Waldemar Łysiak Frank Lloyd Wright. Copyright by Waldemar Łysiak 19966/1967, 1982 i Wydanie drugie: Warszawa - Chicago 1999

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Waldemar Łysiak Frank Lloyd Wright. Copyright by Waldemar Łysiak 19966/1967, 1982 i 1998. Wydanie drugie: Warszawa - Chicago 1999"

Transkrypt

1 1

2 2

3 3

4 Waldemar Łysiak Frank Lloyd Wright Copyright by Waldemar Łysiak 19966/1967, 1982 i 1998 Wydanie drugie: Warszawa - Chicago 1999 Opracowanie graficzne i typograficzne: Waldemar Łysiak i Adam Wojtasik Na awersie okładki zdjęcie świetlika dachowego Salomon Guggenheim Museum w Nowym Jorku; na rewersie detal rzeźbiarski z Johnson Wax Building w Racine Redakcja techniczna: Adam Wojtasik Prawa ikonograficzne: 1998 The Frank Lloyd Wright Foundation FDN 1998 The Frank Lloyd Wright Foundation, Scottsdale, AŻ 1998 The Frank Lloyd Wright Archives, Scottsdale, AŻ 1998 The Frank Lloyd Wright Home and Studio Foundation, Oak Park,IŁ ISBN EX LIBRIS - POLISH BOOK GALLERY Inc West Belmont Ave.. Chicago II , phone (773) , fax (773) WYDAWNICTWO ANDRZEJ FRUKACZ, EX LIBRIS - GALERIA POLSKIEJ KSIĄŻKI pi. Trzech Krzyży 16, Warszawa, tel , , fax Skład, łamanie i montaż elektroniczny Key Text sp. z o.o., ul. Prosta 2/14, Warszawa Montaż, druk i oprawa ŁÓDZKA DRUKARNIA DZIEŁOWA S.A., ul. Rewolucji 1905 r. nr 45, Łódź 4

5 Nota edytorska Jako twórca pierwszej (i jedynej) książkowej biografii Wrighta napisanej ręką Polaka Waldemar Łysiak wielokrotnie przy okazji różnych rocznic i wystaw jest nagabywany przez dziennikarzy pragnących uzyskać wypowiedź o Wrighcie. Ostatniego takiego wywiadu udzielił Rzeczypospolitej dopiero co, 22 września 1998 roku. W wywiadzie tym tłumaczy dlaczego, chociaż ma m.in. wykształcenie architektoniczne, nie został architektem (... dlatego, że w Polsce można było budować domy na wzór budy dla psa ), Franka Lloyda Wrighta określa jako najlepszego architekta XX wieku, a jego realizacje jako ósmy cud świata. Tym realizacjom oraz temu genialnemu amerykańskiemu architektowi poświęcił swą... debiutancką książkę. Tak, tak Franka Lloyda Wrighta można właściwie uznać za debiut literacki Waldemara Łysiaka, chociaż nie debiut wydawniczy. Pierwsze bowiem jego książki ukazały się na rynku w roku 1974, a Frank Lloyd Wright kilka lat później. Lecz ta biografia wielkiego twórcy została napisana przez Łysiaka już w roku! Precyzując: została napisana jako praca konkursowa przez studenta Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej. Sam Łysiak tak o tym pisze w swoim pamiętniku ( Lepszy, 1990): Ów konkurs ogłosił Wydział Architektury PW, gdyż nie istniała w języku polskim monografia twórczości Wrighta, co stanowiło duże utrudnienie dydaktyczne. Byt to konkurs dla profesorów, docentów, adiunktów i hierarchów podobnego szczebla, ale żeby imprezę udemokratycznić i nadać jej większy liczbowy splendor, dopuszczono też studenterię wyższych roczników. Prace anonimowe i tylko jeden laur dla zwycięzcy. Po ustaleniu, która praca jest najlepsza, otwarto kopertę z jej hasłem, aby zobaczyć, który profesor to napisał. W kopercie było nazwisko studenta czwartego roku, co profesorom i docentom uświadomiło bezsens wymogu anonimowości konkursowej. Ale werdyktu cofnąć już nie było można. Można było tylko sprawić, żeby szczeniak nie dostał (prócz nagrody) honorarium wydawniczego. Polska biografia Wrighta musiała zaczekać na druk aż student-triumfator sam zostanie belfrem i Arkady zwrócą się do niego z propozycją. Zwróciły się kilkanaście lat później, dopiero w 1978 roku (data podpisania umowy wydawniczej), a wydały w roku Obowiązkową tzw. recenzję wewnętrzną dla wydawnictwa napisał czołowy polski architekt, urbanista i wykładowca akademicki, prof. Jerzy Hryniewiecki (notabene jego współpracownikiem przy budowie warszawskiego Stadionu Dziesięciolecia był inżynier Stanisław Łysiak, ojciec Waldemara). Recenzja zaczynała się tak: 5

6 Otrzymany do zaopiniowania tekst pracy wraz z proponowanym przez autora materiałem ilustracyjnym dał mi wiele satysfakcji. Zarówno działalność literacka i publicystyczna dr. Waldemara Łysiaka, znana mi i ceniona przeze mnie w szeregu jego prac i esejów z dziedziny historii i sztuki, jak i jego temperament literacki, gwarantowały mi pełnowartościową analizę twórczości i dziejów tak wybitnej i kontrowersyjnej postaci architektury współczesnej, jaką był Frank Lloyd Wright. Praca ta przedstawia wielkiego architekta i jego twórczość w układzie chronologicznym, z wydobyciem zarówno tła epoki, jak i specyfiki stosunków amerykańskich w okresie tworzenia się architektury na przełomie XIX i XX wieku aż do naszych czasów, to jest do 1959 roku. Jest to praca o wysokiej wartości merytorycznej (zarówno pod względem tekstu, jak i doboru ilustracji), dająca pełny obraz twórczości F. L. Wrighta, będzie więc na pewno bardzo przydatna dla architektów, dla studentów i dla czytelników interesujących się architekturą i sztuką współczesną. Moim zdaniem praca nie wymaga żadnych przeróbek merytorycznych, jest bowiem oparta na bogatej literaturze wykorzystanej przez autora, co uchroniło ją przed niedokładnością lub opuszczeniem ważnych elementów życiorysu twórczego F. L. Wrighta. Itd. Dalej następowały szczegółowe wnioski. Konkluzja wnikliwej (sześciostronicowej) recenzji brzmiała tak: Stwierdzam, że praca dr. Waldemara Łysiaka w pełni zasługuje na wydanie drukiem. Praca ta ma walory zarówno naukowe, jak i literackie. Bez zastrzeżeń (...) prof. arch. J. Hryniewiecki. Zastrzeżenia mógł budzić nakład edycji 10 tyś. egzemplarzy, co wtedy było przysłowiową kroplą w morzu. Większość tego nakładu otrzymały uczelnie i biblioteki państwowe, więc dla wielbicieli pisarstwa Waldemara Łysiaka zostało do księgarnianego nabycia bardzo mało egzemplarzy. Stąd Frank Lloyd Wright jest niezmiennie od kilkunastu lat najbardziej poszukiwaną pozycją autora, trudną do zdobycia nawet w handlu antykwarycznym. Niniejsza druga edycja książki ma ambicję wypełnić zapotrzebowanie rynku. Edycja ta różni się od pierwszej twardą oprawą bibliofilskiej części nakładu, trochę większą liczbą zdjęć biało-czarnych oraz rysunków, jak również ikonografią barwną. Dwadzieścia dwa lata temu student Waldemar Łysiak ozdobił swą pracę konkursową pięcioma własnoręcznymi ilustracjami kolorowymi wykonanymi w technice mieszanej (piórko tuszowe, gwasz i akwarela). Dajemy je na wkładce barwnej przy końcu książki, tusząc, iż będzie to dla Czytelników smakowita biżuteria edycji. Wreszcie smaczek ostatni, wart chyba przytoczenia. W konkursie z roku 1966 (rozstrzygniętym w roku 1967) każda praca występowała anonimowo była opatrzona tylko godłem, a nazwisko autora znajdowało się w zamkniętej kopercie z tym samym godłem na wierzchu. Autor zwycięskiej pracy wybrał sobie godło Święta Helena, wówczas zupełnie dla jurorów niezrozumiałe. Dzisiaj, znając pronapoleońskie (wręcz bonapartystowskie) sympatie Waldemara Łysiaka doskonale rozumiemy to godło. Wright jest dla pisarza Napoleonem współczesnej architektury, samotnym niby cesarz z wyspiarskiego (świętoheleńskiego) eremu. Andrzej Frukacz 6

7 Żegnaj, Franku Lloydzie Wrighcie! Umarłeś, zanim zdążyłem nauczyć się pieśni o tobie. Gdy nie mogę spać nocą, myślę o tym, czego dokonałeś. Żegnaj, Franku Lloydzie Wrighcie! z ballady o Wrighcie śpiewanej przez duet Simon & Gurfunkel 7

8 Frank Lloyd Wright przyszedł na świat prawdopodobnie w 1867 roku (sam podawał datę: 8 czerwca 1869 roku) w małym miasteczku Richland Center położonym w dolinie Wisconsin River jako dziecko walijskiego kaznodziei i walijskiej nauczycielki. Kilka miesięcy wcześniej matka, Anna Wright z domu Lloyd, wiedziona proroczą intuicją odgadła, że urodzi syna i że syn ten będzie architektem, toteż przygotowywany dla niego pokój dziecinny ozdobiła drzeworytami przedstawiającymi katedry angielskie. Te wizerunki, matczyna troskliwość, zalana słońcem dolina i muzyka klasyczna (Bach i Beethoven), którą pasjonował się jego ojciec, kształtowały Franka w ciągu pierwszych lat życia. Nie było to jednak sielankowe dzieciństwo ze względu na nie kończące się awantury między rodzicami. Po siedemnastu latach małżeństwa matka powiedziała do ojca krótko: Panie Wright. Dzieci wychowam sama, nie jesteś mi już więcej potrzebny. Opuść ten dom, jeśli chcesz. William Russel Cary Wright chciał. Zamknął za sobą drzwi i Frank nigdy go już więcej nie zobaczył. Przeżył to rozstanie bardzo ciężko. Stał się skryty, zamknięty w sobie i znerwicowany, a równocześnie kiełkowały jego bezwzględność, upór i tajone ambicje, które upodobniły go do ojca. Kult Beethovena nie był jedynym dziedzictwem, jakie pozostawił mu w spadku Wrightsenior; w przyszłości Frank identycznie porzuci swoją pierwszą żonę. Na krótko przed odejściem męża Annie Wright udało się umieścić Franka na wydziale inżynierii lądowej uniwersytetu stanu Wisconsin. Studiował niezbyt zapalczywie, a jednocześnie chcąc pomóc matce i siostrom najął się do pracy w Madison (rok 1886), u przedsiębiorcy budowlanego Allana Connovera, który zatrudniał chłopca w charakterze nadzorcy placu budowy przy kilkunastu realizacjach. Właśnie wtedy nastąpiła tragedia, której efekt stał się wręcz legendarny (opis tego wypadku cytują prawie wszyscy biografowie Wrighta jako symbol jego stosunku do tradycyjnej, pełnej atrap architektury XIX-wiecznej): zawaliło się skrzydło gmachu rządowego w Wisconsin, grzebiąc wielu ludzi. W oknie któregoś z pięter Frank ujrzał przygniecionego belką robotnika, nad którym wisiał niczym nóż gilotyny płat ciężkiego blaszanego gzymsu. Komentarz Wrighta był jednoznaczny: Jeśli taki gzyms jest blaszanym fałszem, to dlaczego reszta budynku miałaby być prawdziwa? On cały jest fałszem!. W roku 1887 Frank zdecydował się rzucić studia i pracę u Connovera, po czym wyruszył do Chicago. Matka nie pochwalała tego kroku, lecz zaopatrzyła go na drogę w futrzany kołnierz do płaszcza i w Żywoty Plutarcha (notabene Wright bardziej gustował w podręczniku Froebla z zakresu geometrii wykreślnej; jako dziecko bawił się zestawami klocków Froebla, które kupiła 8

