TRADYCYJNE I NOWOCZESNE METODY BADANIA PREFERENCJI POKARMOWY KOPYTNYCH: OD AFRYKAŃSKIEJ SAWANNY PO PÓŁNOCNO-WSCHODNIĄ POLSKĘ

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "TRADYCYJNE I NOWOCZESNE METODY BADANIA PREFERENCJI POKARMOWY KOPYTNYCH: OD AFRYKAŃSKIEJ SAWANNY PO PÓŁNOCNO-WSCHODNIĄ POLSKĘ"

Transkrypt

1 dieta, roślinożercy, kopytne, mikrohistologiczna analiza, DNA barcoding, NGS Marta CZERNIK * TRADYCYJNE I NOWOCZESNE METODY BADANIA PREFERENCJI POKARMOWY KOPYTNYCH: OD AFRYKAŃSKIEJ SAWANNY PO PÓŁNOCNO-WSCHODNIĄ POLSKĘ Roślinożercy, zwłaszcza gatunki kopytne, są ważnym ogniwem w łańcuchu pokarmowym oraz mają znaczący wpływ na ekosystemy. Wiedza o ich wymaganiach pokarmowych, których źródłem są badania diety, pozwala identyfikować ważne dla nich zasoby w środowisku, a to przekłada się na efektywną ochronę i zarządzanie różnymi gatunkami oraz może mieć wpływ na skład biocenoz. Poniższa praca przedstawia najważniejsze metody analizy diety kopytnych, zarówno tradycyjne jak i nowoczesne. Bezpośrednia obserwacja roślinożerców oraz ich miejsc żerowania a także analiza materiału z żołądków, przełyku lub z odchodów są metodami czasochłonnymi, wymagającymi długotrwałego treningu. Są także obarczone dużym błędem. Odkrycia w biologii molekularnej umożliwiły wykorzystanie analiz spektroskopowych, stabilnych izotopów oraz technik opartych na DNA. Każda z tych metod ma nieco inne zastosowanie i właściwe dla niej ograniczenia. Rozwój koncepcji kodów kreskowych DNA w połączeniu z sekwencjonowaniem wielkoskalowym pozwolił na analizę skomplikowanych diet roślinożerców, a wykorzystanie do tego odchodów umożliwia nieinwazyjne badania gatunków chronionych. Mimo dużych kosztów i ograniczeń jest to obecnie najskuteczniejsza technika analizy pokarmu różnych gatunków kopytnych. Roślinożerność jest jedną z zależności między organizmami, która istotnie wpływa na funkcjonowanie ekosystemów. Widoczne jest to zwłaszcza wtedy, gdy pojawia się gatunek inwazyjny, który znacząco oddziałuje na sieć troficzną danego ekosystemu [24]. Duże znaczenie mają zwierzęta kopytne, które w wielu środowiskach są gatunkami zwornikowymi. Oznacza to, że ich biomasa stanowi niewielki procent biocenozy, ale ich wpływ na ekosystemy jest nieproporcjonalnie duży [19]. Zrozumienie wymagań pokarmowych takiego roślinożercy umożliwia wiedza o jego diecie, stanowiąca niezbędne źródło informa- * Instytut Biologii, Uniwersytet w Białymstoku, ul. Świerkowa 20B, Białystok,

2 94 M. CZERNIK cji potrzebnych do efektywnej ochrony gatunków zagrożonych poprzez identyfikację kluczowych dla nich zasobów środowiska [4, 18]. Wiedza o najważniejszych składnikach pokarmu jest potrzebna również do prawidłowego zarządzania zwierzętami łownymi [3, 10]. Znajomość preferencji pokarmowych dzikich zwierząt umożliwia znalezienie kompromisu w gospodarce leśnej [14]. Obecnie istnieje wiele technik analizy diety zwierząt kopytnych, zarówno jakościowych jak i ilościowych. Poddaje się je ulepszeniom i poszukuje się nowych, aby uzyskać jeszcze dokładniejsze wyniki. Niniejsza praca przedstawia charakterystykę najważniejszych metod tradycyjnych, używanych od wielu lat oraz nowszych, które pojawiły się dzięki zdobyczom biologii molekularnej. METODY TRADYCYJNE Jedną z najstarszych metod badania diety roślinożerców, zwłaszcza kopytnych, są obserwacje miejsc żerowania zwierząt (ang. utilization techniques) [17], umożliwiające w szybki sposób zdobycie informacji gdzie i w jakim stopniu dane środowisko było użytkowane przez zwierzynę. Najczęściej stosowaną metodą jest: (1) porównanie poletek przed i po bytności zwierząt oraz (2) skonfrontowanie poletka ogrodzonego z nieogrodzonym. Pierwszy sposób wykorzystano do badań diety łosia Alces alces w Norwegii [30], gdzie naukowcy stwierdzili, że preferencja tego roślinożercy na konkretną roślinę zależy od jej dostępności jak i od dostępności innych gatunków. Druga metoda posłużyła do badań dostępnej i wykorzystywanej bazy pokarmowej przez sarnę Capreolus capreolus i jelenia Cervus elaphus w lasach grądowych Puszczy Niepołomickiej w Polsce [3]. W tych badaniach autorzy bazę żeru pędowego oszacowali metodą żniwną, czyli ścinając go w każdej porze roku na ogrodzonych i nieogrodzonych poletkach, a jego konsumpcję przez sarny i jelenie ocenili porównując obie działki. Uzyskane wyniki różniły się od wartości wyliczonych innymi metodami, ponieważ ten sposób badania diety obarczony jest dużym błędem. Może on wynikać ze zróżnicowanych warunków środowiska lub z wpływu żerowania innych zwierząt niż badany gatunek roślinożercy. Metoda obserwacji miejsc żerowania zalecana jest do badania roślin wykorzystywanych przez jeden gatunek zwierzęcia, najlepiej zimą [17]. Kolejną tradycyjną techniką wykorzystywaną do badania diety kopytnych są obserwacje bezpośrednie żerujących zwierząt. Jest to technika szybka, wymagająca mało sprzętu. Dzięki liczeniu kęsów lub minut żerowania możliwe jest oznaczenie ilościowe pobieranego pokarmu. Poprzez obserwację łosi w Michigan w USA połączoną z wyliczeniem procentu liści roślin każdego gatunku zjedzonych przez nie zimą i latem oszacowano selektywność pokarmową gatunku na tym terenie [2]. Technika ta ma jednak ograniczenia. Prowadzenie obserwacji wymaga odpowiedniego treningu, zwłaszcza jeśli zadanie polega na identyfikacji gatunków krzewów i roślin zielnych. Częstą trudnością jest oznaczenie zjedzonego pokarmu i jego oszacowanie ilościowe. Ograniczeniem jest także to, że jeden badacz może obserwować tylko jedno zwierzę. Jest to też nieraz utrudnione w przypadku

3 Tradycyjne i nowoczesne metody badania preferencji pokarmowych kopytnych: od płochliwych lub nocnych gatunków, a sama obecność człowieka może wpłynąć na wyniki [17, 22]. Odmianą tej techniki jest wykorzystanie zwierząt oswojonych i/lub trzymanych w niewoli. Gdy są one karmione znaną ilością konkretnych gatunków roślin jest to test wielokrotnego wyboru, z jęz. ang. cafeteria test [7]. Dzięciołowski [9] wykorzystał go do badania oswojonych łosi w Puszczy Augustowskiej, dzięki czemu oszacował selektywność pokarmową tego gatunku. Z 26 podawanych roślin w ciągu całego roku najbardziej preferowane były borówka brusznica i borówka czarna, dzika jabłoń, malina i wierzba szara. Stwierdzono także indywidualne upodobania żerowe testowanych łosi. W latach 40 XX wieku dużym zainteresowaniem wśród naukowców cieszyła się technika analizy zawartości przewodu pokarmowego zabitych zwierząt, głównie żołądków. Identyfikuje się skonsumowane gatunki roślin po zachowanych fragmentach, dzięki czemu możliwe jest oszacowanie ich względnej proporcji w diecie. Analiza diety inwazyjnego podgatunku jelenia Cervus elaphus scoticus w Nowej Zelandii, pozwoliła powiązać jego zwyczaje żywieniowe ze zgłaszanymi wcześniej zmianami w składzie tamtejszych lasów [12]. W Polsce metoda ta była popularna do badania diety jeleni i saren [8], żubrów [13], łosi [20]. Niestety, najważniejszą wadą tej techniki jest jej inwazyjność. Można ją stosować tylko do licznych, nie zagrożonych gatunków. Kolejnym problemem jest to, że częściowo strawione tkanki roślinne są trudne w identyfikacji, co dodatkowo zaburza proporcje skonsumowanych gatunków. Technika nieinwazyjna, która zyskała popularność w latach 70 XX wieku to badanie diety roślinożerców wykorzystując ich odchody. Po zebraniu i wysuszeniu takich próbek oznacza się w nich skład gatunkowy dzięki przygotowanym preparatom mikroskopowym lub mikrohistologicznym tkanek. Identyfikacja do gatunku jest na podstawie cech epidermy i składników komórkowych [17]. Taki sposób analizy często jest też wykorzystywany do oszacowywania zawartości żwaczy. Badanie diety z odchodów jest wartościową techniką, zwłaszcza w przypadku zwierząt rzadkich, zagrożonych lub płochliwych. Zbieranie odchodów nie wymaga zaawansowanego sprzętu, a jako metoda nieinwazyjna pozwala prowadzić badania bez zakłócania życia danego organizmu. W ten sposób zanalizowano pokarm jelenia, bydła domowego, owcy i mulaka (Odocoileus hemionus) w Nevadzie w USA [1]. Autorzy oszacowali także preferencje pokarmowe tych zwierząt (oprócz mulaka) poprzez zbadanie selektywności pokarmowej na wyznaczonych poletkach. Dzięki zebranym odchodom i analizie mikrohistologicznej pokazali znaczenie roślin zielnych w diecie tych kopytnych. Zaznaczyli także, że próby zmiany pokarmu na trawy mogą negatywnie wpłynąć na możliwości żerowe tych ważnych gospodarczo zwierząt. Mimo największej zalety tej techniki jaką jest nieinwazyjność, jej zasadniczym ograniczeniem jest czasochłonność [17]. Dzięciołowski [8] oszacował, że do analizy jednego żwacza potrzebne jest więcej niż 50 osobo-godzin. Rozróżnianie tkanek roślinnych wymaga bardzo dobrego i dokładnego treningu, zwłaszcza dlatego, że niektóre gatunki trudno jest od siebie odróżnić nawet na poziomie rodzaju, a niektóre mogą być nierozróżnialne. Potrzebna jest rozległa baza referencyjna roślin z obszaru występowania badanego zwierzęcia, której przygotowanie też wymaga czasu, bo materiał roślinny łatwo jest uszkodzić podczas przygotowywania preparatu. Nadtrawienie tkanek powoduje błędy

