ISBN

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "ISBN 978-83-62916-19-1"

Transkrypt

1 Możliwości wdrożenia nowych technologii w przetwórstwie rolno-spożywczym w świetle foresightu Żywność i żywienie w XXI w. - wizja rozwoju polskiego sektora spożywczego. Potencjał absorpcyjny firm i założenia dla polityki innowacyjnej Anna Rogut Łódź, 2011

2 Publikacja jest wsółfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka. Recenzja: Łukasz Sułkowski Projekt okładki: Monika Piasecka Korekta: Renata Karolewska Skład i łamanie: Stanisław Wnuk Copyrigt by Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania w Łodzi ISBN Publikacja bezpłatna.

3 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... Zdolność absorpcyjna... Pozycja konkurencyjna polskiego sektora żywności... Czym jest zdolność absorpcyjna?... Zdolność absorpcyjna. Rezultaty badań... Poziom technologiczny... Działalność badawczo-rozwojowa... Współpraca... Kapitał ludzki... Założenia dla polityki innowacyjnej... Zmiana strategii rozwoju technologicznego... Transformacja strategii technologicznego uczenia się... Redefinicja strategii klasterowych... Systemowe spojrzenie na politykę innowacyjną... Respektowanie zasad polityki zorientowanej na fakty... Dodatkowe działania... Założenia dla wsparcia internacjonalizacji polskiego sektora żywności... MSP a internacjonalizacja. Szanse, zagrożenia, bariery... Wnioski dla dalszych działań... Wzmocnienie europejskiego wymiaru wsparcia MSP... Komplementarność z innymi inicjatywami KE... Ewaluacja i inne instrumenty tzw. polityki zorientowanej na fakty w miejsce mapowania i zasadnicza redefinicja struktury usług... Rozciągnięcia zasady komplementarności, efektywności i trwałości na cały system wsparcia internacjonalizacji MSP... Bibliografia

4

5 Wprowadzenie W 2050 roku: (i) liczba ludności świata wzrośnie do 9,1 mld i będzie to o 34% więcej niż obecnie, przy czym prawie cały ten wzrost przypadnie na kraje rozwijające się; (ii) udział ludności miejskiej w ogólnej liczbie ludności wzrośnie do 70% (w porównaniu z aktualnymi 49%); (iii) poziom dochodu na głowę mieszkańca będzie wielokrotnie wyższy niż dziś, i to na całym świecie. Nakarmienie rosnącej, miejskiej i coraz bogatszej liczby ludności będzie wymagać wzrostu produkcji żywności o 70% (FAO 2009). Taka prognoza zapowiada długie lata prosperity dla polskiego sektora żywności, tym bardziej że jako kraj już należymy do jej znaczących producentów (Kowalski 2010), a przemysł rolno-spożywczy jest jednym z motorów polskiego eksportu 1. Jednak utrzymanie tej pozycji będzie wymagać dalszego, zdecydowanego wzrostu konkurencyjności produkcji rolnej i przetwórstwa rolno-spożywczego, zwłaszcza za sprawą lepszego wykorzystania nowych technologii. Pytanie tylko, jakich? Odpowiedzi na to pytanie (przynajmniej częściowej) udzielił dopiero co zakończony foresight 2 Żywność i żywienie w XXI wieku, w którym technologie zdefiniowane zostały jako całokształt działań i wiedzy, niezbędnych do wytworzenia określonych produktów rolno-spożywczych i uzyskania efektów wynikających z trendów 3, które w perspektywie najbliższych lat określą kształt rynku żywności 4. Merytoryczna część projektu była podzielona na kilka zadań (Rysunek 1) pozwalających na zderzenie: (i) subiektywnej oceny ekspertów z bardziej obiektywnym obrazem wyłaniającym się z danych statystycznych i studiów literaturowych (ii) podażowej i popytowej strony w następujących sześciu obszarach: Innowacyjne technologie: nanotechnologia, biotechnologie i inżynieria genetyczna, technologie tradycyjne, technologie środowiskowe. 1 Ożywienie w handlu artykułami rolno-spożywczymi trwa nieustannie od momentu integracji (Rogut 2008), mimo pewnych perturbacji związanych z ostatnim kryzysem (Jabłońska-Urbaniak 2009). W efekcie, przemysł rolno-spożywczy jest jednym z czterech (obok wyrobów przemysłu elektromaszynowego, chemicznego i metalurgicznego) przemysłów mających największy udział w polskim eksporcie (MSZ 2010). 2 Foresight oznacza systemowe podejście do oceny nowych trendów nauki i technologii z punktu widzenia siły ich oddziaływania na konkurencyjność gospodarki, poziom dobrobytu i jakość życia (UNIDO 2005). W najnowszej, trzeciej generacji badań, foresight pełni rolę łącznika między problemami społecznymi i technologiczno-ekonomicznymi (Salerno, Landoni i Yerganti 2008). 3 Należą do nich zwłaszcza zmiany wzorców konsumpcji żywności (w tym rosnąca troska o zdrowie i kondycję psychofizyczną), wzrost świadomości konsumenta; potrzeba bezpieczeństwa żywności; troska o zdrowie starzejącego się społeczeństwa i konieczność efektywnego zarządzania łańcuchem żywnościowym z dochowaniem troski należnej środowisku (Downey 2005). 4 Zwłaszcza zmian wzorców konsumpcji żywności (włączając większą troskę o zdrowie) i wzrostu świadomości konsumenta; potrzeb bezpieczeństwa żywności; dbałości o zdrowie starzejącego się społeczeństwa i konieczności efektywnego zarządzania łańcuchem żywnościowym z dochowaniem troski należnej środowisku (Downey 2005). 5

6 Anna Rogut Innowacyjne surowce, innowacyjne produkty: żywność funkcjonalna, żywność projektowana, żywność wygodna, żywność minimalnie przetworzona, żywność ekologiczna, surowce genetycznie modyfikowane, zamienniki tłuszczu, zamienniki cukru (niecukrowe substancje słodzące), nowe lub mało znane gatunki roślin uprawnych. Innowacyjne opakowania: opakowania inteligentne, pakowanie w modyfikowanej atmosferze, opakowania biodegradowalne, opakowania barierowe, inne opakowania. Żywienie i zdrowie człowieka: nutrigenomika (zakresy nutrigenomiki), dieta niealergizująca, dieta personalizowana, diety zbilansowane. Bezpieczeństwo żywności: systemy kontroli jakości, techniki wykrywania skażeń chemicznych i mikrobiologicznych, identyfikacja produktu, techniki badań prognostycznych żywności. Zarządzanie procesem produkcji, dystrybucja i marketing: specjalizacja i automatyzacja gospodarstw; integracja pionowa i wzrost zasięgu kontraktacji; marketing i promocja; rozwój systemów zarządzania produkcją, jakością i dystrybucją; rozwój systemów planowania produkcji. Rysunek 1: Organizacja zadań badawczych w foresighcie Żywność i żywienie w XXI wieku Źródło: Rogut i Piasecki (2009), s. 6. 6

7 Wprowadzenie Wśród tych zadań na szczególną uwagę zasługują trzy kolejne działania: Krytyczne technologie, Delphi i Potencjał absorpcyjny. Celem pierwszego z nich, Krytycznych technologii, było przygotowanie listy najważniejszych z punktu widzenia wzrostu konkurencyjności przetwórstwa rolno-spożywczego technologii i kierunków prac badawczo-rozwojowych, a całość prac oparto na dwóch strategicznych kryteriach: społecznej ważności i potencjale wzrostu (Tabela 1). Tabela 1: Kryteria priorytetyzacji technologii i kierunków prac badawczo-rozwojowych Kryterium Definicja Społeczna ważność (zakres zaspokojenia potrzeb i oczekiwań konsumentów/społeczeństwa oraz społeczna odpowiedzialność nauki, włączając kwestie etyczne i prawne, zakres akceptacji społecznej i kierunki oddziaływania na środowisko) zdrowie społeczne produkty oraz procesy podnoszące dobrostan i dobrobyt społeczeństwa: poprawa stanu zdrowia publicznego, wydłużenie produktywnego życia, zmniejszenie kosztów opieki zdrowotnej, zapobieganie i leczenie schorzeń, dostosowanie żywności do wieku i stanu zdrowia itd. jakość żywności wysoka jakość, atrakcyjne walory smakowe, zapachowe, estetyczne, trwałość produktu konsument i nowe wzorce konsumpcji zaspokojenie potrzeb innych niż pokarmowe, szybkość, wygoda, łatwość przyrządzenia, zgodność itp. bezpieczeństwo żywności żywność niezagrażająca zdrowiu, niealergizujaca, niezawierająca szkodliwych substancji, niewywołująca szkodliwych efektów, nieprzenosząca chorób itd. prawidłowość produkcji żywności prawidłowa produkcja z perspektywy gospodarczej, środowiskowej i społecznej zarządzanie łańcuchem żywności integracja charakterystyk wartości dodanej dla konsumenta dla wszystkich indywidualnych procesów w łańcuchu żywnościowym społeczna odpowiedzialność nauki zakres uwzględnienia interesów i potrzeb społecznych z uwzględnieniem kwestii etycznych i prawnych oraz dobrostanu zwierząt i roślin 7

8 Anna Rogut przyjazność dla środowiska większa synergia między wzrostem gospodarczym, ochroną środowiska i rozsądnymi warunkami społecznymi w celu poprawy dobrobytu i dobrego samopoczucia społeczeństwa, ograniczanie uciążliwości dla środowiska, redukcja odpadów i produktów ubocznych, efektywność gospodarowania surowcami i przestrzenią itd. Potencjał wzrostu (konkurencyjność i potencjał krajowej nauki i sfery badawczo-rozwojowej oraz gospodarcze znaczenie badań naukowych) pozycja międzynarodowa aktualna i w perspektywie do 2030 r. pozycja wewnątrz kraju aktualna i w perspektywie do 2030 r. zakres i jakość kompetencji naukowotechnologicznych teraz i w przyszłości międzynarodowe uznanie i reputacja, aktywność we współpracy międzynarodowej i międzynarodowej wymianie pracowników zakres współpracy z krajowymi jednostkami badawczo-rozwojowymi i przemysłem, orientacja na rozwiązywanie problemu w specyficznym kontekście krajowym, regionalnym, sektorowym masa krytyczna wysoko wykwalifikowanego personelu naukowo-badawczego i rozwojowego oraz pracowników technicznych, umożliwiająca prowadzenie zaawansowanych, interdyscyplinarnych badań naukowych i prac rozwojowych infrastruktura badawczo-naukowa poziom podstawowej i specjalistycznej infrastruktury badawczej i wyposażenia oraz stopień jej konsolidacji, umożliwiający realizację dużych programów badawczo-rozwojowych sprawność organizacyjna otwarte, zróżnicowane, niehierarchiczne struktury prowadzenia działalności badawczo-rozwojowej, ścisłe współdziałanie różnych uczestników/organizacji, strategiczne konsorcja, międzyinstytucjonalne programy współpracy, czasowe struktury organizacyjne, mieszane konsorcja publiczno-prywatne itp. finansowanie dostępność i różnorodność oraz poziom finansów niezbędnych do prowadzenia działalności badawczo-rozwojowej i technologicznej 8