9 mu matka). Nieco wcześniej jeden z wujów Franka, wielebny Jenkin Lloyd Jones, zlecił chicagowskiemu architektowi, Josephowi Lymanowi Silsbee, budowę kościoła dla swej kongregacji i teraz bez trudu ulokował osiemnastoletniego siostrzeńca w pracowni Silsbeego. U Silsbeego, który przeciwnie do wielu innych ówczesnych architektów w Stanach Zjednoczonych nie był wyznawcą propagowanego przez paryską Akademię Sztuk Pięknych historycyzmu i dla własnego użytku wytworzył eklektyzujący na modłę angielską, trochę nieuporządkowany, romantyczny cottage style (pewne cechy tego stylu, zwanego także stylem królowej Anny, można odnaleźć w masowo później budowanych przez Wrighta domkach mieszczańskich), Frank zaczął na serio uczyć się architektury. Powstały wówczas pierwsze jego samodzielne bądź prawie samodzielne projekty (Lloyd House w Spring Green w stanie Wisconsin i Unitarian Chapel w Sioux City w stanie Iowa). Wziął także udział przy tworzeniu tzw. pierwszej Hillside School w Spring Green, gdzie uczyły jego ciotki, Nell i Jane Lloyd Jones. Prawie wszystkie zarobione pieniądze, począwszy od dziesięciodolarowej zaliczki na konto pierwszej pensji, wysyłał matce (wkrótce zresztą ściągnął rodzinę do Chicago, gdzie zamieszkali na przedmieściu Oak Park w sposób bardziej niż skromny). Wieczorami namiętnie czytał i rysował, czerpiąc wzory z pracy Owena Jonesa Grammar of Ornaments, z pomysłów własnych i ze wskazań Silsbeego. Ten pierwszy belfer Wrighta pozostawiał uczniowi dużo swobody, otwierając mu jednocześnie oczy na olbrzymie możliwości rozwiązywania formy i konstrukcji. 9

10 W roku 1888 najwybitniejszy przedstawiciel tzw. chicagowskiej szkoły architektury, trzydziestodwuletni, stojący dopiero u progu wielkiej kariery, Louis Henry Sullivan szukał ze swym wspólnikiem Adlerem rysownika, który mógłby opracować detale ornamentacyjne dla słynnego Chicago Auditorium. Pewnego dnia do drzwi Sullivana zapukał młodzieniec trzymający pod pachą teczkę pełną rysunków, które wzbudziły umiarkowany zachwyt. Mimo wszystko te stworzone przez Wrighta w ciągu kilku nocy wariacje ornamentacyjne, oparte na motywach stosowanych przez Silsbeego i Sullivana, na wzorach Jonesa i płodach własnej wyobraźni, stały się dlań przepustką do znakomitej pracowni, w której miała się rozegrać historyczna bezpardonowa walka z eklektyzmem o sens i jakość oraz o nowy kształt architektury. Po podpisaniu z Sullivanem pięcioletniego kontraktu Wright włączył się w tę walkę z całym młodzieńczym zapałem, a okres tej współpracy ostatecznie ukształtował jego osobowość twórczą. W swojej autobiografii Wright nazwał Sullivana ukochanym mistrzem ( Lieber Meister ), lecz mimo to i mimo że wpływy Sullivanowskie odnajdujemy w niektórych dziełach Wrighta, 10

11 Frank nie uważał się za klasycznego ucznia. Pisał o tym tak: Jeśli nawet Sullivan byt moim nauczycielem, to ja z pewnością nie bytem jego uczniem. Uczeń zazwyczaj naśladuje mistrza i potem staje się jego wrogiem. Jak mogli być kiedykolwiek wrogami ideowymi, jeśli ich bunty wyrastały z tego samego pnia, z kategorycznego protestu przeciwko bękartowi eklektyzmu: funkcji bez formy i formie bez funkcji! Było to partnerstwo myśli, gdzie Sullivan legitymował się większym doświadczeniem w propagowaniu zgodności formy i funkcji architektonicznej ( Forma zawsze wynika z funkcji! ), Wright zaś potrafił precyzyjniej sformułować regułę: Forma wynikająca z funkcji to tylko stwierdzenie faktu. Fakt ten dopiero wtedy staje się autentyczną twórczością, gdy formę i funkcję traktuje się jako integralną całość. Kiedy w późniejszych latach Wright zaatakuje funkcjonalistów zarzuci im niezrozumienie tej reguły i rozdzielne operowanie funkcją oraz formą, podczas gdy forma nigdy nie zyska doskonałości, jeśli funkcja nie zostanie optymalnie rozwiązana. Kiedy Wright zaczynał pracę w studio Sullivana, ten ostatni, mimo całego swego nowatorstwa i krytycyzmu wobec tradycyjnej architektury, znajdował się pod wpływem kamiennych, romanistycznych (neoromańskich) budowli Henry'ego Richardsona. Toteż chicagowski Auditorium Building, mający w zamierzeniu inwestora uczynić z Chicago centrum kulturalne kraju, zewnętrznie podobny był do Richardsonowskiego magazynu Marshall Fields, wewnątrz zaś eksplodowała istna orgia charakterystycznej Sullivanowskiej ornamentyki, pełnej naleciałości japońskich i powikłanych, plastycznie wystylizowanych form roślinnych (zajmowanie się tą ornamentyką stanowiło przez dwa lata główną robotę Wrighta w pracowni Sullivana). Co prawda A.D mistrz skrytykował przesadne dekoracje eklektyzmu ( Ozdoby będące tylko luksusem są niepotrzebne. Nasz zmysł estetyczny zyskałby, gdybyśmy na kilka lat zaniechali ornamentów i wznosili obiekty piękne poprzez swą nagą formę ), jednakże wbrew wszystkim swoim rewolucyjnym deklaracjom nigdy nie potrafił radykalnie wyjść poza nowatorstwo typu europejskiej Art Nouveau (Jugendstilu) i artystów z kręgu Williama Morrisa tudzież Henry'ego van de Velde, którzy unikając nadmiernej i pretensjonalnej ornamentyki historycyzmu żeglowali po arabeskowych, zdradliwych wodach ornamentyki secesyjnej. Mówiąc o powrocie do natury (wczesna koncepcja architektury organicznej, którą rozwinie i uskrzydli dopiero Wright, dając jej dużo szerszy wymiar) nie zdobył się na pogłębienie swych propozycji, doprowadzenie ich do końca i zrozumienie w pełni. Teoretyzując prawidłowo problemy architektury organicznej w swych publikacjach w praktyce czerpania od przyrody wzorów nie wyrwał się z ciasnego kręgu organicznej dekoracji. Pozostaje wszakże jego niekwestionowaną zasługą, że natchnął filozofią owego naturalizmu swego genialnego 11

12 asystenta. Dopiero Frank Lloyd Wright zrozumiał, iż oferowana przez naturę lekcja zasad prowadzi nie tylko do rzetelności tworzenia (Sullivan w Kindergarten Chats definiował architekturę organiczną jako: na wskroś uczciwą pod względem treści tudzież zewnętrznego wyrazu ) i do stosowania roślinnej ornamentyki, lecz i nieuchronnie do różnicowania form strukturalnych architektury. Uczciwość była dla Wrighta oczywistą bazą pierwotną, a przez architekturę organiczną, z której dzięki narzuceniu Sullivanowskiej idei czysto architektonicznych prawideł uczynił później kierunek swej twórczości, rozumiał architekturę powstającą w ścisłym związku z charakterem terenu wybranego pod budowę (harmonijne dopasowanie bryły do krajobrazu), rozrastającą się odśrodkowo od pnia (pionu grzewczego) i w pełni, na sposób nowoczesny, odpowiadającą atawistycznym potrzebom i wymaganiom człowieka, zwłaszcza zaś potrzebie bezpieczeństwa i wygody. Jego realizowane od ostatniej dekady XIX wieku rezydencje willowe dowiodą, iż nie był tylko teoretykiem. Propagowana przez Wrighta i jego chlebodawcę ideologia uczciwości ekspresji twórczej jako etycznej bazy nowej, demokratycznej architektury spotkała się z jawną wrogością w ówczesnym amerykańskim środowisku architektonicznym. Do otwartego starcia doszło roku 1893 na terenie Wystawy Światowej w Chicago. Biuro Adlera i Sullivana otrzymało zlecenie zaprojektowania dla tej imprezy magazynu przewozowego. Budowę wszystkich pozostałych obiektów ekspozycyjnych powierzono architektom reprezentującym historycyzującą linię paryskiej École des Beaux-Arts, przez co wystawa stała się panoptikum klasycystycznego eklektyzmu. Sullivana wprawiło to we wściekłość i rozpoczęła się wymiana obelg; po jednej stronie znaleźli się on i Wright z ich architekturą prawdziwą, po drugiej ci z Beaux Arts z ich fałszywymi, eklektycznymi elewacjami, które lekceważyły funkcję. Pierwszą rundę walki obaj rebelianci przegrali. Ich Transportation Building, pełen terakotowej, nawiązującej do organicznych form Art Nouveau ornamentyki w wystroju wewnętrznym i zewnętrznym oraz maksymalnie wyeksponowanych linii poziomych, opozycyjnych wobec pionów neoklasycyzmu (Sullivan: Linia pionowa to człowiek stojący, będący w sprzeciwie z naturą, podczas gdy linia pozioma to człowiek leżący, kochający naturę i będący z nią w zgodzie ), zepchnięto na sam brzeg terenów wystawowych, nie mówiąc już o tym, że w jego realizacji narzucono im wiele elementów klasycystycznych. Runda ostatnia była ich wielkim zwycięstwem: dzisiaj tylko Transportation Building pozostał żywym wspomnieniem po Chicago Fair Pracownia Sullivana, nastawiona przede wszystkim na realizację dużych budowli, otrzymywała jednak często od bogatych obywateli kuszące propozycje zaprojektowania małych rezydencji. Na polecenie szefa trudził się tym w wolnych chwilach Wright i doszedł do takiej 12

13 rutyny, że został głównym ekspertem firmy do spraw domków mieszkalnych (wśród tych domków, których większość powstała w stanie Illinois, głównie w Chicago, a kilka w stanach Wisconsin i Mississippi, znajdował się także dom Sullivana). Był to zarazem pierwszy okres jego wieloletnich studiów nad problemem rezydencji mieszkalnej w ogóle i prób wymodelowania czysto amerykańskiego domu w szczególności. Przeważająca część realizacji Wrighta z tego okresu (wczesne lata 90-e wieku XIX) odzwierciedla fatalne, neopalladiańskie gusty mieszczaństwa i nie zasługuje na specjalną uwagę. Dopiero później mógł Frank uniezależnić się jako twórca, teraz zaś tworzył taśmowo, schlebiając gustom klientów, by móc utrzymać powiększającą się błyskawicznie rodzinę (w roku 1890 ożenił się z dziewiętnastoletnią Katarzyną Tobin, która urodziła mu sześcioro dzieci). Wśród tych konwencjonalnych pudełek o klasycystycznie symetrycznych kompozycjach, pudełek pełnych ciekawych rozwiązań geometrycznych (wpływ Froebla), horyzontalnych podziałów oraz dekoracji typu Art Nouveau we wnętrzach pewien rozgłos zyskał jedynie James Charnley House ( ) mający typową elewację z rzymskiej cegły, której klasycystyczność kaleczyła zdobiąca balkon nad głównym wejściem dekoracyjna sullivaneska, jedna z najlepszych, jakie Wright kiedykolwiek wykonał. Wiele lat później skrytykuje on innych twórców za tępą pudełkowatość ich architektury, mówiąc: Ja moje pudełka stawiałem dużo wcześniej, ale dzięki Bogu już z tego wyrosłem. Jedynym naprawdę ciekawym dziełem tamtych pionierskich lat, dziełem godnym wpisania z numerem początkowym na listę ewolucyjną Wrightowskiej architektury, był własny dom (mieszkanie i pracowania) Franka, budowany od roku 1889, a następnie wciąż rozbudowywany w chicagowskiej dzielnicy Oak Park tzw. Oak Park House (Frank Lloyd Wright House i Frank Lloyd Wright Studio). Miał on jeszcze pewne szczątkowe cechy Silsbee'owskiego cottage style i już liczne futurologiczne cechy późniejszych doskonałych rezydencji projektowanych przez Wrighta, zwłaszcza tyle samo mistyczną, co funkcjonalną strukturę środkowego pionu cieplnego i motywy japońskie. Punktem centralnym Domu Wrighta był utility core składający się z zetkniętych plecami kominka i kuchni. Ten pępek mieszkania, którego tradycja wywodziła się z XVII wieku, był w koncepcji architektury organicznej Wrighta nie tylko ośrodkiem gastronomiczno-grzewczym, lecz przede wszystkim życiodajnym pniem, od którego rozchodziły się promieniście inne funkcje (w miarę powiększania się rodziny Wright obudowywał utility core coraz większą liczbą pomieszczeń, tak iż Oak Park House rozrastał się organicznie, niczym krzew, co wreszcie uczyniło z małego domu rozległy kompleks mieszkalno-pracowniany). 13