4 96 M. CZERNIK w analizie, także ilościowej. Wiele badań pokazało, że gatunki w odchodach nie zawsze są proporcjonalne do tych skonsumowanych [17], a także są różnice w czasie przejścia przez układ pokarmowy gatunków różniących się strawnością. Najprawdopodobniej więcej błędów jest w badaniach diety przeżuwaczy, ponieważ trawienie włókien roślinnych jest u nich bardziej efektywne [25]. METODY NOWOCZESNE Rozwój technologiczny spowodował pojawienie się nowych metod badania diety różnych organizmów, także kopytnych. Jedną z takich technik jest użycie n-alkanów [6], związków chemicznych budujących m. in. woski kutykularne. Alkany są trawione w małym i przewidywalnym stopniu, co eliminuje część błędów w analizie, a to daje przewagę tej metodzie w porównaniu z metodą mikrohistologiczną. Porównuje się koncentrację alkanów w skonsumowanym pokarmie z ich ilością w odchodach, co z sukcesem zostało wykorzystane do badania diety zwierząt żywiących się roślinami zielnymi. Diety roślinożerców składające się z więcej niż czterech składników oraz te zawierające żer pędowy tą techniką nie były analizowane [25]. NIRS (ang. Near Infrared Reflectance Spectroscopy) jest z kolei metodą spektroskopową wykorzystującą region bliskiej podczerwieni spektrum elektromagnetycznego ( nm) [11]. Jest to bardzo dobra technika do analizy zawartości przede wszystkim składników odżywczych (np. całkowitego azotu czy skrobi) w tkankach roślinnych i zwierzęcych. Ezenwa [10] oszacowała jakość pokarmu dzikich krętorogich (Bovidae) aby zrozumieć zależności pomiędzy dietą a pasożytnictwem żołądkowo jelitowym. Okazało się, że w porze suchej zwierzęta nie mogą zapewnić sobie pożywienia o odpowiedniej wartości i są bardziej narażone na infekcje pasożytnicze. NIRS jest metodą ilościową, jednak jej precyzja i dokładność zależą od kalibracji, odmiennej dla różnych roślin i konsumentów. Ciekawe badania przeprowadziła Codron i jej współpracownicy [5] na gatunkach kopytnych żyjących w Afryce. Przebadali oni wiele gatunków tych zwierząt żyjących w Parku Narodowym Krugera. Naukowcy chcieli sprawdzić czy analizowane gatunki słusznie należą do pędożerców (ang. browser), w którym powinien przeważać izotop C3, czy są trawożerne (ang. grazer) i przeważa u nich pożywienie z węglem C4. Wykorzystali do tego analizę stabilnych izotopów, porównując ich zawartość w odchodach i w roślinach. Badania te pokazały, że podział na dwie lub trzy strategie odżywiania [15] nie zawsze jest słuszny, bo w przypadku niektórych zwierząt tej strategii pokarmowej nie da się jednoznacznie zaklasyfikować. Wykorzystana tu metoda daje dużo informacji o długoterminowej diecie w różnej skali (dni do miesięcy). Jednakże używanie małej liczby izotopów, zazwyczaj dwóch, 13C i 15N, uniemożliwia precyzyjne oszacowanie proporcji składników w diecie, zwłaszcza gdy składa się ona z więcej niż pięciu elementów [31]. Odkąd w 1983 została wynaleziona technika PCR (Polymerase Chain Reaction), metody oparte na analizie DNA zaczęto w różny sposób wykorzystywać w badaniach diety wielu organizmów, przede wszystkim drapieżników. Z odchodów izoluje się materiał ge-

5 Tradycyjne i nowoczesne metody badania preferencji pokarmowych kopytnych: od netyczny oraz powiela docelowy fragment DNA w reakcji PCR z wykorzystaniem uniwersalnych lub specyficznych gatunkowo primerów [22]. Analiza diety roślinożerców z użyciem technik opartych na DNA okazały się bardziej skomplikowane, przede wszystkim z powodu dużej liczby gatunków roślin jakie mogą wchodzić w skład pożywienia, co znacznie zwiększa ilość specyficznych gatunkowo primerów, które trzeba by użyć w reakcji multiplex PCR. Rozdrobnienie i jednorodność pozostałości pożywienia w odchodach znacznie utrudnia także izolację z poszczególnych, widocznych fragmentów roślin co uniemożliwia późniejsze amplifikacje DNA za pomocą uniwersalnych starterów. Oszacowanie diety roślinożerców stało się łatwiejsze dzięki rozwojowi koncepcji kodów kreskowych DNA (ang. DNA barcoding). Polega ona głównie na identyfikacji taksonu za pomocą wystandaryzowanego regionu DNA. Technika ta jest coraz popularniejsza w badaniach ekologicznych [27]. Wykorzystanie fragmentu chloroplastowego genu rbcl umożliwiło analizę diety kilku roślinożerców, np. wymarłych mamuta Mammuthus primigenius [29] i leniwca Nothrotheriops shastensis [16], naczelnych: goryla zachodniego (Gorilla gorilla) i gerezy abisyńskiej (Colobus guereza) [4]. Wybierając docelowy fragment DNA (kod kreskowy) trzeba wziąć pod uwagę kilka aspektów: 1) musi być krótki, bo wtedy skuteczniej jest powielany zdegradowany DNA, np. z odchodów; 2) powinien być maksymalnie zróżnicowany, aby dokładnie zidentyfikować takson; 3) startery powinny powielać różnorodne taksony, ale jednocześnie unikać innego DNA niż roślinne; 4) wymagana jest baza referencyjna dla danego fragmentu [4, 22]. Postęp technologii w ciągu ostatnich kilku lat, przede wszystkim sekwencjonowanie wielkoskalowe (ang. next generation sequencing, NGS), pozwolił na analizy coraz bardziej różnorodnych diet zwierząt. Wykorzystując to podejście możliwe jest równoległe przetwarzanie milionów odczytów sekwencji. Połączenie koncepcji kodów kreskowych z technologią NGS pozwala analizować wysoce zróżnicowaną dietę, np. roślinożerców, zwłaszcza z nieinwazyjnych prób ze zdegradowanym DNA [28]. W badaniach diety roślinożerców dużą popularność uzyskała pętla P6 chloroplastowego intronu trnl (UAA) [26]. Zaprojektowane przez naukowców startery są wysoce konserwatywne wśród okrytonasiennych (Angiospermae) i nagonasiennych (Gymnospermae), a powielany przez nie fragment jest krótki ( bp), efektywnie amplifikowany nawet z użyciem bardzo zdegradowanego DNA [26, 28]. Startery te są wydajne w badaniach roślinnej diety ssaków, ptaków, owadów i mięczaków [28]. Wykorzystanie ich w analizie jesiennej diety kozicy (na podstawie odchodów) [23], dało ponad 47 tysięcy sekwencji odpowiadających ponad 100 taksonom. Z kolei, analizy diety żubrów ze zróżnicowanym dostępem do zimowego dokarmiania w Puszczy Białowieskiej [18] pokazały, że nie powinno się dokarmiać żubrów w stałych miejscach. Rozproszone i mało intensywne dowożenie siana pomogłoby przeciwdziałać negatywnym skutkom dokarmiania oraz pozwoliłoby na kształtowanie struktury i liczebności populacji pod wpływem naturalnych czynników. Pegard i współpracownicy [21] analizując dietę owiec na podstawie ich odchodów porównali sekwencjonowanie wielkoskalowe i elektroforetyczną migrację produktów PCR w postaci pików na elektroforegramie. Technika NGS okazała się lepsza do analizy całej diety roślinożerców. Pozwoliła na

