemi chełmskiej w zasobie Archiwum Państwowego w Lublinie

Źródła do dziejów Chełma i ziemi chełmskiej w zasobie Archiwum Państwowego w Lublinie Źródła do dziejów Chełma i ziemi chełmskiej w zasobie Archiwum Państwowego w Lublinie ARCHIWUM PAŃSTWOWE W LUBLINIE Lokalizacja Archiwum Państwowe w Lublinie, ul. Jezuicka 13 strona www: http://lublin.ap.gov.pl/

Bardziej szczegółowo

Saul Friedländer, The Years of Extermination, Nazi Germany and the Jews 1939 1945, New York 2007, s. 559. 2

Saul Friedländer, The Years of Extermination, Nazi Germany and the Jews 1939 1945, New York 2007, s. 559. 2 Wstęp 3 listopada 1943 r. we wczesnych godzinach rannych oddziały Waffen SS i policji otoczyły szczelnym kordonem obóz pracy dla Żydów w Trawnikach. Zaskoczonych więźniów mężczyzn, kobiety i dzieci prowadzono

Bardziej szczegółowo

Janusz Korczak. przyjaciel dzieci

Janusz Korczak. przyjaciel dzieci Janusz Korczak przyjaciel dzieci Janusz Korczak o lekarz o pedagog o wychowawca o pisarz Dzieciństwo, młodość i edukacja Janusz Korczak (właściwe nazwisko Henryk Goldszmit) urodził się 22 lipca 1878 roku

Bardziej szczegółowo

PO M N IK I ŚW IA D K A M I H ISTO R II

PO M N IK I ŚW IA D K A M I H ISTO R II PO M N IK I ŚW IA D K A M I H ISTO R II Krężnica Jara, jak tysiące innych miejscowości, ma swoje dowody tragicznej historii. Do nich należą krzyże, pomniki i groby poległych w walce o wolność Ojczyzny.

Bardziej szczegółowo

W badaniach 2008 trzecioklasiści mieli kilkakrotnie za zadanie wyjaśnić wymyśloną przez siebie strategię postępowania.

W badaniach 2008 trzecioklasiści mieli kilkakrotnie za zadanie wyjaśnić wymyśloną przez siebie strategię postępowania. Alina Kalinowska Jak to powiedzieć? Każdy z nas doświadczał z pewnością sytuacji, w której wiedział, ale nie wiedział, jak to powiedzieć. Uczniowie na lekcjach matematyki często w ten sposób przekonują

Bardziej szczegółowo

Eksterminacja wsi - fotogaleria

Eksterminacja wsi - fotogaleria Eksterminacja wsi - fotogaleria zbiorów IPN]. Wieszanie na drzewie jednego z zatrzymanych Polaków, Dmenin, pow. radomszczański, b.d. [ze [ze zbiorów IPN]. Po pierwszej egzekucji w Dmeninie, pow. radomszczański.

Bardziej szczegółowo

STUDIA ŻYDOWSKIE. ALMANACH. [Jewish Studies. Almanac]

STUDIA ŻYDOWSKIE. ALMANACH. [Jewish Studies. Almanac] STUDIA ŻYDOWSKIE. ALMANACH [Jewish Studies. Almanac] Rada Naukowa / Editorial Board: Natalia Aleksiun, Instytut Historii PAN / Touro College, New York Alina Cała, Żydowski Instytut Historyczny, Warszawa

Bardziej szczegółowo

Informator Statystyczny Ochrony Zdrowia POMOC DORAŹNA

Informator Statystyczny Ochrony Zdrowia POMOC DORAŹNA VI POMOC DORAŹNA VI POMOC DORAŹNA Na terenie województwa lubelskiego w 2008 r. funkcjonowały: 1. Wojewódzkie Pogotowie Ratunkowe Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej w Lublinie z trzema podstacjami

Bardziej szczegółowo

Kim jest autor niezwykłej kolekcji zdjęć. Zawodowcem?