14 Wszystkie pomieszczenia Domu Wrighta, zdobione ornamentacyjną japońszczyzną typową dla Art Nouveau i dla rozwiązań dekoracyjnych Sullivana, połączone zostały w jedną wspólną przestrzeń, dzieloną jedynie ruchomymi ściankami nie sięgającymi sufitu. Było to wbrew zaprzeczeniom Wrighta bezsporne odbicie struktury wewnętrznej tradycyjnego domu japońskiego, którego wnętrze zasadnicze, omoya, flankowane przybudówkami geya, dzieliły ruchome ścianki shoji *. Zarysy poszczególnych komnat wyznaczała umieszczona na wysokości 7 stóp (około 2,1 m) pozioma taśma drewniana. Wszystkie otwory w ścianach znajdowały się poniżej tego fryzu, który zmniejszał wysokość wnętrza do skali człowieka. Jest rzeczą znamienną, że wysokość 7 stóp, a więc wysokość człowieka z podniesionymi rękami, przyjął Wright na pół wieku przed powstaniem słynnej Corbusierowskiej figury modularnej, mającej również 7 stóp wysokości. Tworząc bardzo intensywnie zyskiwał Wright coraz większą popularność i coraz więcej klientów, od których z czasem zaczął przyjmować zamówienia po kryjomu bezpośrednio do własnej pracowni, a nie poprzez biuro Sullivana. Projektował te przemytnicze domki, jak je sam nazywał, pod pseudonimem, zapominając często w nawale roboty o pracy, którą trzeba było wykonać dla szefa. Któregoś dnia w roku 1893 Lieber Meister dowiedział się o wszystkim i z trzaskiem wyrzucił asystenta za drzwi. Skończył się pewien etap w życiu Wrighta. Jeszcze tylko jeden raz spotkał później ukochanego mistrza, któremu oszustwem zapłacił za życzliwość i pomoc. Sullivan, który po kilku latach wielkich sukcesów rozpił się i wegetował w nędzy, zmarł roku 1924 opuszczony i zapomniany, co Frank przeżył boleśnie. Do końca życia czuł się winny nigdy nie przestał wspominać wielkiego nauczyciela z czcią, i wbrew oczywistym faktom twierdził, że jedynie dzieła Sullivana wywarły wpływ na jego twórczość. Zapomnienie o wszystkich innych wpływach japońskich, meksykańskich (prekolumbijskich), antycznych, palladiańskich, klasycystycznych, amerykańskich z XIX wieku etc, aż po różne wpływy czysto konstrukcyjne w rodzaju ramowego (ryglowego) stick style pogłębiało ów hołd. Należy jednak gwoli sprawiedliwości stwierdzić także, iż jeśli kilkuletnia praktyka przy boku Sullivana dała Wrightowi korzyści wprost niewymierne i zapewne bez niej nie osiągnąłby później nawet połowy tego, co osiągnął, to i dla Sullivana współpraca z genialnym asystentem była bardzo korzystna w efekcie wniosła do ostatnich dzieł mistrza zdyscyplinowaną dynamikę i ożywczą werwę młodości. Symptomatyczne: po relegowaniu Wrighta Sullivan nie stworzył już niczego ciekawego. * To właśnie, dekoracyjna japońszczyzna i japoński metabolizm budynku, dowodzi, iż wpływy japońskie w twórczości Wrighta nie zaczynają się, jak twierdzi wielu autorów, od obejrzenia przezeń ekspozycji japońskiej na Wystawie Światowej w roku 1893, lecz są wcześniejsze. 14

15 Z pracowni Sullivana Wright wyszedł jako osobowość całkowicie ukształtowana, tak w złym znaczeniu: z całym jego wybujałym ponad przeciętną normę egocentryzmem i drapieżną arbitralnością, z tym wszystkim, co pchało go do awantur, bójek (już w studio Sullivana ciężko pobił kolegę), procesów i nawet raz do więzienia jak i w dobrym: z odwagą, z nadludzkim, tytanicznym wysiłkiem wkładanym w pracę, którą uważał za swe posłannictwo i która stała się jego religią, z całkowitym poświęceniem się walce o humanistyczny kształt architektury i z jego sercem rozbrykanego romantyka, przez które nazywano go szalonym architektem. Dowód na to, że w chwili pożegnania z mistrzem jego genialne twórcze możliwości są już bliskie pełnego rozwinięcia się, dał Wright w tym samym 1893 roku, wznosząc domek mieszkalny w River Forest (stan Illinois) dla zamożnego biznesmena Williama H. Winslowa (notabene było to pierwsze zamówienie, jakie wpłynęło do założonego przez Franka i jego przyjaciela, Cecila Corwina, samodzielnego biura architektonicznego, mieszczącego się w Sullivanowskim Schiller Building). Symetryczny plan Winslow House przypominał nieco klasycystyczną symetryczność planu Charnley House, a bryła organicznie wtopiona w teren (do tego stopnia, że aby nie wycinać pięknego drzewa obok stajni, Wright przebił dla pnia dziurę w zewnętrznej połaci dachu!) składała się z dwóch rozciągniętych horyzontalnie kondygnacji (ceglany, klasycyzujący parter plus piętro ozdobione śliczną sullivaneską ) i była przykryta niskim, wydłużonym dachem, tak iż częściowo zasłonięte nim piętro zdawało się niższe i bardziej wydłużone niż w rzeczywistości. Całość, sprawiająca wrażenie płaskiego namiotu, wzbogacała słownik amerykańskiej architektury o nowe wartości: o mistrzowskie operowanie liniami poziomymi i skalą. Obiekt ten wykazał, iż Wright doskonale rozumiał zapomnianą już w jego czasach regułę mistrzów Starożytności, Gotyku i Renesansu, że architektura musi być tak samo piękna i atrakcyjna, gdy ogląda się ją z daleka, jak i z bliska. To pierwsze uzyskał przez bezbłędne proporcje całości, to drugie przez finezyjny detal i kapitalne dopasowanie jego skali do skali kompozycji ogólnej. Winslow House był pierwszym z owych prywatnych, powstających przez lata dziewięćdziesiąte wokół Chicago domów Wrighta, w których można odczytać nowy oryginalny styl XX wieku (Nikolaus Pevsner). Było stąd już bardzo blisko do domów prerii. Po ukończeniu tej pracy gnębiony kłopotami finansowymi Frank reprodukował często Winslow House, dochodząc do zestawów blokowych kompozycji, które stanowiły reminiscencje układów geometrycznych (klocków) Froebla, i produkował seryjnie domki mieszczańskie, których sam nie cenił zbyt wysoko. Były to twory neopalliadańskie lub mieszające wpływy japońskie (elewacyjna kratownica białych pól w czarnych ramach i długie, dwuspadowe dachy) 15

16 ze stylem Tudorów, niektóre jednak jak bardzo japońskie Warren Hickox House i Harley Bradley House w Kankakee (Illinois) z roku 1900 osiągały wysoki poziom, dając Wrightowi szersze spojrzenie na możliwości kształtowania bryły i detalu, przez co stawały się ważnymi elementami jego nieustających studiów nad problemem siedziby amerykańskiej. Pierwszy, dziesięcioletni etap tych eksperymentów został uwieńczony powodzeniem właśnie w roku Dokładnie na początku nowego stulecia Wright skonkretyzował model czysto amerykańskiego domu, o którym wygłaszając w roku 1902 w chicagowskim Klubie Kobiet swoje artystyczne credo (przedstawił wówczas słynne 9 zasad architektury organicznej ) powiedział tak: Dom amerykański będzie duchowo i materialnie wypowiedzią swej ery, a cały świat uszanuje go za rzetelność, czystość stylu i wartości wielkiego dzieła sztuki. Czas pokazał, iż Wright się nie mylił. Tych kilkudziesięciu (ponad 50) wzniesionych przez pierwszą dekadę XX wieku, wolno stojących podmiejskich rezydencji mieszkalnych, wtulonych w teren i rozciągniętych horyzontalnie, nie należy rozpatrywać osobno, jako poszczególnych prac Wrighta, lecz jako nowe zjawisko, nowy typ amerykańskiej architektury nowy styl prerii. Tworząc Prairie Houses ( domy prerii ) Frank zaczął wreszcie radykalnie zrywać z klasycystyczną symetrią planów. O ile Charnley House i nawet źródłowy w pewnej mierze dla stylu prerii Winslow House ukształtowane były jeszcze na sposób europejski, o tyle domy prerii, trochę dzikie, poetycko rozczłonkowane i dynamiczne w formie, były już z gruntu dziećmi amerykańskiego Middle Westu, owego charakterystycznego płaskiego pejzażu określanego mianem American Scenery. Jako takie należące do konkretnego krajobrazu stanowiły wspaniałą, pełną i żywą ilustrację wszystkich zasad Wrightowskiej architektury organicznej, od poetyki strukturalnej zaczynając, a na naturalnych materiałach kończąc. Dewiza Wrighta, wyłożona przezeń w roku 1939, brzmiała: Jeśli chce się być wielkim architektem, trzeba być, nieodzownie, wielkim poetą. To znaczy wielkim, oryginalnym i obdarzonym fantazją interpretatorem swojego czasu, swojego dnia, swojego wieku. W tym samym 1939 roku, mając już za sobą kilkudziesięcioletni bagaż doświadczeń, Wright piewca poetycko swobodnej inspiracji wyłuszczył światu (podczas prelekcji w Instytucie Architektów Brytyjskich w Londynie), co rozumie przez architekturę nowoczesną, czyli organiczną która odrzuca klasyczną symetrię osiową upodobniającą budynek do stojącego na warcie żołnierza ( pięty razem, oczy zwrócone ku frontowi, z lewej i prawej strony po równo ): Architektura organiczna woli pozycję swobodną, niewymuszoną, naturalną. Jej nadprzyrodzoną symetrią jest malowniczość i rytm zespolony z otoczeniem, odpowiadający rytmowi uroków swobodnego, dopasowanego do natury życia. 16