6 98 M. CZERNIK udokumentowanie występowania nawet rzadkich gatunków w pokarmie. Jednakże inne badania pokazały, że metoda polegająca na odczytaniu pików (produktów PCR) może być wykorzystana do jakościowej analizy zimowej diety jeleniowatych (Czernik, nieopubl.). Wykorzystanie koncepcji kodów kreskowych DNA i sekwencjonowanie wielkoskalowe daje duże możliwości w badaniach zróżnicowanej diety. Aby uzyskać jak najlepsze wyniki trzeba starannie dobrać startery do kodów kreskowych oraz zwrócić uwagę przede wszystkim na ich zakres i rozdzielczość taksonomiczną (ang. taxonomic coverage and resolution), czyli DNA ilu gatunków może być dzięki nim powielane i jak dobrze umożliwiają ich odróżnienie od siebie. Szczegółowy opis wszystkich aspektów związanych z analizą NGS, włącznie ze zbieraniem i przygotowaniem próbek, zawarł w swoim artykule przeglądowym Pompanon ze współautorami [22]. Jednakże przydatność NGS w ocenie diety jest niejednokrotnie ograniczona przez problemy takie jak kontaminacja i błędy PCR. Jest to również kosztowna analiza, chociaż szybko tanieje. Są też problemy z określeniem na ile ta technika jest ilościowa. Wykorzystanie markerów do chloroplastowego i mitochondrialnego DNA, które występuje w zwielokrotnionych kopiach w komórce, pomaga w wykryciu różnych taksonów w pokarmie, zwłaszcza, że materiał genetyczny jest zdegradowany. Użycie tych dwóch rodzajów DNA utrudnia jednak analizę ilościową, ponieważ liczba tych kopii różni się między gatunkami [22]. Nie do końca jeszcze wiadomo jak porównać frekwencję sekwencji w odchodach z frekwencją strawionego lub niestrawionego pokarmu, wymaga to badań związanych z kalibracją [31]. Dieta kopytnych jest od wielu lat badana różnymi metodami. Najlepszym źródłem wiedzy są odchody, gdyż pozyskanie materiału badawczego odbywa się w sposób nieinwazyjny i wymaga niewielkich nakładów finansowych. Metody oparte na analizie DNA, zwłaszcza te wykorzystujące technologię NGS, wydają się być obecnie najdokładniejsze. Mimo dużych kosztów jest to metoda szybka (w porównaniu do czasochłonnych metod tradycyjnych), która umożliwia określenie nawet bardzo zróżnicowanej diety roślinożercy, podczas gdy np. stabilne izotopy można wykorzystać do badania diety z małą ilością składników. Zdobyta wiedza ułatwi zrozumienie powiązań sieci troficznych oraz pozwoli efektywniej zarządzać zwierzętami łownymi i chronić zagrożone. LITERATURA [1] BECK J.L., PEEK M., Diet composition, forage selection and potential for forage competition among elk, deer and livestock on aspen-sagebrush summer range, Rangeland Ecology and Management, 2005, Vol. 58, No. 2, [2] BELOVSKY G.E., Food plant selection by a generalist herbivore: the moose, Ecology, 1981, Vol. 62, No. 4, [3] BOBEK B., WEINER J., ZIELIŃSKI J., Food supply and its consumption by deer in a deciduous forest of southern Poland, Acta Theriologica, 1972, Vol. 17, No. 15, [4] BRADLEY B.J., STILLER M., DORAN-SHEEHY D.M., HARRIS T., CHAPMAN C.A., VIGILANT L., POINAR H., Plant DNA Sequences from Feces: Potential Means for Assessing Diets of Wild Primates, American Journal of Primatology, 2007, Vol. 69,

7 Tradycyjne i nowoczesne metody badania preferencji pokarmowych kopytnych: od [5] CODRON D., CODRON J., LEE-THORP J.A., SPONHEIMER M., DE RUITER D., SEARLY J., GRANT R., FOURIE N., Diets of savanna ungulates from stable carbon isotope composition of faeces, Journal of Zoology, 2007, Vol. 273, [6] DOVE H., MAYES W., Using n-alkanes and other plant wax components to estimate intake, digestibility and diet composition of grazing/browsing sheep and goats, Small Ruminant Research, 2005, Vol. 59, [7] DROZDZ A., Food habits and food supply of rodents in the beech forest, Acta Theriologica, 1966, Vol. 11, [8] DZIĘCIOŁOWSKI R., Food of the red deer as determined by rumen content analyses, Acta Theriologica, 1970, Vol. 15, No. 6, [9] DZIĘCIOŁOWSKI R., Selection of browse twigs by moose, Acta Theriologica, 1974, Vol. 19, No. 18, [10] EZENWA, V.O., Interactions among host diet, nutritional status and gastrointestinal parasite infection in wild bovids, International Journal for Parasitology, 2004, Vol. 34, [11] FOLEY W.J., MCILWEE A., LAWLER I., ARAGONES L., WOOLNOUGH A.P. BERDING N., Ecological applications of near infrared reflectance spectroscopy a tool for rapid, cost-effective prediction of the composition of plant and animal tissues and aspects of animal performance, Oecologia, 1998, Vol. 116, [12] FORSYTH D.M., RICHARDSON S.J., MENCHENTON K., Foliar fibre predicts diet selection by invasive Red Deer Cervus elaphus scoticus in a temperate New Zealand forest, Functional Ecology, 2005, Vol. 19, [13] GĘBCZYŃSKA Z., GĘBCZYŃSKI M., MARTYNOWICZ E., Food eaten by the free-living European bison in Białowieża Forest, Acta Theriologica, 1991, Vol. 36, No. 3-4, [14] GRAHAM R.T., JAIN T.B., KINGERY J.L., Ameliorating conflicts among deer, elk, cattle and/or other ungulates and other forest uses: a synthesis, Forestry, 2010, Vol. 83, No. 3, [15] HOFMANN R.R., Evolutionary steps of ecophysiological adaptation and diversification of Ruminants: a comparative view of their digestive system, Oecologia, 1989, Vol. 78, No. 4, [16] HOFREITER M., POINAR H.N., SPAULDING W.G., BAUER K., MARTIN P.S., POSSNERT G., PAABO S., A molecular analysis of ground sloth diet through the last glaciation, Molecular Ecology, 2000, Vol. 9, [17] HOLECHEK J.L, VAVRA M., PIEPER R.D., Botanical Composition Determination of Range Herbivore Diets: A Review, Journal of Range Management, 1982, Vol. 35, No. 3, [18] KOWALCZYK R., TABERLET P., COISSAC E., VALENTINI A., MIQUEL C., KAMIŃSKI T., WÓJCIK J.M., Influence of management practises on large herbivore diet-case of European bison in Białowieża Primeval Forest (Poland), Forest Ecology and Management, 2011, Vol. 261, [19] MILLS L.S., SOULE M.E., DOAK D.F., The keystone-species concept in ecology and conservation, BioScience, 1993, Vol. 43, No. 4, [20] MOROW K., Food habits of moose from Augustów Forest, Acta Theriologica, 1976, Vol. 21, No. 5, [21] PEGARD A., MIQUEL C., VALENTINI A., COISSAC E., BOUVIER F., FRANCOIS D., TABERLET P., ENGEL E., POMPANON F., Universal DNA-based methods for assessing the diet of grazing livestock and wildlife feces, Journal of Agricultural and Food Chemistry, 2009, Vol. 57, [22] POMPANON F., DEAGLE B.E., SYMONDSON W.O.C., BROWN D.S., JARMAN S.N., TABERLET P., Who is eating what: diet assessment using next generation sequencing, Molecular Ecology, 2012, Vol. 21,

8 100 M. CZERNIK [23] RAYE G., MIQUEL C., COISSAC E., REDJADJ C., LOISON A., TABERLT P., New insights on diet variability revealed by DNA barcoding and high-throughput pyrosequencing: chamois diet in autumn as a case study, Ecological Research, 2011, Vol. 26, [24] SIDOROVICH V.E., POLOZOV A.G., ZALEWSKI A., Food niche variation of European and American mink during the American mink invasion in north-eastern Belarus, Biological Invasions, 2010, Vol. 12, [25] SMITH D.G., GORDON I.J., MPENDU B.F., LAMANI M.B., DZIBA L., KELLY E., Evaluation of some recently developed techniques for estimating diet composition in browsing herbivores, Technical Report, 2006, FAO, [26] TABERLET P., COISSAC E., POMPANON F., GIELLY L., MIQUEL C., VALENTINI A., VERMAT T., CORTHIER G., BROCHMANN C., WILLERSLEV E., Power and limitations of the chloroplast trnl (UAA) intron for plant DNA barcoding, Nucleic Acids Research, 2007, Vol. 35, No. 3, e14. [27] VALENTINI A., POMPANON F., TABERLET P., DNA barcoding for ecologists, Trends in Ecology and Evolution, 2008, Vol. 24, No. 2, [28] VALENTINI A., MIQUEL C., NAWAZ M.A., BELLEMAIN E., COISSAC E., POMPANON F., GIELLY L., CRUAUD C., NASCETTI G., WINCKER P., SWENSON J.E., TABERLET P., New perspectives in diet analysis based on DNA barcoding and parallel pyrosequencing: the trnl approach, Molecular Ecology, 2009, Vol. 9, [29] VAN GEEL B., FISHER D.C., ROUNTREY A.N., VAN ARKEL J., DUIVENVOORDEN J.F., NIEMAN A.M., VAN REENEN G.B.A., TIKHONOV A.N., BUIGUES B., GRAVENDEEL B., Palaeo-environmental and dietary analysis of intestinal contents of a mammoth calf (Yamal Peninsula, northwest Siberia), Quaternary Science Reviews, 2011, Vol. 30, [30] WAM H.K., HJELJORD O., Moose summer and winter diets along a large scale gradient of forage availability in southern Norway, European Journal of Wildlife Management, 2010, Vol. 56, No. 5, [31] YOCCOZ N.G., The future of environmental DNA in ecology, Molecular Ecology, 2012, Vol. 21, CONVENTIONAL AND MODERN METHODS OF UNGULATE DIET ANALYSIS Herbivores, especially ungulate species, are an important level in the food chain and impact ecosystems. Knowledge about their nutritional requirements, the source of which are dietary studies, allows to identify crucial resources present in the environment. That enables to effectively protect and manage different species. This paper describes the main methods of traditional and modern analysis of the ungulates diet. Utilization techniques, direct observation and analyses of material from the stomach, esophagus, or faeces are time-consuming methods that not only require long-term training but are also burdened with a significant error. Discoveries in molecular biology have enabled the use of near infrared spectroscopy, stable isotopes, and DNA-based techniques. Each of these methods has both various applications and limitations. The development of the DNA barcoding conception in conjunction with a large-scale sequencing allowed analyzing complex diets, whereas, faeces analysis enables a noninvasive study of protected species. Despite high costs and restrictions, this is currently the most efficient technique of food analysis of different ungulate species.