Kim jest autor niezwykłej kolekcji zdjęć. Zawodowcem? Kim jest autor niezwykłej kolekcji zdjęć. Zawodowcem? Paweł P. Reszka 13.06.2012, aktualizacja: 13.06.2012 19:07 Jedno ze zdjęć znalezionych przy Rynek 4 Kolekcję zdjęć znaleziono na strychu kamienicy

Bardziej szczegółowo

Wstęp 5. Ilustracje 47

Wstęp 5. Ilustracje 47 Wstęp 5 1. Działalność wystawiennicza 7 2. Publikacje 8 3. Działalność naukowa 10 4. Działalność edukacyjna 14 5. Zbiory 22 6. Inwentaryzacja, wypożyczenia 24 7. Dokumentacja zbiorów: naukowa/ewidencyjna

Bardziej szczegółowo

Informacja o rozmiarach i kierunkach emigracji z Polski w latach 2004 2012

Informacja o rozmiarach i kierunkach emigracji z Polski w latach 2004 2012 GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY DEPARTAMENT BADAŃ DEMOGRAFICZNYCH I RYNKU PRACY Warszawa, październik 2013 roku Informacja o rozmiarach i kierunkach emigracji z Polski w latach 2004 2012 Wprowadzenie Główny

Bardziej szczegółowo

Dział edukacji. Oferta 2014/2015. - zajęcia edukacyjne dla dzieci, młodzieży i dorosłych - wydarzenia kulturalne - usługi turystyczne

Dział edukacji. Oferta 2014/2015. - zajęcia edukacyjne dla dzieci, młodzieży i dorosłych - wydarzenia kulturalne - usługi turystyczne Dział edukacji Oferta 2014/2015 - zajęcia edukacyjne dla dzieci, młodzieży i dorosłych - wydarzenia kulturalne - usługi turystyczne O Żydowskim Muzeum Galicja Proponowane zajęcia edukacyjne Żydowskie Muzeum

Bardziej szczegółowo

OBOZY ZAGŁADY i ZBRODNIE HITLEROWSKIE

OBOZY ZAGŁADY i ZBRODNIE HITLEROWSKIE Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Bydgoszczy FILIA w INOWROCŁAWIU ul. Narutowicza 47 tel. (052) 357-44-09 e-mail: bpino@poczta.fm OBOZY ZAGŁADY i ZBRODNIE HITLEROWSKIE W LATACH II WOJNY ŚWIATOWEJ. bibliografia

Bardziej szczegółowo

HOLOKAUST- ZAGŁADA ROMÓW. W literaturze możemy spotkać, że Zagłada, Holokaust Romów jest. nazywany zapomnianym, świadomie ukrywanym lub uciszonym.

HOLOKAUST- ZAGŁADA ROMÓW. W literaturze możemy spotkać, że Zagłada, Holokaust Romów jest. nazywany zapomnianym, świadomie ukrywanym lub uciszonym. HOLOKAUST- ZAGŁADA ROMÓW W literaturze możemy spotkać, że Zagłada, Holokaust Romów jest nazywany zapomnianym, świadomie ukrywanym lub uciszonym. Pojęcie Holokaust (ang. Holocaust) wywodzi się od greckiego

Bardziej szczegółowo

Indykatywny Wykaz Indywidualnych Projektów Kluczowych w ramach RPO WL lista rezerwowa

Indykatywny Wykaz Indywidualnych Projektów Kluczowych w ramach RPO WL lista rezerwowa Indykatywny Wykaz Indywidualnych Projektów Kluczowych w ramach RPO WL lista rezerwowa Regionalny Program Operacyjny Województwa Lubelskiego na lata 2007-2013 Lp. Nazwa projektu / zakres projektu* Oś Priorytetowa

Bardziej szczegółowo

Czas trwania: 40 min. Rozpoczęcie: 16:00 Zakończenie: 16:40

Czas trwania: 40 min. Rozpoczęcie: 16:00 Zakończenie: 16:40 Protokół nr 6/11 z posiedzenia Komisji Rolnictwa, Ochrony Środowiska, Gospodarki i Promocji, Porządku Publicznego i Bezpieczeństwa Obywateli, które odbyło się w dniu 18 maja 2011 r. w sali nr 8 Starostwa