17 Takie były jego domy prerii, warunkowane naturalnymi cechami terenu i potrzebami człowieka, a przez to będące architekturą wolną od z góry założonych stereotypów jedyną godną człowieka. Występująca w niej harmonia czynników rozumowego i emocjonalnego całkowicie zasługiwała na miano realistycznego romantyzmu. Wedle reguł architektury organicznej każdy dom prerii współpracował ściśle z otaczającą go przyrodą, stanowił niejako jej przedłużenie, wręcz jej nieodłączną część dzięki jedności z klimatem, roślinnością i rzeźbą terenu był odzewem człowieka na głos natury. Generalnym, nieco wyższym od innych pomieszczeń (często dwukondygnacyjnym) ośrodkiem przestrzennym Prairie House, koncentrującym na kształt rzymskiego atrium życie mieszkańców, był zgodnie z tradycją anglosaską wyposażony w kominek pokój dzienny czyli salon ( living room ). Od tego centrum rozrastały się organicznie w czterech kierunkach, tworząc układ krzyżowy, niższe skrzydła zawierające inne pomieszczenia budynku, które z kolei przechodziły w jeszcze niższe murki osłonowe, pergole, akcenty ogrodowe i najniższe, obrośnięte zielenią tarasy, a te niedostrzegalnie wtapiały się w teren, poddawały każdej nierówności gruntu i adaptowały do jego lokalnej barwy, tak iż cała struktura stwarzała wrażenie naturalnego tworu geologicznego; typowy wczesny przykład, z lat Ward W. Willits House w Highland Park, stan Illinois. Dzięki temu, a także dzięki otworom okiennym, przestrzeń wewnętrzna i zewnętrzna wiązały się wzajemnie. Takie zespolenie obydwu przestrzeni, wskutek którego trudno było określić, gdzie się kończy dzieło człowieka i zaczyna dzieło natury, jak również swobodne przenikanie światła i powietrza do wnętrza budowli nazwał Wright w roku 1901 eteryzacją architektury. Wzajemną penetrację wnętrza i przestrzeni zewnętrznej w domach prerii podkreślała ich dominująca horyzontalność, znakomicie wiążąca architekturę z otoczeniem. Wynikała ona z twierdzenia Sullivana, że poziomy, w przeciwieństwie do pionów, nie wytwarzają dysharmonii między człowiekiem a naturą, i zarazem idealnie odpowiadała charakterowi rozległych przestrzeni Ameryki. Niskie, wydłużone w nieskończoność skrzydła budynku i takież połacie jego dachów, rozciągnięte pasma okien i parapetów, murków i tarasów wszystko to stanowiło formę upodobnienia się struktury do krajobrazu, zgodnie z dewizą Wrighta, że podstawą architektury jest charakter terenu, na którym się ją realizuje. Pomagało w uzyskiwaniu tej symbiozy stosowanie tradycyjnych materiałów. Młody Wright nie tęsknił za nowinkami materiałowymi. Woda, ziemia, słońce, powietrze, drewno i kamień oto żywioły, z których tworzę mawiał. Toteż najbardziej reprezentatywne domy prerii, takie jak Darwin D. Martin House w Buffalo (stan New York) z roku 1904, Frederick C. Robie 17

18 House w Chicago z lat (patrz też ilustracja na wkładce kolorowej) czy wybudowane w roku 1908 Isabel Roberts House w River Forest (Illinois) i Avery Coonley House w Riverside (Illinois), powstały z ciemnego drewna, cegły, kamienia (często nieobrobionego), naturalnego tynku piaskowego, stiuków i szkła. Niektóre domy prerii miały kominek, serce układu, wykuty w bryle skalnej. Razem z absorbowaniem przez Wrighta na rzecz domów prerii otaczającej ich przestrzeni (zwał to swą trójwymiarową dramaturgią ) szło umiejętne komponowanie i dramatyzowanie wnętrz, którym nadawał znamiona ruchu. Już wcześniej, po zapoznaniu się z koncepcją domu japońskiego i z filozofią mędrca Lao-Tse ( Użyteczność glinianego garnka, który tworzymy, tkwi w zawartej wewnątrz pustej przestrzeni ), sformułował Wright swoją ideę jednoprzestrzenności, mówiąc: Istotą budynku nie są ściany, ale przestrzeń zawarta między nimi. Wnętrza Prairie Houses składające się (za wyjątkiem miejsc chroniących osobistą własność mieszkańców) z pomieszczeń pozbawionych prawie zupełnie drzwi, otwartych do siebie i wyznaczanych przez ruchome ścianki, taśmowe fryzy, kąty widzenia i zmienne efekty perspektywiczne bardziej niż przez stałe przegrody tworzyły jedną wędrującą przestrzeń, gdzie nic nie przypominało tradycyjnych pokojów-pudełek. Późniejsze odkrycie jednoprzestrzennego wnętrza przez Miesa van der Rohe lub koncepcja plan libre Le Corbusiera, tracą cechy odkrywczości w porównaniu z tymi, jak mówił ich twórca, symfoniami przestrzeni i światła. Właśnie światła. Zamiast tradycyjnych ścian zewnętrznych z typowymi otworami okiennymi, Wright stosował w domach prerii przemiennie partie murów (lub drewna) i szkła występującego również w narożnikach. Uzyskane tym sposobem zaskakujące efekty świetlne wnętrz zostały spotęgowane przez wąskie snopy światła wpadające długimi, o charakterze wąskich szczelin, pasmami szklanymi rozdzielającymi płaszczyzny sufitów i ścian (takie oświetlenie było jednym z hobby Wrighta m.in. projektowane przezeń osiedle dla robotników fabryki samochodów w Detroit składało się z domków o ścianach zasypanych skarpami ziemi i doświetlonych cienkim pasmem okien pod stropodachem). Wright rzadko używał dużych tafli szkła większość Prairie Houses dostała ciągłe zestawy małych otworów okiennych, często zróżnicowanych kątowo, tak iż każda tafla odbijała inną część nieba lub terenu, co tworzyło żywe, naturalne obrazy. Te barwne mozaiki, będące jeszcze jednym elementem architektury organicznej, równocześnie zaspokajały Wrightowski głód ornamentyki, spotęgowany przy tworzeniu stylu prerii, stylu wyczyszczonego ze zbędnej dekoracji rzeczywistej. Pośrodku złotego okresu owego stylu (1905) Wright wyjechał do Japonii i ubrany w kimono 18

19 przewędrował archipelag wzdłuż i wszerz, chłonąc sekrety budownictwa Kraju Kwitnącej Wiśni, co nie zostało bez wpływu na domy prerii. Już 16 lat wcześniej, projektując Oak Park House. zdradzał zainteresowanie tą architekturą i jej znajomość daleko wykraczającą poza dekoracyjną japońszczyznę stosowaną przez Sullivana i secesjonistów. Ta fascynacja egzotyką kraju, który trwając przez wieki w hermetycznej splendid isolation mógł oferować wzory świeże (dużo świeższe od wielokrotnie wyeksploatowanych europejskich), fascynacja przejawiająca się m.in. zainteresowaniem kultowymi dla kręgów Secesji drzeworytami japońskimi (głównie dzieła Hokusai Katsushika i Hiroshige Ando) pogłębiła się w roku 1893, kiedy wewnątrz pawilonu japońskiego (Ho-o-Den) na Wystawie Światowej Frank ujrzał kopię (w skali 1:2) tradycyjnej drewnianej świątynki buddyjskiej. To pierwsze zetknięcie się z żywą architekturą Japonii natychmiast zaowocowało wzmocnieniem jej wpływu na twórczość Wrighta, nie tylko w ornamentyce i rozwiązywaniu wnętrz, lecz także w kształtowaniu bryły (przykładem były silnie wystające na zewnątrz okapy dachowe) i w ogóle w praktycznym doskonaleniu teorii architektury organicznej, której reguły (swobodne plany, horyzontalność, ścisłe powiązanie z przyrodą etc.) Japończycy stosowali od dawna. Wycieczka z roku 1905 stała się dalszym krokiem w tym kierunku. O ile wcześniejsze domki Wrighta. takie jak Hickox House i Bradley House z roku czy nawet bardziej dojrzałe twory stylu prerii (począwszy od Domu Willitsa), zawierały tylko mniej lub bardziej wyraźne wpływy japońskie, o tyle projektowany przez Wrighta po powrocie z Japonii Harold Mc Cormick House (1907, Lake Forest, Illinois) przypominał już do złudzenia typowy, rozległy i płaski, skąpany w ogrodowej zieleni pałac japoński. Genialny egocentryk, który całe życie z niezrozumiałym uporem wypierał się jakichkolwiek (prócz Sullivanowskich), również najoczywistszych wpływów na swą twórczość szczególnie gorąco przeczył, jakoby wpływy japońskie wywarły piętno na jego pracach, co było nonsensem i czego żaden krytyk architektury ani biograf Wrighta nie mógł przyjąć za dobrą monetę, gdyż bezspornie twórca Prairie Houses był w znacznie większym stopniu pod wpływem cesarskiego pałacu Katsura niż Sullivanowskiego Chicago Auditorium Building, a jego architektura organiczna z niczym nie była tak mocno spokrewniona, jak z kulturą budownictwa mieszkaniowego Japonii. Domy prerii tylko na tym zyskały. Dzisiaj można stwierdzić, iż rezydencje preryjne (notabene większość nie powstała na prerii, lecz na przedmieściach, głównie chicagowskich: High-land Park, Oak Park, River Forest, Wilmette i in.) wywołały istotne zmiany amerykańskiego sposobu życia i twardo wrosły w glebę USA. Wszystkie są wciąż pieczołowicie konserwowane i ciągle setki niecierpliwych amatorów 19

20 czekają na możliwość kupienia jednego z tych budynków, dzięki którym narodziło się współczesne amerykańskie budownictwo mieszkaniowe. Kultywując styl prerii dał się Wright poznać również jako arcyzdolny twórca obiektów nierezydencjonalnych o wielkomiejskim charakterze. Już w roku 1894 zwróciła się do niego znana ze szklanych wyrobów firma American Luxfer Prism Company, której chodziło o reklamę nowych bloków szkła. Frank wykonał szkice dziesięciopiętrowego gmachu mającego kurtynową ścianę frontową zestawioną z owych bloków i szklanych płyt (Luxfer Prism Co. Skyscraper rok 1895), a projekt ten, szokująco nowoczesny, wyprzedzający o 30 lat szklanościenne drapacze chmur Miess van der Rohe i o 37 lat Pawilon Szwajcarski Le Corbusiera, stał się pięć lat później inspiracją dla Sullivanowskiego Schlesinger Meyer Store. Innym rodzajem prac Wrighta w tym okresie były bardzo popularne na terenie stanu Wisconsin kluby jachtowe: począwszy od zrealizowanego w roku 1893 po wygranym konkursie, niezbyt jeszcze udanego, ciężkiego i przysadzistego Madison Municipal Boathouse nad jeziorem Mendota, poprzez kilka realizacji nad jeziorem Delavan, aż do wspaniałego projektu Yahara Boat Club (1905*. również dla leżącego nad jeziorem Mendota Madison). W projekcie tym, stworzonym przez Wrighta mającego dziesięcioletnie doświadczenie, nowoczesna, Froeblowsko zgeometryzowana bryła, zwieńczona szklaną taśmą otworów okiennych i płaskim, rzucającym głębokie cienie dachem, podporządkowana została wszechobecnej poziomowości, co wraz z jej organicznym wtopieniem się w teren za pomocą niskich murków i tarasów i z jej ruchomą, jednorodną, przelewającą się przestrzenią wnętrza zdradzało bliskie pokrewieństwo ze stylem prerii. Całość odznaczała się tak kolosalną prostotą, jaką Wright rzadko później uzyskiwał, prostotą, która stała się proroctwem: zainspirowała niemiecki pawilon w Barcelonie Miesa van der Rohe, jego (Wrighta) własne usonian houses * [ Wright zaczerpnął to określenie utworzone z pierwszych liter słów: United States of North America i oznaczające: typowy dla USA z książek Edwarda Bellamy'ego.] oraz dużo innych dzieł XX wieku. Również elastyczność ruchomych wnętrz jest do dzisiaj problemem aktualnym, nie zamkniętym jest ona postulowanym atrybutem nowoczesnej architektury. O ile w terenie pod- lub pozamiejskim Wright nadawał swym dziełom charakter bardzo poziomy, spłaszczał je i zgodnie z założeniami architektury organicznej otwierał ku przestrzeni zewnętrznej, o tyle w tworach wielkomiejskich operował prawem kontrastu pionami, i zamykał wnętrza prawem swej nienawiści do brudnej, smrodliwej i hałaśliwej megaurbanizacji izolując je od negatywnych wpływów ulicy. Ściany boczne wielu biurowców Wrighta były prawie lub całkowicie bezokienne (klimatyzowane wnętrza otrzymywały światło 20

Szukaj. Newsletter. muratorplus.pl budowlany serwis dla profesjonalistów Architektura murator. Szukaj. Szukaj takŝe w informatorach online

Szukaj. Newsletter. muratorplus.pl budowlany serwis dla profesjonalistów Architektura murator. Szukaj. Szukaj takŝe w informatorach online 1 z 6 2009.03.05 12:06 muratorplus.pl budowlany serwis dla profesjonalistów Architektura murator Szukaj Szukaj Szukaj takŝe w informatorach online pomoc zaawansowane Strona główna Technika Inwestycje Biznes