9 strategiczna ważność dla krajowego przemysłu rolno-spożywczego obszary badań sprzyjające powstaniu/ wdrożeniu technologii zwiększających konkurencyjność polskich firm na rynkach międzynarodowych przez wprowadzenie nowych i wzrost jakości istniejących produktów dojrzałość technologii obszary badań sprzyjające tworzeniu technologii przełomowych i/lub znajdujących się na wczesnych etapach życia, co tworzy obfitość okazji innowacyjnych generyczność technologii potencjał łączenia różnych kierunków/ obszarów badań i możliwości wykorzystania rezultatów w wielu sektorach/technologiach/produktach Źródło: Rogut i Piasecki (2009), s. 14 Tak uporządkowana lista była punktem wyjścia do Delphi, gdzie została poddana szerszej dyskusji toczonej wokół: (i) czasu i możliwości wdrożenia oraz (ii) konsekwencji społeczno-ekonomicznych (Tabela 2). Tabela 2: Delphi. Obszary dyskusji/kryteria ocen Grupa kryteriów Kryteria ocen Ogólne Prawdopodobny okres realizacji zdarzenia Innowacyjność technologii/rozwiązania w skali kraju Innowacyjność technologii/rozwiązania w skali międzynarodowej Ekonomiczne koszty Wzrost nakładów inwestycyjnych (zakup nowych maszyn/ wdrożenia urządzeń, unowocześnienie istniejących, wartości niematerialnych i prawnych, wyposażenia itd.) Wzrost nakładów firm na działalność B+R Wzrost energochłonności Wzrost materiałochłonności Wzrost kosztów związanych z zewnętrznym doradztwem, kształceniem, przekwalifikowaniem, poszukiwaniem nowych pracowników Wzrost kosztów związanych z ochroną środowiska Wzrost kosztów promocji i marketingu (poszukiwania i zdobywanie nowych rynków zbytu) Społeczne koszty wdrożenia Ekonomiczne korzyści wdrożenia Wprowadzenie Wzrost szkodliwości oddziaływania na środowisko Spadek bezpieczeństwa żywności Spadek jakości żywności Wzrost zagrożenia dla rynku pracy Wzrost dobrobytu (wzrost PKB i wartości dodanej) Wzrost konkurencyjności polskich firm na rynkach globalnych Wzrost innowacyjności polskich firm w skali międzynarodowej Zwiększenie efektywności działania polskich firm Uruchomienie nowych rodzajów aktywności i działalności produkcyjnej i usługowej Rozwój przemysłów i usług uzupełniających (komplementarnych) 9

10 Społeczne korzyści wdrażania Bariery ograniczające możliwość wdrożenia innowacyjnych technologii Źródło: Rogut i Piasecki (2009), s. 25 Anna Rogut Spadek skali niezaspokojonych potrzeb społecznych Poprawa jakości życia Poprawa ochrony środowiska naturalnego Poprawa stanu zdrowia i zapobieganie chorobom będącym skutkiem nieodpowiedniej diety i złego sposobu odżywiania Poprawa bezpieczeństwa publicznego Poprawa zadowolenia społeczeństwa dzięki indywidualizacji produktów żywnościowych Kwalifikacje personelu zarządzającego Dostęp do wykwalifikowanej siły roboczej Potencjał wytwórczy firm Potencjał organizacyjny firm Ekonomiczna opłacalność Możliwości finansowe przedsiębiorstw Dostęp do kapitału typu: venture capital, seed capital, grantów itd. Dostęp do finansów typu kredyty, pożyczki, gwarancje Obciążenia fiskalne i podatkowe Infrastruktura biznesu (usługi doradcze, szkoleniowe, informacyjne) Transfer wiedzy i technologii z nauki do przemysłu Standardy legislacyjne i regulacje prawne (patenty, ochrona własności intelektualnej) System kształcenia, dokształcanie i przekwalifikowania pracowników Bariery administracyjne Następnym krokiem była ocena zdolności absorpcyjnej firm sektora rolno-spożywczego (włączając producentów rolnych), zwłaszcza małych i średnich. Łącznie, rezultaty tych zadań dały materiał do przygotowania scenariuszy i strategicznego programu badań oraz do stworzenia założeń polityki innowacyjnej dla sektora żywnościowego w Polsce. Scenariusze i strategiczny program badań są przedmiotem odrębnych publikacji, stąd ta książka koncentruje się na zdolności absorpcyjnej (rozdział pierwszy) i założeniach dla polityki innowacyjnej (rozdział drugi). Zdolność absorpcyjna Pozycja konkurencyjna polskiego sektora żywności Polskie rolnictwo to jeden z bardziej znaczących producentów żywności (Tabela 3), zatrudniający blisko 15% siły roboczej (GUS 2010a i 2010b). Tabela 3: Produkcja rolna. Udział i miejsce Polski (wg stanu na ) Produkcja niektórych artykułów rolnych Udział w produkcji światowej (w%) Miejsce Polski w świecie Udział w produkcji UE27 (w%) Pszenica 1,3 15 6,2 4 Miejsce Polski w UE 10

11 Zdolność absorpcyjna Żyto 19,4 3 37,3 2 Jęczmień 2,3 11 5,5 5 Owies 4,9 4 14,2 1 Ziemniaki 3,3 7 16,9 2 Buraki cukrowe 3,8 8 8,6 3 Rzepak 3,6 7 11,1 3 Jabłka 4,1 3 23,0 1 Mięso 1,3 13 7,3 6 Mleko 2,1 10 8,3 4 Jaja kurze 1,0 18 8,6 7 Źródło: GUS (2010a), tab. 1(253) i 19(271) Polski przemysł spożywczy to około 20 tysięcy firm tworzących blisko 389 tys. miejsc pracy 5, co stanowi ok. 2,8% ogółu zatrudnionych w gospodarce i 13,5% zatrudnionych w przemyśle (GUS 2010a i 2010b). Jest to jeden z najważniejszych działów polskiej gospodarki, wytwarzający 16,5% wartości sprzedanej całego przemysłu (GUS 2010a). Sektor żywności 6 to także jeden z największych beneficjentów integracji Polski z Unią Europejską (Ramka 1), zwłaszcza że: (i) produkcja żywności jest jednym z nielicznych rodzajów działalności, których nie opłaca się przenosić za granicę, bo korzyści wynikające z utrzymywania krótkiego, elastycznego łańcucha wartości są wyższe niż ewentualne oszczędności uzyskane z redukcji kosztów pracy (Pilat i in. 2006); (ii) wolny dostęp do dużego, rozwiniętego rynku europejskiego: (i) dobitnie ujawnił przewagi komparatywne polskich producentów żywności 7, zwłaszcza w takich grupach produktów, jak mięso i podroby jadalne, przetwory z mięsa i ryb, produkty mleczarskie, warzywa, przetwory z warzyw i owoców, przetwory zbożowe i pieczywo cukiernicze, cukry i wyroby cukiernicze, tytoń i wyroby tytoniowe oraz tzw. inne przetwory 5 Dane dotyczą podmiotów gospodarczych, w których liczba pracujących przekracza 9 osób oraz jednostek budżetowych, zakładów budżetowych i gospodarstw pomocniczych jednostek budżetowych niezależnie od liczby pracujących. 6 Rolnictwo i przemysł spożywczy bez produkcji napojów i handlu. 7 Względne przewagi w produkcji określonych dóbr/usług wynikają z tego, że polscy producenci są w stanie produkować je po koszcie niższym niż koszt ponoszony przez ich konkurentów. O ujawnionej przewadze komparatywnej określonych produktów/usług mówimy wtedy wartość najpopularniejszego wskaźnik ujawnionej przewagi komparatywnej, indeksu RCA, jest wyższa od jedności. Sam indeks RCA przedstawiony jest wzorem: RCA = gdzie Xib, to wartość eksportu towaru i z kraju A do kraju B; - wartość światowego eksportu towaru (i) do kraju B; XmB wartość całkowitego eksportu przemysłowego z kraju A do kraju B i do kraju B. - wartość światowego eksportu przemysłowego 11

12 Anna Rogut spożywcze; (ii) umocnił przewagi komparatywne w takich obszarach, jak produkty mleczarskie, przetwory zbożowe i pieczywo cukiernicze, tytoń i wyroby tytoniowe oraz inne przetwory spożywcze (Urban i in. 2010). Ramka 1: Sektor żywności w pierwszych latach członkostwa w Unii Europejskiej (UE) Integracja, poprzedzona wieloletnim okresem dostosowawczym, w sposób zasadniczy zmieniła warunki prowadzenia działalności gospodarczej w sektorze żywnościowym, tj. w rolnictwie, przetwórstwie i handlu rolno-spożywczym oraz w ich otoczeniu. Stała się także silnym bodźcem rozwoju produkcji rolnej, która w okresie pointegracyjnym zwiększała się średniorocznie o 2%. To przyspieszenie dotyczyło głównie produkcji roślinnej, której roczne tempo zmian w okresie przedintegracyjnym było ujemne (-1,5%), a w okresie pointegracyjnym wzrosło do 3,9%. Produkcja zwierzęca rozwijała się bardziej równomiernie, odnotowując w okresie przedintegracyjnym średnioroczne tempo wzrostu na poziomie 1,1%, a w okresie pointegracyjnym 1,65%. Wejście do UE przyspieszyło także procesy modernizacyjne w rolnictwie. W efekcie, rolnictwo dobrze przystosowało się do nowych warunków i zapewniło zwiększone zasilanie surowcowe dla rosnącego spożycia krajowego i eksportu, i to mimo kwotowania produkcji mleka, cukru i skrobi. Źródłem sukcesu był (m.in.) systematyczny wzrost produktywności podstawowych czynników produkcji, sięgający średniorocznie 2,5% w przypadku produkcji zbóż; 1,2% w przypadku pracy i 0,8% w przypadku kapitału. Nie był to jednak sukces na tyle spektakularny, by zasadniczo zmienić wizerunek polskiego rolnictwa, wypadającego na tle UE dość słabo, głównie z uwagi na utrzymujące się dysproporcje strukturalne i relatywnie słaby postęp techniczno-technologiczny. Beneficjentem integracji był także polski przemysł spożywczy (obejmujący: przetwarzanie i konserwowanie mięsa oraz produkcję wyrobów z mięsa; przetwarzanie i konserwowanie ryb, skorupiaków i mięczaków; przetwarzanie i konserwowanie owoców i warzyw; produkcję olejów i tłuszczów pochodzenia roślinnego i zwierzęcego; wytwarzanie wyrobów mleczarskich; wytwarzanie produktów przemiału zbóż, skrobi i wyrobów skrobiowych; produkcję wyrobów piekarskich i mącznych; produkcję pozostałych artykułów spożywczych i produkcję gotowych paszy i karmy dla zwierząt), w ramach którego nastąpiło (i) przyspieszenie rozwoju; (ii) wzrost produktywności i efektywności; (iii) wzrost zyskowności przed i poprawa kondycji ekonomiczno-finansowej przedsiębiorstw; (iv) unowocześnienie stanu techniczno-technologicznego i (v) koncentracja produkcji. Jednak, choć tempo rozwoju tego przemysłu było w ostatnich latach zbliżone do tempa rozwoju gospodarczego Polski (ponad 5% rocznie) i ponad dwukrotnie wyższe niż tempo wzrostu spożycia żywności, napojów i wyrobów tytoniowych, to produkcja tego przemysłu rosła w tempie niższym niż produkcja całego polskiego przemysłu (Rysunek 2). Stąd, choć przemysł spożywczy zwiększył swój udział w zaspokojeniu krajowego popytu na żywność i wzmocnił pozycję w obrębie całego sektora żywności, to jednocześnie zmniejszył swój udział w globalnej produkcji przemysłowej. 12