Bardziej szczegółowo

WSPÓLNA PRZESZŁOŚĆ. Ukraińcy i Polacy jako ofiary terroru komunistycznego

WSPÓLNA PRZESZŁOŚĆ. Ukraińcy i Polacy jako ofiary terroru komunistycznego KONFERENCJA NAUKOWO-PRAKTYCZNA w 75 rocznicę Zbrodni Katyńskiej WSPÓLNA PRZESZŁOŚĆ. Ukraińcy i Polacy jako ofiary terroru komunistycznego P R O G R A M Kijów, 25 marca 2015 roku 1 ORGANIZATORZY KONFERENCJI:

Bardziej szczegółowo

światowej na terenach Galicji. Wszyscy uczestnicy zapalili na cześć poległych bohaterów symboliczne znicze przy kaplicy cmentarnej.

światowej na terenach Galicji. Wszyscy uczestnicy zapalili na cześć poległych bohaterów symboliczne znicze przy kaplicy cmentarnej. Wycieczka klas 2 A i 2 D Gimnazjum Nr 2 im. Mikołaja Kopernika w Tarnowie w dniu 26 września 2014 roku - - Dąbrowa Tarnowska - cmentarz I wojny światowej nr 248 i Ośrodek Spotkania Kultur Park Historyczny

Bardziej szczegółowo

ROK HISTORII NAJNOWSZEJ w Zespole Szkół im A. Mickiewicza w Bielsku Podlaskim

ROK HISTORII NAJNOWSZEJ w Zespole Szkół im A. Mickiewicza w Bielsku Podlaskim ROK HISTORII NAJNOWSZEJ w Zespole Szkół im A. Mickiewicza w Bielsku Podlaskim Konkurs Nasi bliscy, nasze dzieje, nasza pamięć - straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką Ministerstwo Edukacji

Bardziej szczegółowo

Oferta dla nauczycieli i studentów w roku szkolnym 2015/2016

Oferta dla nauczycieli i studentów w roku szkolnym 2015/2016 Oferta dla nauczycieli i studentów w roku szkolnym 2015/2016 Jak uczyć o polskim podziemiu niepodległościowym? W przededniu obchodzonego po raz szósty Narodowego Dnia Pamięci Żołnierzy Wyklętych zapraszamy

Bardziej szczegółowo

27 stycznia: Międzynarodowy Dzień Pamięci o Holokauście

27 stycznia: Międzynarodowy Dzień Pamięci o Holokauście 27 stycznia: Międzynarodowy Dzień Pamięci o Holokauście Ja wiem, że nigdy nie istnieliśmy Nie znajdziesz nas w przebytych epopejach nie wskrzesisz w urywkach listów migawkach z dnia Nie spotkasz ani jednego

Bardziej szczegółowo

POLICEALNE STUDIUM INFORMACJI, ARCHIWISTYKI I KSIĘGARSTWA PRACA DYPLOMOWA SPUŚCIZNA ARCHIWALNA TATIANY BERENSTEIN 1908-1997. sygn.

POLICEALNE STUDIUM INFORMACJI, ARCHIWISTYKI I KSIĘGARSTWA PRACA DYPLOMOWA SPUŚCIZNA ARCHIWALNA TATIANY BERENSTEIN 1908-1997. sygn. POLICEALNE STUDIUM INFORMACJI, ARCHIWISTYKI I KSIĘGARSTWA PRACA DYPLOMOWA SPUŚCIZNA ARCHIWALNA TATIANY BERENSTEIN 1908-1997 sygn. S/326 OPRACOWAŁY: KATARZYNA WÓJCIK MAGDALENA STEFANIAK WARSZAWA 2002 0

Bardziej szczegółowo

SŁOWO PODSUMOWUJĄCE IV KONFERENCJA NAUKOWO TECHNICZNA MIASTO I TRANSPORT 2010 ZYGMUNT UŻDALEWICZ SIGMA -SYSTEM

SŁOWO PODSUMOWUJĄCE IV KONFERENCJA NAUKOWO TECHNICZNA MIASTO I TRANSPORT 2010 ZYGMUNT UŻDALEWICZ SIGMA -SYSTEM IV KONFERENCJA NAUKOWO TECHNICZNA MIASTO I TRANSPORT 2010 SŁOWO PODSUMOWUJĄCE ZYGMUNT UŻDALEWICZ SIGMA -SYSTEM 24 lutego 2010 Politechnika Warszawska Mała Aula, Plac Politechniki 1 Zatłoczenie miast Problemy