Bardziej szczegółowo

Ocena Celujący Bardzo dobry Dobry Dostateczny Dopuszczający Dział Aktywność twórcza - systematycznie rozwija własną

Ocena Celujący Bardzo dobry Dobry Dostateczny Dopuszczający Dział Aktywność twórcza - systematycznie rozwija własną ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE KLASA II GRUPA I I PÓŁROCZE Ocena Celujący Bardzo dobry Dobry Dostateczny Dopuszczający Dział Aktywność twórcza - systematycznie rozwija własną przedstawia - potrafi w praktyce zastosować

Bardziej szczegółowo

WNĘTRZA W STYLU MODERNISTYCZNYM Z LAT 30TYCH

WNĘTRZA W STYLU MODERNISTYCZNYM Z LAT 30TYCH WNĘTRZA W STYLU MODERNISTYCZNYM Z LAT 30TYCH Architekci modernistyczni twierdzili, że o pięknie budynku stanowi głównie jego funkcjonalność. Jednym z naczelnych haseł modernizmu była maksyma form follows

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI KONKURS HUMANISTYCZNY DLA SZKÓŁ PODSTAWOWYCH POZNAŃ 2011/2012 ETAP REJONOWY

WOJEWÓDZKI KONKURS HUMANISTYCZNY DLA SZKÓŁ PODSTAWOWYCH POZNAŃ 2011/2012 ETAP REJONOWY KOD UCZNIA: Drogi Uczestniku! WOJEWÓDZKI KONKURS HUMANISTYCZNY DLA SZKÓŁ PODSTAWOWYCH POZNAŃ 2011/2012 ETAP REJONOWY Dialog to budowanie wzajemności ks. prof. Józef Tischner Test zawiera pytania z kilku

Bardziej szczegółowo

Andrzej Siemi ń ski. malarstwo. 27 V 2011-24 VII 2011 - Galeria J

Andrzej Siemi ń ski. malarstwo. 27 V 2011-24 VII 2011 - Galeria J Andrzej Siemi ń ski malarstwo 90-408, ul. Próchnika 3 tel. +48 42 632 67 07 e-mail: galeria.j@interia.pl www.galeriaj.pl Organizacja wystawy: Anna Niedzielska Julia Sowińska-Heim 27 V 2011-24 VII 2011

Bardziej szczegółowo

ORIGAMI Z opornym papierem zmierz się i TY!

ORIGAMI Z opornym papierem zmierz się i TY! Najłatwiej przemawia do nas to co możemy zobaczyć, dotknąć, spróbować samodzielnie wykonać. Każdy sukces cieszy bardziej jak można się nim pochwalić. ORIGAMI Z opornym papierem zmierz się i TY! 1 Co to

Bardziej szczegółowo

Zajęcia rozwijające zainteresowania uczniów szczególnie uzdolnionych plastycznie

Zajęcia rozwijające zainteresowania uczniów szczególnie uzdolnionych plastycznie Program indywidualizacji nauczania i wychowania uczniów klas I III szkół podstawowych Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Program Operacyjny

Bardziej szczegółowo

2. Wymagania wstępne w zakresie wiedzy, umiejętności oraz kompetencji społecznych (jeśli obowiązują):

2. Wymagania wstępne w zakresie wiedzy, umiejętności oraz kompetencji społecznych (jeśli obowiązują): WYŻSZA SZKOŁA UMIEJĘTNOŚCI SPOŁECZNYCH SYLABUS PRZEDMIOTU I. Informacje ogólne 1. Nazwa przedmiotu: Historia sztuki 2. Rodzaj przedmiotu obowiązkowy. 3. Poziom i kierunek studiów: st. niestacjonarne I

Bardziej szczegółowo

III. GRUPY PRZEDMIOTÓW I MINIMALNE OBCIĄŻENIA GODZINOWE

III. GRUPY PRZEDMIOTÓW I MINIMALNE OBCIĄŻENIA GODZINOWE Załącznik Nr 17 Standardy nauczania dla kierunku studiów: malarstwo STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE Studia magisterskie na kierunku malarstwo trwają nie mniej niż 5 lat (10 semestrów). Łączna liczba

Bardziej szczegółowo

Program zajęć artystycznych w gimnazjum

Program zajęć artystycznych w gimnazjum Program zajęć artystycznych w gimnazjum Klasy II Beata Pryśko Cele kształcenia wymagania ogólne I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji percepcja sztuki. II. Tworzenie wypowiedzi

Bardziej szczegółowo

NADBUDOWY MIESZKALNE Z PREFABRYKOWANYCH WIĄZARÓW

NADBUDOWY MIESZKALNE Z PREFABRYKOWANYCH WIĄZARÓW NADBUDOWY MIESZKALNE Z PREFABRYKOWANYCH WIĄZARÓW PRZYKŁAD NADBUDOWY MIESZKALNEJ - DOM WCZASOWY POBIEROWO Ceny działek w gminie Rewal, podobnie ja w innych rejonach nadmorskich są bardzo wysokie Sprzedano

Bardziej szczegółowo

6. Liczba i rodzaj godzin zajęć: Ir. 180 h, II r. 180 h, zajęcia pracowniane

6. Liczba i rodzaj godzin zajęć: Ir. 180 h, II r. 180 h, zajęcia pracowniane WYŻSZA SZKOŁA UMIEJĘTNOŚCI SPOŁECZNYCH SYLABUS PRZEDMIOTU I. Informacje ogólne 1. Nazwa przedmiotu: Malarstwo 2. Rodzaj przedmiotu - obowiązkowy 3. Poziom i kierunek studiów: stacjonarne II-stopnia, WZ

Bardziej szczegółowo

Manggha jest miejscem szczególnym dla Rafała Pytla, mało który polski artysta tak bardzo wpisuje się w tradycyjną estetyką japońską, gdzie nacisk położony jest bardziej na sugestię i nieokreśloność niż

Bardziej szczegółowo

D. BROWAR I PIEKARNIA A.F. JENSZÓW, NASTĘPNIE H. KIJOKA przy ul. Podwale 7, nr pol. 221-2

D. BROWAR I PIEKARNIA A.F. JENSZÓW, NASTĘPNIE H. KIJOKA przy ul. Podwale 7, nr pol. 221-2 D. BROWAR I PIEKARNIA A.F. JENSZÓW, NASTĘPNIE H. KIJOKA przy ul. Podwale 7, nr pol. 221-2 a) Rozpoznanie historyczne Z 1899 r. pochodzi rysunek elewacji browaru, należącego wówczas do małżeństwa Franciszka

Bardziej szczegółowo

III. GRUPY PRZEDMIOTÓW I MINIMALNE OBCIĄŻENIA GODZINOWE

III. GRUPY PRZEDMIOTÓW I MINIMALNE OBCIĄŻENIA GODZINOWE Załącznik Nr 15 Standardy nauczania dla kierunku studiów: grafika STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE Studia magisterskie na kierunku grafika trwają nie mniej niż 5 lat (10 semestrów). Łączna liczba

Bardziej szczegółowo

W okresie programowym 2009-2013 zrealizowany został przez miasto Zduńska Wola największy w dotychczasowej historii samorządu terytorialnego projekt z

W okresie programowym 2009-2013 zrealizowany został przez miasto Zduńska Wola największy w dotychczasowej historii samorządu terytorialnego projekt z W okresie programowym 2009-2013 zrealizowany został przez miasto Zduńska Wola największy w dotychczasowej historii samorządu terytorialnego projekt z dofinansowaniem z funduszy unijnych. Dzięki umiejętnemu

Bardziej szczegółowo

Autor programu: mgr Krystyna Podlacha PROGRAM NAUCZANIA ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE RÓŻNORODNE TECHNIKI PLASTYCZNE Liczba godzin 60 (4 warianty cztery okresy

Autor programu: mgr Krystyna Podlacha PROGRAM NAUCZANIA ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE RÓŻNORODNE TECHNIKI PLASTYCZNE Liczba godzin 60 (4 warianty cztery okresy Autor programu: mgr Krystyna Podlacha PROGRAM NAUCZANIA ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE RÓŻNORODNE TECHNIKI PLASTYCZNE Liczba godzin 60 (4 warianty cztery okresy klasyfikacyjne: I5, 30, 45, 60godzin) W 1983 roku ukończyła

Bardziej szczegółowo

O F E R T A S P R Z E D A Ż Y Pałac do remontu

O F E R T A S P R Z E D A Ż Y Pałac do remontu O F E R T A S P R Z E D A Ż Y Pałac do remontu Zespół pałacowo parkowy w Dąbrówce Wielkopolskiej, gm. Zbąszynek woj. lubuskie Neorenesansowy pałac hrabiów Schwarzenau i park krajobrazowy w zespole pałacowym,

Bardziej szczegółowo

PRZEKROJE RYSUNKOWE CZ.1 PRZEKROJE PROSTE. Opracował : Robert Urbanik Zespół Szkół Mechanicznych w Opolu

PRZEKROJE RYSUNKOWE CZ.1 PRZEKROJE PROSTE. Opracował : Robert Urbanik Zespół Szkół Mechanicznych w Opolu PRZEKROJE RYSUNKOWE CZ.1 PRZEKROJE PROSTE Opracował : Robert Urbanik Zespół Szkół Mechanicznych w Opolu IDEA PRZEKROJU stosujemy, aby odzwierciedlić wewnętrzne, niewidoczne z zewnątrz, kształty przedmiotu.

Bardziej szczegółowo

Optymalne wykorzystanie światła dziennego w oświetleniu wnętrz

Optymalne wykorzystanie światła dziennego w oświetleniu wnętrz BEZPIECZEŃSTWO PRACY nauka i praktyka 9/1999, str. 18 20 dr inż. JAN GRZONKOWSKI Instytut Elektroenergetyki Politechnika Warszawska Optymalne wykorzystanie światła dziennego w oświetleniu wnętrz Typowy

Bardziej szczegółowo

INNOWACJA PROGRAMOWO-ORGANIZACYJNA Z PLASTYKI W RAMACH GODZIN PRZEZNACZONYCH NA KÓŁKO ZAINTERESOWAŃ

INNOWACJA PROGRAMOWO-ORGANIZACYJNA Z PLASTYKI W RAMACH GODZIN PRZEZNACZONYCH NA KÓŁKO ZAINTERESOWAŃ INNOWACJA PROGRAMOWO-ORGANIZACYJNA Z PLASTYKI W RAMACH GODZIN PRZEZNACZONYCH NA KÓŁKO ZAINTERESOWAŃ Gimnazjum nr 7 im. Króla Jana III Sobieskiego w Rzeszowie przy Zespole Szkół Ogólnokształcących w Rzeszowie

Bardziej szczegółowo

YATENGA - ARCHITEKTURA

YATENGA - ARCHITEKTURA Yatenga zakłada powstanie jednej z największych i może najciekawszych na świece realizacji stosujących techniki alternatywne (low-tech), czyli glinę, słomę i materiały naturalne oraz recyklingowane. YATENGA.

Bardziej szczegółowo

BOOKSHOP KAFE GALLERY / WYDAWNICTWO 25.01.2013

BOOKSHOP KAFE GALLERY / WYDAWNICTWO 25.01.2013 BOOKSHOP KAFE GALLERY / WYDAWNICTWO 25.01.2013 WROCŁAW UL.WŁODKOWICA 11//PROJEKT I REALIZACJA: 2010//POW. 72m2+45M2 Lokal znajduje się w centrum Wrocławia w Dzielnicy Czterech Świątyń, w zabytkowej kamienicy

Bardziej szczegółowo

Zakład Historii Sztuki, Filozofii i Sportu Katedra Edukacji Artystycznej

Zakład Historii Sztuki, Filozofii i Sportu Katedra Edukacji Artystycznej Rok studiów/semestr; I, sem. 1 i 2 Cel zajęć 1. Wprowadzenie podstawowej terminologii z zakresu teorii sztuki Zapoznanie z literaturą ogólną przedmiotu 4. Zrozumienie znaczenia teorii sztuki w interpretacji

Bardziej szczegółowo

Zbigniew Lutomski. Grafika

Zbigniew Lutomski. Grafika Zbigniew Lutomski Grafika czerwiec 2013 Zbigniew Lutomski, urodzony 4 grudnia 1934 roku, jest jednym z najwybitniejszych przedstawicieli grafiki polskiej. Specjalizuje się w trudnej technice drzeworytu.