13 Zdolność absorpcyjna Rysunek 2: Tempo wzrostu przemysłu spożywczego w okresie na tle tempa wzrostu globalnej produkcji przemysłowej, PKB i spożycia (średnia lat = 100) Źródło: na podstawie Kowalski (2010), Urban i in. (2010) W efekcie, integracja była znakomitym impulsem do dalszego wzrostu eksportu polskiej żywności, zwłaszcza na rynki europejskie, i poprawy bilansu obrotów międzynarodowych (Tabela 4, por. też Morkis i in. 2010). Tabela 4: Obroty handlu zagranicznego wyrobami przemysłu spożywczego i produktami rolnymi na tle ogólnych obrotów handlu zagranicznego (lata ) Wyszczególnienie w mln zł Eksport ogółem, , , ,0 w tym: przetwory spożywcze 5123, , ,7 zwierzęta żywe i produkty 3338, , ,8 pochodzenia zwierzęcego produkty pochodzenia 2953,2 5766, ,0 roślinnego tłuszcze i oleje 156,5 403,1 1105,1 Import ogółem, , , ,6 w tym: przetwory spożywcze 5176,9 9338, ,2 zwierzęta żywe i produkty 2494,8 4960, ,3 pochodzenia zwierzęcego produkty pochodzenia 5441,4 6757, ,9 roślinnego tłuszcze i oleje 733,7 1095,8 1760,7 13

14 Anna Rogut Saldo obrotów ogółem, 75163, , ,6 w tym: przetwory spożywcze 53,1 2697,8 6169,5 zwierzęta żywe i produkty 843,7 5748,0 4631,5 pochodzenia zwierzęcego produkty pochodzenia 2488,2 991,6 622,9 roślinnego tłuszcze i oleje 577,2 692,7 655,6 w% Eksport ogółem, w tym: przetwory spożywcze 3,7 4,2 5,4 zwierzęta żywe i produkty 2,4 3,7 3,7 pochodzenia zwierzęcego produkty pochodzenia 2,1 2,0 2,4 roślinnego tłuszcze i oleje 0,1 0,1 0,3 Import ogółem, w tym: przetwory spożywcze 2,4 2,8 3,6 zwierzęta żywe i produkty 1,2 1,5 2,4 pochodzenia zwierzęcego produkty pochodzenia 2,6 2,1 2,3 roślinnego tłuszcze i oleje 0,3 0,3 0,4 Źródło: GUS (2010a), tab. 41(214) Jednak w całym tym okresie głównym źródłem konkurencyjności polskich produktów były i nadal są przewagi kosztowo-cenowe (Ramka 2), a to źródło powoli się wyczerpuje, zwłaszcza w kontekście szybko rosnących kosztów pracy i zmian na światowym rynku żywności (Figiel i in. 2009). Ramka 2: Źródła konkurencyjności polskiego sektora żywności Jednym z głównych źródeł konkurencyjności polskiego sektora żywnościowego są przewagi cenowe, które przed wejściem do UE wynosiły ok. 20% w przypadku rolnictwa, ok. 30% w przypadku przetwórstwa i ok. 40% w przypadku konsumenta, i na podobnym poziomie utrzymały się w okresie pointegracyjnym, wykazując w różnych okresach różne tendencje: W latach następował powolny proces wyrównywania poziomu cen na podstawowe produkty rolnictwa między Polską a UE. Mimo to, ceny polskich produktów były niższe od średnich cen unijnych: ziarno zbóż, mięso wieprzowe oraz mleko średnio od 5 do 10%, a mięso wołowe, drobiowe i prosięta o ponad 20%. Proces systematycznego wyrównywania cen był najbardziej widoczny na rynku wołowiny oraz mleka, mniej zaś na rynku zbóż, mięsa wieprzowego i drobiu. Relacja cen jaj konsumpcyjnych była stabilna i wyniosła ok. 2% na korzyść Polski. Zwiększyły się natomiast różnice cenowe na rynku prosiąt. Wyrów 14

15 Zdolność absorpcyjna nywanie poziomu cen przebiegało najszybciej w segmencie zboża i mleka (rynki objęte regulacjami UE: kwoty, skup interwencyjny). W pozostałych segmentach zmiany cen były bardziej podatne na działanie mechanizmów rynkowych. W 2008 r. stan przewag cenowych na rynku podstawowych produktów rolnictwa zasadniczo się zmienił. Wzrost cen żywności w Polsce i na świecie oraz aprecjacja (do połowy 2008) złotego spowodowały utratę pozycji konkurencyjnej na rynku zbóż, mięsa wieprzowego i jaj konsumpcyjnych, gdzie ceny krajowe były od 1,5% do 6% wyższe niż średnio w UE. Znaczne przewagi cenowe utrzymaliśmy jedynie na rynku wołowiny, drobiu, prosiąt oraz mleka. W 2009 r. za sprawą deprecjacji złotówki Polska zaczęła odzyskiwać konkurencyjność cenową. W tym czasie wskaźniki relacji cen krajowych do średnich cen w UE-27 były (w większości produktów) zbliżone do notowanych w pierwszych latach członkostwa, stąd np. ziarno zbóż, prosięta i jaja konsumpcyjne były od 2% do 12% tańsze niż przeciętnie w UE, a na rynku mięsa wołowego, drobiowego i mleka nastąpił wzrost przewag cenowych. Największe przewagi cenowe charakteryzują przetwórstwo ryb i wyroby piekarskie. W dalszej kolejności znajdują się: przetwórstwo mięsa (szczególnie kiełbasy, przetwory i tuszki drobiowe, i świeże lub schłodzone mięso wołowe), pierwotne przetwórstwo zbóż (kasze, płatki, grysiki i mieszanki do wytwarzania wyrobów piekarniczych), niektóre produkty mleczarskie (masła i śmietany) i owocowo-warzywne (dżemy), margaryny. Charakterystyczny dla okresu integracji proces wyrównywania poziomu cen na wspólnym rynku powoduje, że przyszłe utrzymanie przewag cenowych polskich producentów jest silnie skorelowane z zachowaniem złotówki. A to oznacza konieczność szukania innych niże cenowe przewag konkurencyjnych. Źródło: Urban i in. (2010) Ten ostatni trend unaocznia aktualna pozycja Chin, Indii czy Wietnamu, które dzięki niskim kosztom pracy stanowią bardzo silną konkurencję dla tradycyjnych producentów, w tym polskich, tym bardziej że postęp w technologii i zwiększenie plonów pozwoliły im przekształcić się z importerów żywności w eksporterów netto tego towaru (Lederman i in. 2009). To zagraża przyszłej pozycji polskich producentów i wskazuje na konieczność podjęcia skutecznych działań na rzecz budowy nowych, opartych na zasadniczej zmianie technologicznej, źródeł przewag konkurencyjnych. Potrzeba takich działań staje się jeszcze wyraźniejsza na tle wyzwań stojących przed sektorem żywności, i wyznaczających w perspektywie najbliższych kilkunastu lat kierunki jego transformacji. A obszary, w jakich jest i będzie ona najbardziej zauważalna to (EPT, 2006 i 2007): żywność i zdrowie (zmiany w reżimach odżywiania, oparte na naukach o odżywianiu i nowych, innowacyjnych formatach produktów w powiązaniu z towarzyszącymi im zmianami stylów życia i ich wpływ na poprawę stanu zdrowia publicznego, wydłużenie produktywnego życia i zmniejszenie kosztów opieki zdrowotnej); jakość i produkcja żywności (nowe innowacyjne technologie produkcji dostosowane do oczekiwań konsumenta odnośnie produktów o wysokiej jakości, nowatorskich lub zmodyfikowanych, o poprawionym i atrakcyjnym smaku, charaktery- 15

16 Anna Rogut zujących się wygodą stosowania, w tym: (i) poprawa, a przynajmniej utrzymanie, jakości produktów żywnościowych na wysokim poziomie poprzez inteligentne rozwiązania, a przez to zwiększenie ich atrakcyjności dla konsumenta w stosunku do produktów z innych części świata; (ii) produkcja produktów atrakcyjnych w skali globalnej); żywność i konsument (pełniejsze zrozumienie zachowań konsumentów w sferze wyboru żywności oraz stymulowanie dokonywanych przez konsumentów wyborów żywności, aby dojść do zdrowej diety oraz zbudować wiarę i zaufanie do żywności); bezpieczeństwo żywności (zapewnienie produkcji bezpiecznej żywności, do której konsumenci mogą mieć zaufanie); prawidłowa produkcja żywności (stworzenie większej synergii między wzrostem gospodarczym, ochroną środowiska i rozsądnymi warunkami społecznymi w celu poprawy dobrobytu i dobrego samopoczucia społeczeństwa); zarządzanie łańcuchem żywności (konkurencyjnie wysoki poziom wyników łańcucha wartości w przypadku żywności, poprzez wdrożenie nowych technologii i praktyk działalności gospodarczej, dotyczących wszystkich aspektów sprawności ekonomicznej, marketingu i kontroli środowiska); komunikacja, szkolenie i transfer technologii (efektywność strategii komunikacji i szkolenia, szczególnie ukierunkowanych na wzrost wiedzy i transfer technologii). Dwa kolejne obszary, to: działania integrujące, zwłaszcza małe i średnie przedsiębiorstwa (sieci, klastery) wdrożenie nowych instrumentów strategicznego zarządzania, zwłaszcza scenariuszy (Ramka 3). Ramka 3: Po co scenariusze? Scenariusze są swego rodzaju opowiadaniami opisującymi możliwe przyszłości, opracowanymi i zaprezentowanymi w sposób systematyczny (dyskursywny, narracyjny czy w formie tabel i wykresów), i mającymi za zadanie uchwycenie holistycznego charakteru analizowanych warunków. Celem scenariuszy jest (zwłaszcza) upowszechnienie proaktywnego, dynamicznego i nieliniowego sposobu myślenia o przyszłości oraz przygotowanie się także poprzez wspomaganie procesu decyzyjnego na stawienie czoła wielkim wyzwaniom (dominujące trendy, słabe sygnały, złożoność rzeczywistości i wielorakość łączących je związków). Scenariusze mogą mieć różny charakter: eksploracyjny (gdzie punktem wyjścia jest teraźniejszość, a przyszłość przyjmuje postać odpowiedzi na pytania typu: co by było, gdyby?) lub normatywny (gdzie punktem wyjścia jest przyszłość, a całość rozważań koncentruje się wokół odpowiedzi na pytania typu: jak?), indywidualny lub kolektywny, jedno lub wielowariantowy, sektorowy lub ogólny itd., i mogą powstawać przy wykorzystaniu metod eksperckich i/lub warsztatowych. Pierwsze z nich bazują na scenariuszach przygotowanych przez jednego lub kilku ekspertów i wymagają wcześniejszego rozstrzygnięcia takich kwestii, jak: kim powinien być ekspert, jak znaleźć odpowiednich ekspertów, jak uzyskać opinię ekspercką, jak wyważyć opinie różnych ekspertów i połączyć je w całość, w jaki sposób 16