Bardziej szczegółowo

Warszawa, styczeń 2015 ISSN 2353-5822 NR 11/2015 AUSCHWITZ-BIRKENAU W PAMIĘCI ZBIOROWEJ

Warszawa, styczeń 2015 ISSN 2353-5822 NR 11/2015 AUSCHWITZ-BIRKENAU W PAMIĘCI ZBIOROWEJ Warszawa, styczeń 2015 ISSN 2353-5822 NR 11/2015 AUSCHWITZ-BIRKENAU W PAMIĘCI ZBIOROWEJ Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia 2014 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo

Łódź Muzeum Tradycji Niepodległościowych Oddział Radogoszcz

Łódź Muzeum Tradycji Niepodległościowych Oddział Radogoszcz Łódź Muzeum Tradycji Niepodległościowych Oddział Radogoszcz Historia Muzeum mieści się w dawnej fabryce Samuela Abbego u zbiegu ulic Sowińskiego i Zgierskiej. W okresie okupacji niemieckiej znajdowało

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Okręgowa Komisja Egzaminacyjna w Krakowie os. Szkolne 37, 31 978 Kraków

Okręgowa Komisja Egzaminacyjna w Krakowie os. Szkolne 37, 31 978 Kraków bialski Technikum Międzyrzec Podlaski Warszawska 31 58% Starostwo Powiatowe w Białej Podlaskiej bialski Zespół Szkół Ekonomicznych im. Marii Dąbrowskiej Technikum Międzyrzec Podlaski 3 Maja 92 65% Starostwo

Bardziej szczegółowo

VI RATOWNICTWO MEDYCZNE

VI RATOWNICTWO MEDYCZNE VI RATOWNICTWO MEDYCZNE Ryc. 18 Wyjazdy do stanu nagłego zagrożenia zdrowotnego i pacjenci urazowi w 2011 r. zamo jski włod awski t omasz owski świdn icki r yck i pa cjenci urazowi wyj azdy do st anu nagłego

Bardziej szczegółowo

SPIS ZAWARTOŚCI TECZKI >

SPIS ZAWARTOŚCI TECZKI > 1 SPIS ZAWARTOŚCI TECZKI >. Q ^ :. U 0 ^ ę ^,... I./2. Dokumenty ( sensu stricto) dotyczące relatora 1./3. Inne materiały dokumentacyjne dotyczące relatora *'»» "II. Materiały uzupełniające relację III./l.

Bardziej szczegółowo

Wykładowcy VII Międzynarodowej Szkoły Letniej Nauczanie o Holokauście Centrum Badań Holokaustu, Uniwersytet Jagielloński 2-8 lipca 2012

Wykładowcy VII Międzynarodowej Szkoły Letniej Nauczanie o Holokauście Centrum Badań Holokaustu, Uniwersytet Jagielloński 2-8 lipca 2012 Wykładowcy VII Międzynarodowej Szkoły Letniej Nauczanie o Holokauście Centrum Badań Holokaustu, Uniwersytet Jagielloński 2-8 lipca 2012 Fot. 1 Pan Prof. dr hab. Zdzisław Mach Dyrektor Instytutu Europeistyki

Bardziej szczegółowo

,,SZKOŁA DIALOGU. Gimnazjum w Izbicy

,,SZKOŁA DIALOGU. Gimnazjum w Izbicy ,,SZKOŁA DIALOGU Gimnazjum w Izbicy W ramach realizacji projektu edukacyjnego ''SZKOŁA DIALOGU'' my uczniowie klasy Ia Gimnazjum w Izbicy próbowaliśmy odnaleźć ślady obecności Żydów w naszej miejscowości.