Bardziej szczegółowo

3. Poziom i kierunek studiów: niestacjonarne studia pierwszego stopnia WZORNICTWO I ARCHITEKTURA WNĘTRZ

3. Poziom i kierunek studiów: niestacjonarne studia pierwszego stopnia WZORNICTWO I ARCHITEKTURA WNĘTRZ WYŻSZA SZKOŁA UMIEJĘTNOŚCI SPOŁECZNYCH SYLABUS PRZEDMIOTU I. Informacje ogólne 1. Nazwa przedmiotu: RYSUNEK Z ELEMENTAMI ANATOMII 2. Rodzaj przedmiotu - obowiązkowy 3. Poziom i kierunek studiów: niestacjonarne

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚĆI. 1. Plansze konkursowe...2. 2. Uwarunkowania lokalizacyjne...4

SPIS TREŚĆI. 1. Plansze konkursowe...2. 2. Uwarunkowania lokalizacyjne...4 SPIS TREŚĆI 1. Plansze konkursowe...2 2. Uwarunkowania lokalizacyjne...4 3. Opis programowo- ideowego sposobu wykorzystania otoczenia Pawilonu Zodiak...5 4. Opis koncepcji zagospodarowania terenu oraz

Bardziej szczegółowo

PLASTYKA. Plan dydaktyczny

PLASTYKA. Plan dydaktyczny PLASTYKA Plan dydaktyczny Temat lekcji Piękno sztuka i kultura. 1. Architektura czyli sztuka kształtowania przestrzeni. 2. Techniki w malarstwie na przestrzeni wieków. 3. Rysunek, grafika użytkowa, grafika

Bardziej szczegółowo

Kurs Projektowania Ogrodów

Kurs Projektowania Ogrodów Kurs Projektowania Ogrodów Kategoria: Dom i ogród Ogród Miejscowość: Olsztyn Data rozpoczęcia: 22.03.2014 Data zakończenia: 27.04.2014 Ilość godzin: 80 Czas prowadzenia: Olsztyn Zakończenie kursu: Egzamin

Bardziej szczegółowo

z inspiracji prawdziwych mistrzów

z inspiracji prawdziwych mistrzów z inspiracji prawdziwych mistrzów PIĘTRO PIERWSZE PIĘTRO DRUGIE Szanowni Państwo, Luksusowa rezydencja Indigo House to rozwiązanie dla tych spośród Państwa, którzy cenia sobie idealne połączenie najwyższego

Bardziej szczegółowo

PEŁNE WYZWAŃ I PASJI 2BIURA

PEŁNE WYZWAŃ I PASJI 2BIURA 2BIURA PEŁNE WYZWAŃ I PASJI Nowoczesne, surowe, industrialne, a przy tym gustowne i eleganckie. Doprawione szczyptą designu z najwyższej półki. Architekci z biura Grid zaprojektowali przestrzeń, w której

Bardziej szczegółowo

swiat przestrzenny plastyka - zajęcia manualne piątek godz. 18.30-20.00 GRUPA WIEKOWA 7-12 CENA KURSU: 170,- Zajęcia manualne skupiają się na rozwijaniu percepcji wzrokowej i kontroli ręki a także na stymulowaniu

Bardziej szczegółowo

Zasady oceniania na zajęciach plastycznych

Zasady oceniania na zajęciach plastycznych Zasady oceniania na zajęciach plastycznych Obszary aktywności oceniane na lekcjach plastyki: Aktywność na lekcjach: przygotowanie się do zajęć, praca i wypowiedzi na lekcji, zadania dodatkowe, konkursy,

Bardziej szczegółowo

Metal i szkło - w poszukiwaniu nowych rozwiązań

Metal i szkło - w poszukiwaniu nowych rozwiązań Metal i szkło - w poszukiwaniu nowych rozwiązań Przez lata kamień i ceramika wiodły prym wśród materiałów wykorzystywanych w produkcji obudów kominkowych. Nikt chyba nie ma wątpliwości, iż ta supremacja

Bardziej szczegółowo

METAMORFOZA NA SZÓSTKĘ

METAMORFOZA NA SZÓSTKĘ 2HANDEL i USŁUGI METAMORFOZA NA SZÓSTKĘ Nietuzinkowy, oryginalny, z własnym, niepowtarzalnym klimatem. Salon fryzjerski w starej, dziewiętnastowiecznej kamienicy przeszedł gruntowaną metamorfozę. Projektantka

Bardziej szczegółowo

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze.

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze. ZWIĄZKI LITERATURY Z INNYMI DZIEDZINAMI SZTUKI 1. Dawne i współczesne wzorce rodziny. Omawiając zagadnienie, zinterpretuj sposoby przedstawienia tego tematu w dziełach literackich różnych epok oraz w wybranych

Bardziej szczegółowo

ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE DLA GIMNAZJUM SZKOLNA PRACOWNIA ARTYSTYCZNA -OBLICZA PLASTYKI PLAN WYNIKOWY

ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE DLA GIMNAZJUM SZKOLNA PRACOWNIA ARTYSTYCZNA -OBLICZA PLASTYKI PLAN WYNIKOWY ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE DLA GIMNAZJUM SZKOLNA PRACOWNIA ARTYSTYCZNA -OBLICZA PLASTYKI PLAN WYNIKOWY PODSTAWA PROGRAMOWA- ROZPORZADZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ Z DNIA 23 GRUDNIA 2008R. W SPRAWIE PODSTAWY

Bardziej szczegółowo

Ł AZIENKI K RÓLEWSKIE

Ł AZIENKI K RÓLEWSKIE Ł AZIENKI K RÓLEWSKIE Pałac na Wyspie Pałac Myślewicki Biały Domek Stara Pomarańczarnia Podchorążówka Stara Kordegarda Amfiteatr Stajnie i wozownie Wejścia do Łazienek Królewskich 2 3 O CO TU CHODZI? Kto

Bardziej szczegółowo

Architektura renesansu

Architektura renesansu Liceum Ogólnokształcące im. Jana Pawła II w Złotoryi Złotoryja 2008 Ulubioną formą architektów tego okresu był kościół na planie centralnym, chociaż oczywiście nie brakuje dzieł budowanych w układach podłużnych

Bardziej szczegółowo

Z plastyką na TY. z zakresu plastyki i historii sztuki

Z plastyką na TY. z zakresu plastyki i historii sztuki Gimnazjum nr 1 im. Polskich Noblistów w Śremie Z plastyką na TY innowacja pedagogiczna w gimnazjum z zakresu plastyki i historii sztuki Opracowanie: mgr Jacek Krawczyk Śrem 2014 Wstęp Podstawowym zadaniem

Bardziej szczegółowo

Impreza W kraju Samurajów

Impreza W kraju Samurajów Impreza W kraju Samurajów Jeżeli chcą Państwo przeżyć naprawdę wyjątkowy wieczór proponujemy imprezę W kraju Samurajów! Nastrojowa scenografia, tradycyjna japońska kuchnia i mnóstwo atrakcji sprawią, że

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA ZESPÓŁ SZKÓŁ OGÓLNOKSZTAŁCĄCYCH ul. M.Curie-Skłodowskiej 2 58-400 Kamienna Góra tel.: (+48) 75-645-01-82 fax: (+48) 75-645-01-83 E-mail: zso@kamienna-gora.pl WWW: http://www.zso.kamienna-gora.pl PRZEDMIOTOWY

Bardziej szczegółowo

OFERTA WYNAJMU LOKALI Zapraszamy do wynajęcia lokali w znanej kaŝdemu łodzianinowi nieruchomości, połoŝonej w centrum miasta przy ulicy Kopernika 22.

OFERTA WYNAJMU LOKALI Zapraszamy do wynajęcia lokali w znanej kaŝdemu łodzianinowi nieruchomości, połoŝonej w centrum miasta przy ulicy Kopernika 22. Kopernika 22 - Łódź OFERTA WYNAJMU LOKALI Zapraszamy do wynajęcia lokali w znanej kaŝdemu łodzianinowi nieruchomości, połoŝonej w centrum miasta przy ulicy Kopernika 22. Budynek frontowy posesji jest wpisany

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE - ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE MALARSTWO I RZEŹBA

WYMAGANIA EDUKACYJNE - ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE MALARSTWO I RZEŹBA WYMAGANIA EDUKACYJNE - ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE MALARSTWO I RZEŹBA Temat lekcji Światło i cień. 1. Światłocień w malarstwie ćwiczenie rysunkowe. 2. Budowa bryły światłem i cieniem. Wymagania programowe podstawowe

Bardziej szczegółowo

W skrócie historia gospodarki mieszkaniowej

W skrócie historia gospodarki mieszkaniowej W skrócie historia gospodarki mieszkaniowej Lekcja Projekt Ekodom Źródło: http://hubpages.com/hub/history-of-housing 23/01/2009 1 Pierwsze schronienia Zanim człowiek nauczył się budować schronienia, mieszkał

Bardziej szczegółowo

Jaka jest dokładna lokalizacja obiektu którego aranżacja jest przedmiotem konkursu?

Jaka jest dokładna lokalizacja obiektu którego aranżacja jest przedmiotem konkursu? Pytania i odpowiedzi: Pytanie 1: Jaka jest dokładna lokalizacja obiektu którego aranżacja jest przedmiotem konkursu? Istnieje część magazynowa. Część rozbudowywana budynku nie istnieje. Początek realizacji,

Bardziej szczegółowo

AMAZING CITY ŁÓDŹ OSTATNIE NIEODKRYTE MIASTO RYS HISTORYCZNY, NAJWAŻNIEJSZE ELEMENTY STRUKTURY MIASTA

AMAZING CITY ŁÓDŹ OSTATNIE NIEODKRYTE MIASTO RYS HISTORYCZNY, NAJWAŻNIEJSZE ELEMENTY STRUKTURY MIASTA AMAZING CITY ŁÓDŹ OSTATNIE NIEODKRYTE MIASTO RYS HISTORYCZNY, NAJWAŻNIEJSZE ELEMENTY STRUKTURY Łódź posiada jedyny w swoim rodzaju, autentyczny zespół historyzujących, eklektycznych i secesyjnych kamienic

Bardziej szczegółowo

FASHION CULTURE POLAND-GREAT BRITAIN UNITED IN FASHION

FASHION CULTURE POLAND-GREAT BRITAIN UNITED IN FASHION www.fashionculture.pl OFERTA SPONSORSKA PRZY SZTUCE FASHION CULTURE W ROLI GŁÓWNEJ: Polsko-Brytyjska Kultura i Sztuka SCENA: MUZEUM PAŁAC w Wilanowie Organizator: Polska Wszechnica w Wielkiej Brytanii

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z PLASTYKI 4-6. Warunkiem pozytywnej oceny jest regularna obecność ucznia na lekcji lub obecność nieregularna

WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z PLASTYKI 4-6. Warunkiem pozytywnej oceny jest regularna obecność ucznia na lekcji lub obecność nieregularna WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z PLASTYKI 4-6 Warunkiem pozytywnej oceny jest regularna obecność ucznia na lekcji lub obecność nieregularna usprawiedliwiona. NA OCENĘ Z PLASTYKI WPŁYWA: aktywne uczestniczenie

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA PLASTYKA. Wymagania edukacyjne

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA PLASTYKA. Wymagania edukacyjne PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA PLASTYKA Wymagania edukacyjne Klasa IV Ocena ucznia w zakresie przedmiotu plastyka jest osobliwie złożona i trudna. Nauczyciel plastyki oceniając osiągnięcia edukacyjne ucznia

Bardziej szczegółowo

Co oznaczają te poszczególne elementy świecy?