JESIENNE I ZIMOWE KŁOPOTY ZWIERZĄT LEŚNYCH I POLNYCH

JESIENNE I ZIMOWE KŁOPOTY ZWIERZĄT LEŚNYCH I POLNYCH JESIENNE I ZIMOWE KŁOPOTY ZWIERZĄT LEŚNYCH I POLNYCH 3 CELE OGÓLNE: rozwijanie pasji poznawania zjawisk przyrodniczych rozwijanie umiejętności analizowania obserwowanych zjawisk zrozumienie roli człowieka

Bardziej szczegółowo

Badania genetyczne nad populacją jelenia w północno-wschodniej Polsce

Badania genetyczne nad populacją jelenia w północno-wschodniej Polsce Badania genetyczne nad populacją jelenia w północno-wschodniej Polsce Magdalena Niedziałkowska, Bogumiła Jędrzejewska, Jan Marek Wójcik Instytut Biologii Ssaków PAN w Białowieży Cele badań 1) Poznanie

Bardziej szczegółowo

Tomasz Borowik, Bogumiła Jędrzejewska. Instytut Biologii Ssaków PAN. Piotr Wawrzyniak. Lipowy Most 14.06.2011

Tomasz Borowik, Bogumiła Jędrzejewska. Instytut Biologii Ssaków PAN. Piotr Wawrzyniak. Lipowy Most 14.06.2011 Seminarium Monitorowanie populacji zwierząt łownych i zrównoważone łowiectwo Doświadczenia z inwentaryzacji ssaków kopytnych metodą pędzeń próbnych w północno-wschodniej Polsce Tomasz Borowik, Bogumiła

Bardziej szczegółowo

POMIAR BIOKONCENTRACJI ZANIECZYSZCZEŃ W OCENIE SKAŻENIA ŚRODOWISKA, NARAŻENIA ORGANIZMÓW ORAZ PROGNOZOWANIU EKOLOGICZNYCH EFEKTÓW ZANIECZYSZCZEŃ

POMIAR BIOKONCENTRACJI ZANIECZYSZCZEŃ W OCENIE SKAŻENIA ŚRODOWISKA, NARAŻENIA ORGANIZMÓW ORAZ PROGNOZOWANIU EKOLOGICZNYCH EFEKTÓW ZANIECZYSZCZEŃ Ekonomia i Środowisko 2 (49) 2014 Elżbieta Bonda-Ostaszewska POMIAR BIOKONCENTRACJI ZANIECZYSZCZEŃ W OCENIE SKAŻENIA ŚRODOWISKA, NARAŻENIA ORGANIZMÓW ORAZ PROGNOZOWANIU EKOLOGICZNYCH EFEKTÓW ZANIECZYSZCZEŃ

Bardziej szczegółowo

Znaczenie monitoringu populacji ssaków kopytnych w ochronie dużych drapieżników

Znaczenie monitoringu populacji ssaków kopytnych w ochronie dużych drapieżników Znaczenie monitoringu populacji ssaków kopytnych w ochronie dużych drapieżników Krzysztof Schmidt Instytut Biologii Ssaków PAN, Białowieża Duże ssaki drapieżne występujące w Polsce Fot. H. Schmidt Fot.

Bardziej szczegółowo

MONITORING LICZEBNOŚCI I ROZPRZESTRZENIENIE ŻUBRA W PÓŁNOCNO-WSCHODNIEJ POLSCE

MONITORING LICZEBNOŚCI I ROZPRZESTRZENIENIE ŻUBRA W PÓŁNOCNO-WSCHODNIEJ POLSCE MONITORING LICZEBNOŚCI I ROZPRZESTRZENIENIE ŻUBRA W PÓŁNOCNO-WSCHODNIEJ POLSCE RAFAŁ KOWALCZYK Instytut Biologii Ssaków Polskiej Akademii Nauk Białowieża Rozmieszczenie dziko-żyjących populacji żubra w

Bardziej szczegółowo

Dane mikromacierzowe. Mateusz Markowicz Marta Stańska

Dane mikromacierzowe. Mateusz Markowicz Marta Stańska Dane mikromacierzowe Mateusz Markowicz Marta Stańska Mikromacierz Mikromacierz DNA (ang. DNA microarray) to szklana lub plastikowa płytka (o maksymalnych wymiarach 2,5 cm x 7,5 cm) z naniesionymi w regularnych

Bardziej szczegółowo

Program studiów doktoranckich. Ogólna charakterystyka studiów doktoranckich

Program studiów doktoranckich. Ogólna charakterystyka studiów doktoranckich Program studiów doktoranckich Ogólna charakterystyka studiów doktoranckich Jednostka prowadząca studia doktoranckie: Nazwa studiów doktoranckich Nazwa studiów doktoranckich w języku angielskim: Wydział

Bardziej szczegółowo

Ocena wpływu zwierzyny płowej na odnowienia naturalne na terenie Tatrzańskiego Parku Narodowego inwentaryzacja metodą pellet - group

Ocena wpływu zwierzyny płowej na odnowienia naturalne na terenie Tatrzańskiego Parku Narodowego inwentaryzacja metodą pellet - group Sfinansowano ze środków funduszu leśnego Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasów Państwowych Kamil Kluś RAPORT Ocena wpływu zwierzyny płowej na odnowienia naturalne na terenie Tatrzańskiego Parku Narodowego

Bardziej szczegółowo

Projekty Marie Curie Actions w praktyce: EGALITE (IAPP) i ArSInformatiCa (IOF)

Projekty Marie Curie Actions w praktyce: EGALITE (IAPP) i ArSInformatiCa (IOF) Gliwice, Poland, 28th February 2014 Projekty Marie Curie Actions w praktyce: EGALITE (IAPP) i ArSInformatiCa (IOF) Krzysztof A. Cyran The project has received Community research funding under the 7th Framework

Bardziej szczegółowo

DETECTION OF MATERIAL INTEGRATED CONDUCTORS FOR CONNECTIVE RIVETING OF FUNCTION-INTEGRATIVE TEXTILE-REINFORCED THERMOPLASTIC COMPOSITES

DETECTION OF MATERIAL INTEGRATED CONDUCTORS FOR CONNECTIVE RIVETING OF FUNCTION-INTEGRATIVE TEXTILE-REINFORCED THERMOPLASTIC COMPOSITES Kompozyty 11: 2 (2011) 152-156 Werner A. Hufenbach, Frank Adam, Maik Gude, Ivonne Körner, Thomas Heber*, Anja Winkler Technische Universität Dresden, Institute of Lightweight Engineering and Polymer Technology

Bardziej szczegółowo

Wspieranie kontroli rynku w zakresie genetycznie zmodyfikowanych organizmów

Wspieranie kontroli rynku w zakresie genetycznie zmodyfikowanych organizmów Wspieranie kontroli rynku w zakresie genetycznie zmodyfikowanych organizmów Program: Tworzenie naukowych podstaw postępu biologicznego i ochrona roślinnych zasobów genowych źródłem innowacji i wsparcia

Bardziej szczegółowo

Rocz. Nauk. Zoot., T. 37, z. 2 (2010) 145 149. Identyfikacja sekwencji genu kodującego dehydrogenazę NADH 1 u sarny

Rocz. Nauk. Zoot., T. 37, z. 2 (2010) 145 149. Identyfikacja sekwencji genu kodującego dehydrogenazę NADH 1 u sarny Rocz. Nauk. Zoot., T. 37, z. 2 (2010) 145 149 Identyfikacja sekwencji genu kodującego dehydrogenazę NADH 1 u sarny M a ł g o r z a t a N a t o n e k - W i ś n i e w s k a, E w a S ł o t a Instytut Zootechniki

Bardziej szczegółowo

Interakcje pomiędzy roślinami i zwierzętami

Interakcje pomiędzy roślinami i zwierzętami Interakcje pomiędzy roślinami i zwierzętami Rośliny: energia dla wyższych poziomów troficznych Zwierzęta zależne pośrednio (drapieżniki, pasożyty) lub bezpośrednio: rośliny jako pokarm: liście, łodygi,

Bardziej szczegółowo

Żywność w łańcuchu troficznym człowieka

Żywność w łańcuchu troficznym człowieka Żywność w łańcuchu troficznym człowieka Łańcuch troficzny jest to szereg grup organizmów ustawionych w takiej kolejności, że każda poprzednia jest podstawą pożywienia dla następnej. ELEMENTY ŁAŃCUCHA TROFICZNEGO

Bardziej szczegółowo

Śledź (Clupea harengus) jest ważnym gatunkiem z punktu widzenia funkcjonowania ekosystemu (Varpe et al., 2005, Pikitch et al., 2014), a także odgrywa

Śledź (Clupea harengus) jest ważnym gatunkiem z punktu widzenia funkcjonowania ekosystemu (Varpe et al., 2005, Pikitch et al., 2014), a także odgrywa Śledź (Clupea harengus) jest ważnym gatunkiem z punktu widzenia funkcjonowania ekosystemu (Varpe et al., 2005, Pikitch et al., 2014), a także odgrywa istotną rolę ekonomiczną, stanowiąc znaczną część połowów