17 Zdolność absorpcyjna wyciągnąć wnioski z opinii eksperckich itp.? Drugie natomiast obejmują w miarę szerokie grono przedstawicieli różnych grup interesariuszy. Źródło: Rogut i Piasecki (2010) Niektóre z tych obszarów doczekały się na polskim gruncie doprecyzowania, a to za sprawą kilku projektów foresightowych, w tym: Pilotażowego Projektu Foresight w polu badawczym Zdrowie i Życie (Matczewski 2005) i łódzkiego, Regionalnego foresightu technologicznego (Rogut i Piasecki 2008). Pierwszy z nich wskazał priorytetowe kierunki badań naukowych i prac rozwojowych, istotne dla rozwoju sektora żywności, drugi natomiast główne trendy charakterystyczne dla polskiego przemysłu spożywczego (Ramka 4). Ramka 4: Priorytetowe kierunki badań naukowych i prac rozwojowych i trendy rozwoju przemysłu spożywczego Priorytetowe kierunki badań naukowych i prac rozwojowych obejmują: Opracowanie i wdrożenie ogólnokrajowych programów edukacji żywieniowej. Badania monitoringowe w układzie czasowo-przestrzennym poszczególnych ogniw łańcucha żywieniowego w aspekcie krytycznych parametrów jakości, bezpieczeństwa żywności oraz żywienia, stanu odżywienia i zdrowia. Rozwój badań nad organizmami genetycznie modyfikowanymi w produkcji i przetwórstwie żywności i pasz oraz systemu kontroli i monitoringu ich oddziaływania na człowieka i ekosystem. Badania wzajemnych oddziaływań bioaktywnych składników żywności w celu wykorzystania ich do prognozowania i kreowania funkcjonalnych cech produktów spożywczych z zastosowaniem metod badawczych biotechnologii i bioinżynierii. Rozwój i doskonalenie nowoczesnych metod badania jakości i bezpieczeństwa surowców żywnościowych oraz żywności, badań monitoringowych, nadzoru i kontroli poszczególnych ogniw łańcucha żywnościowego od pola do stołu (autentyczność, identyfikowalność i znakowanie) przez wykorzystanie metod fizykochemicznych oraz szybkich metod analitycznych (w tym przesiewowych) opartych na metodach immunoenzymatycznych, mikrobiologicznych i metodach z zastosowaniem biosensorów oraz technik pokrewnych (np. nano-technologia). Opracowanie i rozwój technologii przetwarzania, przechowywania i dystrybucji żywności z uwzględnieniem metod niekonwencjonalnych (wykorzystanie pól magnetycznych i elektrycznych, promieniowania mikrofalowego i świetlnego oraz wysokich ciśnień i innych). Badania wpływu nowych technologii na jakość i bezpieczeństwo żywności. Badania systemów analizy ryzyka i zagrożeń w łańcuchu żywnościowym, rozwój metod zarządzania ryzykiem oraz opracowywanie modelu i strategii optymalnej i wiarygodnej komunikacji ryzyka. Stworzenie baz danych służących do oszacowania ryzyka, a także do wykorzystania ich w programach zarządzania i komunikacji ryzyka. Wspieranie realizacji strategii rozwoju rolnictwa ekologicznego oraz przetwórstwa spożywczego. Rozwój bezpiecznych i chroniących środowisko naturalne metod technologii produkcji, przetwarzania i przechowywania żywności. 17

18 Anna Rogut Wspieranie rozwoju i inwestycji w sektorze rolno-spożywczym. Produkcja bezpiecznej żywności o wysokiej jakości w systemie zrównoważonego rolnictwa. Optymalizacja metod utylizacji produktów ubocznych i odpadów przemysłowych, komunalnych i rolniczych. Poszukiwanie nowych i wykorzystanie aktualnie istniejących alternatywnych źródeł energii bezpiecznych dla środowiska. Produkcja żywności w warunkach niedoboru wody i pogarszania się jej jakości. Badania, wdrażanie i upowszechnianie bezpiecznych dla środowiska metod produkcji żywności. Doskonalenie metod oceny stanu środowiska i jakości żywności oraz ich wpływu na zdrowie ludzi. Minimalizacja emisji toksycznych gazów i związków biogennych w rolnictwie. Wspieranie realizacji strategii rozwoju zagospodarowania gleb i nieużytków o niewielkiej przydatności rolniczej oraz obszarów zagrożonych ekologicznie. Korzyści i zagrożenia dla środowiska i zdrowia ludzi, wynikające z genetycznie modyfikowanych roślin i zwierząt (GMO). Ochrona bioróżnorodności roślin i zwierząt. Trendy rozwoju przemysłu spożywczego obejmują: rozwój małych, ekologicznych gospodarstw wysokie bezpieczeństwo żywności technologie przyjazne środowisku/zrównoważony rozwój rozwój żywności minimalnie przetworzonej integracja/kooperacja/wydłużenie łańcucha wartości konsolidacja Źródło: na podstawie Matczewski (2005), Rogut i Piasecki (2008) Kolejnym krokiem był foreight Żywność i żywienie w XXI wieku, który zdefiniował listę krytycznych z punktu widzenia wzrostu konkurencyjności przetwórstwa rolnospożywczego technologii kierunków prac badawczo-rozwojowych (Ramka 5, por. Michalczuk i Klajbor 2011). Ramka 5: Krytyczne technologie W Żywności i żywieniu w XXI wieku technologie krytyczne oznaczały technologie generyczne i przedkonkurencyjne. Pierwsze z nich oznaczają technologie o dużym potencjale wszechstronnego zastosowania w szerokim spektrum produktów i procesów wykorzystywanych w różnych przemysłach, wywołujące szereg efektów zewnętrznych nieograniczających się do pojedynczych zastosowań. Faktyczne wykorzystanie (komercjalizacja) technologii generycznych wymaga dalszych badań naukowych i prac rozwojowych. Drugie natomiast odnoszą się bardziej do pewnego etapu procesu innowacji niż do samej technologii i mają zastosowanie do działań podejmowanych przed faktyczną komercjalizacją konkretnej technologii (badania rynkowe, prototypy itd.). Szczególną uwagę zwrócono na te technologie/obszary badań, w których istnieje wysokie prawdopodobieństwo uruchomienia/rozwoju produkcji takich nowych wyrobów/usług, które w perspektywie najbliższych 10 do 20 lat będą stanowić istotną część rynku (technologie wyłaniające się ). Źródło: Rogut i Piasecki (2009) 18

19 Zdolność absorpcyjna Rundy delfickie (Ramka 6) pokazały jednak, że upowszechnienie tych technologii w polskim sektorze żywności może napotkać na barierę, jaką jest niedostateczna zdolność absorpcyjna. Ramka 6: Delphi wczoraj i dziś Metoda delficka została opracowana przez Rand Corporation w latach jako efektywny sposób zbierania i uzgadniania opinii ekspertów. Od tamtego czasu znalazła liczne zastosowania w planowaniu, zarządzaniu strategicznym i prognozowaniu przyszłości. W ostatnim okresie stała się (mimo licznych metodologicznych i implementacyjnych zastrzeżeń) jedną z częściej stosowanych metod foresightu technologicznego. Klasyczne Delphi oznaczało interaktywną wymianę informacji między anonimowymi ekspertami (anonimowość pozwalała zredukować pewne niepożądane efekty psychologiczne, w tym zahamowania, podporządkowanie autorytetom, efekt echa, efekt stada itd.), mającą na celu maksymalne zbliżenie opinii, dokonywaną za pośrednictwem ankiety pocztowej. W każdej kolejnej rundzie eksperci mieli do dyspozycji rezultaty poprzedniej rundy (kontrolowany przepływ informacji zwrotnej), dające im możliwość rewizji swojego stanowiska (podtrzymanie dotychczasowego lub jego zmian). Cały proces powtarzany był tak często, jak to było potrzebne (choć większość badań nie wychodziła poza dwie rundy), przy założeniu, że każda kolejna runda zwiększała prawdopodobieństwo osiągnięcia konsensusu. Aktualnie: Tradycyjna ankieta pocztowa zastępowana jest ankietą elektroniczną lub instrumentami on-line. Te ostatnie stwarzają możliwość odejścia od tradycyjnych rund i przejścia do ciągłej wymiany informacji w rzeczywistym czasie. Alternatywą dla klasycznego Delphi staje się także kontakt twarzą w twarz. Wiele zastosowań Delphi rezygnuje z wymogu anonimowości, tak jest np. w Decision Delphi czy Imen Delphi. Celem Delphi coraz częściej staje się gromadzenie argumentów, nie zaś budowa konsensusu. Tak jest m.in. w przypadku Policy Delphi czy Argument Delphi. Dlatego współcześnie Delphi traktowane jest przede wszystkim jako proces ustrukturyzowanej komunikacji między grupą osób/ekspertów dysponujących zarówno wiedzą skodyfikowaną, jak i ukrytą, nieujawnioną, w ramach którego dostarczany jest wartościowy wkład (argumenty, dowody, uzasadnienia itp.) w rozwiązywanie jakiegoś kompleksowego problemu. Źródło: na podstawie Katz i Shapiro (1986), Kuusi (1999), Landeta (2006), Linstone i Turoff (2002), Nonaka (1994), Sackman (1974), Steinert (2009) Czym jest zdolność absorpcyjna? Wśród różnych definicji zdolności absorpcyjnej można wyróżnić kilka stanowisk, w myśl których jest ona (Cohen i Levinthal 1990; Fu 2007; Spithoven, Clarysse i Knockaert 2000; Todorova i Durisin 2003; Wegloop 1995; Zahra i George 2002): umiejętnością (jednostek, organizacji) oceny, przyswojenia i zastosowania nowej zewnętrznej wiedzy. Na poziomie współpracy i powiązań międzyorganizacyjnych (typu alianse strategiczne, wspólne przedsięwzięcia itd.) często mówi się o względnej zdolności absorpcyjnej oznaczającej umiejętność uczenia się jednej firmy od drugiej, gdzie jedna z firm występuje w roli studenta, druga zaś w roli nauczyciela ; szerokim wachlarzem umiejętności umożliwiających firmie przyswojenie wiedzy 19

20 Anna Rogut ukrytej w transferowanej (zagranicznej) technologii w stopniu pozwalającym na dostosowywanie tej technologii do krajowych zastosowań; sumą zdolności uczenia się i umiejętności rozwiązywania problemów; zdolność uczenia się to zdolność do asymilowania wiedzy dla imitacji i rozwiązywania problemów do tworzenia nowej wiedzy dla innowacji; zbiorem praktyk i procesów organizacyjnych, dzięki którym firma pozyskuje i przyswaja (potencjalna zdolność) oraz przekształca i wykorzystuje (skonsumowana zdolność) wiedzę do tworzenia dynamicznej zdolności organizacyjnej. Łącznie, wszystkie cztery wymiary zdolności absorpcyjnej (pozyskanie, przyswojenie, przetworzenie i wykorzystanie) umożliwiają firmie rekonfigurację jej bazy zasobowej i adaptację do zmieniających się warunków rynkowych w celu uzyskania przewagi konkurencyjnej (Rysunek 3). Rysunek 3: Model zdolności absorpcyjnej Źródło: van den Bosch, van Wijk i Volberda (2003), s. 51 W części rozważań na temat systemów innowacji, zdolność absorpcyjna jest definiowana jako ten zespół instytucji i działań, które umożliwiają firmom działającym w obrębie danego systemu (narodowego, regionalnego, sektorowego) ocenę, przyswojenie i zastosowanie nowej zewnętrznej wiedzy do celów komercyjnych. Jako taka jest jednym z dwóch (obok zdolności rozwojowej) komponentów zdolności innowacyjnej jednostki, organizacji, regionu, kraju (Rysunek 4), i obejmuje dostęp do zewnętrznej wiedzy, jej pozyskanie, wykorzystanie i upowszechnienie. 20

Polski sektor żywnościowy 5 lat po akcesji

Polski sektor żywnościowy 5 lat po akcesji Polski sektor żywnościowy 5 lat po akcesji Andrzej Kowalski Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej PIB Katedra Rozwoju Obszarów Wiejskich Szkoła Główna Handlowa Warszawa kwiecień 2009 Wzajemne