Bardziej szczegółowo

Placówki w województwie

Placówki w województwie Poradnie Psychologiczno-Pedagogiczne: Publiczna placówka oświatowa, świadcząca bezpłatną pomoc psychologiczną, pedagogiczną i logopedyczną dzieciom i uczniom. Zakres działań: - doradztwo psychologiczne

Bardziej szczegółowo

PROTOKÓŁ z I posiedzenia Forum Krakowskiego Obszaru Metropolitalnego

PROTOKÓŁ z I posiedzenia Forum Krakowskiego Obszaru Metropolitalnego PROTOKÓŁ z I posiedzenia Forum Krakowskiego Obszaru Metropolitalnego Kraków, 9 maja 2013 r., godz. 13:00-15:00, Międzynarodowe Centrum Kultury Liczba członków: 82 (w tym jeden bez prawa głosu) Obecni:

Bardziej szczegółowo

AKTUALNA SYTUACJA NA RYNKU PRACY MAŁOPOLSKI INFORMACJE SPRAWOZDAWCZE

AKTUALNA SYTUACJA NA RYNKU PRACY MAŁOPOLSKI INFORMACJE SPRAWOZDAWCZE AKTUALNA SYTUACJA NA RYNKU PRACY MAŁOPOLSKI INFORMACJE SPRAWOZDAWCZE stan na koniec września 2013r. (na podstawie miesięcznej sprawozdawczości statystycznej z Powiatowych Urzędów Pracy) Wrzesień był kolejnym

Bardziej szczegółowo

Ranking zawodów deficytowych i nadwyżkowych w 2011r. w powiecie wodzisławskim. Część druga prognostyczna.

Ranking zawodów deficytowych i nadwyżkowych w 2011r. w powiecie wodzisławskim. Część druga prognostyczna. POWIATOWY URZĄD PRACY W WODZISŁAWIU ŚLĄSKIM Ranking zawodów deficytowych i nadwyżkowych w 2011r. w powiecie wodzisławskim. Część druga prognostyczna. Lipiec 2012 1. Wprowadzenie Obowiązek przeprowadzania

Bardziej szczegółowo

Strona: Organ II instancji: Zaskarżona decyzja:

Strona: Organ II instancji: Zaskarżona decyzja: Waldemar Wietrzykowski ul. Jabłeczna 38/1 50-539 WROCŁAW Wrocław, dnia 30.03.2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie ul. Jasna 2/4 00-013 Warszawa (za pośrednictwem) Minister Administracji i

Bardziej szczegółowo

Pomniki i tablice. Toruń. Zbigniew Kręcicki

Pomniki i tablice. Toruń. Zbigniew Kręcicki Zbigniew Kręcicki Pomniki i tablice Toruń Po lewej. Plac Rapackiego. Uroczyste odsłonięcie pomnika Marszałka nastąpiło 15 sierpnia 2000 r. w 80. rocznicę bitwy warszawskiej. Po prawej. Pierwszy, tymczasowy

Bardziej szczegółowo

Za kołem podbiegunowym. O 12UTC notowano 30.5 C w Kevo (69 45 N), 29.7 C w Tanabru (70 12 N), 29.2 C było w Karasjok.

Za kołem podbiegunowym. O 12UTC notowano 30.5 C w Kevo (69 45 N), 29.7 C w Tanabru (70 12 N), 29.2 C było w Karasjok. Dziś jeszcze cieplej Za kołem podbiegunowym. O 12UTC notowano 30.5 C w Kevo (69 45 N), 29.7 C w Tanabru (70 12 N), 29.2 C było w Karasjok. Ponownie padły rekordy ciepła m.in. w Tromsø, gdzie temperatura

Bardziej szczegółowo

Budownictwo mieszkaniowe w województwie lubelskim w 2013 roku

Budownictwo mieszkaniowe w województwie lubelskim w 2013 roku OPRACOWANIA SYGNALNE Lublin, maj 2014 r. Kontakt: SekretariatUSLUB@stat.gov.pl tel. 81 533 20 51, fax 81 533 27 61 Internet: http://lublin.stat.gov.pl/ Budownictwo mieszkaniowe w województwie lubelskim

Bardziej szczegółowo

W kręgu prozy i poezji lagrowej byłych więźniarek obozu KL Ravensbrück.