Bardziej szczegółowo

Uczenie się biologii wymaga dobrej organizacji pracy Sposoby odżywiania się organizmów

Uczenie się biologii wymaga dobrej organizacji pracy Sposoby odżywiania się organizmów Temat Uczenie się biologii wymaga dobrej organizacji pracy Sposoby odżywiania się Sposoby oddychania Sposoby rozmnażania się Bakterie a wirusy Protisty Glony przedstawiciele trzech królestw Wymagania na

Bardziej szczegółowo

METODY STATYSTYCZNE W BIOLOGII

METODY STATYSTYCZNE W BIOLOGII METODY STATYSTYCZNE W BIOLOGII 1. Wykład wstępny 2. Populacje i próby danych 3. Testowanie hipotez i estymacja parametrów 4. Planowanie eksperymentów biologicznych 5. Najczęściej wykorzystywane testy statystyczne

Bardziej szczegółowo

GLOBAL METHANE INITIATIVE PARTNERSHIP-WIDE MEETING 12-14.10.2011 Kraków, Poland

GLOBAL METHANE INITIATIVE PARTNERSHIP-WIDE MEETING 12-14.10.2011 Kraków, Poland GLOBAL METHANE INITIATIVE PARTNERSHIP-WIDE MEETING 12-14.10.2011 Kraków, Poland INSTITUTE OF TECHNOLOGY AND LIVE SCIENCES POZNAŃ BRANCH Department of Environmental Management in Livestock Buildings and

Bardziej szczegółowo

Czy uczymy, że sarna nie jest żoną jelenia?

Czy uczymy, że sarna nie jest żoną jelenia? Czy uczymy, że sarna nie jest żoną jelenia? Dr inż. Krzysztof Klimaszewski Warszawa, 10.09.2014 r. Projekt "O bioróżnorodności dla przyszłości - czyli jak uczyć, że sarna nie jest żoną jelenia" korzysta

Bardziej szczegółowo

Koegzystencja czy konflikt hodowli lasu oraz łowiectwa

Koegzystencja czy konflikt hodowli lasu oraz łowiectwa Koegzystencja czy konflikt hodowli lasu oraz łowiectwa Janusz Mikoś Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe Zbigniew Borowski Instytut Badawczy Leśnictwa VI sesja Zimowej Szkoły Leśnej przy IBL w 2014

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 96 SECTIO D 2004

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 96 SECTIO D 2004 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 96 SECTIO D 2004 Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Faculty

Bardziej szczegółowo

Gen choroby Huntingtona, dwadzieścia lat później

Gen choroby Huntingtona, dwadzieścia lat później Wiadomości naukowe o chorobie Huntingtona. Prostym językiem. Napisane przez naukowców. Dla globalnej społeczności HD. Czy nowa technika zrewolucjonizuje testy genetyczne na chorobę Huntingtona? Zaprezentowano

Bardziej szczegółowo

Zbigniew Borowski & Jakub Borkowski Instytut Badawczy Leśnictwa

Zbigniew Borowski & Jakub Borkowski Instytut Badawczy Leśnictwa Zbigniew Borowski & Jakub Borkowski Instytut Badawczy Leśnictwa Populacja bobra w Polsce, podobnie jak w wielu innych krajach, w ostatnich 30 latach odnotowała nagły wzrost liczebności z 270 do ponad???

Bardziej szczegółowo

Gospodarka łowiecka w północno-wschodniej Polsce

Gospodarka łowiecka w północno-wschodniej Polsce Gospodarka łowiecka w północno-wschodniej Polsce Piotr Wawrzyniak Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Białymstoku RDLP Białystok w zasięgu terytorialnym ma 2 632 747ha, gdzie zarządza powierzchnią

Bardziej szczegółowo

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami Seweryn SPAŁEK Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami MONOGRAFIA Wydawnictwo Politechniki Śląskiej Gliwice 2004 SPIS TREŚCI WPROWADZENIE 5 1. ZARZĄDZANIE PROJEKTAMI W ORGANIZACJI 13 1.1. Zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Poziom i zmienność szkód powodowanych przez wilki wśród zwierząt gospodarskich w województwie podkarpackim w latach 2004-2013

Poziom i zmienność szkód powodowanych przez wilki wśród zwierząt gospodarskich w województwie podkarpackim w latach 2004-2013 Roczniki Naukowe Polskiego Towarzystwa Zootechnicznego, t. 10 (2014), nr 4, 169-177 Poziom i zmienność szkód powodowanych przez wilki wśród zwierząt gospodarskich w województwie podkarpackim w latach 2004-2013

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO

EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO Miejsce na naklejkę z kodem szkoły dysleksja MJA-R2A1P-062 EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO POZIOM ROZSZERZONY ARKUSZ III MAJ ROK 2006 Czas pracy 110 minut Instrukcja dla zdającego 1. Sprawdź, czy

Bardziej szczegółowo

KOŁO NAUKOWE IMMUNOLOGII. Mikrochimeryzm badania w hodowlach leukocytów in vitro

KOŁO NAUKOWE IMMUNOLOGII. Mikrochimeryzm badania w hodowlach leukocytów in vitro KOŁO NAUKOWE IMMUNOLOGII Mikrochimeryzm badania w hodowlach leukocytów in vitro Koło Naukowe Immunolgii kolo_immunologii@biol.uw.edu.pl kolo_immunologii.kn@uw.edu.pl CEL I PRZEDMIOT PROJEKTU Celem doświadczenia

Bardziej szczegółowo

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI O tym, dlaczego warto budować pasywnie, komu budownictwo pasywne się opłaca, a kto się go boi, z architektem, Cezarym Sankowskim, rozmawia

Bardziej szczegółowo

Mikrosatelitarne sekwencje DNA

Mikrosatelitarne sekwencje DNA Mikrosatelitarne sekwencje DNA Małgorzata Pałucka Wykorzystanie sekwencji mikrosatelitarnych w jądrowym DNA drzew leśnych do udowodnienia pochodzenia materiału dowodowego w postępowaniu sądowym 27.09.2012

Bardziej szczegółowo

Wydział Biologii Zakład Taksonomii Roślin

Wydział Biologii Zakład Taksonomii Roślin Recenzja pracy doktorskiej Pani mgr Katarzyny Krawczyk, stanowiącej zbiór publikacji nt. Ewolucja i taksonomia molekularna rodzaju Lamium L. w oparciu o analizę trzech genomów wykonanej w Katedrze Botaniki

Bardziej szczegółowo

TaqNovaHS. Polimeraza DNA RP902A, RP905A, RP910A, RP925A RP902, RP905, RP910, RP925

TaqNovaHS. Polimeraza DNA RP902A, RP905A, RP910A, RP925A RP902, RP905, RP910, RP925 TaqNovaHS RP902A, RP905A, RP910A, RP925A RP902, RP905, RP910, RP925 RP902A, RP905A, RP910A, RP925A RP902, RP905, RP910, RP925 TaqNovaHS Polimeraza TaqNovaHS jest mieszaniną termostabilnej polimerazy DNA

Bardziej szczegółowo

Analizy wielkoskalowe w badaniach chromatyny

Analizy wielkoskalowe w badaniach chromatyny Analizy wielkoskalowe w badaniach chromatyny Analizy wielkoskalowe wykorzystujące mikromacierze DNA Genotypowanie: zróżnicowane wewnątrz genów RNA Komórka eukariotyczna Ekspresja genów: Które geny? Poziom

Bardziej szczegółowo

Fitofag, roślinożerca

Fitofag, roślinożerca RoślinoŜerność Roślinożerność(fitofagia) sposób odżywiania się (pobierania pokarmu), polegający na zjadaniu roślin. Z reguły polega na zjadaniu roślin (spasanie) bez ich uśmiercania, jak u przeżuwaczy

Bardziej szczegółowo

Czy ewaluator ma wpływ na finalne wykorzystanie wyników? Mateusz Galica, PTBRiO

Czy ewaluator ma wpływ na finalne wykorzystanie wyników? Mateusz Galica, PTBRiO Czy ewaluator ma wpływ na finalne wykorzystanie wyników? Mateusz Galica, PTBRiO 1 Czy ewaluator ma mieć wpływ na finalne wykorzystanie wyników? 2 Badacz = źródło: Badacz w kulturze; Krzysztof Polak, Marzena

Bardziej szczegółowo

Best for Biodiversity

Best for Biodiversity W tym miejscu realizowany jest projekt LIFE + Ochrona różnorodności biologicznej na obszarach leśnych, w tym w ramach sieci Natura 2000 promocja najlepszych praktyk Best for Biodiversity NAJLEPSZE PRAKTYKI

Bardziej szczegółowo

MARKERY MIKROSATELITARNE

MARKERY MIKROSATELITARNE MARKERY MIKROSATELITARNE Badania laboratoryjne prowadzone w Katedrze Genetyki i Ogólnej Hodowli Zwierząt SGGW w ramach monitoringu genetycznego wykorzystują analizę genetyczną markerów mikrosatelitarnych.