Bardziej szczegółowo

1. Analiza wskaźnikowa... 3 1.1. Wskaźniki szczegółowe... 3 1.2. Wskaźniki syntetyczne... 53 1.2.1.

1. Analiza wskaźnikowa... 3 1.1. Wskaźniki szczegółowe... 3 1.2. Wskaźniki syntetyczne... 53 1.2.1. Spis treści 1. Analiza wskaźnikowa... 3 1.1. Wskaźniki szczegółowe... 3 1.2. Wskaźniki syntetyczne... 53 1.2.1. Zastosowana metodologia rangowania obiektów wielocechowych... 53 1.2.2. Potencjał innowacyjny

Bardziej szczegółowo

Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze

Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze 16.10. 2014, Konstantynów Łódzki AGENDA EDIT VALUE TOOL Narzędzie

Bardziej szczegółowo

Potencjał rozwojowy klastrów eksportujących w polskim sektorze rolno-żywnościowym

Potencjał rozwojowy klastrów eksportujących w polskim sektorze rolno-żywnościowym Potencjał rozwojowy klastrów eksportujących w polskim sektorze rolno-żywnościowym Szczepan Figiel, Justyna Kufel Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej PIB Warszawa, 5 grudnia, 2014. Zagadnienia

Bardziej szczegółowo

PROGRAMY SEMINARIÓW. TEMAT A Innowacje w biznesie przegląd dobrych praktyk. Godziny spotkania: 10:00 13:00

PROGRAMY SEMINARIÓW. TEMAT A Innowacje w biznesie przegląd dobrych praktyk. Godziny spotkania: 10:00 13:00 PROGRAMY SEMINARIÓW TEMAT A Innowacje w biznesie przegląd dobrych praktyk 1. Pojęcia podstawowe z obszaru innowacyjnej przedsiębiorczości 2. Proces poszukiwania innowacyjności 3. Proces wprowadzania innowacji

Bardziej szczegółowo

Konkurencyjność eksportu rolno-spożywczego i dekompozycja jego zmian w okresie członkostwa Polski w Unii Europejskiej

Konkurencyjność eksportu rolno-spożywczego i dekompozycja jego zmian w okresie członkostwa Polski w Unii Europejskiej Konkurencyjność eksportu rolno-spożywczego i dekompozycja jego zmian w okresie członkostwa Polski w Unii Europejskiej dr Iwona Szczepaniak, dr Łukasz Ambroziak Zakład Ekonomiki Przemysłu Spożywczego Józefów,

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Cel główny: Rozwój polskiej gospodarki w oparciu o innowacyjne przedsiębiorstwa Cele szczegółowe: zwiększenie innowacyjności przedsiębiorstw, wzrost konkurencyjności

Bardziej szczegółowo

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA prof. nzw. dr hab. Beata Filipiak Unia Europejska stoi wobec konieczności wzmocnienia swojej międzynarodowej pozycji konkurencyjnej w obliczu zmieniających

Bardziej szczegółowo

Uwarunkowania i ekonomiczna ocena wdrażania systemów zarządzania jakością w produkcji i przetwórstwie mięsa wieprzowego mgr inż.

Uwarunkowania i ekonomiczna ocena wdrażania systemów zarządzania jakością w produkcji i przetwórstwie mięsa wieprzowego mgr inż. Uwarunkowania i ekonomiczna ocena wdrażania systemów zarządzania jakością w produkcji i przetwórstwie mięsa wieprzowego mgr inż. Sławomir Stec Zakład Rolnictwa i Rozwoju Obszarów Wiejskich Państwowa Wyższa

Bardziej szczegółowo

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Iwona Wendel Podsekretarz Stanu Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Warszawa, 22 maja 2014

Bardziej szczegółowo

Inteligentne Mazowsze w ramach RPO WM 2014 2020

Inteligentne Mazowsze w ramach RPO WM 2014 2020 Inteligentne Mazowsze w ramach RPO WM 2014 2020 Wydział Innowacyjności i Rozwoju Departament Rozwoju Regionalnego i Funduszy Europejskich Urząd Marszałkowski Województwa Mazowieckiego w Warszawie 1 Siedlce,

Bardziej szczegółowo

Agro Klaster Kujawy regionalna organizacja przedsiębiorców sektora rolno-spożywczego

Agro Klaster Kujawy regionalna organizacja przedsiębiorców sektora rolno-spożywczego Agro Klaster Kujawy regionalna organizacja przedsiębiorców sektora rolno-spożywczego Michał Majcherek Agro Klaster Kujawy Stowarzyszenie Na Rzecz Innowacji i Rozwoju WAŻNE DATY Listopad 2011 niektóre firmy

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020

Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 Daniel Szczechowski Departament Konkurencyjności i Innowacyjności Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Opole, 13 listopada 2014 r. Potencjał innowacyjny

Bardziej szczegółowo

Anna Ober Aleksandra Szcześniak 09.05.2014

Anna Ober Aleksandra Szcześniak 09.05.2014 Anna Ober Aleksandra Szcześniak 09.05.2014 http://www.funduszeeuropejskie.gov.pl/2014_2020/strony/ glowna.aspx 2 I Wsparcie prowadzenia prac B+R przez przedsiębiorstwa oraz konsorcja naukowoprzemysłowe

Bardziej szczegółowo

Wsparcie dla przedsiębiorców w nowej perspektywie finansowej 2014-2020

Wsparcie dla przedsiębiorców w nowej perspektywie finansowej 2014-2020 Wsparcie dla przedsiębiorców w nowej perspektywie finansowej 2014-2020 Marcin Łata Departament Konkurencyjności i Innowacyjności Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Katowice, 15 kwietnia 2015 r. Alokacja

Bardziej szczegółowo

ŻYWNOŚĆ I ŻYWIENIE W XXI WIEKU WIZJA ROZWOJU POLSKIEGO SEKTORA SPOŻYWCZEGO (FORESIGHT TECHNOLOGICZNY)

ŻYWNOŚĆ I ŻYWIENIE W XXI WIEKU WIZJA ROZWOJU POLSKIEGO SEKTORA SPOŻYWCZEGO (FORESIGHT TECHNOLOGICZNY) Konferencja Końcowa ŻYWNOŚĆ I ŻYWIENIE W XXI WIEKU WIZJA ROZWOJU POLSKIEGO SEKTORA SPOŻYWCZEGO (FORESIGHT TECHNOLOGICZNY) PROJEKT REALIZUJE KONSORCJUM: Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa w Skierniewicach

Bardziej szczegółowo

Fundusze strukturalne - aktualne możliwości wsparcia finansowego startup-ów i innowacji

Fundusze strukturalne - aktualne możliwości wsparcia finansowego startup-ów i innowacji Fundusze strukturalne - aktualne możliwości wsparcia finansowego startup-ów i innowacji Monika Grajewska 17 listopad 2007r. Programy Operacyjne w latach 2007-2013 16 Regionalnych Programów Operacyjnych

Bardziej szczegółowo

Jerzy Majchrzak Dyrektor Departamentu Innowacji i Przemysłu

Jerzy Majchrzak Dyrektor Departamentu Innowacji i Przemysłu Jerzy Majchrzak Dyrektor Departamentu Innowacji i Przemysłu AUTOEVENT 2014 2 PRZEMYSŁ MOTORYZACYJNY Jeden z największych producentów samochodów i komponentów motoryzacyjnych w regionie Europy Środkowo-Wschodniej.

Bardziej szczegółowo

URZĄD STATYSTYCZNY W SZCZECINIE

URZĄD STATYSTYCZNY W SZCZECINIE URZĄD STATYSTYCZNY W SZCZECINIE Opracowania sygnalne Szczecin, styczeń 2010 r. DZIAŁALNOŚĆ INNOWACYJNA PRZEDSIĘBIORSTW W LATACH 2006-2008 W WOJEWÓDZTWIE ZACHODNIOPOMORSKIM Wyniki badania działalności innowacyjnej

Bardziej szczegółowo

Wsparcie przedsiębiorczości jako jeden z głównych priorytetów NSRO. Opole, 7 marca 2008

Wsparcie przedsiębiorczości jako jeden z głównych priorytetów NSRO. Opole, 7 marca 2008 Wsparcie przedsiębiorczości jako jeden z głównych priorytetów NSRO ElŜbieta Bieńkowska Minister Rozwoju Regionalnego Fundusze strukturalne jako instrument wsparcia rozwoju gospodarczego Opolszczyzny Opole,

Bardziej szczegółowo

Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski. Kraków, 9 marca 2012 r.

Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski. Kraków, 9 marca 2012 r. Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski Kraków, 9 marca 2012 r. Etap diagnostyczny Diagnoza pogłębiona (załącznik do RSI WM 2012-2020) Synteza diagnozy część 2 dokumentu RSI Analiza

Bardziej szczegółowo

REGIONALNE ŚRODKI NA WSPIERANIE DZIAŁÓW R&D. Mariusz Frankowski p.o. Dyrektora Mazowieckiej Jednostki Wdrażania Programów Unijnych

REGIONALNE ŚRODKI NA WSPIERANIE DZIAŁÓW R&D. Mariusz Frankowski p.o. Dyrektora Mazowieckiej Jednostki Wdrażania Programów Unijnych REGIONALNE ŚRODKI NA WSPIERANIE DZIAŁÓW R&D Mariusz Frankowski p.o. Dyrektora Mazowieckiej Jednostki Wdrażania Programów Unijnych Jaka jest Rola MJWPU? Wprowadzanie w świat finansowania innowacji na Mazowszu

Bardziej szczegółowo

Działalność innowacyjna w Polsce

Działalność innowacyjna w Polsce GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Urząd Statystyczny w Szczecinie Warszawa, październik 2014 r. Informacja sygnalna WYNIKI BADAŃ GUS AKTYWNOŚĆ INNOWACYJNA Działalność innowacyjna to całokształt działań naukowych,

Bardziej szczegółowo

Kompilacja pojęć stosowanych w badaniach statystycznych statystyki publicznej na temat innowacyjności przez Główny Urząd Statystyczny (GUS).

Kompilacja pojęć stosowanych w badaniach statystycznych statystyki publicznej na temat innowacyjności przez Główny Urząd Statystyczny (GUS). Kompilacja pojęć stosowanych w badaniach statystycznych statystyki publicznej na temat innowacyjności przez Główny Urząd Statystyczny (GUS). (Kompilacja dokonana przez Fundację Centrum Analiz Transportowych

Bardziej szczegółowo

Wsparcie dla przedsiębiorców w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny

Wsparcie dla przedsiębiorców w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny Wsparcie dla przedsiębiorców w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój, 2014-2020 Marcin Łata Departament Konkurencyjności i Innowacyjności Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Katowice, 16 maja

Bardziej szczegółowo

FUNDUSZE UE DLA PRZEDSIĘBIORCÓW PROGRAM OPERACYJNY INNOWACYJNA GOSPODARKA Działania realizowane przez PARP

FUNDUSZE UE DLA PRZEDSIĘBIORCÓW PROGRAM OPERACYJNY INNOWACYJNA GOSPODARKA Działania realizowane przez PARP FUNDUSZE UE DLA PRZEDSIĘBIORCÓW PROGRAM OPERACYJNY INNOWACYJNA GOSPODARKA Działania realizowane przez PARP Iwona Szendel Dyrektor Zespołu Instrumentów Inwestycyjnych Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości

Bardziej szczegółowo

Stowarzyszenie Klaster Grupa Meblowa HORECA. Toruń, 28.04.2015 r.