Co oznaczają te poszczególne elementy świecy? Budowa świec Wielu inwestorów od razu porzuca analizę wykresów świecowych, ponieważ na pierwszy rzut oka są one zbyt skomplikowane. Na szczęście tylko na pierwszy rzut oka. Jeśli lepiej im się przyjrzeć

Bardziej szczegółowo

BUDUJEMY PRZYSZŁOŚĆ. 26.10.2010 godz. 17:00

BUDUJEMY PRZYSZŁOŚĆ. 26.10.2010 godz. 17:00 BUDUJEMY PRZYSZŁOŚĆ 26.10.2010 godz. 17:00 HARMONOGRAM 1. Wstęp Miasta Darłowo Burmistrz Arkadiusz! Klimowicz 2. POC Partners Doświadczenie belgijskie Dyrektor Generalny: Pan Taffeiren Peter 3. Arcas Projektowanie

Bardziej szczegółowo

Grzegorz Próchniak. Komputerowy artysta. Program zajęć artystycznych w gimnazjum. Rok 2010/2011

Grzegorz Próchniak. Komputerowy artysta. Program zajęć artystycznych w gimnazjum. Rok 2010/2011 Grzegorz Próchniak Komputerowy artysta Program zajęć artystycznych w gimnazjum Rok 2010/2011 1 S t r o n a 1. Założenia programu i sposoby realizacji Program zajęć artystycznych Komputerowy artysta w gimnazjum

Bardziej szczegółowo

wnętrze Projektantki stanęły przed

wnętrze Projektantki stanęły przed Prezentujemy TEKST Marta Hanczaruk & Beata Liberska-Oparska PROJEKT BLUECAT STUDIO ZDJĘCIA Marcin Olivia Soto Rekaksujące wnętrze Przełamanie dworkowego stylu domu, maksymalne powiększenie przestrzeni,

Bardziej szczegółowo

Konserwacja i kreacja architektury. Jan Tajchman i jego działalność

Konserwacja i kreacja architektury. Jan Tajchman i jego działalność Konserwacja i kreacja architektury Jan Tajchman i jego działalność Justyna Brodzka Błażej Ciarkowski KONSERWACJA I KREACJA ARCHITEKTURY Jan Tajchman i jego działalność Wydawnictwo Tako Toruń 2014 Publikacja

Bardziej szczegółowo

1. Ocena struktury materiałów na podstawie demo MEN-u Liczba zaprezentowanych przez MEN kart 12

1. Ocena struktury materiałów na podstawie demo MEN-u Liczba zaprezentowanych przez MEN kart 12 Porównanie propozycji kart pracy do elementarza rządowego przygotowywanych przez MEN z serią ćwiczeń do elementarza rządowego przygotowywanych przez NE, seria nosi tytuł Nasze ćwiczenia karty pracy MEN-u

Bardziej szczegółowo

Janusz Przybylski. Grafika i malarstwo

Janusz Przybylski. Grafika i malarstwo Janusz Przybylski Grafika i malarstwo wrzesień-październik 2014 W stałej ekspozycji jednej z najważniejszych galerii sztuki współczesnej na świecie, w Tate Gallery w Londynie, niewiele dzieł pochodzi z

Bardziej szczegółowo

3. Poziom i kierunek studiów: niestacjonarny I-go stopnia, Architektura Wnętrz i Wzornictwo

3. Poziom i kierunek studiów: niestacjonarny I-go stopnia, Architektura Wnętrz i Wzornictwo WYŻSZA SZKOŁA UMIEJĘTNOŚCI SPOŁECZNYCH SYLABUS PRZEDMIOTU I. Informacje ogólne 1. Nazwa : Rysunek z elementami anatomii 2. Rodzaj - obowiązkowy. Poziom i kierunek studiów: niestacjonarny I-go stopnia,

Bardziej szczegółowo

Podstawy balonowych kreacji

Podstawy balonowych kreacji Strona1 Jakub B. Bączek Podstawy balonowych kreacji Wydawnictwo: STAGEMAN POLSKA Copyright: Jakub B. Bączek Warszawa 2011 www.stageman.pl Strona2 WPROWADZENIE Animacja czasu wolnego to jeszcze słabo rozpowszechniony

Bardziej szczegółowo

1. ŹRÓDŁA WIEDZY O ORGANIZACJI I ZARZĄDZANIU ORAZ JEJ DOTYCHCZASOWY ROZWÓJ

1. ŹRÓDŁA WIEDZY O ORGANIZACJI I ZARZĄDZANIU ORAZ JEJ DOTYCHCZASOWY ROZWÓJ Władysław Kobyliński Podstawy współczesnego zarządzania Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania w Łodzi Łódź - Warszawa 2004 SPIS TREŚCI SŁOWO WSTĘPNE... 7 1. ŹRÓDŁA WIEDZY O ORGANIZACJI

Bardziej szczegółowo

Przywrócić dawny blask FASADY DETALE ARCHITEKTONICZNE DEKORACJE

Przywrócić dawny blask FASADY DETALE ARCHITEKTONICZNE DEKORACJE Przywrócić dawny blask FASADY DETALE ARCHITEKTONICZNE DEKORACJE Najwyższa jakość usług Prawdziwą reputację można zdobyć dzięki trwałości oraz najwyższej jakości oferowanych produktów i usług. Najważniejsze

Bardziej szczegółowo

Wydział Inżynierii Lądowej i Środowiska. Gdańsk, 2010

Wydział Inżynierii Lądowej i Środowiska. Gdańsk, 2010 Politechnika Gdańska Wydział Inżynierii Lądowej i Środowiska PODSTAWY BUDOWNICTWA PLANSZE DYDAKTYCZNE Michał ł Wójcik Gdańsk, 2010 ZAWARTOŚĆ Ogólne zagadnienia dotyczące budownictwa: podstawowe definicje,

Bardziej szczegółowo

1. OBIEKT 5. MIEJSCOWOŚĆ

1. OBIEKT 5. MIEJSCOWOŚĆ GEZ KARTA ADRESOWA ZABYTKU NIERUCHOMEGO 229/469 Budynek mieszkalny LIPIANKI mieszkalna drewno ok. 1880 r. - budynek drewniany, w konstrukcji wieńcowo-zrębowej, szczyty w konstrukcji szkieletowej odeskowane

Bardziej szczegółowo

aluplast - ekspert w dziedzinie systemów okiennych i drzwiowych z PVC PRZESTRZEŃ BEZ OGRANICZEŃ DRZWI BALKONOWE I TARASOWE www.aluplast.com.

aluplast - ekspert w dziedzinie systemów okiennych i drzwiowych z PVC PRZESTRZEŃ BEZ OGRANICZEŃ DRZWI BALKONOWE I TARASOWE www.aluplast.com. aluplast - ekspert w dziedzinie systemów okiennych i drzwiowych z PVC PRZESTRZEŃ BEZ OGRANICZEŃ DRZWI BALKONOWE I TARASOWE www.aluplast.com.pl DRZWI BALKONOWE Modny klasyk Skrzydło i rama AP 34 Skrzydła

Bardziej szczegółowo

3. Poziom i kierunek studiów: studia niestacjonarne pierwszego stopnia, wzornictwo i architektura wnętrz

3. Poziom i kierunek studiów: studia niestacjonarne pierwszego stopnia, wzornictwo i architektura wnętrz SYLABUS PRZEDMIOTU I. Informacje ogólne 1. Nazwa przedmiotu: MALARSTWO 2. Rodzaj przedmiotu - obowiązkowy 3. Poziom i kierunek studiów: studia niestacjonarne pierwszego stopnia, wzornictwo i architektura

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYNARODOWE CENTRUM KONGRESOWE W KATOWICACH

MIĘDZYNARODOWE CENTRUM KONGRESOWE W KATOWICACH MIĘDZYNARODOWE CENTRUM KONGRESOWE W KATOWICACH REALIZACJE BARWA SYSTEM R R MIĘDZYNARODOWE CENTRUM KONGRESOWE Projektant: JEMS ARCHITEKCI Inwestor: MIASTO KATOWICE Wykonawca: WARBUD S.A. Adres: ALEJA KORFANTEGO,

Bardziej szczegółowo

WZORU PRZEMYSŁOWEGO PL 15734 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS OCHRONNY (19) PL (11) 15734. (51) Klasyfikacja: 06-05. (21) Numer zgłoszenia: 15702

WZORU PRZEMYSŁOWEGO PL 15734 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS OCHRONNY (19) PL (11) 15734. (51) Klasyfikacja: 06-05. (21) Numer zgłoszenia: 15702 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS OCHRONNY WZORU PRZEMYSŁOWEGO (19) PL (11) 15734 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 15702 (22) Data zgłoszenia: 26.11.2009 (51) Klasyfikacja:

Bardziej szczegółowo

do trzech razy sztuka...

do trzech razy sztuka... T O, C O L U B I M Y do trzech razy sztuka... Tu musiało się wtrącić przeznaczenie. Ten sam dom wybrali trzy razy, myśląc, że to różne wille. Kiedy go zobaczyli w naturze, polubili się od razu. Pozostało

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z ZAJĘĆ ARTYSTYCZNYCH DLA KLASY III GIMNAZJUM IM. JANA PAWŁA II W ŻALINOWIE

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z ZAJĘĆ ARTYSTYCZNYCH DLA KLASY III GIMNAZJUM IM. JANA PAWŁA II W ŻALINOWIE PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z ZAJĘĆ ARTYSTYCZNYCH DLA KLASY III GIMNAZJUM IM. JANA PAWŁA II W ŻALINOWIE W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 Nauczanie zajęć artystycznych w klasie III w roku szkolnym 2014/2015

Bardziej szczegółowo

Zaczynasz studia i chcesz jak najwięcej z nich wynieść?

Zaczynasz studia i chcesz jak najwięcej z nich wynieść? Zaczynasz studia i chcesz jak najwięcej z nich wynieść? Studiujesz zagadnienia związane z bibliotekarstwem lub informacją naukową i szukasz pomysłu na rozwój zawodowy? Szykujesz się do obrony pracy magisterskiej

Bardziej szczegółowo

Zasady oceniania na zajęciach plastycznych

Zasady oceniania na zajęciach plastycznych Zasady oceniania na zajęciach plastycznych Obszary aktywności oceniane na lekcjach plastyki: Aktywność na lekcjach: przygotowanie się do zajęć, praca i wypowiedzi na lekcji, zadania dodatkowe, konkursy,

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA PLASTYKA Wymagania edukacyjne Klasa IV - Nauczyciel prowadzący zajęcia edukacyjne z plastyki ocenia pracę plastyczną ucznia bezpośrednio po jej ukończeniu lub na najbliŝszych

Bardziej szczegółowo

WYŻSZA SZKOŁA UMIEJĘTNOŚCI SPOŁECZNYCH SYLABUS PRZEDMIOTU. I. Informacje ogólne. 1. Nazwa przedmiotu: Kompozycja brył i płaszczyzn

WYŻSZA SZKOŁA UMIEJĘTNOŚCI SPOŁECZNYCH SYLABUS PRZEDMIOTU. I. Informacje ogólne. 1. Nazwa przedmiotu: Kompozycja brył i płaszczyzn WYŻSZA SZKOŁA UMIEJĘTNOŚCI SPOŁECZNYCH SYLABUS PRZEDMIOTU I. Informacje ogólne 1. Nazwa przedmiotu: Kompozycja brył i płaszczyzn 2. Rodzaj przedmiotu - obowiązkowy 3. Poziom i kierunek studiów: studia

Bardziej szczegółowo

Autor scenariusza: Krystyna Jakubowska. Blok tematyczny: Historia książki. Scenariusz nr 3

Autor scenariusza: Krystyna Jakubowska. Blok tematyczny: Historia książki. Scenariusz nr 3 Autor scenariusza: Krystyna Jakubowska Blok tematyczny: Historia książki Scenariusz nr 3 I. Tytuł scenariusza: Etapy powstawania książki. II. Czas realizacji: 2 jednostki lekcyjne. III. Edukacje (3 wiodące):

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI OD AUTORA SPIS TREŚCI PRZEDMOWA ROBERTA A. M. STERNA SZTUKA TWORZENIA MIEJSC I ASPEKTY NOWOCZESNOŚCI...1

SPIS TREŚCI OD AUTORA SPIS TREŚCI PRZEDMOWA ROBERTA A. M. STERNA SZTUKA TWORZENIA MIEJSC I ASPEKTY NOWOCZESNOŚCI...1 SPIS TREŚCI OD AUTORA SPIS TREŚCI PRZEDMOWA ROBERTA A. M. STERNA SZTUKA TWORZENIA MIEJSC VII IX XVI XIX I ASPEKTY NOWOCZESNOŚCI...1 WPROWADZENIE PERSPEKTYWY WSPÓŁCZESNOŚCI OD PLURALIZMU POLITYCZNEGO DO

Bardziej szczegółowo

Wydawnictwo PLACET zaprasza Państwa do zapoznania się z naszą ofertą.