Bardziej szczegółowo

POWTÓRZENIE TREŚCI NAUCZANIA Z BIOLOGII KLASY III ROZPISKA POWTÓRZEŃ ROK 2007/2008 Klasa I Treści programowe Dział powtórzeniowy Przewidziana data

POWTÓRZENIE TREŚCI NAUCZANIA Z BIOLOGII KLASY III ROZPISKA POWTÓRZEŃ ROK 2007/2008 Klasa I Treści programowe Dział powtórzeniowy Przewidziana data POWTÓRZENIE TREŚCI NAUCZANIA Z BIOLOGII KLASY III ROZPISKA POWTÓRZEŃ ROK 2007/2008 Klasa I Treści programowe Dział powtórzeniowy Przewidziana data 1. Struktura organizmu i funkcje, jakim ona służy ( komórki,

Bardziej szczegółowo

Klub Młodego Wynalazcy - Laboratoria i wyposażenie. Pracownia genetyki

Klub Młodego Wynalazcy - Laboratoria i wyposażenie. Pracownia genetyki Klub Młodego Wynalazcy - Laboratoria i wyposażenie Zadbaliśmy o to, żeby wyposażenie w Klubie Młodego Wynalazcy było w pełni profesjonalne. Ważne jest, aby dzieci i młodzież, wykonując doświadczenia korzystały

Bardziej szczegółowo

Publikacje dotyczące wilków w Polsce. Czasopisma naukowe posiadające Imact Factor

Publikacje dotyczące wilków w Polsce. Czasopisma naukowe posiadające Imact Factor Publikacje dotyczące wilków w Polsce Czasopisma naukowe posiadające Imact Factor 1. Eggermann, J., R. Gula, B. Pirga, J. Theuerkauf, H. Tsunoda, B. Brzezowska, S. Rouys & S. Radler. 2009. Daily and seasonal

Bardziej szczegółowo

Działania w dziedzinie klimatu, środowisko, efektywna gospodarka zasobami i surowce

Działania w dziedzinie klimatu, środowisko, efektywna gospodarka zasobami i surowce HORIZON 2020 - THE FRAMEWORK PROGRAMME FOR RESEARCH AND INNOVATION (2014-2020) 2020) Challenge 5 Climate action, environment, resource efficiency and raw materials INFORMAL DRAFT 1 Copyright KPK PB UE

Bardziej szczegółowo

Ile zjadają duże drapieżniki?

Ile zjadają duże drapieżniki? Ile zjadają duże drapieżniki? Krzysztof Schmidt 1, Rafał Kowalczyk 1,Włodzimierz Jędrzejewski 1, Henryk Okarma 2 1 Zakład Badania Ssaków PAN w Białowieży 2 Instytut Ochrony Przyrody PAN Ustalanie planu

Bardziej szczegółowo

Przyczyny i konsekwencje struktury genetycznej zwierzyny

Przyczyny i konsekwencje struktury genetycznej zwierzyny Przyczyny i konsekwencje struktury genetycznej zwierzyny Wanda Olech, Zuza Nowak, Zbigniew Borowski - Wydział Nauk o Zwierzętach SGGW - Instytut Badawczy Leśnictwa Łowiectwo w zrównowaŝonej gospodarce

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Biologia eksperymentalna i środowiskowa

KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Biologia eksperymentalna i środowiskowa KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Biologia eksperymentalna i środowiskowa Nazwa Nazwa w j. ang. Wybrane problemy biologii molekularnej kwasy nukleinowe Selected problems of molecular biology

Bardziej szczegółowo

SZACOWANIE POTENCJAŁU ENERGETYCZNEGO BIOMASY RO LINNEJ POCHODZENIA ROLNICZEGO W WOJEWÓDZTWIE KUJAWSKO-POMORSKIM

SZACOWANIE POTENCJAŁU ENERGETYCZNEGO BIOMASY RO LINNEJ POCHODZENIA ROLNICZEGO W WOJEWÓDZTWIE KUJAWSKO-POMORSKIM SZACOWANIE POTENCJAŁU ENERGETYCZNEGO BIOMASY ROLINNEJ POCHODZENIA ROLNICZEGO W WOJEWÓDZTWIE KUJAWSKO-POMORSKIM W pracy oszacowano potencjał energetyczny biomasy rolinnej pozyskiwanej z produkcji rolniczej,

Bardziej szczegółowo

ocena dopuszczająca ocena dostateczna ocena dobra ocena bardzo dobra Dział VII. EKOLOGIA NAUKA O ŚRODOWISKU

ocena dopuszczająca ocena dostateczna ocena dobra ocena bardzo dobra Dział VII. EKOLOGIA NAUKA O ŚRODOWISKU Dział VII. EKOLOGIA NAUKA O ŚRODOWISKU wyróżnia elementy żywe i nieożywione w obserwowanym ekosystemie oblicza zagęszczenie wybranej rośliny na badanym terenie określa znaczenie wiedzy ekologicznej w życiu

Bardziej szczegółowo

Fotoreportaż: stan i zagrożenia badanego środowiska

Fotoreportaż: stan i zagrożenia badanego środowiska Fotoreportaż: stan i zagrożenia badanego środowiska Fotoreportaż: stan i zagrożenia badanego środowiska Zajęcia terenowe: Zajęcia w klasie: Zakres materiału z płyty: Plansza 4 ochrona zwierząt Bezpośrednie

Bardziej szczegółowo

prof. Joanna Chorostowska-Wynimko Zakład Genetyki i Immunologii Klinicznej Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie

prof. Joanna Chorostowska-Wynimko Zakład Genetyki i Immunologii Klinicznej Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie prof. Joanna Chorostowska-Wynimko Zakład Genetyki i Immunologii Klinicznej Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie Sekwencyjność występowania zaburzeń molekularnych w niedrobnokomórkowym raku płuca

Bardziej szczegółowo

Recent Developments in Poland: Higher Education Reform Qualifications Frameworks Environmental Studies

Recent Developments in Poland: Higher Education Reform Qualifications Frameworks Environmental Studies 544524-TEMPUS-1-2013-1-PL-TEMPUS-SMHES Qualifications Frameworks for Environmental Studies at Ukrainian Universities Recent Developments in Poland: Higher Education Reform Qualifications Frameworks Environmental

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału z biologii do klasy III.

Rozkład materiału z biologii do klasy III. Rozkład materiału z biologii do klasy III. L.p. Temat lekcji Treści programowe Uwagi 1. Nauka o funkcjonowaniu przyrody. 2. Genetyka nauka o dziedziczności i zmienności. -poziomy różnorodności biologicznej:

Bardziej szczegółowo

Wilk w Polsce: sytuacja gatunku i strategia ochrony

Wilk w Polsce: sytuacja gatunku i strategia ochrony Wilk w Polsce: sytuacja gatunku i strategia ochrony Henryk Okarma Instytut Ochrony Przyrody PAN fot. Andrzej Adamczewski Status prawny gatunku Dyrektywa Siedliskowa 1. Wilk znajduje się w załączniku II

Bardziej szczegółowo

OFERTA TEMATÓW PRAC DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze MIKROBIOLOGII

OFERTA TEMATÓW PRAC DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze MIKROBIOLOGII OFERTA TEMATÓW PRAC DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze MIKROBIOLOGII Opracowanie zestawu do wykrywania DNA Aspergillus flavus za pomocą specjalistycznego sprzętu medycznego. Jednym

Bardziej szczegółowo

Kinga Janik-Koncewicz

Kinga Janik-Koncewicz Kinga Janik-Koncewicz miażdżyca choroby układu krążenia cukrzyca typu 2 nadciśnienie choroby układu kostnego nowotwory Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że około 7-41% nowotworów jest spowodowanych

Bardziej szczegółowo

SSAKI. projekt Planu zadań ochronnych dla obszaru Natura 2000 Ostoja Knyszyńska PLH200006. FPP Consulting

SSAKI. projekt Planu zadań ochronnych dla obszaru Natura 2000 Ostoja Knyszyńska PLH200006. FPP Consulting SSAKI projekt Planu zadań ochronnych dla obszaru Natura 2000 Ostoja Knyszyńska PLH200006 dr Karol Zub Instytut Biologii Ssaków PAN w Białowieży FPP Consulting Przedmioty ochrony Mopek zachodni Barbastella

Bardziej szczegółowo

Extraclass. Football Men. Season 2009/10 - Autumn round

Extraclass. Football Men. Season 2009/10 - Autumn round Extraclass Football Men Season 2009/10 - Autumn round Invitation Dear All, On the date of 29th July starts the new season of Polish Extraclass. There will be live coverage form all the matches on Canal+

Bardziej szczegółowo

Kaskady troficzne i ekologia strachu

Kaskady troficzne i ekologia strachu Kaskady troficzne i ekologia strachu Regulacja z dołu czy od góry? Od dołu : liczebnośd organizmów na każdym poziomie troficznym ograniczana przez dostępnośd pokarmu (=przez niższy poziom troficzny) Od

Bardziej szczegółowo

ALGORYTMICZNA I STATYSTYCZNA ANALIZA DANYCH

ALGORYTMICZNA I STATYSTYCZNA ANALIZA DANYCH 1 ALGORYTMICZNA I STATYSTYCZNA ANALIZA DANYCH WFAiS UJ, Informatyka Stosowana II stopień studiów 2 Wnioskowanie statystyczne dla zmiennych numerycznych Porównywanie dwóch średnich Boot-strapping Analiza

Bardziej szczegółowo

MODELOWANIE POŁĄCZEŃ TYPU SWORZEŃ OTWÓR ZA POMOCĄ MES BEZ UŻYCIA ANALIZY KONTAKTOWEJ

MODELOWANIE POŁĄCZEŃ TYPU SWORZEŃ OTWÓR ZA POMOCĄ MES BEZ UŻYCIA ANALIZY KONTAKTOWEJ Jarosław MAŃKOWSKI * Andrzej ŻABICKI * Piotr ŻACH * MODELOWANIE POŁĄCZEŃ TYPU SWORZEŃ OTWÓR ZA POMOCĄ MES BEZ UŻYCIA ANALIZY KONTAKTOWEJ 1. WSTĘP W analizach MES dużych konstrukcji wykonywanych na skalę

Bardziej szczegółowo

Co kto je? Pośrednie nawiązania do treści nauczania z PP:

Co kto je? Pośrednie nawiązania do treści nauczania z PP: Co kto je? Zajęcia terenowe: Zajęcia w klasie: Zakres materiału z płyty: Plansza 1 najważniejsze pojęcia z bioróżnorodności Bezpośrednie nawiązania do treści nauczania z PP: wskazuje organizmy samożywne

Bardziej szczegółowo

Dyrektywa Siedliskowa NATURA 2000. Dyrektywa Ptasia N2K - UE. N2K w Polsce. N2K w Polsce

Dyrektywa Siedliskowa NATURA 2000. Dyrektywa Ptasia N2K - UE. N2K w Polsce. N2K w Polsce NATURA 2000 Dyrektywa Siedliskowa Sieć obszarów chronionych na terenie Unii Europejskiej Celem wyznaczania jest ochrona cennych, pod względem przyrodniczym i zagrożonych, składników różnorodności biologicznej.