Stowarzyszenie Klaster Grupa Meblowa HORECA. Toruń, 28.04.2015 r. Stowarzyszenie Klaster Grupa Meblowa HORECA Toruń, 28.04.2015 r. GRUPA MEBLOWA HORECA 9 firm produkcyjnych oraz WSZP/UMK 2 firmy z branży informatycznej Produkcja mebli w technologiach: drewno, płyty meblowe,

Bardziej szczegółowo

Uwarunkowania komercjalizacji produktów żywnościowych

Uwarunkowania komercjalizacji produktów żywnościowych Uwarunkowania komercjalizacji produktów żywnościowych prof. dr hab. Bogdan Sojkin Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Wydział Towaroznawstwa 1 Jak rozumieć komercjalizację? dobro, usługa, Komercjalizacja?

Bardziej szczegółowo

ZAŁOŻENIA POLITYKI PAŃSTWA W OBSZARZE NAUKI DO 2020 ROKU

ZAŁOŻENIA POLITYKI PAŃSTWA W OBSZARZE NAUKI DO 2020 ROKU ZAŁOŻENIA POLITYKI PAŃSTWA W OBSZARZE NAUKI DO 2020 ROKU maj-czerwiec, 2013 ul. Hoża 20 \ ul. Wspólna 1/3 \ 00-529 Warszawa \ tel. +48 (22) 529 27 18 \ fax +48 (22) 628 09 22 ZAŁOŻENIA POLITYKI PAŃSTWA

Bardziej szczegółowo

Dotacje europejskie dla firm w perspektywie 2014-2020. DARIUSZ RUTKOWSKI Forest Consulting Center Sp. z o.o. Leśne Centrum Kształcenia Ustawicznego

Dotacje europejskie dla firm w perspektywie 2014-2020. DARIUSZ RUTKOWSKI Forest Consulting Center Sp. z o.o. Leśne Centrum Kształcenia Ustawicznego Dotacje europejskie dla firm w perspektywie 2014-2020 DARIUSZ RUTKOWSKI Forest Consulting Center Sp. z o.o. Leśne Centrum Kształcenia Ustawicznego Rogów, 2 września 2015 Tematyka Realne możliwości Jak

Bardziej szczegółowo

NSS. Programy pomocowe (operacyjne)

NSS. Programy pomocowe (operacyjne) Możliwości wsparcia Startup-ów z funduszy Unii Europejskiej Anna Widelska Maciej Wiśniewski Branżowy Punkt Kontaktowy dla IT NSS Narodowa Strategia Spójności Programy pomocowe (operacyjne) Program Infrastruktura

Bardziej szczegółowo

Agro Klaster Kujawy regionalna organizacja przedsiębiorców sektora rolno-spożywczego

Agro Klaster Kujawy regionalna organizacja przedsiębiorców sektora rolno-spożywczego Agro Klaster Kujawy regionalna organizacja przedsiębiorców sektora rolno-spożywczego Michał Majcherek Agro Klaster Kujawy Stowarzyszenie Na Rzecz Innowacji i Rozwoju W dzisiejszych warunkach konkurencyjność

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 Marcin Łata Departament Konkurencyjności i Innowacyjności Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju

Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 Marcin Łata Departament Konkurencyjności i Innowacyjności Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 Marcin Łata Departament Konkurencyjności i Innowacyjności Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Warszawa, 22 maja 2014 r. Cele PO IR Wspieranie innowacyjności

Bardziej szczegółowo

Kierunki wspierania. Wyniki projektu Insight 2030

Kierunki wspierania. Wyniki projektu Insight 2030 Warszawa, 1 marca 2012 Kierunki wspierania innowacyjności ci przedsiębiorstw. Wyniki projektu Insight 2030 Beata Lubos, Naczelnik Wydziału Polityki Innowacyjności, Departament Rozwoju Gospodarki, Ministerstwo

Bardziej szczegółowo

WSPARCIE WIELKOPOLSKIEJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI W RAMACH WRPO 2014+ 1 Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego w Poznaniu

WSPARCIE WIELKOPOLSKIEJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI W RAMACH WRPO 2014+ 1 Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego w Poznaniu WSPARCIE WIELKOPOLSKIEJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI W RAMACH WRPO 2014+ 1 Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego w Poznaniu Cel główny WRPO 2014+ POPRAWA KONKURENCYJNOŚCI I SPÓJNOŚCI WOJEWÓDZTWA Alokacja

Bardziej szczegółowo

PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH

PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH Priorytet 1. Ułatwianie transferu wiedzy i innowacji w rolnictwie, leśnictwie i na obszarach wiejskich 1a. Zwiększenie innowacyjności i bazy wiedzy na obszarach

Bardziej szczegółowo

Możliwości dofinansowania w nowej perspektywie 2014-2020 na projekty badawczo-rozwojowe oraz innowacje

Możliwości dofinansowania w nowej perspektywie 2014-2020 na projekty badawczo-rozwojowe oraz innowacje Katowice, 02.09.2015r Możliwości dofinansowania w nowej perspektywie 2014-2020 na projekty badawczo-rozwojowe oraz innowacje RPO WSL Regionalny Program Operacyjny Województwa Śląskiego (RPO WSL) przewiduje

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ MECHANICZNY Instytut Technologii Maszyn i Automatyzacji. Wydatki strukturalne EWIDENCJONOWANIE I SPRAWOZDAWCZOŚĆ

WYDZIAŁ MECHANICZNY Instytut Technologii Maszyn i Automatyzacji. Wydatki strukturalne EWIDENCJONOWANIE I SPRAWOZDAWCZOŚĆ WYDZIAŁ MECHANICZNY Instytut Technologii Maszyn i Automatyzacji Wydatki strukturalne EWIDENCJONOWANIE I SPRAWOZDAWCZOŚĆ 13 maja 2011 Wydatki strukturalne akty prawne Ustawa o finansach publicznych z dn.

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Inteligentny Rozwój

Program Operacyjny Inteligentny Rozwój Instrumenty wsparcia przedsiębiorców w Programie Operacyjnym Inteligentny Rozwój, 2014-2020 Program Operacyjny Inteligentny Rozwój I. Wsparcie prowadzenia prac B+R przez przedsiębiorstwa oraz konsorcja

Bardziej szczegółowo

Źródła finansowania badań przemysłowych i prac rozwojowych oraz wdrożeń innowacji

Źródła finansowania badań przemysłowych i prac rozwojowych oraz wdrożeń innowacji Źródła finansowania badań przemysłowych i prac rozwojowych oraz wdrożeń innowacji Agnieszka Matuszak 1 Strona 0 ŹRÓDŁA FINANSOWANIA BADAŃ PRZEMYSŁOWYCH I PRAC ROZWOJOWYCH ORAZ WDROŻEŃ INNOWACJI Jednym

Bardziej szczegółowo

Handel zagraniczny towarami rolno-spożywczymi w 2013 r.

Handel zagraniczny towarami rolno-spożywczymi w 2013 r. Biuro Analiz i Programowania Warszawa, marzec 2014 r. Handel zagraniczny towarami rolno-spożywczymi w 2013 r. Od akcesji Polski do UE sukcesywnie rosły obroty towarami rolnospożywczymi oraz ich udział

Bardziej szczegółowo

MAŁOPOLSKO PODKARPACKIEGO KLASTRA CZYSTEJ ENERGII. 03 czerwca 2008 r

MAŁOPOLSKO PODKARPACKIEGO KLASTRA CZYSTEJ ENERGII. 03 czerwca 2008 r Możliwości finansowania dla MAŁOPOLSKO PODKARPACKIEGO KLASTRA CZYSTEJ ENERGII 03 czerwca 2008 r OLGA WARZECHA CENTRUM TRANSFERU TECHNOLOGII AGH Dział Obsługi Funduszy Strukturalnych tel. 12 617 31 59 warzecha@agh.edu.pl

Bardziej szczegółowo

Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji

Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji 2 Plan prezentacji 1. Kontekst transformacji niskoemisyjnej 2. Przykładowe wyzwania

Bardziej szczegółowo

Dofinansowanie na rozwój działalności i wdrożenie innowacji

Dofinansowanie na rozwój działalności i wdrożenie innowacji RPO Lubuskie 2020 Oś Priorytetowa 1 Gospodarka i innowacje PI 3 c Zwiększone zastosowanie innowacji w przedsiębiorstwach sektora MŚP W ramach PI mikro, małe i średnie przedsiębiorstwa mogą uzyskać wsparcie

Bardziej szczegółowo

I oś priorytetowa Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego 2014-2020. Szczecinek, 24 września 2015r.

I oś priorytetowa Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego 2014-2020. Szczecinek, 24 września 2015r. I oś priorytetowa Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego 2014-2020 Szczecinek, 24 września 2015r. GOSPODARKA- INNOWACJE- NOWOCZESNE TECHNOLOGIE Celem głównym OP 1 jest podniesienie

Bardziej szczegółowo

CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY. Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój na lata 2014-2020:

CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY. Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój na lata 2014-2020: NAZWA CELU FINANSOWANIE Cel I.1. Wspieranie aktywności i przedsiębiorczości mieszkańców CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY Oś I. Osoby młode na rynku pracy: 1. Poprawa

Bardziej szczegółowo

Wsparcie dla MŚP w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój, 2014-2020. 23 stycznia 2014 r.

Wsparcie dla MŚP w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój, 2014-2020. 23 stycznia 2014 r. Wsparcie dla MŚP w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój, 2014-2020 23 stycznia 2014 r. Założenia PO IR Najważniejsze założenia Programu: realizacja projektów B+R w konsorcjach biznesu i nauki,

Bardziej szczegółowo

DOFINANSOWANIE NOWOCZESNYCH TECHNOLOGII W ZAKRESIE DROGOWNICTWA. mgr Małgorzata Kuc-Wojteczek FORTY doradztwo gospodarczo-kadrowe

DOFINANSOWANIE NOWOCZESNYCH TECHNOLOGII W ZAKRESIE DROGOWNICTWA. mgr Małgorzata Kuc-Wojteczek FORTY doradztwo gospodarczo-kadrowe DOFINANSOWANIE NOWOCZESNYCH TECHNOLOGII W ZAKRESIE DROGOWNICTWA mgr Małgorzata Kuc-Wojteczek FORTY doradztwo gospodarczo-kadrowe Programy Operacyjne (PO) Krajowe Programy Operacyjne (PO) 16 Regionalnych

Bardziej szczegółowo

Przegląd dostępnych środków finansowych wspomagających rozwój inicjatywy. Bogdan Kępka

Przegląd dostępnych środków finansowych wspomagających rozwój inicjatywy. Bogdan Kępka Przegląd dostępnych środków finansowych wspomagających rozwój inicjatywy Bogdan Kępka Plan Prezentacji Wstęp Finansowanie w obszarze zarządzania Finansowanie w obszarze marketingu Finansowanie w obszarze

Bardziej szczegółowo

ul. Tadeusza Szeligowskiego 8 lok. 97 20-883 Lublin Tel. / fax: (81) 5280302 biuro@consultrix.com.pl www.consultrix.com.pl

ul. Tadeusza Szeligowskiego 8 lok. 97 20-883 Lublin Tel. / fax: (81) 5280302 biuro@consultrix.com.pl www.consultrix.com.pl Adres biura: ul. Tadeusza Szeligowskiego 8 lok. 97 20-883 Lublin Tel. / fax: (81) 5280302 biuro@consultrix.com.pl www.consultrix.com.pl KONTAKT: Krystyna Górak Tel. kom. 502066411 krystyna.gorak@consultrix.com.pl

Bardziej szczegółowo

Instrumenty II i III osi priorytetowej Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój 2014-2020

Instrumenty II i III osi priorytetowej Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój 2014-2020 Instrumenty II i III osi priorytetowej Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój 2014-2020 Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 Założeniem POIR jest wsparcie realizacji całego procesu powstawania

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do Funduszy Europejskich na lata 2014-2020

Wprowadzenie do Funduszy Europejskich na lata 2014-2020 1 Wprowadzenie do Funduszy Europejskich na lata 2014-2020 2 Stan prac wdrożeniowych System informatyczny Wytyczne i wzory dokumentów Szczegółowe opisy priorytetów Negocjacje programów operacyjnych z KE

Bardziej szczegółowo

Możliwości finansowania ze środków europejskich w perspektywie finansowej UE na lata 2014-2020

Możliwości finansowania ze środków europejskich w perspektywie finansowej UE na lata 2014-2020 Możliwości finansowania ze środków europejskich w perspektywie finansowej UE na lata 2014-2020 I. Poddziałanie 1.1.1 PO Inteligentny Rozwój Szybka Ścieżka". Ocenie podlega, czy projekt ma charakter projektu

Bardziej szczegółowo

Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo?

Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo? Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo? Dariusz Lipka, Małopolska Agencja Rozwoju Regionalnego S.A. Kraków, 11.12.2013 r. Specyfika projektów energetyki odnawialnej -

Bardziej szczegółowo

liwości finansowania branży y IT z funduszy UE

liwości finansowania branży y IT z funduszy UE Możliwo liwości finansowania branży y IT z funduszy UE CO TO JEST DOTACJA? Dotacja jest bezzwrotną pomocą finansową W wielu przypadkach jest to refundacja kosztów, które przedsiębiorca poniósł. Dlatego

Bardziej szczegółowo

PO Innowacyjna Gospodarka Działanie 1.4 Wsparcie projektów celowych Działanie 4.1 Wsparcie wdrożeńwyników prac B+R LUTY 2010

PO Innowacyjna Gospodarka Działanie 1.4 Wsparcie projektów celowych Działanie 4.1 Wsparcie wdrożeńwyników prac B+R LUTY 2010 Działanie 1.4 Wsparcie projektów celowych Działanie 4.1 Wsparcie wdrożeńwyników prac B+R LUTY 2010 DEFINICJE(wg Rozporządzenia Ministra Rozwoju Regionalnego w sprawie udzielania przez PolskąAgencjęRozwoju

Bardziej szczegółowo

Środki UE na innowacyjność Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020

Środki UE na innowacyjność Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 Środki UE na innowacyjność Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 Marcin Łata Departament Konkurencyjności i Innowacyjności Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Warszawa, 16 grudnia 2014 r.

Bardziej szczegółowo

Regionalny Program Operacyjny Województwa Małopolskiego. na lata 2014-2020. Kraków, 15 czerwca 2015 r.

Regionalny Program Operacyjny Województwa Małopolskiego. na lata 2014-2020. Kraków, 15 czerwca 2015 r. Kraków, 15 czerwca 2015 r. Tomasz Sokół Zastępca Dyrektora Małopolskiego Centrum Przedsiębiorczości Regionalny Program Operacyjny Województwa Małopolskiego 1 na lata 2014-2020 2 Środki na wsparcie przedsiębiorczości

Bardziej szczegółowo

2010 Kierunki i instrumenty wsparcia działalności innowacyjnej mikroprzedsiębiorstw. Dr Barbara Grzybowska. Warszawa, maj 2010

2010 Kierunki i instrumenty wsparcia działalności innowacyjnej mikroprzedsiębiorstw. Dr Barbara Grzybowska. Warszawa, maj 2010 2010 Kierunki i instrumenty wsparcia działalności j mikroprzedsiębiorstw Dr Barbara Grzybowska Warszawa, maj 2010 PLAN WYSTĄPIENIA 1. Współpraca mikroprzedsiębiorstw z innymi podmiotami w zakresie realizacji

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu w firmach sektora MŚP doświadczenia i perspektywy

Społeczna odpowiedzialność biznesu w firmach sektora MŚP doświadczenia i perspektywy Społeczna odpowiedzialność biznesu w firmach sektora MŚP doświadczenia i perspektywy Aleksandra Wanat Konferencja Rozwój przedsiębiorczości w województwie śląskim w kontekście CSR Katowice 22 listopada

Bardziej szczegółowo

Raport o sytuacji mikro i małych firm poprawa nastrojów polskich przedsiębiorców. Wrocław, 19 marca 2015

Raport o sytuacji mikro i małych firm poprawa nastrojów polskich przedsiębiorców. Wrocław, 19 marca 2015 Raport o sytuacji mikro i małych firm poprawa nastrojów polskich przedsiębiorców Wrocław, 19 marca 2015 Piąty raport Banku Pekao SA o sytuacji mikro i małych firm innowacje tematem specjalnym 6 910 wywiadów

Bardziej szczegółowo

Małopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2007 2013

Małopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2007 2013 Małopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2007 2013 Regionalny program operacyjny jest narzędziem słuŝącym realizacji strategii rozwoju regionu przy wykorzystaniu środków Unii Europejskiej w latach

Bardziej szczegółowo

Finansowania projektów w nowej perspektywie w ramach I i II Osi priorytetowej RPO WŁ 2014-2020. 12 czerwca 2015 r., Tomaszów Mazowiecki

Finansowania projektów w nowej perspektywie w ramach I i II Osi priorytetowej RPO WŁ 2014-2020. 12 czerwca 2015 r., Tomaszów Mazowiecki Finansowania projektów w nowej perspektywie w ramach I i II Osi priorytetowej RPO WŁ 2014-2020 12 czerwca 2015 r., Tomaszów Mazowiecki 476,46 mln euro (ok. 1,95 mld PLN ) z EFRR na rozwój gospodarczy regionu

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 Łukasz Małecki Departament Konkurencyjności i Innowacyjności Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju

Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 Łukasz Małecki Departament Konkurencyjności i Innowacyjności Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 Łukasz Małecki Departament Konkurencyjności i Innowacyjności Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Katowice, 28 marca 2014 r. System dokumentów strategicznych

Bardziej szczegółowo

CENTRUM FUNDUSZY EUROPEJSKICH. Wsparcie dla przedsiębiorców ze środków UE w latach 2014-2020

CENTRUM FUNDUSZY EUROPEJSKICH. Wsparcie dla przedsiębiorców ze środków UE w latach 2014-2020 CENTRUM FUNDUSZY EUROPEJSKICH Wsparcie dla przedsiębiorców ze środków UE w latach 2014-2020 Krajowe programy Program Operacyjny Inteligentny Rozwój (POIR) 2014-2020 Celem POIR jest zwiększenie innowacyjności

Bardziej szczegółowo

Ośrodki innowacji i przedsiębiorczości jako ogniwa łańcucha współpracy nauki z biznesem

Ośrodki innowacji i przedsiębiorczości jako ogniwa łańcucha współpracy nauki z biznesem Ośrodki innowacji i przedsiębiorczości jako ogniwa łańcucha współpracy nauki z biznesem Opracowanie: Marzena Mażewska Stowarzyszenie Organizatorów Ośrodków Innowacji i Przedsiębiorczości w Polsce Ośrodki

Bardziej szczegółowo

O dofinansowanie mogą starać się przedsiębiorstwa z sektora MSP (mikroprzedsiębiorstwa, małe przedsiębiorstwa oraz średnie przedsiębiorstwa).

O dofinansowanie mogą starać się przedsiębiorstwa z sektora MSP (mikroprzedsiębiorstwa, małe przedsiębiorstwa oraz średnie przedsiębiorstwa). Program: Regionalny Program Województwa Wielkopolskiego Priorytet: 1 Konkurencyjność przedsiębiorstw Działanie: 1.2 Wsparcie rozwoju MSP Działanie skierowane jest do małych i średnich firm, chcących rozwijać

Bardziej szczegółowo

Opis struktury zagadnień rozważanych w obszarach badawczych projektu Quality of Life w czasie spotkania #1 Perspektywa Dynamiki Systemów

Opis struktury zagadnień rozważanych w obszarach badawczych projektu Quality of Life w czasie spotkania #1 Perspektywa Dynamiki Systemów Opis struktury zagadnień rozważanych w obszarach badawczych projektu Quality of Life w czasie spotkania #1 Perspektywa Dynamiki Systemów Elementy określone przez liderów sekcji w obszarze Bezpieczna Żywność

Bardziej szczegółowo

Stan i perspektywy rozwoju rolnictwa ekologicznego i rynku produktów ekologicznych

Stan i perspektywy rozwoju rolnictwa ekologicznego i rynku produktów ekologicznych Stan i perspektywy rozwoju rolnictwa ekologicznego i rynku produktów ekologicznych Dr Krzysztof Jończyk Kongres Innowacji Polskich, Kraków, 10.03.2015 1 r. Rolnictwo ekologiczne Rozp. Rady (WE) 834/2007

Bardziej szczegółowo

Rozwój rynku rodzimych roślin strączkowych jako czynnik bezpieczeństwa żywnościowego w Polsce

Rozwój rynku rodzimych roślin strączkowych jako czynnik bezpieczeństwa żywnościowego w Polsce Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu Wydział Ekonomiczno-Społeczny Zakład Rachunkowości, Rynków Finansowych i Towarowych w Gospodarce Żywnościowej Rozwój rynku rodzimych roślin strączkowych jako czynnik

Bardziej szczegółowo

RAPORT. 25 lat polskiego rolnictwa Bezpieczeństwo żywnościowe w Europie. IV Konferencja Nauka Biznes Rolnictwo Puławy, 26.11.2014 r.

RAPORT. 25 lat polskiego rolnictwa Bezpieczeństwo żywnościowe w Europie. IV Konferencja Nauka Biznes Rolnictwo Puławy, 26.11.2014 r. RAPORT 25 lat polskiego rolnictwa Bezpieczeństwo żywnościowe w Europie IV Konferencja Nauka Biznes Rolnictwo Puławy, 26.11.2014 r. Raport 25 lat polskiego rolnictwa. Bezpieczeństwo żywnościowe w Europie

Bardziej szczegółowo

Nowa perspektywa finansowa UE nowe uwarunkowania

Nowa perspektywa finansowa UE nowe uwarunkowania Wydział Zarządzania Regionalnym Programem Operacyjnym Nowa perspektywa finansowa UE nowe uwarunkowania UNIA EUROPEJSKA EUROPEJSKI FUNDUSZ ROZWOJU REGIONALNEGO Rozporządzenie ogólne PE i Rady Ukierunkowanie

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów broker innowacji w przemyśle spożywczym - po ukończeniu studiów pierwszego stopnia absolwent:

Efekty kształcenia dla kierunku studiów broker innowacji w przemyśle spożywczym - po ukończeniu studiów pierwszego stopnia absolwent: Załącznik 2 do Uchwały Nr 496 Senatu UWM w Olsztynie z dnia 28 marca 2014 roku w sprawie określenia efektów kształcenia dla poziomów i profili kształcenia dla kierunków: biotechnologia, broker innowacji

Bardziej szczegółowo

Możliwości pozyskania wsparcia na rozwój innowacyjnych produktów spożywczych. Beata Frontczak

Możliwości pozyskania wsparcia na rozwój innowacyjnych produktów spożywczych. Beata Frontczak Możliwości pozyskania wsparcia na rozwój innowacyjnych produktów spożywczych Beata Frontczak Unijna definicja MSP Źródło: Przewodnik Komisji Europejskiej Nowa definicja MŚP, http://ec.europa.eu/enterprise/policies/sme/files/sme_definition/sme_user_guide_pl.pdf

Bardziej szczegółowo

PROW 2014 2020 na rzecz celów Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020

PROW 2014 2020 na rzecz celów Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020 PROW 2014 2020 na rzecz celów Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020 Dr inż. Dariusz Nieć Dyrektor Departamentu Rozwoju Obszarów Wiejskich Warszawa 28 stycznia 2015