W kręgu prozy i poezji lagrowej byłych więźniarek obozu KL Ravensbrück. REGULAMIN I OGÓLNOPOLSKIEGO KONKURSU RECYTATORSKIEGO W kręgu prozy i poezji lagrowej byłych więźniarek obozu KL Ravensbrück. Człowiek w niewoli staje się jak ptak, któremu połamano skrzydła. Taki ptak

Bardziej szczegółowo

AKCJA SPOŁECZNO-EDUKACYJNA ŻONKILE 72. ROCZNICA POWSTANIA W GETCIE WARSZAWSKIM

AKCJA SPOŁECZNO-EDUKACYJNA ŻONKILE 72. ROCZNICA POWSTANIA W GETCIE WARSZAWSKIM 72. ROCZNICA POWSTANIA W GETCIE WARSZAWSKIM Wolontariusze Muzeum POLIN Zdj. M. Starowieyska POWSTANIE W GETCIE WARSZAWSKIM W 2015 roku obchodzimy 72. rocznicę Powstania w Getcie Warszawskim, które było

Bardziej szczegółowo

Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form

Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form Nasze zajęcia w ramach Szkoły Dialogu odbyły się 27 i 28 kwietnia oraz 26 i 27 maja. Nauczyły nas one sporo

Bardziej szczegółowo

Szanowni Mieszkańcy Krzczonowic!

Szanowni Mieszkańcy Krzczonowic! Szanowni Mieszkańcy Krzczonowic! W związku ze zbliżającą się 70. rocznicą wybuchu II wojny światowej ( 1 września 2009 r. ) grupa byłych i obecnych mieszkańców naszej wsi w składzie: 1. Krzysztof Granat

Bardziej szczegółowo

Tak wygląda 5 październik w jesiennym blasku słońca. Zostały wymienione wszystkie okna i odnowiona elewacja.

Tak wygląda 5 październik w jesiennym blasku słońca. Zostały wymienione wszystkie okna i odnowiona elewacja. Dokładnie od 29 czerwca 2015 mogliśmy zacząć prace związane z modernizacją nowej siedziby szkoły, ale tak rzeczywiście rozpoczęły się one pod koniec trwania obozu w Widowie czyli w okolicach 5 10 lipca.

Bardziej szczegółowo

Czas Cele Temat Metody Materiały

Czas Cele Temat Metody Materiały Aleksandra Kalisz, Instytut Historii Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie Konspekt dnia studyjnego w Państwowym Muzeum Auschwitz-Birkenau "Dyskryminacja, prześladowanie,

Bardziej szczegółowo

Budownictwo mieszkaniowe w województwie lubelskim w 2012 roku

Budownictwo mieszkaniowe w województwie lubelskim w 2012 roku OPRACOWANIA SYGNALNE Lublin, czerwiec 2013 r. Kontakt: SekretariatUSLUB@stat.gov.pl Tel. 81 533 20 51, fax 81 533 27 61 Internet: http://www.stat.gov.pl/urzedy/lublin Budownictwo mieszkaniowe w województwie

Bardziej szczegółowo

Gospodarka wodociągowa i kanalizacyjna w województwie lubelskim w 2013 roku

Gospodarka wodociągowa i kanalizacyjna w województwie lubelskim w 2013 roku URZĄD STATYSTYCZNY W LUBLINIE OPRACOWANIA SYGNALNE Lublin, czerwiec 2014 r. Kontakt: SekretariatUSLUB@stat.gov.pl Tel. 81 533 20 51, fax 81 533 27 61 Internet: http://www.stat.gov.pl/lublin/index_plk_html.htm

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2013 BS/135/2013 WYJAZDY WYPOCZYNKOWE I WAKACYJNA PRACA ZAROBKOWA UCZNIÓW

Warszawa, październik 2013 BS/135/2013 WYJAZDY WYPOCZYNKOWE I WAKACYJNA PRACA ZAROBKOWA UCZNIÓW Warszawa, październik 2013 BS/135/2013 WYJAZDY WYPOCZYNKOWE I WAKACYJNA PRACA ZAROBKOWA UCZNIÓW Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku Fundacja

Bardziej szczegółowo

SYTUACJA ZWIERZĄT ŁOWNYCH W POLSCE 2 0 1 3

SYTUACJA ZWIERZĄT ŁOWNYCH W POLSCE 2 0 1 3 Stacja Badawcza PZŁ Czempiń SYTUACJA ZWIERZĄT ŁOWNYCH W POLSCE 2 1 3 Opracowanie prezentuje informacje o pozyskaniu ważniejszych gatunków zwierzyny w sezonie łowieckim oraz ich liczebności w 213 roku,

Bardziej szczegółowo

Żłobki i kluby dziecięce w 2011 r.