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 11 sierpnia 2015 r. Poz. 58

Warszawa, dnia 11 sierpnia 2015 r. Poz. 58 Warszawa, dnia 11 sierpnia 2015 r. Poz. 58 Z A R Z Ą D Z E N I E M I N I S T R A Ś R O D O W I S K A 1) z dnia 10 sierpnia 2015 r. zmieniające zarządzenie w sprawie zadań ochronnych dla Wigierskiego Parku

Bardziej szczegółowo

Kto kogo je? Pośrednie nawiązania do treści nauczania z PP: przedstawia proste zależności pokarmowe zachodzące między organizmami

Kto kogo je? Pośrednie nawiązania do treści nauczania z PP: przedstawia proste zależności pokarmowe zachodzące między organizmami Kto kogo je? Zajęcia terenowe: Zajęcia w klasie: Zakres materiału z płyty: Plansza 3 funkcjonowanie ekosystemów Bezpośrednie nawiązania do treści nauczania z PP: przedstawia proste zależności pokarmowe

Bardziej szczegółowo

Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project can respond.

Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project can respond. Project CARETRAINING PROJECT EVALUATION QUESTIONNAIRE Projekt CARETRAINING KWESTIONARIUSZ EWALUACJI PROJEKTU Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project

Bardziej szczegółowo

Jakie są dotychczasowe efekty prac Komisji Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO w zakresie Genetycznie Modyfikowanych Organizmów (GMO)?

Jakie są dotychczasowe efekty prac Komisji Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO w zakresie Genetycznie Modyfikowanych Organizmów (GMO)? Jakie są dotychczasowe efekty prac Komisji Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO w zakresie Genetycznie Modyfikowanych Organizmów (GMO)? W latach 2000-2007 kwestie związane z GMO omawiane były na forum, powołanej

Bardziej szczegółowo

Czynniki wpływające na wybór studiów technicznych przez kobiety

Czynniki wpływające na wybór studiów technicznych przez kobiety Ireneusz ZAWŁOCKI, Krzysztof NIEWIADOMSKI, Ewa NIEROBA Politechnika Częstochowska, Polska Czynniki wpływające na wybór studiów technicznych przez kobiety Wprowadzenie W roku 2006, jak podaje Bank Danych

Bardziej szczegółowo

NATURA 2000 STANDARDOWY FORMULARZ DANYCH

NATURA 2000 STANDARDOWY FORMULARZ DANYCH FORMULARZ DANYCH 1 NATURA 2000 STANDARDOWY FORMULARZ DANYCH DLA OBSZARÓW SPECJALNEJ OCHRONY (OSO) DLA OBSZARÓW SPEŁNIAJĄCYCH KRYTERIA OBSZARÓW O ZNACZENIU WSPÓLNOTOWYM (OZW) I DLA SPECJALNYCH OBSZARÓW

Bardziej szczegółowo

ROLA BIORÓŻNORODNOŚCI W SIECI POKARMOWEJ autor: Magdalena Szewczyk

ROLA BIORÓŻNORODNOŚCI W SIECI POKARMOWEJ autor: Magdalena Szewczyk ROLA BIORÓŻNORODNOŚCI W SIECI POKARMOWEJ autor: Magdalena Szewczyk Cel zajęć: Cele operacyjne: Uczeń: potrafi stworzyć sieć troficzną i łańcuch pokarmowy, umie powiązać ze sobą różne elementy środowiska,znaleźć

Bardziej szczegółowo

Tworzenie zintegrowanych strategii miejskich. Creation of integrated urban strategies? the example of the Krakow Functional Area

Tworzenie zintegrowanych strategii miejskich. Creation of integrated urban strategies? the example of the Krakow Functional Area ZRÓWNOWAŻONY ROZWÓJ OBSZARÓW MIEJSKICH W KRAJACH CZŁONKOWSKICH UE W LATACH 2014-2020 29 września 1 października 2015 r. Sesja warsztatowa - Zintegrowane Strategie Miejskie tworzenie i realizacja Tworzenie

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii dla klas pierwszych

Wymagania edukacyjne z biologii dla klas pierwszych Wymagania edukacyjne z biologii dla klas pierwszych Rozdział Sposób zapisywania i odczytywania informacji genetycznej. Przypomnienie przedstawia strukturę podwójnej helisy DNA, wykazuje jej rolę w przechowywaniu

Bardziej szczegółowo

Konserwatorska i czynna ochrona przyrody Czym jest ochrona przyrody? dr Wiktor Kotowski Zakład Ekologii Roślin i Ochrony Środowiska UW

Konserwatorska i czynna ochrona przyrody Czym jest ochrona przyrody? dr Wiktor Kotowski Zakład Ekologii Roślin i Ochrony Środowiska UW Konserwatorska i czynna ochrona przyrody Czym jest ochrona przyrody? dr Wiktor Kotowski Zakład Ekologii Roślin i Ochrony Środowiska UW 1 Czym jest przyroda? wszystko czego nie stworzył człowiek (Wikipedia)

Bardziej szczegółowo

Plan prezentacji. 1. Dziczyzna aspekt biologiczny, gospodarczy i żywnościowy chowu zwierząt jeleniowatych.

Plan prezentacji. 1. Dziczyzna aspekt biologiczny, gospodarczy i żywnościowy chowu zwierząt jeleniowatych. Plan prezentacji 1. Dziczyzna aspekt biologiczny, gospodarczy i żywnościowy chowu zwierząt jeleniowatych. 2. Badania w zakresie ekologicznego chowu zwierząt jeleniowatych. 3. Dziczyzna wybrane problemy

Bardziej szczegółowo

Postęp w poprawie składu kwasów tłuszczowych mięsa wołowego

Postęp w poprawie składu kwasów tłuszczowych mięsa wołowego Postęp w poprawie składu kwasów tłuszczowych mięsa wołowego Nigel D Scollan Aberystwyth, Walia, Wielka Brytania nigel.scollan@aber.ac.uk Przegląd Lipoliza i biouwodornienie w żwaczu Chloroplasty Omega-3

Bardziej szczegółowo

Inwentaryzacja i monitoring populacji wilka w województwie zachodnio-pomorskim. Borowik T., Jędrzejewski W., Nowak S.

Inwentaryzacja i monitoring populacji wilka w województwie zachodnio-pomorskim. Borowik T., Jędrzejewski W., Nowak S. Inwentaryzacja i monitoring populacji wilka w województwie zachodnio-pomorskim Borowik T., Jędrzejewski W., Nowak S. Terytoria wilczych watah w Puszczy Białowieskiej (jesień-zima 1997/98) Rozmieszczenie

Bardziej szczegółowo

Dział programu : Poznajemy nasze otoczenie

Dział programu : Poznajemy nasze otoczenie SCENARIUSZ WYCIECZKI DO LASU ( ZAJĘCIA TERENOWE ) Dział programu : Poznajemy nasze otoczenie Temat : Las domem zwierząt ZAKRES TREŚCI : 1. Piętra roślinne w lesie i warunki w nich panujące. 2. Zwierzęta

Bardziej szczegółowo

Ochrona przyrody. Test podsumowujący rozdział III. Wersja A

Ochrona przyrody. Test podsumowujący rozdział III. Wersja A ..................................... Imię i nazwisko Wersja A Test podsumowujący rozdział III Ochrona przyrody.............................. Data Klasa oniższy test składa się z 15 zadań. rzy każdym poleceniu

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie metod kontrfaktycznych w badaniach ewaluacyjnych

Wykorzystanie metod kontrfaktycznych w badaniach ewaluacyjnych 2013 Rafał Trzciński Wykorzystanie metod kontrfaktycznych w badaniach ewaluacyjnych Międzyregionalna konferencja ewaluacyjna: Ewaluacja programów operacyjnych wyzwania, inspiracje, przyszłość Toruń, 25.06.2013

Bardziej szczegółowo

3 POMAGAMY NASZYM SKRZYDLATYM PRZYJACIOŁOM CELE OGÓLNE: CELE OPERACYJNE: ŚRODKI DYDAKTYCZNE:

3 POMAGAMY NASZYM SKRZYDLATYM PRZYJACIOŁOM CELE OGÓLNE: CELE OPERACYJNE: ŚRODKI DYDAKTYCZNE: 3 POMAGAMY NASZYM SKRZYDLATYM PRZYJACIOŁOM CELE OGÓLNE: rozwijanie pasji poznawania zjawisk przyrodniczych rozwijanie umiejętności analizowania obserwowanych zjawisk zrozumienie roli człowieka w środowisku

Bardziej szczegółowo

Co to jest usability?