Bardziej szczegółowo

LIWOŚCI FINANSOWANIA ROZWOJU INNOWACJI W LATACH 2008-2013

LIWOŚCI FINANSOWANIA ROZWOJU INNOWACJI W LATACH 2008-2013 MOśLIWO LIWOŚCI FINANSOWANIA ROZWOJU INNOWACJI W LATACH 2008-2013 2013 Działalno alność PARP na rzecz wspierania rozwoju i innowacyjności ci polskich przedsiębiorstw Izabela WójtowiczW Dyrektor Zespołu

Bardziej szczegółowo

Inteligentne specjalizacje Województwa Małopolskiego. Szanse i możliwości rozwoju przedsiębiorczości z wykorzystaniem środków RPO WM 2014-2020

Inteligentne specjalizacje Województwa Małopolskiego. Szanse i możliwości rozwoju przedsiębiorczości z wykorzystaniem środków RPO WM 2014-2020 Inteligentne specjalizacje Województwa Małopolskiego Szanse i możliwości rozwoju przedsiębiorczości z wykorzystaniem środków RPO WM 2014-2020 Kraków, 08 października 2015 r. Rafał Solecki - Dyrektor Małopolskie

Bardziej szczegółowo

Fundusze strukturalne i przedakcesyjne dla MŚP

Fundusze strukturalne i przedakcesyjne dla MŚP Fundusze strukturalne i przedakcesyjne dla MŚP Michał Janas Centrum Wspierania Biznesu w Rzeszowie www.spp.org.pl Plan 1) PHARE 2002 2) 3) Phare 2002 Program Rozwoju Przedsiębiorstw Usługi doradcze w następuj

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014 2020

Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014 2020 Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014 2020 Założenia i oferowane możliwości wsparcia Łukasz Małecki Departament Konkurencyjności i Innowacyjności Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Płock, 10 marca

Bardziej szczegółowo

PO Innowacyjna Gospodarka

PO Innowacyjna Gospodarka Stymulowanie działalności B+R przedsiębiorstw oraz wsparcie w zakresie wzornictwa przemysłowego MARZEC 2010 1 Priorytet 4. Inwestycje w innowacyjne przedsięwzięcia Działania: 4.1 Wsparcie wdrożeń wyników

Bardziej szczegółowo

RAPORT O STANIE SEKTORA MAŁYCH I ŚREDNICH PRZEDSIĘBIORSTW W POLSCE. Rozdział 8. Profile regionalne małych i średnich przedsiębiorstw

RAPORT O STANIE SEKTORA MAŁYCH I ŚREDNICH PRZEDSIĘBIORSTW W POLSCE. Rozdział 8. Profile regionalne małych i średnich przedsiębiorstw RAPORT O STANIE SEKTORA MAŁYCH I ŚREDNICH PRZEDSIĘBIORSTW W POLSCE Rozdział 8. Profile regionalne małych i średnich przedsiębiorstw Warszawa, 2011 Spis treści Województwo dolnośląskie...3 Województwo kujawsko-pomorskie...6

Bardziej szczegółowo

Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski

Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski Kraków, 9 maja 2012 r. Tomasz Geodecki Piotr Kopyciński Łukasz Mamica Marcin Zawicki Etap diagnostyczny Diagnoza pogłębiona (załącznik do

Bardziej szczegółowo

EKONOMIKA I ZARZĄDZANIE PRZEDSIĘBIORSTWEM W AGROBIZNESIE

EKONOMIKA I ZARZĄDZANIE PRZEDSIĘBIORSTWEM W AGROBIZNESIE EKONOMIKA I ZARZĄDZANIE PRZEDSIĘBIORSTWEM W AGROBIZNESIE Anna Grontkowska, Bogdan Klepacki SPIS TREŚCI Wstęp Rozdział 1. Miejsce rolnictwa w systemie agrobiznesu Pojęcie i funkcje agrobiznesu Ogniwa agrobiznesu

Bardziej szczegółowo

ANKIETA. Pytania/pola zaznaczone (*) są obowiązkowe. Prosimy wpisać N/A w przypadku gdy pole nie dotyczy twojego przedsiębiorstwa.

ANKIETA. Pytania/pola zaznaczone (*) są obowiązkowe. Prosimy wpisać N/A w przypadku gdy pole nie dotyczy twojego przedsiębiorstwa. ANKIETA Informacje podane w niniejszej ankiecie mają charakter poufny i zostaną wykorzystane wyłącznie na potrzeby realizacji projektu TRAFOON. Analiza zawartych treści będzie pomocna w określeniu najistotniejszych

Bardziej szczegółowo

Pozycja mikroprzedsiębiorstw w regionalnych systemach innowacji

Pozycja mikroprzedsiębiorstw w regionalnych systemach innowacji 2010 Pozycja mikroprzedsiębiorstw w regionalnych systemach innowacji Paweł Czyż Warszawa, maj 2010 WPROWADZENIE Ewolucja teorii wzrostu gospodarczego i podejścia do innowacji Od podejścia neoklasycznego

Bardziej szczegółowo

Szanse na sfinansowanie inwestycji z dotacji UE 2014-2020. Przemysław Jura Prezes Zarządu Instytut Nauk Ekonomicznych i Społecznych

Szanse na sfinansowanie inwestycji z dotacji UE 2014-2020. Przemysław Jura Prezes Zarządu Instytut Nauk Ekonomicznych i Społecznych Szanse na sfinansowanie inwestycji z dotacji UE 2014-2020 Przemysław Jura Prezes Zarządu Instytut Nauk Ekonomicznych i Społecznych Katowice, 24.03.2015 Fundusze Europejskie 2014-2020 innowacje przedsiębiorczośd

Bardziej szczegółowo

Przekazujemy Państwu efekt pierwszego etapu prac nad Programem Rozwoju Miasta Łomża dotyczącego gospodarki.

Przekazujemy Państwu efekt pierwszego etapu prac nad Programem Rozwoju Miasta Łomża dotyczącego gospodarki. Przekazujemy Państwu efekt pierwszego etapu prac nad Programem Rozwoju Miasta Łomża dotyczącego gospodarki. Efektem pierwszego etapu prac na Programem Rozwoju Miasta Łomża było powstanie analizy SWOT i

Bardziej szczegółowo

Dotacje dla wiedzy i technologii

Dotacje dla wiedzy i technologii Dotacje dla wiedzy i technologii Ewelina Hutmańska, Wiceprezes Zarządu Capital-ECI sp. z o.o. Polskie firmy wciąż są wtórnymi innowatorami Ponad 34,5 mld zł wydały na innowacje firmy, zatrudniające powyżej

Bardziej szczegółowo

Co kupić a co sprzedać 2015-06-11 10:10:09

Co kupić a co sprzedać 2015-06-11 10:10:09 Co kupić a co sprzedać 2015-06-11 10:10:09 2 Greckie towary sprzedawane są głównie do krajów UE - Włoch, Niemiec, Bułgarii i na Cypr. Polska jako partner handlowy zajmuje 27. miejsce. W 2013 roku 46,4

Bardziej szczegółowo

Aktywne formy kreowania współpracy

Aktywne formy kreowania współpracy Projekt nr... Kształtowanie sieci współpracy na rzecz bezpieczeństwa energetycznego Dolnego Śląska ze szczególnym uwzględnieniem aspektów ekonomiczno społecznych Aktywne formy kreowania współpracy Dr inż.

Bardziej szczegółowo

Inteligentna specjalizacja Małopolski. dr Marcin Zawicki Katedra Gospodarki i Administracji Publicznej Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie

Inteligentna specjalizacja Małopolski. dr Marcin Zawicki Katedra Gospodarki i Administracji Publicznej Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie Inteligentna specjalizacja Małopolski dr Marcin Zawicki Katedra Gospodarki i Administracji Publicznej Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie Inteligentna specjalizacja Powstanie i rozwój idei inteligentnej

Bardziej szczegółowo

Wsparcie działalności MŚP ze środków UE. Listopad 2014 r. KPMG Tax M.Michna sp. k.

Wsparcie działalności MŚP ze środków UE. Listopad 2014 r. KPMG Tax M.Michna sp. k. Wsparcie działalności MŚP ze środków UE Listopad 2014 r. KPMG Tax M.Michna sp. k. Spis treści I. Horyzont 2020 II. COSME III. JEREMIE 1 Horyzont 2020 obszary wsparcia FILAR: Wiodąca pozycja w przemyśle:

Bardziej szczegółowo

Innowacje i Inteligentny Rozwój. Iwona Wendel Podsekretarz Stanu, Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Szczecin, 10 czerwca 2015 r.

Innowacje i Inteligentny Rozwój. Iwona Wendel Podsekretarz Stanu, Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Szczecin, 10 czerwca 2015 r. Innowacje i Inteligentny Rozwój Iwona Wendel Podsekretarz Stanu, Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Szczecin, 10 czerwca 2015 r. Wsparcie innowacyjności w latach 2014-2020 W perspektywie 2014-2020 wsparcie

Bardziej szczegółowo

WSPARCIE KLASTRÓW W PROGRAMIE OPERACYJNYM INTELIGENTNY ROZWÓJ 2014-2020

WSPARCIE KLASTRÓW W PROGRAMIE OPERACYJNYM INTELIGENTNY ROZWÓJ 2014-2020 WSPARCIE KLASTRÓW W PROGRAMIE OPERACYJNYM INTELIGENTNY ROZWÓJ 2014-2020 Daniel SZCZECHOWSKI Departament Zarządzania Programami Konkurencyjności i Innowacyjności Ministerstwo Rozwoju Regionalnego Kraków,

Bardziej szczegółowo

Badania Marketingowe. Kalina Grzesiuk

Badania Marketingowe. Kalina Grzesiuk Badania Marketingowe Kalina Grzesiuk definicja Badania marketingowe systematyczny i obiektywny proces gromadzenia, przetwarzania oraz prezentacji informacji na potrzeby podejmowania decyzji marketingowych.

Bardziej szczegółowo

Badanie strategicznych strategicznych branż bran w M a Małopolsce branże IT i B&R Krakó ków, 1 8 gru n a 2008 r.

Badanie strategicznych strategicznych branż bran w M a Małopolsce branże IT i B&R Krakó ków, 1 8 gru n a 2008 r. wmałopolsce branże IT i B&R Kraków, 18 grudnia 2008 r. CEL BADANIA: uzyskanie informacji na temat sytuacji przedsiębiorstw oraz na temat zapotrzebowania na kadry wśród podmiotów gospodarczych działających

Bardziej szczegółowo

Raport o sytuacji mikro i małych firm poprawa nastrojów polskich przedsiębiorców. Olsztyn, 14 kwietnia 2015

Raport o sytuacji mikro i małych firm poprawa nastrojów polskich przedsiębiorców. Olsztyn, 14 kwietnia 2015 Raport o sytuacji mikro i małych firm poprawa nastrojów polskich przedsiębiorców Olsztyn, 14 kwietnia 2015 Piąty raport Banku Pekao SA o sytuacji mikro i małych firm innowacje tematem specjalnym 6 910

Bardziej szczegółowo

Mapa drogowa przygotowania procesu wyłaniania KKK - perspektywa PARP

Mapa drogowa przygotowania procesu wyłaniania KKK - perspektywa PARP 2014 Joanna Podgórska Departament Rozwoju Przedsiębiorczości i Innowacyjności Mapa drogowa przygotowania procesu wyłaniania KKK - perspektywa PARP Wsparcie klastrów na poziomie krajowym i regionalnym Konferencja

Bardziej szczegółowo