Wydawnictwo PLACET zaprasza Państwa do zapoznania się z naszą ofertą. OKLADKA Wydawnictwo PLACET zaprasza Państwa do zapoznania się z naszą ofertą. PLACET słowo niegdyś używane w naszym języku a zapożyczone z łaciny oznaczało: przyzwolenie, zgodę, a też,,podobać się. To

Bardziej szczegółowo

NOWY KIERUNEK!!! PROJEKTOWANIE ARCHITEKTURY WNĘTRZ I OTOCZENIA KOMPLEKSOWE PROJEKTOWANIE = SUKCES NA RYNKU PRACY TYTUŁ ZAWODOWY INŻYNIER!

NOWY KIERUNEK!!! PROJEKTOWANIE ARCHITEKTURY WNĘTRZ I OTOCZENIA KOMPLEKSOWE PROJEKTOWANIE = SUKCES NA RYNKU PRACY TYTUŁ ZAWODOWY INŻYNIER! NOWY KIERUNEK!!! PROJEKTOWANIE ARCHITEKTURY WNĘTRZ I OTOCZENIA KOMPLEKSOWE PROJEKTOWANIE = SUKCES NA RYNKU PRACY TYTUŁ ZAWODOWY INŻYNIER! GENEZA TYTUŁ ZAWODOWY: INŻYNIER PIERWSZE W POLSCE STUDIA INZYNIERSKIE

Bardziej szczegółowo

zmieniających się na przestrzeni tysięcy lat kanonów piękna.

zmieniających się na przestrzeni tysięcy lat kanonów piękna. Portale kominkowe Portale kominkowe cieszą się uznaniem od kilku wieków. Niegdyś ich style ulegały ciągłym zmianom, uzależniając właściciela kominka od obowiązujących mód. Dziś panuje absolutna swoboda

Bardziej szczegółowo

BRIEF DLA TWÓRCÓW. O nas słów kilka

BRIEF DLA TWÓRCÓW. O nas słów kilka BRIEF DLA TWÓRCÓW Zapraszamy Cię do konkursu, w którym możesz wygrać 1 400 złotych oraz wypromować swoje prace! Zaprojektuj grafikę do dekoracji wnętrz dla marki WALLERS. O nas słów kilka WALLERS to marka

Bardziej szczegółowo

Misja Uczelni i Wydziału : interdyscyplinarna aktywność naukowo badawcza, artystyczna i dydaktyczna i projektowa.

Misja Uczelni i Wydziału : interdyscyplinarna aktywność naukowo badawcza, artystyczna i dydaktyczna i projektowa. 1.CHARAKTERYSTYKA STUDIÓW Nazwa kierunku: Architektura i Urbanistyka Poziom kształcenia: studia pierwszego stopnia; Tryb kształcenia: stacjonarny; Profil kształcenia: ogólnoakademicki; Obszar kształcenia:

Bardziej szczegółowo

Antoni Guzik. Rektor, Dziekan, Profesor, wybitny Nauczyciel, Przyjaciel Młodzieży

Antoni Guzik. Rektor, Dziekan, Profesor, wybitny Nauczyciel, Przyjaciel Młodzieży Antoni Guzik Antoni Guzik Rektor, Dziekan, Profesor, wybitny Nauczyciel, Przyjaciel Młodzieży Docent Antoni Guzik urodził się 7 kwietnia 1925 r. w Izydorówce, w dawnym województwie stanisławowskim. Szkołę

Bardziej szczegółowo

Wernisaż. Wystawa prac studentów Kierunku Plastycznego Uniwersytetu Trzeciego Wieku w Sanoku

Wernisaż. Wystawa prac studentów Kierunku Plastycznego Uniwersytetu Trzeciego Wieku w Sanoku Wernisaż Wystawa prac studentów Kierunku Plastycznego Uniwersytetu Trzeciego Wieku w Sanoku Od czterech lat mam przyjemność prowadzić zajęcia z malarstwa i rysunku na Sanockim Uniwersytecie Trzeciego Wieku

Bardziej szczegółowo

PLASTYKA KLASA 6 wymagania programowe na oceny semestralne i roczne

PLASTYKA KLASA 6 wymagania programowe na oceny semestralne i roczne PLASTYKA KLASA 6 wymagania programowe na oceny semestralne i roczne Niedostateczny Dopuszczający Dostateczny Dobry Bardzo dobry Celujący -nie opanował wiedzy o sztuce w zakresie wymaganym na ocenę dopuszczającą.

Bardziej szczegółowo

2. Wymagania wstępne w zakresie wiedzy, umiejętności oraz kompetencji społecznych (jeśli obowiązują):

2. Wymagania wstępne w zakresie wiedzy, umiejętności oraz kompetencji społecznych (jeśli obowiązują): WYŻSZA SZKOŁA UMIEJĘTNOŚCI SPOŁECZNYCH SYLABUS PRZEDMIOTU I. Informacje ogólne 1. Nazwa przedmiotu: Psychofizjologia Widzenia 2. Rodzaj przedmiotu - obowiązkowy 3. Poziom i kierunek studiów: stacjonarne

Bardziej szczegółowo

Konkurs Budowa Roku Podkarpacia 2011

Konkurs Budowa Roku Podkarpacia 2011 Konkurs Budowa Roku Podkarpacia 2011 Organizatorzy konkursu: Polski Związek Inżynierów i Techników Budownictwa Oddział w Rzeszowie Podkarpacka Okręgowa Izba Inżynierów Budownictwa Budowa Roku Podkarpacia

Bardziej szczegółowo

ALFRED WYSOCKI Maćkowa Ruda 67 16-503 Krasnopol tel. 605 651 648

ALFRED WYSOCKI Maćkowa Ruda 67 16-503 Krasnopol tel. 605 651 648 ALFRED WYSOCKI czterdzieści Urodziłem się 20 grudnia 1950 roku w Warszawie. W latach 1969-1974 studiowałem na Wydziale Malarstwa Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, m.in. u profesorów: Ludwika Maciąga,

Bardziej szczegółowo

Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci

Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci Anna Kalbarczyk Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci Rozwój osobowości dziecka w wieku od 2 do 6 lat na podstawie jego

Bardziej szczegółowo

TARNÓW 2015/2016 DR HAB. ARCH. PIOTR GAJEWSKI PROF. PK DR ARCH. JANUSZ BARNAŚ DR ARCH. JANUSZ PURSKI DR ARCH. PAWEŁ ŻUK

TARNÓW 2015/2016 DR HAB. ARCH. PIOTR GAJEWSKI PROF. PK DR ARCH. JANUSZ BARNAŚ DR ARCH. JANUSZ PURSKI DR ARCH. PAWEŁ ŻUK TARNÓW 2015/2016 PROJEKTOWANIE ARCHITEKTONICZNE BUDYNKÓW UŻYTECZNOŚCI PUBLICZNEJ STOPIEN 2 R I 2015/2016 S2 DR HAB. ARCH. PIOTR GAJEWSKI PROF. PK DR ARCH. JANUSZ BARNAŚ DR ARCH. JANUSZ PURSKI DR ARCH.

Bardziej szczegółowo

Powiat: lubański Gmina: Lubań Adres: ul. Sikorskiego 4 Obręb AM Dz.

Powiat: lubański Gmina: Lubań Adres: ul. Sikorskiego 4 Obręb AM Dz. Nazwa: Budynek Komisariatu Policji Nr inwentarzowy w GEZ: 346 Funkcja obecna: publiczna Czas powstania: lata 20 te XX w. Województwo: dolnośląskie Adres: ul. Sikorskiego 4 Obręb AM Dz. Własność: Gmina

Bardziej szczegółowo

Zachęcam do lektury i życzę niezapomnianych widoków. Adam Daszkowski

Zachęcam do lektury i życzę niezapomnianych widoków. Adam Daszkowski Gdy myślisz okno widzisz solidność ram, wypukłość klamek, czystość szkła. Okno w Twoim domu to życie wlewa się przez nie światło dnia, otwierasz je, by podziwiać świat. Okna ADPOL to widok z lepszej perspektywy.

Bardziej szczegółowo

Wizje stają się rzeczywistością

Wizje stają się rzeczywistością w i z j e s t a j ą s i ę r z e c z y w i s t o ś c i ą Wizje stają się rzeczywistością Kim jesteśmy i czym się zajmujemy? Firma MIB-POL umiejętnie łączy to co tradycyjne z nowoczesną aranżacją zewnętrznych

Bardziej szczegółowo

Willa Kipiela, Zakopane-Kościelisko

Willa Kipiela, Zakopane-Kościelisko Willa Kipiela, Zakopane-Kościelisko 12.02.2013 Willa Kipiela to harmonijne połączenie zakopiańskiej tradycji z wielkomiejską nowoczesnością, szczególnie w kwestii oszczędnego, acz eleganckiego detalu.

Bardziej szczegółowo

CEL GRY ZAWARTOŚĆ. v Produkowane Kamienie. w x y z. w x y z

CEL GRY ZAWARTOŚĆ. v Produkowane Kamienie. w x y z. w x y z CEL GRY Celem gry jest zdobycie jak największej liczby punktów zwycięstwa poprzez umiejętne kierowanie grupą robotników przy wznoszeniu nowych budowli w królestwie. u 42 karty Robotników Koszt (w Monetach)

Bardziej szczegółowo

STANDARDY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW: ARCHITEKTURA

STANDARDY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW: ARCHITEKTURA Dz.U. z 2011 nr 207 poz. 1233 Załącznik nr 2 STANDARDY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW: ARCHITEKTURA A. STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA I. WYMAGANIA OGÓLNE Studia pierwszego stopnia trwają nie krócej niż 7

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENIANIA Z PLASTYKI DLA KLAS IV - VI.

KRYTERIA OCENIANIA Z PLASTYKI DLA KLAS IV - VI. KRYTERIA OCENIANIA Z PLASTYKI DLA KLAS IV - VI. Ocenianie osiągnięć edukacyjnych uczniów z zakresu plastyki polega na rozpoznawaniu przez nauczyciela poziomu postępów w opanowaniu przez ucznia wiadomości

Bardziej szczegółowo

Funkcja związana z uprawianiem żeglarstwa, hotelowa, usługowa i biurowa. Nabrzeże Beniowskiego, wzdłuż Alei Jana Pawła II

Funkcja związana z uprawianiem żeglarstwa, hotelowa, usługowa i biurowa. Nabrzeże Beniowskiego, wzdłuż Alei Jana Pawła II Inwestycja Funkcja obiektu Lokalizacja Inwestor Projektant Nowa Marina Gdynia Funkcja związana z uprawianiem żeglarstwa, hotelowa, usługowa i biurowa Nabrzeże Beniowskiego, wzdłuż Alei Jana Pawła II Biuro

Bardziej szczegółowo

Francja, Paryż - La Defense, futurystyczna dzielnica

Francja, Paryż - La Defense, futurystyczna dzielnica La Défense to nowoczesna dzielnica biurowo-wystawienniczo-mieszkalno-handlowa w aglomeracji paryskiej, we Francji, znajdująca się formalnie na terenie trzech gmin Nanterre, Courbevoie i Puteaux w departamencie

Bardziej szczegółowo

Z JASKINI DO GWIAZD! WSPOMNIENIA Z WYJAZDÓW NA WYSTAWY

Z JASKINI DO GWIAZD! WSPOMNIENIA Z WYJAZDÓW NA WYSTAWY Z JASKINI DO GWIAZD! WSPOMNIENIA Z WYJAZDÓW NA WYSTAWY Tak rozpoczynaliśmy każdą wyprawę na spotkanie ze sztuką! WYJAZD I MUZEUM ARCHEOLOGICZNE Wspomnienie Pan Zdzisław: Pani przewodniczka bardzo ciekawie

Bardziej szczegółowo