Co to jest usability? Co to jest usability? Użyteczność produktów interaktywnych stron internetowych, programów komputerowych, telefonów komórkowych to odczuwana przez użytkowników prostota i wygoda, naturalność wykonywania

Bardziej szczegółowo

Ocena efektywności pracy. Opracowanie: Aneta Stosik

Ocena efektywności pracy. Opracowanie: Aneta Stosik Ocena efektywności pracy Opracowanie: Aneta Stosik Zarządzanie zasobami ludzkimi Strategiczne i spójne podejście do zarządzania najbardziej wartościowymi aktywami organizacji Proces celowego grupowania

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE BIOLOGIA LICEUM KLASA 1 (POZIOM PODSTAWOWY)

WYMAGANIA EDUKACYJNE BIOLOGIA LICEUM KLASA 1 (POZIOM PODSTAWOWY) WYMAGANIA EDUKACYJNE BIOLOGIA LICEUM KLASA 1 (POZIOM PODSTAWOWY) Rozdział Sposób zapisywania i odczytywania informacji genetycznej. Przypomnienie przedstawia strukturę podwójnej helisy DNA, wykazuje jej

Bardziej szczegółowo

AN EVOLUTION PROCESS FOR SERVICE- ORIENTED SYSTEMS

AN EVOLUTION PROCESS FOR SERVICE- ORIENTED SYSTEMS AN EVOLUTION PROCESS FOR SERVICE- ORIENTED SYSTEMS Andrzej Zalewski, Marcin Szlenk, Szymon Kijas a.zalewski@elka.pw.edu.pl s.kijas@elka.pw.edu.pl Praca naukowa finansowana ze środków budżetowych na naukę

Bardziej szczegółowo

RADIO DISTURBANCE Zakłócenia radioelektryczne

RADIO DISTURBANCE Zakłócenia radioelektryczne AKREDYTOWANE LABORATORIUM BADAWCZE Page (Strona) 2 of (Stron) 9 Following requirements should be taken into account in the case of making use of Test Report and giving information about the tests performed

Bardziej szczegółowo

Drapieżnictwo II. (John Stuart Mill 1874, tłum. własne)

Drapieżnictwo II. (John Stuart Mill 1874, tłum. własne) Drapieżnictwo II Jeżeli w ogóle są jakikolwiek świadectwa celowego projektu w stworzeniu (świata), jedną z rzeczy ewidentnie zaprojektowanych jest to, by duża część wszystkich zwierząt spędzała swoje istnienie

Bardziej szczegółowo

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 Zadanie 1 Schemat budowy przewodu pokarmowego pijawki lekarskiej. Pijawka ta odżywia się krwią kręgowców. Wyjaśnij, jakie

Bardziej szczegółowo

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS.

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. Strona 1 1. Please give one answer. I am: Students involved in project 69% 18 Student not involved in

Bardziej szczegółowo

Zakażenie pszczoły miodnej patogenem Nosema ceranae. Diagnostyka infekcji wirusowych pszczoły miodnej

Zakażenie pszczoły miodnej patogenem Nosema ceranae. Diagnostyka infekcji wirusowych pszczoły miodnej Zakażenie pszczoły miodnej patogenem Nosema ceranae Diagnostyka infekcji wirusowych pszczoły miodnej Plan 1. Znaczenie ekologiczne i gospodarcze pszczół 2. Choroby pszczół i ich diagnostyka 3. Podstawy

Bardziej szczegółowo

ŻUBR W BIESZCZADACH JAKO PRZYKŁAD UDANEJ RESTYTUCJI

ŻUBR W BIESZCZADACH JAKO PRZYKŁAD UDANEJ RESTYTUCJI JAKO PRZYKŁAD UDANEJ RESTYTUCJI Maciej Januszczak Stacja Badawcza Fauny Karpat MiIZ PAN Ustrzyki Dolne Warsztaty realizowane są w ramach projektu Ochrona żubrów in situ w województwie zachodniopomorskim

Bardziej szczegółowo

PORTS AS LOGISTICS CENTERS FOR CONSTRUCTION AND OPERATION OF THE OFFSHORE WIND FARMS - CASE OF SASSNITZ

PORTS AS LOGISTICS CENTERS FOR CONSTRUCTION AND OPERATION OF THE OFFSHORE WIND FARMS - CASE OF SASSNITZ Part-financed by EU South Baltic Programme w w w. p t m e w. p l PROSPECTS OF THE OFFSHORE WIND ENERGY DEVELOPMENT IN POLAND - OFFSHORE WIND INDUSTRY IN THE COASTAL CITIES AND PORT AREAS PORTS AS LOGISTICS

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN ORGANIZACJI WYCIECZEK SZKOLNYCH

REGULAMIN ORGANIZACJI WYCIECZEK SZKOLNYCH REGULAMIN ORGANIZACJI WYCIECZEK SZKOLNYCH w Nadleśnictwie Karnieszewice W czasie trwania wycieczek szkolnych obowiązują następujące zasady: I. Nauczyciel/opiekun grupy jest zobowiązany do: 1. zapewnienia

Bardziej szczegółowo

statystyka badania epidemiologiczne

statystyka badania epidemiologiczne statystyka badania epidemiologiczne Epidemiologia Epi = wśród Demos = lud Logos = nauka Epidemiologia to nauka zajmująca się badaniem rozprzestrzenienia i uwarunkowań chorób u ludzi, wykorzystująca tą

Bardziej szczegółowo

Kierunek i poziom studiów: Biologia, poziom drugi Sylabus modułu: Filogenetyka i taksonomia roślin i zwierząt dla EKOP

Kierunek i poziom studiów: Biologia, poziom drugi Sylabus modułu: Filogenetyka i taksonomia roślin i zwierząt dla EKOP Uniwersytet Śląski w Katowicach str. 1 Kierunek i poziom studiów: Biologia, poziom drugi Sylabus modułu: Filogenetyka i taksonomia roślin i zwierząt dla EKOP kod modułu: 2BL_12 1. Informacje ogólne koordynator

Bardziej szczegółowo

Projekt Rozwój metapopulacji żubra w północno-wschodniej Polsce

Projekt Rozwój metapopulacji żubra w północno-wschodniej Polsce Projekt Rozwój metapopulacji żubra w północno-wschodniej Polsce maj 2014 kwiecień 2016 Seminarium otwierające, Białowieża 5 grudnia 2014r. Wanda Olech, Krystyna Cielniak - SGGW http://projekteog.sggw.pl

Bardziej szczegółowo

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society Prof. Piotr Bledowski, Ph.D. Institute of Social Economy, Warsaw School of Economics local policy, social security, labour market Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing

Bardziej szczegółowo

MEANDRY LOGISTYKI. Józef Okulewicz. XVI Konferencja Logistyki Stosowanej

MEANDRY LOGISTYKI. Józef Okulewicz. XVI Konferencja Logistyki Stosowanej MEANDRY LOGISTYKI Józef Okulewicz XVI Konferencja Logistyki Stosowanej Zakopane 2012 Krzysztof Rutkowski : Zarządzanie łańcuchem dostaw - próba sprecyzowania terminu i określenia związków z logistyką,

Bardziej szczegółowo

USŁUGI GEOEKOSYSTEMÓW. Małgorzata Stępniewska

USŁUGI GEOEKOSYSTEMÓW. Małgorzata Stępniewska USŁUGI GEOEKOSYSTEMÓW Małgorzata Stępniewska MAES - Grupa Robocza UE ds. Rozpoznania i oceny ekosystemów i ich usług (EU Working Group on Mapping and assessment of ecosystems and their services) European

Bardziej szczegółowo

I.1.1. Technik weterynarii 322[14]

I.1.1. Technik weterynarii 322[14] I.1.1. Technik weterynarii 322[14] Do egzaminu zostało zgłoszonych: 322 Przystąpiło łącznie: 368 przystąpiło: 354 przystąpiło: ETAP PISEMNY ETAP PRAKTYCZNY zdało: 334 (97,2%) zdało: 193 (52,6%) DYPLOM

Bardziej szczegółowo

BADANIA SYMULACYJNE PROCESU HAMOWANIA SAMOCHODU OSOBOWEGO W PROGRAMIE PC-CRASH

BADANIA SYMULACYJNE PROCESU HAMOWANIA SAMOCHODU OSOBOWEGO W PROGRAMIE PC-CRASH BADANIA SYMULACYJNE PROCESU HAMOWANIA SAMOCHODU OSOBOWEGO W PROGRAMIE PC-CRASH Dr inż. Artur JAWORSKI, Dr inż. Hubert KUSZEWSKI, Dr inż. Adam USTRZYCKI W artykule przedstawiono wyniki analizy symulacyjnej

Bardziej szczegółowo

Ewa Pancer-Cybulska, tukasz Olipra, Leszek Cybulski, Agata Suröwka TRANSPORT LOTNICZY A REGIONALNE RYNKI PRACY W POLSCE THE IMPACT OF AIR TRANSPORT

Ewa Pancer-Cybulska, tukasz Olipra, Leszek Cybulski, Agata Suröwka TRANSPORT LOTNICZY A REGIONALNE RYNKI PRACY W POLSCE THE IMPACT OF AIR TRANSPORT Ewa Pancer-Cybulska, tukasz Olipra, Leszek Cybulski, Agata Suröwka TRANSPORT LOTNICZY A REGIONALNE RYNKI PRACY W POLSCE THE IMPACT OF AIR TRANSPORT ON REGIONAL LABOUR MARICETS IN POLAND jt^l Wydawnictwo

Bardziej szczegółowo