Żłobki i kluby dziecięce w 2011 r. Materiał na konferencję prasową w dniu 30 sierpnia 2012 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Społecznych i Warunków Życia Notatka informacyjna Żłobki i kluby dziecięce w 2011 r. W 1 kwartale

Bardziej szczegółowo

DYMY NAD GETTEM POLACY WOBEC WALKI ŻYDÓW W GETCIE WARSZAWSKIM

DYMY NAD GETTEM POLACY WOBEC WALKI ŻYDÓW W GETCIE WARSZAWSKIM DYMY NAD GETTEM POLACY WOBEC WALKI ŻYDÓW W GETCIE WARSZAWSKIM scenariusz lekcji historii czas trwania: 45 minut autorka: Magdalena Frąckiewicz-Wiśnioch 1. Karta pracy dla zespołu 2. Materiał nr 1: Ostatni

Bardziej szczegółowo

Raport cząstkowy - Migracje z województwa lubelskiego

Raport cząstkowy - Migracje z województwa lubelskiego Raport cząstkowy - Migracje z województwa lubelskiego Zebranie informacji na temat migrantów z danego obszaru stanowi poważny problem, gdyż ich nieobecność zazwyczaj wiąże się z niemożliwością przeprowadzenia

Bardziej szczegółowo

Sprawdzenia dokonywane przez uprawnione instytucje u operatorów telekomunikacyjnych

Sprawdzenia dokonywane przez uprawnione instytucje u operatorów telekomunikacyjnych Biuro Kolegium ds. Służb Specjalnych, KPRM Sprawdzenia dokonywane przez uprawnione instytucje u operatorów telekomunikacyjnych Na podstawie art. 180a i 180c ustawy Prawo telekomunikacyjne operatorzy telekomunikacyjni

Bardziej szczegółowo

Roman Kabaczij. WYGNANI NA STEPY Przesiedlenia ludności ukraińskiej z Polski na południe Ukrainy w latach 1944-1946

Roman Kabaczij. WYGNANI NA STEPY Przesiedlenia ludności ukraińskiej z Polski na południe Ukrainy w latach 1944-1946 Roman Kabaczij WYGNANI NA STEPY Przesiedlenia ludności ukraińskiej z Polski na południe Ukrainy w latach 1944-1946 SPIS TREŚCI Wstęp 11 Rozdział I. Koncepcja wysiedlenia Ukraińców z Polski w kontekście

Bardziej szczegółowo

R U C H B U D O W L A N Y

R U C H B U D O W L A N Y , GŁÓWNY URZĄD NADZORU BUDOWLANEGO R U C H B U D O W L A N Y w 214 roku Warszawa, luty 215 r. 1. Wprowadzenie Badania ruchu budowlanego w Głównym Urzędzie Nadzoru Budowlanego są prowadzone już od 1995

Bardziej szczegółowo

Urząd Statystyczny w Lublinie

Urząd Statystyczny w Lublinie Urząd Statystyczny w Lublinie ul. Leszczyńskiego 48 20-068 Lublin tel.: (81) 533 20 51 e-mail: sekretariatuslub@stat.gov.pl www.stat.gov.pl/lublin Plan konferencji prasowej 10.12.2012 r. Produkt krajowy

Bardziej szczegółowo

Białystok, ulica Kopernika 21 (w latach 1944-1956 Szosa Południowa)

Białystok, ulica Kopernika 21 (w latach 1944-1956 Szosa Południowa) Śladami zbrodni Źródło: http://www.slady.ipn.gov.pl/sz/projekt-naukowo-badawc/wojewodztwo-podlaskie/bialystok/7647,wiezienie-karno-sle dcze-1944-1955-wiezienie-centralne-1955-1956.html Wygenerowano: Wtorek,

Bardziej szczegółowo